൨. സീലമയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൭. സീലമയഞാണനിദ്ദേസേ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. സീലാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലന്തിആദി പഞ്ചന്നം സരൂപതോ ദസ്സനം. പരിയന്തപാരിസുദ്ധീതിആദീസു യഥാ നീലവണ്ണയോഗതോ വത്ഥമ്പി നീലമസ്സ അത്ഥീതി നീലന്തി വുച്ചതി, ഏവം ഗണനവസേന പരിയന്തോ പരിച്ഛേദോ അസ്സാ അത്ഥീതി പരിയന്താ, ഉപസമ്പന്നസീലേ പത്തോ അനുപസമ്പന്നസീലസ്സ അവസാനസബ്ഭാവതോ വാ പരിയന്തോ അവസാനം അസ്സാ അത്ഥീതി പരിയന്താ. സപരിയന്താതി വാ വത്തബ്ബേ സകാരലോപോ കതോതി വേദിതബ്ബോ ‘‘ദകം ദകാസയാ പവിസന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൮; അ. നി. ൪.൩൩) ഏത്ഥ ഉകാരലോപോ വിയ. പരിസുദ്ധഭാവോ പാരിസുദ്ധി, പരിയന്താ ച സാ പാരിസുദ്ധി ചാതി പരിയന്തപാരിസുദ്ധി, പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസങ്ഖാതം സീലം പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം. വുത്തപടിപക്ഖേന ന പരിയന്താതി അപരിയന്താ, നത്ഥി ഏതിസ്സാ പരിയന്തോതിപി അപരിയന്താ, വുദ്ധോ ഏതിസ്സാ പരിയന്തോതിപി അപരിയന്താ. സമാദാനതോ പഭുതി അഖണ്ഡിതത്താ ഖണ്ഡിതാപി കതപടികമ്മത്താ ചിത്തുപ്പാദമത്തകേനാപി മലേന വിരഹിതത്താ ച പരിസുദ്ധജാതിമണി വിയ സുധന്തസുപരികമ്മകതസുവണ്ണം വിയ ച പരിസുദ്ധത്താ അരിയമഗ്ഗസ്സ പദട്ഠാനഭൂതാ അനൂനട്ഠേന പരിപൂണ്ണാ. ദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ ദിട്ഠിപരാമാസേന അഗ്ഗഹിതത്താ അപരാമട്ഠാ.അയം തേ സീലേ ദോസോതി കേനചി ചോദകേന പരാമസിതും അസക്കുണേയ്യത്താ വാ അപരാമട്ഠാ. അരഹത്തഫലക്ഖണേ സബ്ബദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ പടിപ്പസ്സദ്ധി. അനുപസമ്പന്നാനന്തി അനവസേസസമാദാനവസേന സീലസമ്പദായ ഭുസം സമ്പന്നാതി ഉപസമ്പന്നാ, ന ഉപസമ്പന്നാ അനുപസമ്പന്നാ. തേസം അനുപസമ്പന്നാനം.

പരിയന്തസിക്ഖാപദാനന്തി ഏത്ഥ സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന സിക്ഖാ, കോട്ഠാസട്ഠേന പദാനി, സിക്ഖിതബ്ബകോട്ഠാസാനീതി അത്ഥോ. അപിച സീലേ പതിട്ഠിതേന ഉപരിപത്തബ്ബത്താ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ സിക്ഖാ, സീലാനി താസം സിക്ഖാനം പതിട്ഠട്ഠേന പദാനീതി സിക്ഖാനം പദത്താ സിക്ഖാപദാനി, പരിയന്താനി സിക്ഖാപദാനി ഏതേസന്തി പരിയന്തസിക്ഖാപദാ. തേസം പരിയന്തസിക്ഖാപദാനം. ഏത്ഥ ച ദ്വേ പരിയന്താ സിക്ഖാപദപരിയന്തോ ച കാലപരിയന്തോ ച. കതമോ സിക്ഖാപദപരിയന്തോ? ഉപാസകോപാസികാനം യഥാസമാദാനവസേന ഏകം വാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ചത്താരി വാ പഞ്ച വാ അട്ഠ വാ ദസ വാ സിക്ഖാപദാനി ഹോന്തി, സിക്ഖമാനസാമണേരസാമണേരീനം ദസ സിക്ഖാപദാനി. അയം സിക്ഖാപദപരിയന്തോ. കതമോ കാലപരിയന്തോ? ഉപാസകോപാസികാ ദാനം ദദമാനാ പരിവേസനപരിയന്തം സീലം സമാദിയന്തി, വിഹാരഗതാ വിഹാരപരിയന്തം സീലം സമാദിയന്തി, ഏകം വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭിയ്യോ വാ രത്തിന്ദിവാനി പരിച്ഛേദം കത്വാ സീലം സമാദിയന്തി. അയം കാലപരിയന്തോ. ഇമേസു ദ്വീസു പരിയന്തേസു സിക്ഖാപദം പരിയന്തം കത്വാ സമാദിന്നം സീലം വീതിക്കമനേന വാ മരണേന വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, കാലം പരിയന്തം കത്വാ സമാദിന്നം തംതംകാലാതിക്കമേന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി.

അപരിയന്തസിക്ഖാപദാനന്തി –

‘‘നവ കോടിസഹസ്സാനി, അസീതി സതകോടിയോ;

പഞ്ഞാസ സതസഹസ്സാനി, ഛത്തിംസ ച പുനാപരേ.

‘‘ഏതേ സംവരവിനയാ, സമ്ബുദ്ധേന പകാസിതാ;

പേയ്യാലമുഖേന നിദ്ദിട്ഠാ, സിക്ഖാ വിനയസംവരേ’’തി. –

ഏവം ഗണനവസേന പരിയന്താനമ്പി സിക്ഖാപദാനം അനവസേസസമാദാനഭാവവസേന ലാഭയസഞാതിഅങ്ഗജീവിതഹേതു അദിട്ഠപരിയന്തഭാവവസേന ഉപരി രക്ഖിതബ്ബസീലപരിച്ഛേദാഭാവവസേന ച നത്ഥി ഏതേസം പരിയന്തോതി അപരിയന്താനി. അപരിയന്താനി സിക്ഖാപദാനി ഏതേസന്തി അപരിയന്തസിക്ഖാപദാ. തേസം അപരിയന്തസിക്ഖാപദാനം, വുദ്ധപരിയന്തസിക്ഖാപദാനന്തി വാ അത്ഥോ.

പുഥുജ്ജനകല്യാണകാനന്തിആദീസു –

‘‘പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി’’. –

വുത്തപുഥുജ്ജനലക്ഖണാനതിക്കമേപി –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. –

വുത്തപുഥുജ്ജനദ്വയേ കല്യാണധമ്മസമാഗമേന അന്ധപുഥുജ്ജനഭാവം അതിക്കമ്മ കല്യാണപുഥുജ്ജനഭാവേ ഠിതാനം പുഥുജ്ജനകല്യാണകാനം കല്യാണപുഥുജ്ജനാനന്തി വുത്തം ഹോതി. പുഥുജ്ജനേസു വാ കല്യാണകാനം പുഥുജ്ജനകല്യാണകാനം.

കുസലധമ്മേ യുത്താനന്തി ഏത്ഥ കുസലസദ്ദോ താവ ആരോഗ്യാനവജ്ജഛേകസുഖവിപാകേസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯) ആരോഗ്യേ ദിസ്സതി. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ കുസലോ? യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൬൧) ച ‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഏതദാനുത്തരിയം യഥാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി ച (ദീ. നി. ൩.൧൪൫) ഏവമാദീസു അനവജ്ജേ. ‘‘കുസലോ ത്വം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം (മ. നി. ൨.൮൭), കുസലാ നച്ചഗീതസ്സ സിക്ഖിതാ ചാതുരിത്ഥിയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൯൪) ഛേകേ. ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു (ദീ. നി. ൩.൮൦). കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൪൩൧) സുഖവിപാകേ. സ്വായമിധ ആരോഗ്യേപി അനവജ്ജേപി സുഖവിപാകേപി വട്ടതി.

വചനത്ഥോ പനേത്ഥ കുച്ഛിതേ പാപകേ ധമ്മേ സലയന്തി ചലയന്തി കമ്പേന്തി വിദ്ധംസേന്തീതി കുസലാ. കുച്ഛിതേന വാ ആകാരേന സയന്തി പവത്തന്തീതി കുസാ, തേ കുസേ ലുനന്തി ഛിന്ദന്തീതി കുസലാ. കുച്ഛിതാനം വാ സാനതോ തനുകരണതോ കുസം ഞാണം. തേന കുസേന ലാതബ്ബാ ഗഹേതബ്ബാ പവത്തേതബ്ബാതി കുസലാ, യഥാ വാ കുസാ ഉഭയഭാഗഗതം ഹത്ഥപ്പദേസം ലുനന്തി, ഏവമിമേപി ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭാവേന ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസപക്ഖം ലുനന്തി, തസ്മാ കുസാ വിയ ലുനന്തീതി കുസലാ. അപിച ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന വാ കുസലാ. ഇധ പന യസ്മാ വിപസ്സനാകുസലമേവ അധിപ്പേതം, തസ്മാ സേസേ വിഹായ തസ്സേവ ദസ്സനത്ഥം ‘‘കുസലധമ്മേ’’തി ഏകവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. വിപസ്സനാകുസലധമ്മേ സാതച്ചകിരിയതായ സക്കച്ചകാരിതായ ച യുത്താനന്തി അത്ഥോ.

സേക്ഖപരിയന്തേ പരിപൂരകാരീനന്തി ഏത്ഥ തീസു സിക്ഖാസു ജാതാതിപി സേക്ഖാ, സത്തന്നം സേക്ഖാനം ഏതേതിപി സേക്ഖാ, സയമേവ സിക്ഖന്തീതിപി സേക്ഖാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലസകദാഗാമിമഗ്ഗഫലഅനാഗാമിമഗ്ഗഫലഅരഹത്തമഗ്ഗധമ്മാ. തേ സേക്ഖാ ധമ്മാ പരിയന്തേ അവസാനേ ഏതസ്സ, തേ വാ സേക്ഖാ ധമ്മാ പരിയന്തോ പരിച്ഛേദോ ഏതസ്സാതി സേക്ഖപരിയന്തോ. തസ്മിം സേക്ഖപരിയന്തേ ധമ്മേതി സമ്ബന്ധോ. പരിപൂരം പരിപുണ്ണതം കരോന്തീതി പരിപൂരകാരിനോ, പരിപൂരകാരോ പരിപൂരകിരിയാ ഏതേസം അത്ഥീതി വാ പരിപൂരകാരിനോ. തേസം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗഭൂതേ സേക്ഖപരിയന്തേ പടിപദാധമ്മേ വിപസ്സനാപാരിപൂരിയാ പരിപൂരകാരീനം. കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാനന്തി ഏത്ഥ കായേതി സരീരേ. സരീരഞ്ഹി അസുചിസഞ്ചയതോ കുച്ഛിതാനഞ്ച കേസാദീനം ചക്ഖുരോഗാദീനഞ്ച രോഗസതാനം ആയഭൂതത്താ കായോതി വുച്ചതി. ജീവിതേതി ജീവിതിന്ദ്രിയേ. തഞ്ഹി ജീവന്തി തേനാതി ജീവിതന്തി വുച്ചതി. നത്ഥി ഏതേസം അപേക്ഖാതി അനപേക്ഖാ, നിസ്സിനേഹാതി അത്ഥോ. തേസം തസ്മിം കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാനം.

ഇദാനി തേസം തേസു അനപേക്ഖത്തസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ പരിച്ചത്തജീവിതാനന്തി ആഹ. ഭഗവതോ ആചരിയസ്സ വാ സകജീവിതപരിച്ചാഗേനേവ ഹി തേ കിലമമാനേപി കായേ വിനസ്സമാനേപി ജീവിതേ അനപേക്ഖാ ഹോന്തീതി. സത്തന്നം സേക്ഖാനന്തി സിക്ഖന്തീതി സേക്ഖാതി ലദ്ധനാമാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠാദീനം സത്തന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം. തഥാഗതസാവകാനന്തി തഥാഗതസ്സ സാവകാനം. അട്ഠപി ഹി അരിയപുഗ്ഗലാ സവനന്തേ അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ ഭഗവതോ ദേസനം അനുസിട്ഠിം അവേച്ചപ്പസാദയോഗേന സക്കച്ചം സുണന്തീതി സാവകാ. തേസുപി അരഹത്തഫലട്ഠേയേവ വിസേസേത്വാ ദസ്സേന്തോ ഖീണാസവാനന്തി ആഹ, അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന പരിക്ഖീണസബ്ബാസവാനന്തി അത്ഥോ. പച്ചേകബുദ്ധാനന്തി തം തം കാരണം പടിച്ച ഏകോവ അനാചരിയകോ ചതുസച്ചം ബുജ്ഝിതവാതി പച്ചേകബുദ്ധോ. താദിസാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം.

തഥാഗതാനന്തി ഏത്ഥ അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ – തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാ കാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ.

കഥം ഭഗവാ തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപന്നാ പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ആഗതാ. കിം വുത്തം ഹോതി? യേനാഭിനീഹാരേന പുരിമകാ ഭഗവന്തോ ആഗതാ, തേനേവ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ആഗതോ. അഥ വാ യഥാ പുരിമകാ ഭഗവന്തോ ദാനസീലനേക്ഖമ്മപഞ്ഞാവീരിയഖന്തിസച്ചാധിട്ഠാനമേത്തുപേക്ഖാസങ്ഖാതാ ദസ പാരമിയോ, ദസ ഉപപാരമിയോ, ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ അങ്ഗപരിച്ചാഗം നയനധനരജ്ജപുത്തദാരപരിച്ചാഗന്തി ഇമേ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജിത്വാ, പുബ്ബയോഗപുബ്ബചരിയധമ്മക്ഖാനഞാതത്ഥചരിയാദയോ പൂരേത്വാ ബുദ്ധിചരിയായ കോടിം പത്വാ ആഗതാ, തഥാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ആഗതോ. യഥാ ച പുരിമകാ ഭഗവന്തോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ബ്രൂഹേത്വാ ആഗതാ, തഥാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ആഗതോതി തഥാഗതോ.

‘‘യഥേവ ദീപങ്കരബുദ്ധആദയോ, സബ്ബഞ്ഞുഭാവം മുനയോ ഇധാഗതാ;

തഥാ അയം സക്യമുനീപി ആഗതോ, തഥാഗതോ വുച്ചതി തേന ചക്ഖുമാ’’തി.

കഥം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സമ്പതിജാതാ പുരിമകാ ഭഗവന്തോ ഗതാ. കഥഞ്ച തേ ഗതാ? തേ ഹി സമ്പതിജാതാ സമേഹി പാദേഹി പഥവിയം പതിട്ഠായ ഉത്തരേനമുഖാ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതാ. യഥാഹ ‘‘സമ്പതിജാതോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ സമേഹി പാദേഹി പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗച്ഛതി സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരയമാനേ, സബ്ബാ ച ദിസാ അനുവിലോകേതി, ആസഭിഞ്ച വാചം ഭാസതി ‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി (മ. നി. ൩.൨൦൭; ദീ. നി. ൨.൩൧). തഞ്ചസ്സ ഗമനം തഥം അഹോസി അവിതഥം അനേകേസം വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭാവേന. യഞ്ഹി സോ സമ്പതിജാതോ സമേഹി പാദേഹി പതിട്ഠഹി, ഇദമസ്സ ചതുരിദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ഉത്തരമുഖഭാവോ പനസ്സ സബ്ബലോകുത്തരഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സത്തപദവീതിഹാരോ സത്തബോജ്ഝങ്ഗരതനപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ‘‘സുവണ്ണദണ്ഡാ വീതിപതന്തി ചാമരാ’’തി (സു. നി. ൬൯൩) ഏത്ഥ വുത്തചാമരുക്ഖേപോ പന സബ്ബതിത്ഥിയനിമ്മഥനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സേതച്ഛത്തധാരണം അരഹത്തഫലവിമുത്തിവരവിമലസേതച്ഛത്തപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സബ്ബാദിസാനുവിലോകനം സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ആസഭിവാചാഭാസനം പന അപ്പടിവത്തിയവരധമ്മചക്കപ്പവത്തനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. തഥായം ഭഗവാപി ഗതോ. തഞ്ചസ്സ ഗമനം തഥം അഹോസി അവിതഥം തേസംയേവ വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭാവേന. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘മുഹുത്തജാതോവ ഗവംപതീ യഥാ, സമേഹി പാദേഹി ഫുസീ വസുന്ധരം;

സോ വിക്കമീ സത്ത പദാനി ഗോതമോ, സേതഞ്ച ഛത്തം അനുധാരയും മരൂ.

‘‘ഗന്ത്വാന സോ സത്ത പദാനി ഗോതമോ, ദിസാ വിലോകേസി സമാ സമന്തതോ;

അട്ഠങ്ഗുപേതം ഗിരമബ്ഭുദീരയി, സീഹോ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ’’തി.

ഏവം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ.

അഥ വാ യഥാ പുരിമകാ ഭഗവന്തോ, അയമ്പി ഭഗവാ തഥേവ നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദം…പേ… പഠമജ്ഝാനേന നീവരണേ…പേ… അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസേ പഹായ ഗതോ. ഏവമ്പി തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ? പഥവീധാതുയാ കക്ഖളത്തലക്ഖണം തഥം അവിതഥം, ആപോധാതുയാ പഗ്ഘരണലക്ഖണം, തേജോധാതുയാ ഉണ്ഹത്തലക്ഖണം, വായോധാതുയാ വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം, ആകാസധാതുയാ അസമ്ഫുട്ഠലക്ഖണം, വിഞ്ഞാണധാതുയാ വിജാനനലക്ഖണം.

രൂപസ്സ രുപ്പനലക്ഖണം, വേദനായ വേദയിതലക്ഖണം, സഞ്ഞായ സഞ്ജാനനലക്ഖണം, സങ്ഖാരാനം അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണം, വിഞ്ഞാണസ്സ വിജാനനലക്ഖണം.

വിതക്കസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണം, വിചാരസ്സ അനുമജ്ജനലക്ഖണം, പീതിയാ ഫരണലക്ഖണം, സുഖസ്സ സാതലക്ഖണം, ചിത്തേകഗ്ഗതായ അവിക്ഖേപലക്ഖണം, ഫസ്സസ്സ ഫുസനലക്ഖണം.

സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമോക്ഖലക്ഖണം, വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ പഗ്ഗഹലക്ഖണം, സതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം, സമാധിന്ദ്രിയസ്സ അവിക്ഖേപലക്ഖണം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ പജാനനലക്ഖണം.

സദ്ധാബലസ്സ അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയലക്ഖണം, വീരിയബലസ്സ കോസജ്ജേ, സതിബലസ്സ മുട്ഠസ്സച്ചേ, സമാധിബലസ്സ ഉദ്ധച്ചേ, പഞ്ഞാബലസ്സ അവിജ്ജായ അകമ്പിയലക്ഖണം.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പവിചയലക്ഖണം, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പഗ്ഗഹലക്ഖണം, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഫരണലക്ഖണം, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപസമലക്ഖണം, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ അവിക്ഖേപലക്ഖണം, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പടിസങ്ഖാനലക്ഖണം.

സമ്മാദിട്ഠിയാ ദസ്സനലക്ഖണം, സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണം, സമ്മാവാചായ പരിഗ്ഗഹലക്ഖണം, സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമുട്ഠാനലക്ഖണം, സമ്മാആജീവസ്സ വോദാനലക്ഖണം, സമ്മാവായാമസ്സ പഗ്ഗഹലക്ഖണം, സമ്മാസതിയാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം, സമ്മാസമാധിസ്സ അവിക്ഖേപലക്ഖണം.

അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണലക്ഖണം, സങ്ഖാരാനം ചേതനാലക്ഖണം, വിഞ്ഞാണസ്സ വിജാനനലക്ഖണം, നാമസ്സ നമനലക്ഖണം, രൂപസ്സ രുപ്പനലക്ഖണം, സളായതനസ്സ ആയതനലക്ഖണം, ഫസ്സസ്സ ഫുസനലക്ഖണം, വേദനായ വേദയിതലക്ഖണം, തണ്ഹായ ഹേതുലക്ഖണം, ഉപാദാനസ്സ ഗഹണലക്ഖണം, ഭവസ്സ ആയൂഹനലക്ഖണം, ജാതിയാ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം, ജരായ ജീരണലക്ഖണം, മരണസ്സ ചുതിലക്ഖണം.

ധാതൂനം സുഞ്ഞതാലക്ഖണം, ആയതനാനം ആയതനലക്ഖണം, സതിപട്ഠാനാനം ഉപട്ഠാനലക്ഖണം, സമ്മപ്പധാനാനം പദഹനലക്ഖണം, ഇദ്ധിപാദാനം ഇജ്ഝനലക്ഖണം, ഇന്ദ്രിയാനം അധിപതിലക്ഖണം, ബലാനം അകമ്പിയലക്ഖണം, ബോജ്ഝങ്ഗാനം നിയ്യാനലക്ഖണം, മഗ്ഗസ്സ ഹേതുലക്ഖണം.

സച്ചാനം തഥലക്ഖണം, സമഥസ്സ അവിക്ഖേപലക്ഖണം, വിപസ്സനായ അനുപസ്സനാലക്ഖണം, സമഥവിപസ്സനാനം ഏകരസലക്ഖണം, യുഗനദ്ധാനം അനതിവത്തനലക്ഖണം.

സീലവിസുദ്ധിയാ സംവരലക്ഖണം, ചിത്തവിസുദ്ധിയാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം, ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയാ ദസ്സനലക്ഖണം.

ഖയേ ഞാണസ്സ സമുച്ഛേദലക്ഖണം, അനുപ്പാദേ ഞാണസ്സ പസ്സദ്ധിലക്ഖണം.

ഛന്ദസ്സ മൂലലക്ഖണം, മനസികാരസ്സ സമുട്ഠാനലക്ഖണം, ഫസ്സസ്സ സമോധാനലക്ഖണം, വേദനായ സമോസരണലക്ഖണം, സമാധിസ്സ പമുഖലക്ഖണം, സതിയാ ആധിപതേയ്യലക്ഖണം, പഞ്ഞായ തതുത്തരിലക്ഖണം, വിമുത്തിയാ സാരലക്ഖണം, അമതോഗധസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പരിയോസാനലക്ഖണം തഥം അവിതഥം. ഏതം തഥലക്ഖണം ഞാണഗതിയാ ആഗതോ അവിരജ്ഝിത്വാ പത്തോ അനുപ്പത്തോതി തഥാഗതോ. ഏവം തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ? തഥധമ്മാ നാമ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) വിത്ഥാരോ. താനി ച ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാനം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോതി വുച്ചതി. അഭിസമ്ബോധത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഗതസദ്ദോ.

അപിച ജരാമരണസ്സ ജാതിപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ…പേ… സങ്ഖാരാനം അവിജ്ജാപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ. തഥാ അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം പച്ചയട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ…പേ… ജാതിയാ ജരാമരണസ്സ പച്ചയട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ. തം സബ്ബം ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. തസ്മാപി തഥാനം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ. ഏവം തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ.

കഥം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ? ഭഗവാ യം സദേവകേ ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തം രൂപാരമ്മണം നാമ അത്ഥി, തം സബ്ബാകാരേന ജാനാതി പസ്സതി. ഏവം ജാനതാ പസ്സതാ ച തേന തം ഇട്ഠാനിട്ഠാദിവസേന വാ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു ലബ്ഭമാനകപദവസേന വാ ‘‘കതമം തം രൂപം രൂപായതനം? യം രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വണ്ണനിഭാ സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം നീലം പീതക’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൧൬) നയേന അനേകേഹി നാമേഹി തേരസഹി വാരേഹി ദ്വിപഞ്ഞാസായ നയേഹി വിഭജ്ജമാനം തഥമേവ ഹോതി, വിതഥം നത്ഥി. ഏസ നയോ സോതദ്വാരാദീസുപി ആപാഥമാഗച്ഛന്തേസു സദ്ദാദീസു. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമഹം ജാനാമി, തമഹം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, തം തഥാഗതസ്സ വിദിതം, തം തഥാഗതോ ന ഉപട്ഠാസീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪). ഏവം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ. തത്ഥ തഥദസ്സീഅത്ഥേ തഥാഗതോതി പദസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

കഥം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ? യം രത്തിം ഭഗവാ ബോധിമണ്ഡേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ചതുന്നം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, യഞ്ച രത്തിം യമകസാലാനമന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി, ഏത്ഥന്തരേ പഞ്ചചത്താലീസവസ്സപരിമാണേ കാലേ പഠമബോധിയാപി മജ്ഝിമബോധിയാപി പച്ഛിമബോധിയാപി യം ഭഗവതാ ഭാസിതം സുത്തം ഗേയ്യം…പേ… വേദല്ലം, തം സബ്ബം അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച അനവജ്ജം അനുപവജ്ജം അനൂനമനധികം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം രാഗമദനിമ്മദനം ദോസമോഹമദനിമ്മദനം, നത്ഥി തത്ഥ വാലഗ്ഗമത്തമ്പി പക്ഖലിതം, സബ്ബം തം ഏകമുദ്ദികായ ലഞ്ഛിതം വിയ, ഏകനാളികായ മിതം വിയ, ഏകതുലായ തുലിതം വിയ, ച തഥമേവ ഹോതി. യഥാഹ ‘‘യഞ്ച, ചുന്ദ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി, യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭാസതി ലപതി നിദ്ദിസതി, സബ്ബം തം തഥമേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൮). ഗദഅത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഗതസദ്ദോ. ഏവം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ.

അപിച ആഗദനം ആഗദോ, വചനന്തി അത്ഥോ. തഥോ അവിപരീതോ ആഗദോ അസ്സാതി ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി ഏവമേതസ്മിം അത്ഥേ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

കഥം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ? ഭഗവതോ ഹി വാചായ കായോ അനുലോമേതി, കായസ്സാപി വാചാ, തസ്മാ യഥാവാദീ തഥാകാരീ യഥാകാരീ തഥാവാദീ ച ഹോതി. ഏവംഭൂതസ്സ ചസ്സ യഥാ വാചാ, കായോപി തഥാ ഗതോ പവത്തോതി അത്ഥോ. യഥാ ച കായോ, വാചാപി തഥാ ഗതാ പവത്താതി തഥാഗതോ. തേനേവാഹ – ‘‘യഥാവാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. ഇതി യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി. ഏവം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ.

കഥം അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ? ഉപരി ഭവഗ്ഗം ഹേട്ഠാ അവീചിം പരിയന്തം കത്വാ തിരിയം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു സബ്ബസത്തേ അഭിഭവതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന, ന തസ്സ തുലാ വാ പമാണം വാ അത്ഥി, അതുലോ അപ്പമേയ്യോ അനുത്തരോ രാജാധിരാജാ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ. തേനാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥു ദസോ വസവത്തീ. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩).

തത്ഥേവം പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ – അഗദോ വിയ അഗദോ. കോ പനേസ? ദേസനാവിലാസോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച. തേന ഹേസ മഹാനുഭാവോ ഭിസക്കോ ദിബ്ബാഗദേന സപ്പേ വിയ സബ്ബപരപ്പവാദിനോ സദേവകഞ്ച ലോകം അഭിഭവതി. ഇതി സബ്ബലോകാഭിഭവനേ തഥോ അവിപരീതോ ദേസനാവിലാസമയോ ചേവ പുഞ്ഞമയോ ച അഗദോ അസ്സാതി ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ.

അപിച തഥായ ഗതോതിപി തഥാഗതോ, തഥം ഗതോതിപി തഥാഗതോതി. ഗതോതി അവഗതോ അതീതോ പത്തോ പടിപന്നോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സകലം ലോകം തീരണപരിഞ്ഞായ തഥായ ഗതോ അവഗതോതി തഥാഗതോ, ലോകസമുദയം പഹാനപരിഞ്ഞായ തഥായ ഗതോ അതീതോതി തഥാഗതോ, ലോകനിരോധം സച്ഛികിരിയായ തഥായ ഗതോ പത്തോതി തഥാഗതോ, ലോകനിരോധഗാമിനിപടിപദം തഥം ഗതോ പടിപന്നോതി തഥാഗതോ. തേന യം വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ലോകോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ലോകസ്മാ തഥാഗതോ വിസംയുത്തോ. ലോകസമുദയോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ലോകസമുദയോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ. ലോകനിരോധോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ ലോകനിരോധോ തഥാഗതസ്സ സച്ഛികതോ. ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ, ലോകനിരോധഗാമിനീപടിപദാ തഥാഗതസ്സ ഭാവിതാ. യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… അനുവിചരിതം മനസാ, സബ്ബം തം തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധം. തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩). തസ്സ ഏവമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദമ്പി ച തഥാഗതസ്സ തഥാഗതഭാവദീപനേ മുഖമത്തമേവ. സബ്ബാകാരേന പന തഥാഗതോവ തഥാഗതസ്സ തഥാഗതഭാവം വണ്ണേയ്യ. യസ്മാ പന സബ്ബബുദ്ധാ തഥാഗതഗുണേനാപി സമസമാ, തസ്മാ സബ്ബേസം വസേന തഥാഗതാനന്തി ആഹ.

അരഹന്താനന്തി കിലേസേഹി ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാ തഥാഗതോ അരഹം. ആരകാ ഹി സോ സബ്ബകിലേസേഹി സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതോ മഗ്ഗേന സവാസനാനം കിലേസാനം പഹീനത്താതി അരഹം.

സോ തതോ ആരകാ നാമ, യസ്സ യേനാസമങ്ഗിതാ;

അസമങ്ഗീ ച ദോസേഹി, നാഥോ തേനാരഹം മതോ.

തേ ചാനേന കിലേസാരയോ മഗ്ഗേന ഹതാതി അരീനം ഹതത്താപി അരഹം.

യസ്മാ രാഗാദിസങ്ഖാതാ, സബ്ബേപി അരയോ ഹതാ;

പഞ്ഞാസത്ഥേന നാഥേന, തസ്മാപി അരഹം മതോ.

യഞ്ചേതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭിപുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാനം ജരാമരണനേമി ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ തിഭവരഥേ സമായോജിതം അനാദികാലപ്പവത്തം സംസാരചക്കം, തസ്സാനേന ബോധിമണ്ഡേ വീരിയപാദേഹി സീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സദ്ധാഹത്ഥേന കമ്മക്ഖയകരം ഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ സബ്ബേ അരാ ഹതാതി അരാനം ഹതത്താപി അരഹം.

അരാ സംസാരചക്കസ്സ, ഹതാ ഞാണാസിനാ യതോ;

ലോകനാഥേന തേനേസ, അരഹന്തി പവുച്ചതി.

അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ ച ചീവരാദിപച്ചയേ അരഹതി പൂജാവിസേസഞ്ച. തേനേവ ച ഉപ്പന്നേ തഥാഗതേ യേ കേചി മഹേസക്ഖാ ദേവമനുസ്സാ, ന തേ അഞ്ഞത്ഥ പൂജം കരോന്തി. തഥാ ഹി ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി സിനേരുമത്തേന രതനദാമേന തഥാഗതം പൂജേസി, യഥാബലഞ്ച അഞ്ഞേ ദേവാ മനുസ്സാ ച ബിമ്ബിസാരകോസലരാജാദയോ. പരിനിബ്ബുതമ്പി ച ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ഛന്നവുതികോടിധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ അസോകമഹാരാജാ സകലജമ്ബുദീപേ ചതുരാസീതി വിഹാരസഹസ്സാനി പതിട്ഠാപേസി, കോ പന വാദോ അഞ്ഞേസം പൂജാവിസേസാനന്തി പച്ചയാദീനം അരഹത്താപി അരഹം.

പൂജാവിസേസം സഹ പച്ചയേഹി, യസ്മാ അയം അരഹതി ലോകനാഥോ;

അത്ഥാനുരൂപം അരഹന്തി ലോകേ, തസ്മാ ജിനോ അരഹതി നാമമേതം.

യഥാ ച ലോകേ യേ കേചി പണ്ഡിതമാനിനോ ബാലാ അസിലോകഭയേന രഹോ പാപം കരോന്തി, ഏവമേസ ന കദാചി കരോതീതി പാപകരണേ രഹാഭാവതോപി അരഹം.

യസ്മാ നത്ഥി രഹോ നാമ, പാപകമ്മേസു താദിനോ;

രഹാഭാവേന തേനേസ, അരഹം ഇതി വിസ്സുതോ.

ഏവം സബ്ബഥാപി –

ആരകത്താ ഹതത്താ ച, കിലേസാരീന സോ മുനി;

ഹതസംസാരചക്കാരോ, പച്ചയാദീന ചാരഹോ;

ന രഹോ കരോതി പാപാനി, അരഹം തേന വുച്ചതീതി.

യസ്മാ പന സബ്ബബുദ്ധാ അരഹത്തഗുണേനാപി സമസമാ, തസ്മാ സബ്ബേസം വസേന ‘‘അരഹന്താന’’ന്തി ആഹ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനന്തി സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. തഥാ ഹേസ സബ്ബധമ്മേ സമ്മാ സമ്ബുദ്ധോ, അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യതോ ബുദ്ധോ, പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ പരിഞ്ഞേയ്യതോ, പഹാതബ്ബേ ധമ്മേ പഹാതബ്ബതോ, സച്ഛികാതബ്ബേ ധമ്മേ സച്ഛികാതബ്ബതോ, ഭാവേതബ്ബേ ധമ്മേ ഭാവേതബ്ബതോ. തേനേവാഹ –

‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, ഭാവേതബ്ബഞ്ച ഭാവിതം;

പഹാതബ്ബം പഹീനം മേ, തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മി ബ്രാഹ്മണാ’’തി. (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൬൩);

അഥ വാ ചക്ഖു ദുക്ഖസച്ചം, തസ്സ മൂലകാരണഭാവേന സമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ പടിപദാ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഏവം ഏകേകപദുദ്ധാരേനാപി സബ്ബധമ്മേ സമ്മാ സാമഞ്ച ബുദ്ധോ. ഏസ നയോ സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനേസു. ഏതേനേവ നയേന രൂപാദീനി ഛ ആയതനാനി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ ഛ ഫസ്സാ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദയോ ഛ വേദനാ, രൂപസഞ്ഞാദയോ ഛ സഞ്ഞാ, രൂപസഞ്ചേതനാദയോ ഛ ചേതനാ, രൂപതണ്ഹാദയോ ഛ തണ്ഹാകായാ, രൂപവിതക്കാദയോ ഛ വിതക്കാ, രൂപവിചാരാദയോ ഛ വിചാരാ, രൂപക്ഖന്ധാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ദസ കസിണാനി, ദസ അനുസ്സതിയോ, ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാദിവസേന ദസ സഞ്ഞാ, കേസാദയോ ദ്വത്തിംസാകാരാ, ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ, കാമഭവാദയോ നവ ഭവാ, പഠമാദീനി ചത്താരി ഝാനാനി, മേത്താഭാവനാദയോ ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞാ, ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ, പടിലോമതോ ജരാമരണാദീനി, അനുലോമതോ അവിജ്ജാദീനി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി ച യോജേതബ്ബാനി. തത്രായം ഏകപദയോജനാ – ജരാമരണം ദുക്ഖസച്ചം, ജാതി സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നം നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ പടിപദാ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഏവം ഏകേകപദുദ്ധാരേന സബ്ബധമ്മേ സമ്മാ സാമഞ്ച ബുദ്ധോ അനുബുദ്ധോ പടിവിദ്ധോ. യം വാ പന കിഞ്ചി അത്ഥി നേയ്യം നാമ, സബ്ബസ്സ സമ്മാ സമ്ബുദ്ധത്താ വിമോക്ഖന്തികഞാണവസേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. തസ്സ പന വിഭാഗോ ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതീതി. യസ്മാ പന സബ്ബബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഗുണേനാപി സമസമാ, തസ്മാ സബ്ബേസം വസേന ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധാന’’ന്തി ആഹ.

൩൮. ഇദാനി പരിയന്തപാരിസുദ്ധിഅപരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലദ്വയേ ഏകേകമേവ സീലം പഞ്ചധാ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതും അത്ഥി സീലം പരിയന്തം, അത്ഥി സീലം അപരിയന്തന്തിആദിമാഹ. ഇതരേസു പന തീസു സീലേസു തഥാവിധോ ഭേദോ നത്ഥീതി. തത്ഥ ലാഭപരിയന്തന്തി ലാഭേന പരിയന്തോ ഭേദോ ഏതസ്സാതി ലാഭപരിയന്തം. ഏവം സേസാനിപി. യസോതി പനേത്ഥ പരിവാരോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. ഏകച്ചോതി ഏകോ. ലാഭഹേതൂതി ലാഭോയേവ ഹേതു ലാഭഹേതു, തസ്മാ ലാഭഹേതുതോതി വുത്തം ഹോതി. ഹേത്വത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം. ‘‘ലാഭപച്ചയാ ലാഭകാരണാ’’തി തസ്സേവ വേവചനം. ഹേതുമേവ ഹി പടിച്ച ഏതം ഫലമേതീതി പച്ചയോതി ച, ഫലുപ്പത്തിം കാരയതീതി കാരണന്തി ച വുച്ചതി.

യഥാസമാദിന്നന്തി യം യം സമാദിന്നം ഗഹിതം. വീതിക്കമതീതി അജ്ഝാചരതി. ഏവരൂപാനീതി ഏവംസഭാവാനി, വുത്തപ്പകാരാനീതി അധിപ്പായോ. സീലാനീതി ഗഹട്ഠസീലാനി വാ ഹോന്തു പബ്ബജിതസീലാനി വാ, യേസം ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ ഏകം ഭിന്നം, താനി പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയ ഖണ്ഡാനി. യേസം വേമജ്ഝേ ഏകം ഭിന്നം, താനി മജ്ഝേ വിനിവിദ്ധസാടകോ വിയ ഛിദ്ദാനി. യേസം പടിപാടിയാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഭിന്നാനി, താനി പിട്ഠിയാ വാ കുച്ഛിയാ വാ ഉട്ഠിതേന ദീഘവട്ടാദിസണ്ഠാനേന വിസഭാഗവണ്ണേന കാളരത്താദീനം അഞ്ഞതരസരീരവണ്ണാ ഗാവീ വിയ സബലാനി. യേസം അന്തരന്തരാ ഏകേകാനി ഭിന്നാനി, താനി അന്തരന്തരാ വിസഭാഗവണ്ണബിന്ദുവിചിത്രാ ഗാവീ വിയ കമ്മാസാനി. അവിസേസേന വാ സബ്ബാനിപി സത്തവിധേന മേഥുനസംയോഗേന കോധൂപനാഹാദീഹി ച പാപധമ്മേഹി ഉപഹതത്താ ഖണ്ഡാനി ഛിദ്ദാനി സബലാനി കമ്മാസാനീതി. താനിയേവ തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സഭാവാകരണേന ന ഭുജിസ്സാനി. ബുദ്ധാദീഹി വിഞ്ഞൂഹി ന പസത്ഥത്താ ന വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പരാമട്ഠത്താ, കേനചി വാ ‘‘അയം തേ സീലേസു ദോസോ’’തി പരാമട്ഠും സക്കുണേയ്യതായ പരാമട്ഠാനി. ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിം വാ, അഥ വാ മഗ്ഗസമാധിം ഫലസമാധിം വാ ന സംവത്തയന്തീതി അസമാധിസംവത്തനികാനി. ന സമാധിസംവത്തനികാനീതിപി പാഠോ.

കേചി പന ‘‘ഖണ്ഡാനീതി കുസലാനം ധമ്മാനം അപ്പതിട്ഠാഭൂതത്താ, ഛിദ്ദാനീതിപി ഏവം. സബലാനീതി വിവണ്ണകരണത്താ, കമ്മാസാനീതിപി ഏവം. ന ഭുജിസ്സാനീതി തണ്ഹാദാസബ്യം ഗതത്താ. ന വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനീതി കുസലേഹി ഗരഹിതത്താ. പരാമട്ഠാനീതി തണ്ഹായ ഗഹിതത്താ. അസമാധിസംവത്തനികാനീതി വിപ്പടിസാരവത്ഥുഭൂതത്താ’’തി ഏവമത്ഥം വണ്ണയന്തി.

ന അവിപ്പടിസാരവത്ഥുകാനീതി വിപ്പടിസാരാവഹത്താ അവിപ്പടിസാരസ്സ പതിട്ഠാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ന പാമോജ്ജവത്ഥുകാനീതി അവിപ്പടിസാരജായ ദുബ്ബലപീതിയാ ന വത്ഥുഭൂതാനി തസ്സാ അനാവഹത്താ. ഏവം സേസേസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ. ന പീതിവത്ഥുകാനീതി ദുബ്ബലപീതിജായ ബലവപീതിയാ ന വത്ഥുഭൂതാനി. ന പസ്സദ്ധിവത്ഥുകാനീതി ബലവപീതിജായ കായചിത്തപസ്സദ്ധിയാ ന വത്ഥുഭൂതാനി. ന സുഖവത്ഥുകാനീതി പസ്സദ്ധിജസ്സ കായികചേതസികസുഖസ്സ ന വത്ഥുഭൂതാനി. ന സമാധിവത്ഥുകാനീതി സുഖജസ്സ സമാധിസ്സ ന വത്ഥുഭൂതാനി. ന യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവത്ഥുകാനീതി സമാധിപദട്ഠാനസ്സ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസ്സ ന വത്ഥുഭൂതാനി.

ന ഏകന്തനിബ്ബിദായാതിആദീസു ന-കാരമേവ ആഹരിത്വാ ‘‘ന വിരാഗായാ’’തിആദിനാ നയേന സേസപദേഹിപി യോജേതബ്ബം. ന വിരാഗായാതിആദീസു സനകാരോ വാ പാഠോ. തത്ഥ ഏകന്തനിബ്ബിദായാതി ഏകന്തേന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ ന സംവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസുപി യോജേതബ്ബം. വിരാഗായാതി വട്ടേ വിരജ്ജനത്ഥായ. നിരോധായാതി വട്ടസ്സ നിരോധനത്ഥായ. ഉപസമായാതി നിരോധിതസ്സ പുന അനുപ്പത്തിവസേന വട്ടസ്സ ഉപസമനത്ഥായ. അഭിഞ്ഞായാതി വട്ടസ്സ അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബോധായാതി കിലേസനിദ്ദാവിഗമേന വട്ടതോ പബുജ്ഝനത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി അമതനിബ്ബാനത്ഥായ.

യഥാസമാദിന്നം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമായാതി യഥാസമാദിന്നസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമനത്ഥായ. വിഭത്തിവിപല്ലാസവസേന പനേത്ഥ ഉപയോഗവചനം കതം. ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതീതി ചിത്തുപ്പാദസുദ്ധിയാ സീലസ്സ അതിവിസുദ്ധഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന ചിത്തുപ്പാദമത്തേന സീലം ഭിജ്ജതി. കിം സോ വീതിക്കമിസ്സതീതി കിമത്ഥം വീതിക്കമം കരിസ്സതി, നേവ വീതിക്കമം കരിസ്സതീതി അത്ഥോ. അഖണ്ഡാനീതിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാനി. ന ഖണ്ഡാനീതിപി പാഠോ. ‘‘ഏകന്തനിബ്ബിദായാ’’തിആദീസു ഏകന്തേന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതിആദിനാ നയേന യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ പന നിബ്ബിദായാതി വിപസ്സനാ. വിരാഗായാതി മഗ്ഗോ. നിരോധായ ഉപസമായാതി നിബ്ബാനം. അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായാതി മഗ്ഗോ. നിബ്ബാനായാതി നിബ്ബാനമേവ. ഏകസ്മിം ഠാനേ വിപസ്സനാ, ദ്വീസു മഗ്ഗോ, തീസു നിബ്ബാനം വുത്തന്തി ഏവം അവത്ഥാനകഥാ വേദിതബ്ബാ. പരിയായേന പന സബ്ബാനിപേതാനി മഗ്ഗവേവചനാനിപി നിബ്ബാനവേവചനാനിപി ഹോന്തിയേവ.

൩൯. ഇദാനി പരിയന്താപരിയന്തവസേന വിജ്ജമാനപഭേദം ദസ്സേത്വാ പുന ധമ്മവസേന ജാതിവസേന പച്ചയവസേന സമ്പയുത്തവസേന സീലസ്സ പഭേദം ദസ്സേതും കിം സീലന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുട്ഠാതി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം. പച്ചയസ്സേതം നാമം. കിം സമുട്ഠാനമസ്സാതി കിംസമുട്ഠാനം. കതിനം ധമ്മാനം സമോധാനം സമവായോ അസ്സാതി കതിധമ്മസമോധാനം.

ചേതനാ സീലന്തി പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ, വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാ. ചേതസികം സീലന്തി പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ വിരതി. അപിച ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീനി പജഹന്തസ്സ സത്തകമ്മപഥചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൭) നയേന വുത്താ അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിധമ്മാ. സംവരോ സീലന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചവിധോ സംവരോ വേദിതബ്ബോ – പാതിമോക്ഖസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി. തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം പാതിമോക്ഖസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) അയം സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ;)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧) –

അയം ഞാണസംവരോ. പച്ചയപടിസേവനമ്പി ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛതി. യോ പനായം ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ, അയം ഖന്തിസംവരോ നാമ. യോ ചായം ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ, അയം വീരിയസംവരോ നാമ. ആജീവപാരിസുദ്ധിപി ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഇതി അയം പഞ്ചവിധോപി സംവരോ, യാ ച പാപഭീരുകാനം കുലപുത്താനം സമ്പത്തവത്ഥുതോ വിരതി, സബ്ബമേതം സംവരസീലന്തി വേദിതബ്ബം. അവീതിക്കമോ സീലന്തി സമാദിന്നസീലസ്സ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. ഇദം താവ കിം സീലന്തി പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനം.

കതി സീലാനീതി പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ കുസലസീലം അകുസലസീലം അബ്യാകതസീലന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ ലോകേ തേസം തേസം സത്താനം പകതി സീലന്തി വുച്ചതി, യം സന്ധായ ‘‘അയം സുഖസീലോ, അയം ദുക്ഖസീലോ, അയം കലഹസീലോ, അയം മണ്ഡനസീലോ’’തി ഭണന്തി. തസ്മാ തേന പരിയായേന അത്ഥുദ്ധാരവസേന അകുസലസീലമപി സീലന്തി വുത്തം. തം പന ‘‘സുത്വാന സംവരേ പഞ്ഞാ’’തി (പടി. മ. ൧.൩൭) വചനതോ ഇധാധിപ്പേതസീലം ന ഹോതീതി.

യസ്മാ പന ചേതനാദിഭേദസ്സ സീലസ്സ സമ്പയുത്തചിത്തം സമുട്ഠാനം, തസ്മാ കുസലചിത്തസമുട്ഠാനം കുസലസീലന്തിആദിമാഹ.

സംവരസമോധാനം സീലന്തി സംവരസമ്പയുത്തഖന്ധാ. തേ ഹി സംവരേന സമാഗതാ മിസ്സീഭൂതാതി സംവരസമോധാനന്തി വുത്താ. ഏവം അവീതിക്കമസമോധാനം സീലമ്പി വേദിതബ്ബം. തഥാഭാവേ ജാതചേതനാ സമോധാനം സീലന്തി സംവരഭാവേ അവീതിക്കമഭാവേ ജാതചേതനാസമ്പയുത്താ ഖന്ധാ. യസ്മാ ച തീസുപി ചേതേസു തംസമ്പയുത്താ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ചേതനാസമോധാനേന ചേതസികാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ ചേതസികസമോധാനസീലം വിസും ന നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഹേട്ഠാ ചേതനാദയോ ധമ്മാ ‘‘സീല’’ന്തി വുത്താ. ന കേവലം തേ ഏവ സീലം, തംസമ്പയുത്താ ധമ്മാപി സീലമേവാതി ദസ്സനത്ഥം അയം തികോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൪൦. ഇദാനി യസ്മാ ചേതനാചേതസികാ സംവരാവീതിക്കമായേവ ഹോന്തി ന വിസും, തസ്മാ സംവരാവീതിക്കമേയേവ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ സാധാരണക്കമേന യോജേന്തോ പാണാതിപാതം സംവരട്ഠേന സീലം, അവീതിക്കമട്ഠേന സീലന്തിആദിമാഹ. പാണാതിപാതാ വേരമണിആദയോ ഹി യസ്മാ അത്തനോ അത്തനോ പച്ചനീകം സംവരന്തി, തം ന വീതിക്കമന്തി ച, തസ്മാ സംവരണതോ അവീതിക്കമനതോ ച സംവരട്ഠേന സീലം അവീതിക്കമട്ഠേന സീലം നാമ ഹോതി. തത്ഥ പാണാതിപാതം സംവരട്ഠേനാതി പാണാതിപാതസ്സ പിദഹനട്ഠേന സീലം. കിം തം? പാണാതിപാതാ വേരമണീ. സാ ച തം സംവരന്തീയേവ തം ന വീതിക്കമതീതി അവീതിക്കമട്ഠേന സീലം. ഏവമേവ അദിന്നാദാനാ വേരമണിആദയോ അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിയോ യോജേതബ്ബാ.

പാണാതിപാതന്തിആദീസു പന ദസസു അകുസലകമ്മപഥേസു പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ. പാണവധോ പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. സോ ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ – പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി.

അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം, പരസംഹരണം, ഥേയ്യം, ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി, തസ്മിം പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ. വത്ഥുസമത്തേ സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം, തം തം ഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം. തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ – പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ ഥേയ്യചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന ഹരണന്തി.

കാമേസൂതി മേഥുനസമാചാരേസു. മിച്ഛാചാരോതി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസു മിച്ഛാചാരോ.

തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാ, പിതുരക്ഖിതാ, മാതാപിതുരക്ഖിതാ, ഭാതുരക്ഖിതാ, ഭഗിനിരക്ഖിതാ, ഞാതിരക്ഖിതാ, ഗോത്തരക്ഖിതാ, ധമ്മരക്ഖിതാ, സാരക്ഖാ, സപരിദണ്ഡാതി മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ, ധനക്കീതാ, ഛന്ദവാസിനീ, ഭോഗവാസിനീ, പടവാസിനീ, ഓദപത്തകിനീ, ഓഭതചുമ്ബടാ, ദാസീ ച, ഭരിയാ ച, കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച, ധജാഹടാ മുഹുത്തികാതി ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ. ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞേ പുരിസാ, ഇദം അഗമനീയട്ഠാനം നാമ.

സോ പനേസ മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അഗമനീയവത്ഥു, തസ്മിം സേവനചിത്തം, സേവനപയോഗോ, മഗ്ഗേനമഗ്ഗപടിപത്തിഅധിവാസനന്തി.

മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജകോ വചീപയോഗോ, കായപയോഗോ വാ. വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അപരോ നയോ – മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു. വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. ലക്ഖണതോ പന അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപിച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ നത്ഥീതിആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനത്ഥം വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീ മഞ്ഞേ സന്ദതീ’’തി പൂരണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, അദിട്ഠംയേവ പന ദിട്ഠന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അതഥം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി.

യായ വാചായ യസ്സ തം വാചം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം, പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ പിസുണാ വാചാ. യായ പന അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസം കരോതി, യാ വാചാ സയമ്പി ഫരുസാ നേവ കണ്ണസുഖാ ന ഹദയസുഖാ വാ, അയം ഫരുസാ വാചാ. യേന സമ്ഫം പലപതി നിരത്ഥകം, സോ സമ്ഫപ്പലാപോ. തേസം മൂലഭൂതാ ചേതനാപി പിസുണാവാചാദിനാമമേവ ലഭതി. സാ ഏവ ച ഇധ അധിപ്പേതാതി.

തത്ഥ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പരേസം വാ ഭേദായ അത്തനോ പിയകമ്യതായ വാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പിസുണാ വാചാ. സാ യസ്സ ഭേദം കരോതി, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – ഭിന്ദിതബ്ബോ പരോ, ‘‘ഇതി ഇമേ നാനാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഭേദപുരേക്ഖാരതാ വാ ‘‘ഇതി അഹം പിയോ ഭവിസ്സാമി വിസ്സാസികോ’’തി പിയകമ്യതാ വാ, തജ്ജോ വായാമോ, തസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. പരേ പന അഭിന്നേ കമ്മപഥഭേദോ നത്ഥി, ഭിന്നേയേവ ഹോതി.

പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ഫരുസാ വാചാ. മമ്മച്ഛേദകോപി പന പയോഗോ ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസാ വാചാ ന ഹോതി. മാതാപിതരോ ഹി കദാചി പുത്തകേ ഏവമ്പി വദന്തി ‘‘ചോരാ വോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കരോന്തൂ’’തി. ഉപ്പലപത്തമ്പി ച നേസം ഉപരി പതന്തം ന ഇച്ഛന്തി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ച കദാചി നിസ്സിതകേ ഏവം വദന്തി ‘‘കിം ഇമേ അഹിരികാ അനോത്തപ്പിനോ, നിദ്ധമഥ നേ’’തി. അഥ ച നേസം ആഗമാധിഗമസമ്പത്തിം ഇച്ഛന്തി. യഥാ ച ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസാ വാചാ ന ഹോതി, ഏവം വചനസണ്ഹതായ അഫരുസാ വാചാപി ന ഹോതി. ന ഹി മാരാപേതുകാമസ്സ ‘‘ഇമം സുഖം സയാപേഥാ’’തി വചനം അഫരുസാ വാചാ ഹോതി, ചിത്തഫരുസതായ പനേസാ ഫരുസാ വാചാവ. സാ യം സന്ധായ പവത്തിതാ, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ തയോ സമ്ഭാരാ – അക്കോസിതബ്ബോ പരോ, കുപിതചിത്തം, അക്കോസനാതി.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപികാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ. സോ ആസേവനമന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ, ആസേവനമഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിനിരത്ഥകകഥാപുരേക്ഖാരതാ, തഥാരൂപികഥാകഥനഞ്ചാതി. പരേ പന തം കഥം അഗണ്ഹന്തേ കമ്മപഥഭേദോ നത്ഥി, പരേന സമ്ഫപ്പലാപേ ഗഹിതേയേവ ഹോതി.

അഭിജ്ഝായതീതി അഭിജ്ഝാ, പരഭണ്ഡാഭിമുഖീ ഹുത്വാ തന്നിന്നതായ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സാ ‘‘അഹോ വത ഇദം മമസ്സാ’’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണാ, അദിന്നാദാനം വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – പരഭണ്ഡം, അത്തനോ പരിണാമനഞ്ചാതി. പരഭണ്ഡവത്ഥുകേ ഹി ലോഭേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ‘‘അഹോ വത ഇദം മമസ്സാ’’തി അത്തനോ ന പരിണാമേതി.

ഹിതസുഖം ബ്യാപാദയതീതി ബ്യാപാദോ. സോ പരവിനാസായ മനോപദോസലക്ഖണോ, ഫരുസാ വാചാ വിയ അപ്പസാവജ്ജോ മഹാസാവജ്ജോ ച. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – പരസത്തോ ച, തസ്സ ച വിനാസചിന്താതി. പരസത്തവത്ഥുകേ ഹി കോധേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ‘‘അഹോ വതായം ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ വിനാസം ന ചിന്തേതി.

യഥാഭുച്ചഗഹണാഭാവേന മിച്ഛാ പസ്സതീതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനലക്ഖണാ, സമ്ഫപ്പലാപോ വിയ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാസാവജ്ജാ ച. അപിച അനിയതാ അപ്പസാവജ്ജാ, നിയതാ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – വത്ഥുനോ ച ഗഹിതാകാരവിപരീതതാ, യഥാ ച തം ഗണ്ഹാതി, തഥാഭാവേന തസ്സൂപട്ഠാനന്തി. തത്ഥ നത്ഥികാഹേതുകഅകിരിയദിട്ഠീഹി ഏവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, ന അഞ്ഞദിട്ഠീഹി.

ഇമേസം പന ദസന്നം അകുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ, കോട്ഠാസതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനാതോ, മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ധമ്മതോതി ഏതേസു ഹി സത്ത പടിപാടിയാ ചേതനാധമ്മാവ ഹോന്തി, അഭിജ്ഝാദയോ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താ.

കോട്ഠാസതോതി പടിപാടിയാ സത്ത, മിച്ഛാദിട്ഠി ചാതി ഇമേ അട്ഠ കമ്മപഥാ ഏവ ഹോന്തി, നോ മൂലാനി. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ ലോഭോ അകുസലമൂലം ഹോതി, ബ്യാപാദോ ദോസോ അകുസലമൂലം.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ. അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ. മിച്ഛാചാരോ ഫോട്ഠബ്ബവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണോ, സത്താരമ്മണോതിപി ഏകേ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ. തഥാ പിസുണാ വാചാ. ഫരുസാ വാചാ സത്താരമ്മണാവ സമ്ഫപ്പലാപോ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേന സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ. തഥാ അഭിജ്ഝാ. ബ്യാപാദോ സത്താരമ്മണോവ. മിച്ഛാദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണാവ.

വേദനാതോതി പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി. കിഞ്ചാപി ഹി രാജാനോ ചോരം ദിസ്വാ ഹസമാനാപി ‘‘ഗച്ഛഥ ഭണേ, മാരേഥ ന’’ന്തി വദന്തി, സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന നേസം ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ ഹോതി. അദിന്നാദാനം തിവേദനം. തഞ്ഹി പരഭണ്ഡം ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠസ്സ ഗണ്ഹതോ സുഖവേദനം ഹോതി, ഭീതതസിതസ്സ ഗണ്ഹതോ ദുക്ഖവേദനം, തഥാ വിപാകനിസ്സന്ദഫലാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. ഗഹണകാലേ മജ്ഝത്തഭാവേ ഠിതസ്സ പന ഗണ്ഹതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനം ഹോതി. മിച്ഛാചാരോ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനോ, സന്നിട്ഠാപകചിത്തേ പന മജ്ഝത്തവേദനോ ന ഹോതി. മുസാവാദോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ തിവേദനോ, തഥാ പിസുണാ വാചാ. ഫരുസാ വാചാ ദുക്ഖവേദനാ. സമ്ഫപ്പലാപോ തിവേദനോ. പരേസു ഹി സാധുകാരം ദേന്തേസു ചേലാദീനി ഉക്ഖിപന്തേസു ഹട്ഠതുട്ഠസ്സ സീതാഹരണഭാരതയുദ്ധാദീനി കഥനകാലേ സോ സുഖവേദനോ ഹോതി, പഠമം ദിന്നവേതനേന ഏകേന പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ കഥേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘നിരവസേസം യഥാനുസന്ധികം പകിണ്ണകകഥം കഥേസ്സാമി നു ഖോ, നോ’’തി ദോമനസ്സിതസ്സ കഥനകാലേ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി, മജ്ഝത്തസ്സ കഥയതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനോ ഹോതി. അഭിജ്ഝാ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനാ, തഥാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ബ്യാപാദോ ദുക്ഖവേദനോ.

മൂലതോതി പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോ ഹോതി, അദിന്നാദാനം ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ, മിച്ഛാചാരോ ലോഭമോഹവസേന, മുസാവാദോ ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ. തഥാ പിസുണാ വാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ച. ഫരുസാ വാചാ ദോസമോഹവസേന, അഭിജ്ഝാ മോഹവസേന ഏകമൂലാ, തഥാ ബ്യാപാദോ. മിച്ഛാദിട്ഠി ലോഭമോഹവസേന ദ്വിമൂലാതി.

അകുസലകമ്മപഥകഥാ നിട്ഠിതാ.

പാണാതിപാതാദീഹി പന വിരതിയോ, അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിയോ ചാതി ഇമേ ദസ കുസലകമ്മപഥാ നാമ. പാണാതിപാതാദീഹി ഏതായ വിരമന്തി, സയം വാ വിരമതി, വിരമണമത്തമേവ വാ ഏതന്തി വിരതി. യാ പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി, സാ പഭേദതോ തിവിധാ ഹോതി സമ്പത്തവിരതി സമാദാനവിരതി സമുച്ഛേദവിരതീതി. തത്ഥ അസമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം അത്തനോ ജാതിവയബാഹുസച്ചാദീനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘അയുത്തം അമ്ഹാകം ഏവരൂപം പാപം കാതു’’ന്തി സമ്പത്തവത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമ്പത്തവിരതി നാമ. സമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം പന സിക്ഖാപദസമാദാനേ ച തതുത്തരി ച അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമാദാനവിരതി നാമ. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ പന വിരതി സമുച്ഛേദവിരതി നാമ, യസ്സാ ഉപ്പത്തിതോ പഭുതി അരിയപുഗ്ഗലാനം ‘‘പാണം ഘാതേസ്സാമാ’’തിആദിചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതീതി.

ഇദാനി അകുസലകമ്മപഥാനം വിയ ഇമേസം കുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ, കോട്ഠാസതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനാതോ, മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ധമ്മതോതി ഏതേസുപി പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാപി വട്ടന്തി വിരതിയോപി, അന്തേ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താവ.

കോട്ഠാസതോതി പടിപാടിയാ സത്ത കമ്മപഥാ ഏവ, നോ മൂലാനി, അന്തേ തയോ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അനഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ അലോഭോ കുസലമൂലം ഹോതി, അബ്യാപാദോ അദോസോ കുസലമൂലം, സമ്മാദിട്ഠി അമോഹോ കുസലമൂലം.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ ഏതേസം ആരമ്മണാനി. വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വേരമണീ നാമ ഹോതി. യഥാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ അരിയമഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാപേതേ കമ്മപഥാ പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തീതി.

വേദനാതോതി സബ്ബേ സുഖവേദനാ വാ ഹോന്തി മജ്ഝത്തവേദനാ വാ. കുസലം പത്വാ ഹി ദുക്ഖാ വേദനാ നാമ നത്ഥി.

മൂലതോതി പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹവസേന തിമൂലാ ഹോന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭാദോസവസേന ദ്വിമൂലാ. അനഭിജ്ഝാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അദോസഅമോഹവസേന ദ്വിമൂലാ. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അദോസവസേന ഏകമൂലാ. അലോഭോ പന അത്തനാവ അത്തനോ മൂലം ന ഹോതി. അബ്യാപാദേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാദിട്ഠി അലോഭാദോസവസേന ദ്വിമൂലാവാതി.

കുസലകമ്മപഥകഥാ നിട്ഠിതാ.

൪൧. ഏവം ദസകുസലകമ്മപഥവസേന സീലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നേക്ഖമ്മാദീനം അരഹത്തമഗ്ഗപരിയോസാനാനം സത്തതിംസധമ്മാനം വസേന ദസ്സേതും നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദം സംവരട്ഠേന സീലം, അവീതിക്കമട്ഠേന സീലന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദം സംവരതി ന വീതിക്കമതി, തസ്മാ നേക്ഖമ്മം സീലന്തി അധിപ്പായോ. പച്ചത്തത്ഥേ വാ കരണവചനം, നേക്ഖമ്മന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസു. പാളിയം പന നേക്ഖമ്മഅബ്യാപാദേ ദസ്സേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സേസം സങ്ഖിപിത്വാ അന്തേ അരഹത്തമഗ്ഗോയേവ ദസ്സിതോ.

ഏവം സംവരഅവീതിക്കമവസേന സീലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസംയേവ ദ്വിന്നം പഭേദദസ്സനത്ഥം പഞ്ച സീലാനി പാണാതിപാതസ്സ പഹാനം സീലന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതസ്സ പഹാനം സീലം, പാണാതിപാതാ വേരമണീ സീലം, പാണാതിപാതസ്സ പടിപക്ഖചേതനാ സീലം, പാണാതിപാതസ്സ സംവരോ സീലം, പാണാതിപാതസ്സ അവീതിക്കമോ സീലന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. പഹാനന്തി ച കോചി ധമ്മോ നാമ നത്ഥി അഞ്ഞത്ര വുത്തപ്പകാരാനം പാണാതിപാതാദീനം അനുപ്പാദമത്തതോ. യസ്മാ പന തം തം പഹാനം തസ്സ തസ്സ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠേന ഉപധാരണം ഹോതി, വിപ്പകിണ്ണസഭാവാകരണേന ച സമോധാനം, തസ്മാ പുബ്ബേ വുത്തേനേവ ഉപധാരണസമോധാനസങ്ഖാതേന സീലനട്ഠേന സീലന്തി വുത്തം. ഇതരേ ചത്താരോ ധമ്മാ തതോ തതോ വേരമണിവസേന തസ്സ തസ്സ സംവരവസേന തദുഭയസമ്പയുത്തചേതനാവസേന തം തം അവീതിക്കമന്തസ്സ അവീതിക്കമവസേന ച ചേതസോ പവത്തിസഭാവം സന്ധായ വുത്താ.

അഥ വാ പഹാനമ്പി ധമ്മതോ അത്ഥിയേവ. കഥം? പഹീയതേ അനേന പാണാതിപാതാദിപടിപക്ഖോ, പജഹതി വാ തം പടിപക്ഖന്തി പഹാനം. കിം തം? സബ്ബേപി കുസലാ ഖന്ധാ. അഞ്ഞേ പന ആചരിയാ ‘‘നേക്ഖമ്മാദീസുപി ‘വേരമണീ സീല’ന്തി വചനമത്തം ഗഹേത്വാ സബ്ബകുസലേസുപി നിയതയേവാപനകഭൂതാ വിരതി നാമ അത്ഥീ’’തി വദന്തി, ന തഥാ ഇധാതി. ഏവമിമേഹി പഹാനാദീഹി പഞ്ചഹി പദേഹി വിസേസേത്വാ പരിയന്താപരിയന്തസീലദ്വയേ അപരിയന്തസീലമേവ വുത്തം. തസ്മാ ഏവ ഹി ഏവരൂപാനി സീലാനി ചിത്തസ്സ അവിപ്പടിസാരായ സംവത്തന്തി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖതീതി വുത്തം.

തത്ഥ അവിപ്പടിസാരായ സംവത്തന്തീതി ‘‘സംവരോ അവിപ്പടിസാരത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൬) ച ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧; ൧൧.൧) ച വചനതോ അവിപ്പടിസാരത്ഥായ സംവത്തന്തി. ‘‘അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൬) ച ‘‘യോനിസോ മനസികരോതോ പാമോജ്ജം ജായതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൭൪) ച വചനതോ പാമോജ്ജായ സംവത്തന്തി. ‘‘പാമോജ്ജം പീതത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൬) ച ‘‘പമുദിതസ്സ പീതി ജായതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬; സം. നി. ൫.൩൭൬; ദീ. നി. ൩.൩൨൨) ച വചനതോ പീതിയാ സംവത്തന്തി. ‘‘പീതി പസ്സദ്ധത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൬) ച ‘‘പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬; സം. നി. ൫.൩൭൬; ദീ. നി. ൩.൩൨൨) ച വചനതോ പസ്സദ്ധിയാ സംവത്തന്തി. ‘‘പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൬) ച ‘‘പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬; സം. നി. ൫.൩൭൬; ദീ. നി. ൩.൩൨൨) ച വചനതോ സോമനസ്സായ സംവത്തന്തി. ചേതസികം സുഖഞ്ഹി സോമനസ്സന്തി വുച്ചതി. ആസേവനായാതി ഭുസാ സേവനാ ആസേവനാ. കസ്സ ആസേവനാ? അനന്തരം സോമനസ്സവചനേന സുഖസ്സ വുത്തത്താ സുഖം സിദ്ധം. ‘‘സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬; സം. നി. ൫.൩൭൬; ദീ. നി. ൩.൩൨൨) ച വചനതോ തേന സുഖേന സമാധി സിദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സിദ്ധസ്സ സമാധിസ്സ ആസേവനാ. തസ്സ സമാധിസ്സ ആസേവനായ സംവത്തന്തി, പഗുണബലവഭാവായ സംവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ഭാവനായാതി തസ്സേവ സമാധിസ്സ വുദ്ധിയാ. ബഹുലീകമ്മായാതി തസ്സേവ സമാധിസ്സ പുനപ്പുനം കിരിയായ. അവിപ്പടിസാരാദിപവത്തിയാ മൂലകാരണം ഹുത്വാ സമാധിസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയാദിഅലങ്കാരസാധനേന അലങ്കാരായ സംവത്തന്തി. അവിപ്പടിസാരാദികസ്സ സമാധിസമ്ഭാരസ്സ സാധനേന പരിക്ഖാരായ സംവത്തന്തി. ‘‘യേ ച ഖോ ഇമേ പബ്ബജിതേന ജീവിതപരിക്ഖാരാ സമുദാനേതബ്ബാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൯൨) വിയ ഹി ഏത്ഥ സമ്ഭാരത്ഥോ പരിക്ഖാരസദ്ദോ. ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൫൪) പന അലങ്കാരത്ഥോ. ‘‘സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൬൭) പരിവാരത്ഥോ. ഇധ പന അലങ്കാരപരിവാരാനം വിസും ആഗതത്താ സമ്ഭാരത്ഥോതി വുത്തം. സമ്ഭാരത്ഥോ ച പച്ചയത്ഥോതി. മൂലകാരണഭാവേനേവ സമാധിസമ്പയുത്തഫസ്സാദിധമ്മസമ്പത്തിസാധനേന പരിവാരായ സംവത്തന്തി. സമാധിസ്സ വിപസ്സനായ ച പദട്ഠാനഭാവപാപനേന വസീഭാവപാപനേന ച പരിപുണ്ണഭാവസാധനതോ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തി.

ഏവം സീലൂപനിസ്സയേന സബ്ബാകാരപരിപൂരം സമാധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘സമാഹിതേ ചിത്തേ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി, യഥാഭൂതം ജാനം പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി, നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൭൩; ദീ. നി. ൩.൩൫൯) വചനതോ സീലമൂലകാനി സമാധിപദട്ഠാനാനി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാദീനി ദസ്സേന്തോ ഏകന്തനിബ്ബിദായാതിആദിമാഹ. നിബ്ബിദായ ഹി ദസ്സിതായ തസ്സാ പദട്ഠാനഭൂതം യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം ദസ്സിതമേവ ഹോതി. തസ്മിഞ്ഹി അസിദ്ധേ നിബ്ബിദാ ന സിജ്ഝതീതി. താനി പന വുത്തത്ഥാനേവ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം പനേത്ഥ സപ്പച്ചയനാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ.

ഏവം അമതമഹാനിബ്ബാനപരിയോസാനം സീലപ്പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ സീലസ്സ അധിസീലസിക്ഖാഭാവം തമ്മൂലകാ ച അധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ ദസ്സേതുകാമോ ഏവരൂപാനം സീലാനം സംവരപാരിസുദ്ധി അധിസീലന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സംവരോയേവ പാരിസുദ്ധി സംവരപാരിസുദ്ധി. ഏവരൂപാനം അപരിയന്തഭൂതാനം വിവട്ടനിസ്സിതാനം സീലാനം സംവരപാരിസുദ്ധി വിവട്ടനിസ്സിതത്താ സേസസീലതോ അധികം സീലന്തി അധിസീലന്തി വുച്ചതി. സംവരപാരിസുദ്ധിയാ ഠിതം ചിത്തന്തി ഏദിസായ സീലസംവരപാരിസുദ്ധിയാ പതിട്ഠിതം ചിത്തം സുട്ഠു അവിപ്പടിസാരാദീനം ആവഹനതോ ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, സമാധിസ്മിം പതിട്ഠാതീതി അത്ഥോ. അവിക്ഖേപോയേവ പാരിസുദ്ധി അവിക്ഖേപപാരിസുദ്ധി. സോ സബ്ബമലവിരഹിതോ നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി സേസസമാധിതോ അധികത്താ അധിചിത്തന്തി വുച്ചതി. ചിത്തസീസേന ഹേത്ഥ സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ. സംവരപാരിസുദ്ധിം സമ്മാ പസ്സതീതി പരിസുദ്ധം സീലസംവരം ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന തീരണപരിഞ്ഞാവസേന ച സമ്മാ പസ്സതി, ഏവമേവ അവിക്ഖേപപാരിസുദ്ധിസങ്ഖാതം പരിസുദ്ധം സമാധിം സമ്മാ പസ്സതി. ഏവം പസ്സതോ ചസ്സ ദസ്സനസങ്ഖാതാ പാരിസുദ്ധി ദസ്സനപാരിസുദ്ധി. സായേവ സേസപഞ്ഞായ അധികത്താ അധിപഞ്ഞാതി വുച്ചതി. യോ തത്ഥാതി യോ തത്ഥ സംവരഅവിക്ഖേപദസ്സനേസു. സംവരട്ഠോതി സംവരഭാവോ. ഏവമേവ അവിക്ഖേപട്ഠദസ്സനട്ഠാ ച വേദിതബ്ബാ. അധിസീലമേവ സിക്ഖാ അധിസീലസിക്ഖാ. ഏവം ഇതരാപി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം തിസ്സോ സിക്ഖായോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി താസം പാരിപൂരിക്കമം ദസ്സേതും ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖതീതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – പച്ചേകം പരിപൂരേതും ആവജ്ജന്തോപി സിക്ഖതി നാമ, ആവജ്ജേത്വാ ‘‘അയം നാമ സിക്ഖാ’’തി ജാനന്തോപി സിക്ഖതി നാമ, ജാനിത്വാ പുനപ്പുനം പസ്സന്തോപി സിക്ഖതി നാമ, പസ്സിത്വാ യഥാദിട്ഠം പച്ചവേക്ഖന്തോപി സിക്ഖതി നാമ, പച്ചവേക്ഖിത്വാ തത്ഥേവ ചിത്തം അചലം കത്വാ പതിട്ഠപേന്തോപി സിക്ഖതി നാമ, തംതംസിക്ഖാസമ്പയുത്തസദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞാഹി സകസകകിച്ചം കരോന്തോപി സിക്ഖതി നാമ, അഭിഞ്ഞേയ്യാഭിജാനനാദികാലേപി തം തം കിച്ചം കരോന്തോ തിസ്സോപി സിക്ഖായോ സിക്ഖതി നാമാതി. പുന പഞ്ച സീലാനീതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനന്തിആദീസു പന അരഹന്താനം സുട്ഠു വിപ്പടിസാരാദിഅഭാവതോ ആസേവനാദിഭാവതോ ച താനി പദാനി യുജ്ജന്തേവ. ഏകന്തനിബ്ബിദായാതിആദീനി പന സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനാനി വിയ മഗ്ഗക്ഖണേയേവ യോജേതബ്ബാനി.

൪൨. സംവരപാരിസുദ്ധിം സമ്മാ പസ്സതി, അവിക്ഖേപപാരിസുദ്ധിം സമ്മാ പസ്സതീതി ഇദം പന വചനദ്വയം ഫലസമാപത്തത്ഥായ വിപസ്സനാവസേന യോജേതബ്ബം, ദുതിയവചനം പന നിരോധസമാപത്തത്ഥായ വിപസ്സനാവസേനാപി യുജ്ജതി. ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖതീതിആദീസു പഞ്ചസു വചനേസു അരഹതോ സിക്ഖിതബ്ബാഭാവേപി അസേക്ഖസീലക്ഖന്ധാദിസഭാവതോ ‘‘സിക്ഖതീ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ സിക്ഖതീതിആദീനി പന മഗ്ഗക്ഖണഞ്ഞേവ സന്ധായ വുത്താനി. അഞ്ഞാനിപി ഉപചാരപ്പനാവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന വുത്താനി വചനാനി യഥായോഗം യോജേതബ്ബാനീതി.

സീലമയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.