൩൪. നിരോധസമാപത്തിഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൩. നിരോധസമാപത്തിഞാണനിദ്ദേസേ സമഥബലന്തി കാമച്ഛന്ദാദയോ പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ, സോയേവ അകമ്പനീയട്ഠേന ബലം. അനാഗാമിഅരഹന്താനംയേവ സമാധിപടിപക്ഖസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനേന സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിഭാവപ്പത്തത്താ തേസംയേവ സമാധി ബലപ്പത്തോതി കത്വാ ‘‘സമഥബല’’ന്തി വുച്ചതി, ന അഞ്ഞേസം. സമാധിബലന്തിപി പാഠോ. വിപസ്സനാബലന്തി അനിച്ചാദിവസേന വിവിധേഹി ആകാരേഹി ധമ്മേ പസ്സതീതി വിപസ്സനാ, സായേവ അകമ്പനീയട്ഠേന ബലം. തേസംയേവ ഉഭിന്നം ബലപ്പത്തം വിപസ്സനാഞാണം. തത്ഥ സമഥബലം അനുപുബ്ബേന ചിത്തസന്താനവൂപസമനത്ഥം നിരോധേ ച പടിപാദനത്ഥം, വിപസ്സനാബലം പവത്തേ ആദീനവദസ്സനത്ഥം നിരോധേ ച ആനിസംസദസ്സനത്ഥം.

നീവരണേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, നീവരണനിമിത്തം നീവരണപച്ചയാതി അത്ഥോ. കരണത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനം, നീവരണേനാതി അത്ഥോ. ന കമ്പതീതി ഝാനസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. അഥ വാ ഝാനന്തി ഝാനങ്ഗാനം അധിപ്പേതത്താ പഠമേന ഝാനേന തംസമ്പയുത്തസമാധി നീവരണേ ന കമ്പതി. അയമേവ ചേത്ഥ യോജനാ ഗഹേതബ്ബാ. ഉദ്ധച്ചേ ചാതി ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദേ ഉദ്ധച്ചേ ച. ഉദ്ധച്ചന്തി ച ഉദ്ധതഭാവോ, തം അവൂപസമലക്ഖണം. ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ചാതി ഉദ്ധച്ചേന സഹഗതേ ഏകുപ്പാദാദിഭാവം ഗതേ ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തേ മോഹഅഹിരികഅനോത്തപ്പകിലേസേ ച. ഖന്ധേ ചാതി ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തചതുക്ഖന്ധേ ച. ന കമ്പതി ന ചലതി ന വേധതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ന ചലതി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതക്ഖന്ധേ ന വേധതീതി യോജേതബ്ബം. വിപസ്സനാബലം സത്തന്നംയേവ അനുപസ്സനാനം വുത്തത്താ താസംയേവ വസേന വിപസ്സനാബലം പരിപുണ്ണം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അവിജ്ജായ ചാതി ദ്വാദസസുപി അകുസലചിത്തുപ്പാദേസു അവിജ്ജായ ച. അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേ ചാതി യഥായോഗം അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തലോഭദോസമാനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികഅനോത്തപ്പകിലേസേ ച.

വചീസങ്ഖാരാതി വിതക്കവിചാരാ. ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩) വചനതോ വാചം സങ്ഖരോന്തി ഉപ്പാദേന്തീതി വചീസങ്ഖാരാ. കായസങ്ഖാരാതി അസ്സാസപസ്സാസാ. ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപടിബദ്ധാ, തസ്മാ അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩) വചനതോ കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധന്തി സഞ്ഞായ വേദനായ ച നിരോധം. ചിത്തസങ്ഖാരാതി സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച. ‘‘ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ, തസ്മാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩) വചനതോ ചിത്തേന സങ്ഖരീയന്തീതി ചിത്തസങ്ഖാരാ.

൮൪. ഞാണചരിയാസു അനുപസ്സനാവസാനേ, വിവട്ടനാനുപസ്സനാഗഹണേന വാ തസ്സാ ആദിഭൂതാ ചരിയാകഥായ ഞാണചരിയാതി വുത്താ സേസാനുപസ്സനാപി ഗഹിതാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ, അനാഗാമിസ്സ പന അരഹത്തമഗ്ഗഫലവജ്ജാഹി ചുദ്ദസഹിപി ഹോതി പരിപുണ്ണബലത്താ.

൮൫. നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി ഏത്ഥ പഠമജ്ഝാനാദീഹി അട്ഠ, പഠമജ്ഝാനാദീനം പടിലാഭത്ഥായ സബ്ബത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനവസേന ഏകാതി നവ സമാധിചരിയാ. ബലചരിയാനം കിം നാനത്തം? സമഥബലേനപി ഹി ‘‘നേക്ഖമ്മവസേനാ’’തിആദീഹി സത്തഹി പരിയായേഹി ഉപചാരസമാധി വുത്തോ, പേയ്യാലവിത്ഥാരതോ ‘‘പഠമജ്ഝാനവസേനാ’’തിആദീഹി സമസത്തതിയാ വാരേഹി യഥായോഗം അപ്പനൂപചാരസമാധി വുത്തോ, സമാധിചരിയായപി ‘‘പഠമം ഝാന’’ന്തിആദീഹി അട്ഠഹി പരിയായേഹി അപ്പനാസമാധി വുത്തോ. പഠമം ഝാനം പടിലാഭത്ഥായാതിആദീഹി അട്ഠഹി പരിയായേഹി ഉപചാരസമാധി വുത്തോതി ഉഭയത്ഥാപി അപ്പനൂപചാരസമാധിയേവ വുത്തോ. ഏവം സന്തേപി അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനി വസീഭാവട്ഠേന ചരിയാതി വേദിതബ്ബാ. വിപസ്സനാബലേ പന സത്ത അനുപസ്സനാവ ‘‘വിപസ്സനാബല’’ന്തി വുത്താ, ഞാണചരിയായ സത്ത ച അനുപസ്സനാ വുത്താ, വിവട്ടനാനുപസ്സനാദയോ നവ ച വിസേസേത്വാ വുത്താ. ഇദം നേസം നാനത്തം. സത്ത അനുപസ്സനാ പന അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനി വസീഭാവട്ഠേന ചരിയാതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘വസീഭാവതാ പഞ്ഞാ’’തി (പടി. മ. ൧.൩൪ മാതികാ) ഏത്ഥ വുത്തവസിയോ വിസ്സജ്ജേതും വസീതി പഞ്ച വസിയോതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവോഹാരേന വുത്തം. വസോ ഏവ വസീതി വുത്തം ഹോതി. പുന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ താ വസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ ആവജ്ജനവസീതിആദിമാഹ. ആവജ്ജനായ വസോ ആവജ്ജനവസോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി ആവജ്ജനവസീ. ഏസേവ നയോ സേസേസു. പഠമം ഝാനം യത്ഥിച്ഛകന്തി യത്ഥ യത്ഥ പദേസേ ഇച്ഛതി ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ, തത്ഥ തത്ഥ ആവജ്ജതി. യദിച്ഛകന്തി യദാ യദാ കാലേ സീതകാലേ വാ ഉണ്ഹകാലേ വാ, തദാ തദാ ആവജ്ജതി. അഥ വാ യം യം പഠമം ഝാനം ഇച്ഛതി പഥവീകസിണാരമ്മണം വാ സേസാരമ്മണം വാ, തം തം ആവജ്ജതി. ഏകേകകസിണാരമ്മണസ്സാപി ഝാനസ്സ വസിതാനം വുത്തത്താ പുരിമയോജനായേവ സുന്ദരതരാ. യാവതിച്ഛകന്തി യാവതകം കാലം ഇച്ഛതി അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തം സത്താഹം വാ, താവതകം കാലം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജനായാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനായ. ദന്ധായിതത്തന്തി അവസവത്തിഭാവോ, അലസഭാവോ വാ. സമാപജ്ജതീതി പടിപജ്ജതി, അപ്പേതീതി അത്ഥോ. അധിട്ഠാതീതി അന്തോസമാപത്തിയം അധികം കത്വാ തിട്ഠതി. വുട്ഠാനവസിയംപഠമം ഝാനന്തി നിസ്സക്കത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, പഠമജ്ഝാനാതി അത്ഥോ. പച്ചവേക്ഖതീതി പച്ചവേക്ഖണജവനേഹി നിവത്തിത്വാ പസ്സതി. അയമേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.

അയം പന അത്ഥപ്പകാസനാ – പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ വിതക്കം ആവജ്ജയതോ ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്താവജ്ജനാനന്തരം വിതക്കാരമ്മണാനേവ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തി, തതോ ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി, തതോ പുന വിചാരാരമ്മണം ആവജ്ജനം വുത്തനയേനേവ ജവനാനീതി ഏവം പഞ്ചസു ഝാനങ്ഗേസു യദാ നിരന്തരം ചിത്തം പേസേതും സക്കോതി, അഥസ്സ ആവജ്ജനവസീ സിദ്ധാവ ഹോതി. അയം പന മത്ഥകപ്പത്താ വസീ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയേവ ലബ്ഭതി. ഇതോ പരം സീഘതരാ ആവജ്ജനവസീ നാമ നത്ഥി. അഞ്ഞേസം പന അന്തരന്തരാ ഭവങ്ഗവാരേ ഗണനാ നത്ഥി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ നന്ദോപനന്ദദമനേ വിയ സീഘം സമാപത്തിസമാപജ്ജനസമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസീ നാമ. അച്ഛരാമത്തം വാ ദസച്ഛരാമത്തം വാ ഖണം സമാപത്തിം ഠപേതും സമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസീ നാമ. തഥേവ തതോ ലഹും വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസീ നാമ. പച്ചവേക്ഖണവസീ പന ആവജ്ജനവസിയാ ഏവ വുത്താ. പച്ചവേക്ഖണജവനാനേവ ഹി തത്ഥ ആവജ്ജനാനന്തരാനീതി. ഇതി ആവജ്ജനവസിയാ സിദ്ധായ പച്ചവേക്ഖണവസീ സിദ്ധാ ഹോതി, അധിട്ഠാനവസിയാ ച സിദ്ധായ വുട്ഠാനവസീ സിദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി ‘‘അയം പന മത്ഥകപ്പത്താ വസീ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയേവ ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തത്താ പാടിഹാരിയകാലേ ഝാനങ്ഗപച്ചവേക്ഖണാനം അഭാവതോ നാനാവിധവണ്ണാദിനിമ്മാനസ്സ നാനാകസിണവസേന ഇജ്ഝനതോ തംതംകസിണാരമ്മണം ഝാനം സമാപജ്ജിതുകാമസ്സ യഥാരുചി ലഹും തസ്മിം കസിണേ വുത്തനയേന ആവജ്ജനപവത്തനസമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസീ, തദാവജ്ജനവീഥിയംയേവ തസ്സ ഝാനസ്സ അപ്പനാസമത്ഥതാസമാപജ്ജനസമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസീ. ഏവഞ്ഹി വുച്ചമാനേ യുത്തി ച ന വിരുജ്ഝതി, വസീപടിപാടി ച യഥാക്കമേനേവ യുജ്ജതി. ഝാനങ്ഗപച്ചവേക്ഖണായം പന ‘‘മത്ഥകപ്പത്തായേവ പഞ്ച ജവനാനീ’’തി വുത്തത്താ വുത്തനയേന സത്തസുപി ജവനേസു ജവന്തേസു പച്ചവേക്ഖണവസീയേവ ഹോതി. ഏവം സന്തേ ‘‘പഠമജ്ഝാനം ആവജ്ജതീ’’തി വചനം ന യുജ്ജതീതി ചേ? യഥാ കസിണേ പവത്തം ഝാനം കാരണോപചാരേന കസിണന്തി വുത്തം, തഥാ ഝാനപച്ചയം കസിണം ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) വിയ ഫലോപചാരേന ഝാനന്തി വുത്തം. യഥാപരിച്ഛിന്നേ കാലേ ഠത്വാ വുട്ഠിതസ്സ നിദ്ദായ പബുദ്ധസ്സ പുന നിദ്ദോക്കമനേ വിയ പുന ഝാനോക്കമനേ സതിപി അധിട്ഠാനവസീയേവ നാമ, യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠിതസ്സ പന വുട്ഠാനേയേവ അധിട്ഠാനേ സതിപി വുട്ഠാനവസീ നാമ ഹോതീതി അയം തേസം വിസേസോ.

നിരോധസമാപത്തിയാ വിഭാവനത്ഥം പന ഇദം പഞ്ഹകമ്മം – കാ നിരോധസമാപത്തി, കേ തം സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തി, കത്ഥ സമാപജ്ജന്തി, കസ്മാ സമാപജ്ജന്തി, കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി, കഥം ഠാനം, കഥം വുട്ഠാനം, വുട്ഠിതസ്സ കിന്നിന്നം ചിത്തം ഹോതി, മതസ്സ ച സമാപന്നസ്സ ച കോ വിസേസോ, നിരോധസമാപത്തി കിം സങ്ഖതാ അസങ്ഖതാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ നിപ്ഫന്നാ അനിപ്ഫന്നാതി?

തത്ഥ കാ നിരോധസമാപത്തീതി? യാ അനുപുബ്ബനിരോധവസേന ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം അപ്പവത്തി.

കേ തം സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തീതി? സബ്ബേപി പുഥുജ്ജനാ സോതാപന്നാ സകദാഗാമിനോ സുക്ഖവിപസ്സകാ ച അനാഗാമീ അരഹന്തോ ന സമാപജ്ജന്തി, അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ പന അനാഗാമിനോ ച ഖീണാസവാ ച സമാപജ്ജന്തി.

കത്ഥ സമാപജ്ജന്തീതി? പഞ്ചവോകാരഭവേ. കസ്മാ? അനുപുബ്ബസമാപത്തിസബ്ഭാവതോ. ചതുവോകാരഭവേ പന പഠമജ്ഝാനാദീനം ഉപ്പത്തിയേവ നത്ഥി, തസ്മാ ന സക്കാ തത്ഥ സമാപജ്ജിതും.

കസ്മാ സമാപജ്ജന്തീതി? സങ്ഖാരാനം പവത്തിഭേദേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അചിത്തകാ ഹുത്വാ ‘‘നിരോധം നിബ്ബാനം പത്വാ സുഖം വിഹരിസ്സാമാ’’തി സമാപജ്ജന്തി.

കഥം ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതീതി? സമഥവിപസ്സനാവസേന ഉസ്സക്കിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിരോധയതോ ഏവമസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി. യോ ഹി സമഥവസേനേവ ഉസ്സക്കതി, സോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതി. യോ വിപസ്സനാവസേനേവ ഉസ്സക്കതി, സോ ഫലസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതി. യോ പന ഉഭയവസേന ഉസ്സക്കിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിരോധേതി, സോ തം സമാപജ്ജതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

അയം പന വിത്ഥാരോ – ഇധ ഭിക്ഖു നിരോധം സമാപജ്ജിതുകാമോ കതഭത്തകിച്ചോ സുധോതഹത്ഥപാദോ വിവിത്തേ ഓകാസേ സുപഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. വിപസ്സനാ പനേസാ തിവിധാ ഹോതി – സങ്ഖാരപരിഗ്ഗണ്ഹനകവിപസ്സനാ, ഫലസമാപത്തിവിപസ്സനാ, നിരോധസമാപത്തിവിപസ്സനാതി. തത്ഥ സങ്ഖാരപരിഗ്ഗണ്ഹനകവിപസ്സനാ മന്ദാ വാ ഹോതു തിക്ഖാ വാ, മഗ്ഗസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതിയേവ. ഫലസമാപത്തിവിപസ്സനാ തിക്ഖാവ വട്ടതി മഗ്ഗഭാവനാസദിസാ. നിരോധസമാപത്തിവിപസ്സനാ പന നാതിമന്ദാ നാതിതിക്ഖാ വട്ടതി. തസ്മാ ഏസ നാതിമന്ദായ നാതിതിക്ഖായ വിപസ്സനായ തേ സങ്ഖാരേ വിപസ്സതി. തതോ ദുതിയജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതി. തതോ തതിയജ്ഝാനം…പേ… തതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതി. അഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ചതുബ്ബിധം പുബ്ബകിച്ചം കരോതി – നാനാബദ്ധഅവികോപനം, സങ്ഘപടിമാനനം, സത്ഥുപക്കോസനം, അദ്ധാനപരിച്ഛേദന്തി.

തത്ഥ നാനാബദ്ധഅവികോപനന്തി യം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ന ഹോതി, നാനാബദ്ധം ഹുത്വാ ഠിതം പത്തചീവരം വാ മഞ്ചപീഠം വാ നിവാസഗേഹം വാ അഞ്ഞം വാ പന കിഞ്ചി പരിക്ഖാരജാതം, തം യഥാ ന വികുപ്പതി, അഗ്ഗിഉദകവാതചോരഉന്ദൂരാദീനം വസേന ന വിനസ്സതി, ഏവം അധിട്ഠാതബ്ബം. തത്രിദം അധിട്ഠാനവിധാനം – ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഇമസ്മിം സത്താഹബ്ഭന്തരേ മാ അഗ്ഗിനാ ഝായതു, മാ ഉദകേന വുയ്ഹതു, മാ വാതേന വിദ്ധംസതു, മാ ചോരേഹി ഹരീയതു, മാ ഉന്ദൂരാദീഹി ഖജ്ജതൂ’’തി. ഏവം അധിട്ഠിതേ തം സത്താഹം തസ്സ ന കോചി പരിസ്സയോ ഹോതി, അനധിട്ഠഹതോ പന അഗ്ഗിആദീഹി വിനസ്സതി. ഇദം നാനാബദ്ധഅവികോപനം നാമ. യം പന ഏകാബദ്ധം ഹോതി നിവാസനപാരുപനം വാ നിസിന്നാസനം വാ, തത്ഥ വിസും അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി, സമാപത്തിയേവ നം രക്ഖതി.

സങ്ഘപടിമാനനന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പടിമാനനം ഉദിക്ഖനം. യാവ ഏസോ ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതി, താവ സങ്ഘകമ്മസ്സ അകരണന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ന പടിമാനനം ഏതസ്സ പുബ്ബകിച്ചം, പടിമാനനാവജ്ജനം പന പുബ്ബകിച്ചം. തസ്മാ ഏവം ആവജ്ജിതബ്ബം – ‘‘സചേ മയി സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ സങ്ഘോ അപലോകനകമ്മാദീസു കിഞ്ചിദേവ കമ്മം കത്തുകാമോ ഹോതി, യാവ മം കോചി ഭിക്ഖു ആഗന്ത്വാ ന പക്കോസതി, താവദേവ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ഏവം കത്വാ സമാപന്നോ ഹി തസ്മിം സമയേ വുട്ഠാതിയേവ. യോ പന ഏവം ന കരോതി, സങ്ഘോ ച സന്നിപതിത്വാ തം അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു കുഹി’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നിരോധം സമാപന്നോ’’തി വുത്തേ കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേതി ‘‘ഗച്ഛ തം സങ്ഘസ്സ വചനേന പക്കോസാ’’തി. അഥസ്സ തേന ഭിക്ഖുനാ സവനൂപചാരേ ഠത്വാ ‘‘സങ്ഘോ തം ആവുസോ പടിമാനേതീ’’തി വുത്തമത്തേയേവ വുട്ഠാനം ഹോതി. ഏവംഗരുകാ ഹി സങ്ഘസ്സ ആണാ നാമ. തസ്മാ തം ആവജ്ജിത്വാ യഥാ സയമേവ വുട്ഠാതി, ഏവം സമാപജ്ജിതബ്ബം.

സത്ഥുപക്കോസനന്തി ഇധാപി സത്ഥുപക്കോസനാവജ്ജനമേവ ഇമസ്സ പുബ്ബകിച്ചം. തസ്മാ തമ്പി ഏവം ആവജ്ജിതബ്ബം – ‘‘സചേ മയി സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ സത്ഥാ ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം സിക്ഖാപദം വാ പഞ്ഞപേതി, തഥാരൂപായ വാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ധമ്മം ദേസേതി. യാവ മം കോചി ആഗന്ത്വാ ന പക്കോസതി, താവദേവ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ഏവം കത്വാ നിസിന്നോ ഹി തസ്മിം സമയേ വുട്ഠാതിയേവ. യോ പന ഏവം ന കരോതി, സത്ഥാ ച സങ്ഘേ സന്നിപതിതേ തം അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു കുഹി’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നിരോധം സമാപന്നോ’’തി വുത്തേ കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേതി ‘‘ഗച്ഛ തം മമ വചനേന പക്കോസാ’’തി. അഥസ്സ തേന ഭിക്ഖുനാ സവനൂപചാരേ ഠത്വാ സത്ഥാ ആയസ്മന്തം ആമന്തേതീ’’തി വുത്തമത്തേയേവ വുട്ഠാനം ഹോതി. ഏവംഗരുകഞ്ഹി സത്ഥുപക്കോസനം. തസ്മാ തം ആവജ്ജിത്വാ യഥാ സയമേവ വുട്ഠാതി, ഏവം സമാപജ്ജിതബ്ബം.

അദ്ധാനപരിച്ഛേദോതി ജീവിതദ്ധാനസ്സ പരിച്ഛേദോ. ഇമിനാ ഹി ഭിക്ഖുനാ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ കുസലേന ഭവിതബ്ബം. ‘‘അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരാ സത്താഹം പവത്തിസ്സന്തി, ന പവത്തിസ്സന്തീ’’തി ആവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജിതബ്ബം. സചേ ഹി സത്താഹബ്ഭന്തരേ നിരുജ്ഝനകേ ആയുസങ്ഖാരേ അനാവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജതി, തസ്സ നിരോധസമാപത്തി മരണം പടിബാഹിതും ന സക്കോതി. അന്തോനിരോധേ മരണസ്സ നത്ഥിതായ അന്തരാവ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാതി, തസ്മാ ഏതം ആവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജിതബ്ബം. അവസേസഞ്ഹി അനാവജ്ജിതുമ്പി വട്ടതി, ഇദം പന ആവജ്ജിതബ്ബമേവാതി വുത്തം. സോ ഏവം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഇമം പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി. അഥേകം വാ ദ്വേ വാ ചിത്തവാരേ അതിക്കമിത്വാ അചിത്തകോ ഹോതി, നിരോധം ഫുസതി. കസ്മാ പനസ്സ ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഉപരി ചിത്താനി നപ്പവത്തന്തീതി? നിരോധസ്സ പയോഗത്താ. ഇദഞ്ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വേ സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ യുഗനദ്ധേ കത്വാ അട്ഠസമാപത്തിആരോഹനം അനുപുബ്ബനിരോധസ്സ പയോഗോ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാതി നിരോധസ്സ പയോഗത്താ ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഉപരി നപ്പവത്തന്തി.

കഥം ഠാനന്തി? ഏവം സമാപന്നായ പനസ്സാ കാലപരിച്ഛേദവസേന ചേവ അന്തരാ ആയുക്ഖയസങ്ഘപടിമാനനസത്ഥുപക്കോസനാഭാവേന ച ഠാനം ഹോതി.

കഥം വുട്ഠാനന്തി? അനാഗാമിസ്സ അനാഗാമിഫലസമാപത്തിയാ അരഹതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാതി ഏവം ദ്വേധാ വുട്ഠാനം ഹോതി.

വുട്ഠിതസ്സ കിന്നിന്നം ചിത്തം ഹോതീതി? നിബ്ബാനനിന്നം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാര’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൪).

മതസ്സ ച സമാപന്നസ്സ ച കോ വിസേസോതി? അയമ്പി അത്ഥോ സുത്തേ വുത്തോയേവ. യഥാഹ – ‘‘യോ ചായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ, തസ്സ കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ വൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി പരിഭിന്നാനി. യ്വായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ, തസ്സപി കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു അപരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ അവൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി അപരിഭിന്നാനീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൭).

നിരോധസമാപത്തി കിം സങ്ഖതാതിആദിപുച്ഛായം പന ‘‘സങ്ഖതാ’’തിപി ‘‘അസങ്ഖതാ’’തിപി ‘‘ലോകിയാ’’തിപി ‘‘ലോകുത്തരാ’’തിപി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? സഭാവതോ നത്ഥിതായ. യസ്മാ പന സമാപജ്ജന്തസ്സ വസേന സമാപന്നോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ നിപ്ഫന്നാതി വത്തും വട്ടതി, നോ അനിപ്ഫന്നാതി.

‘‘ഇതി സന്താ സമാപത്തി, അയം അരിയനിസേവിതാ;

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനമിതി സങ്ഖമുപാഗതാ’’തി.

നിരോധസമാപത്തിഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.