൩. സമാധിഭാവനാമയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൩. സമാധിഭാവനാമയഞാണനിദ്ദേസേ ആദിതോ താവ ഏകകതോ പട്ഠായ യാവ ദസകാ സമാധിപ്പഭേദം ദസ്സേന്തോ ഏകോ സമാധീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാതി നാനാരമ്മണവിക്ഖേപാഭാവതോ ഏകം ആരമ്മണം അഗ്ഗം ഉത്തമം അസ്സാതി ഏകഗ്ഗോ, ഏകഗ്ഗസ്സ ഭാവോ ഏകഗ്ഗതാ. സാ പന ഏകഗ്ഗതാ ചിത്തസ്സ, ന സത്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ദുകേ ലോകിയോതി ലോകോ വുച്ചതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന വട്ടം, തസ്മിം പരിയാപന്നഭാവേന ലോകേ നിയുത്തോതി ലോകിയോ. ലോകുത്തരോതി ഉത്തിണ്ണോതി ഉത്തരോ, ലോകേ അപരിയാപന്നഭാവേന ലോകതോ ഉത്തരോതി ലോകുത്തരോ. തികേ സവിതക്കോ ച സോ സവിചാരോ ചാതി സവിതക്കസവിചാരോ. ഏവം അവിതക്കഅവിചാരോ. വിതക്കവിചാരേസു വിചാരോവ മത്താ പമാണം ഏതസ്സാതി വിചാരമത്തോ, വിചാരതോ ഉത്ഥരി വിതക്കേന സദ്ധിം സമ്പയോഗം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അവിതക്കോ ച സോ വിചാരമത്തോ ചാതി അവിതക്കവിചാരമത്തോ. തീസുപി വിച്ഛേദം കത്വാപി പഠന്തി. ചതുക്കപഞ്ചകാ വുത്തത്ഥാ. ഛക്കേ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സതിയേവ അനുസ്സതി, പവത്തിതബ്ബട്ഠാനമ്ഹിയേവ വാ പവത്തത്താ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ അനുരൂപാ സതീതിപി അനുസ്സതി, ബുദ്ധം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ബഉദ്ധാനുസ്സതി. അരഹതാദിബുദ്ധഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. തസ്സാ ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ വസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതായേവ ഉദ്ധച്ചസങ്ഖാതസ്സ വിക്ഖേപസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ ന വിക്ഖേപോതി അവിക്ഖേപോ. ധമ്മം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി. സ്വാക്ഖാതതാദിധമ്മഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സങ്ഘം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സങ്ഘാനുസ്സതി. സുപ്പടിപന്നതാദിസങ്ഘഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സീലം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സീലാനുസ്സതി. അത്തനോ അഖണ്ഡതാദിസീലഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ചാഗം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ചാഗാനുസ്സതി. അത്തനോ മുത്തചാഗതാദിചാഗഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ദേവതാ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ദേവതാനുസ്സതി. ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം.

സത്തകേ സമാധികുസലതാതി ഏകവിധാദിഭേദേന അനേകഭേദേ സമാധിമ്ഹി ‘‘അയമേവംവിധോ സമാധി, അയമേവംവിധോ സമാധീ’’തി ഛേകഭാവോ. സമാധിപരിച്ഛേദകപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. സമാധിഉപ്പാദനവിധാനേപി ഛേകഭാവോ സമാധികുസലതാ.

സമാധിസ്സ സമാപത്തികുസലതാതി ഉപ്പാദിതസ്സ സമാധിസ്സ സമാപജ്ജനേ ഛേകഭാവോ. ഏതേന സമാപജ്ജനവസിതാ വുത്താ ഹോതി.

സമാധിസ്സ ഠിതികുസലതാതി സമാപന്നസ്സ സമാധിസ്സ സന്തതിവസേന യഥാരുചി ഠപനേ ഛേകഭാവോ. ഏതേന അധിട്ഠാനവസിതാ വുത്താ ഹോതി. അഥ വാ നിമിത്തഗ്ഗഹണേന ചസ്സ പുന തേ ആകാരേ സമ്പാദയതോ അപ്പനാമത്തമേവ ഇജ്ഝതി, ന ചിരട്ഠാനം. ചിരട്ഠാനം പന സമാധിപരിപന്ഥാനം ധമ്മാനം സുവിസോധിതത്താ ഹോതി. യോ ഹി ഭിക്ഖു കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹി കാമച്ഛന്ദം ന സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭേത്വാ, കായപസ്സദ്ധിവസേന കായദുട്ഠുല്ലം ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധം കത്വാ, ആരമ്ഭധാതുമനസികാരാദിവസേന ഥിനമിദ്ധം ന സുട്ഠു പടിവിനോദേത്വാ, സമഥനിമിത്തമനസികാരാദിവസേന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ന സുട്ഠു സമൂഹതം കത്വാ, അഞ്ഞേപി സമാധിപരിപന്ഥേ ധമ്മേ ന സുട്ഠു വിസോധേത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജതി, സോ അവിസോധിതം ആസയം പവിട്ഠഭമരോ വിയ, അസുദ്ധം ഉയ്യാനം പവിട്ഠരാജാ വിയ ച ഖിപ്പമേവ നിക്ഖമതി. യോ പന സമാധിപരിപന്ഥേ ധമ്മേ സുട്ഠു വിസോധേത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജതി, സോ സുവിസോധിതം ആസയം പവിട്ഠഭമരോ വിയ, സുപരിസുദ്ധം ഉയ്യാനം പവിട്ഠരാജാ വിയ ച സകലമ്പി ദിവസഭാഗം അന്തോസമാപത്തിയംയേവ ഹോതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘കാമേസു ഛന്ദം പടിഘം വിനോദയേ, ഉദ്ധച്ചഥീനം വിചികിച്ഛപഞ്ചമം;

വിവേകപാമോജ്ജകരേന ചേതസാ, രാജാവ സുദ്ധന്തഗതോ തഹിം രമേ’’തി .

തസ്മാ ‘‘ചിരട്ഠിതികാമേന പാരിപന്ഥികധമ്മേ സോധേത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ തം വിധിം സമ്പാദേത്വാ സമാധിസ്സ ചിരട്ഠിതികരണേ ഛേകഭാവോതി വുത്തം ഹോതി.

സമാധിസ്സ വുട്ഠാനകുസലതാതി സന്തതിവസേന യഥാരുചി പവത്തസ്സ സമാധിസ്സ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേയേവ വുട്ഠാനേന സമാധിസ്സ വുട്ഠാനേ ഛേകഭാവോ. ‘‘യസ്സ ഹി ധമ്മം പുരിസോ വിജഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൦.൧൫൨) വിയ നിസ്സക്കത്ഥേ വാ സാമിവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബന്തി. ഏതേന വുട്ഠാനവസിതാ വുത്താ ഹോതി.

സമാധിസ്സ കല്ലതാകുസലതാതി അഗിലാനഭാവോ അരോഗഭാവോ കല്ലതാ. ഗിലാനോ ഹി അകല്ലകോതി വുച്ചതി. വിനയേപി വുത്തം ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അകല്ലകോ’’തി (പാരാ. ൧൫൧). അനങ്ഗണസുത്തവത്ഥസുത്തേസു (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ, ൭൦ ആദയോ) വുത്താനം ഝാനപടിലാഭപച്ചനീകാനം പാപകാനം ഇച്ഛാവചരാനം അഭാവേന ച അഭിജ്ഝാദീനം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാനം വിഗമേന ച സമാധിസ്സ അഗിലാനഭാവകരണേ ഛേകഭാവോ സമാധിസ്സ കല്ലതാകുസലതാ, കിലേസഗേലഞ്ഞരഹിതഭാവേ കുസലതാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ കല്ലതാതി കമ്മഞ്ഞതാ കമ്മഞ്ഞതാപരിയായത്താ കല്ലവചനസ്സ. ‘‘യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൬൨) ഹി വുത്തം ‘‘കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൮; മ. നി. ൨.൩൯൫; മഹാവ. ൨൬) ച. ഏത്ഥ കല്ലസദ്ദോ കമ്മഞ്ഞത്ഥോ. തസ്മാ കസിണാനുലോമതോ കസിണപടിലോമതോ കസിണാനുലോമപടിലോമതോ ഝാനാനുലോമതോ ഝാനപടിലോമതോ ഝാനാനുലോമപടിലോമതോ ഝാനുക്കന്തികതോ കസിണുക്കന്തികതോ ഝാനകസിണുക്കന്തികതോ അങ്ഗസങ്കന്തിതോ ആരമ്മണസങ്കന്തിതോ അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തിതോ അങ്ഗവവത്ഥാനതോ ആരമ്മണവവത്ഥാനതോതി ഇമേഹി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി, അങ്ഗാരമ്മണവവത്ഥാനതോതി ഇമിനാ സഹ പഞ്ചദസഹി വാ ആകാരേഹി ചിത്തപരിദമനേന സമാധിസ്സ കമ്മഞ്ഞഭാവകരണേ കുസലഭാവോതി വുത്തം ഹോതി.

സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലതാതി സമാധിസ്സ ഗോചരേസു കസിണാദീസു ആരമ്മണേസു തം തം ഝാനം സമാപജ്ജിതുകാമതായ യഥാരുചി ആവജ്ജനകരണവസേന തേസു ആരമ്മണേസു ഛേകഭാവോ. ഏതേന കസിണാവജ്ജനവസേന ആവജ്ജനവസിതാ വുത്താ ഹോതി. അഥ വാ തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ കസിണഫരണവസേന ഏവം ഫുട്ഠസ്സ കസിണസ്സ ചിരട്ഠാനവസേന ച സമാധിസ്സ ഗോചരേസു ഛേകഭാവോ.

സമാധിസ്സ അഭിനീഹാരകുസലതാതി ഏകത്തനയേന ഹേട്ഠാഹേട്ഠാസമാധിം ഉപരൂപരിസമാധിഭാവൂപനയനേന അഭിനീഹരണേ അഭിനിന്നാമനേ ഛേകഭാവോ. ഉപചാരജ്ഝാനഞ്ഹി വസിപ്പത്തം പഠമജ്ഝാനത്ഥായ വിപസ്സനത്ഥായ വാ അഭിനീഹരതി, ഏവം പഠമജ്ഝാനാദീനി ദുതിയജ്ഝാനാദിഅത്ഥായ വിപസ്സനത്ഥായ വാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനം അരൂപസമാപത്തത്ഥായ അഭിഞ്ഞത്ഥായ വിപസ്സനത്ഥായ വാ, ആകാസാനഞ്ചായതനാദയോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദിഅത്ഥായ വിപസ്സനത്ഥായ വാ അഭിനീഹരതീതി ഏവം സമാധിസ്സ തത്ഥ തത്ഥ അഭിനീഹാരകുസലതാ. യസ്മാ പന കുസലതാ നാമ പഞ്ഞാ, സാ സമാധി ന ഹോതി, തസ്മാ സമാധിപരിണായകപഞ്ഞാവസേന സത്തവിധോ സമാധി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

കേചി പന ആചരിയാ ‘‘സമാധികുസലതാതി യേന മനസികാരേന ചിത്തം ന വിക്ഖിപതി, തത്ഥ കുസലതാ. സമാപത്തികുസലതാതി യേന മനസികാരേന സമാപജ്ജന്തസ്സ ഝാനങ്ഗാനി പാതുഭവന്തി, തത്ഥ കുസലതാ. ഠിതികുസലതാതി യേന മനസികാരേന അപ്പിതോ സമാധി ന വിക്ഖിപതി, തത്ഥ കുസലതാ. വുട്ഠാനകുസലതാതി നീവരണവുട്ഠാനം ജാനാതി പഠമജ്ഝാനേ, അങ്ഗവുട്ഠാനം ജാനാതി തീസു ഝാനേസു, ആരമ്മണവുട്ഠാനം ജാനാതി അരൂപസമാപത്തീസു, വിക്ഖേപവുട്ഠാനം ജാനാതി വിസയാധിമത്തേസു, സച്ഛന്ദവുട്ഠാനം ജാനാതി പരിയന്തകാലേ ച അവസാനകരണീയകാലേ ച. കല്ലതാകുസലതാതി ചിത്തഫാസുതായ സരീരഫാസുതായ ആഹാരഫാസുതായ സേനാസനഫാസുതായ പുഗ്ഗലഫാസുതായ ച സമാധിസ്സ കല്ലതാ ഹോതീതി ജാനാതി. ഗോചരകുസലതാതി ആരമ്മണസ്സ പരിച്ഛേദം കാതും ജാനാതി, ദിസാഫരണം കാതും ജാനാതി, വഡ്ഢേതും ജാനാതി. അഭിനീഹാരകുസലതാതി തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ മനസികാരേന ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി, ഉപചാരേ വസിപ്പത്തേ പഠമജ്ഝാനേ അഭിനീഹരതി, ഏവം ഉപരൂപരിഝാനേസു അഭിഞ്ഞാസു അരൂപസമാപത്തീസു വിപസ്സനാസു ച അഭിനീഹരതി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ അഭിനീഹാരകുസലതാ’’തി ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥം വണ്ണയന്തി.

അട്ഠകം വുത്തത്ഥമേവ. നവകേ രൂപാവചരോതി ‘‘കതമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ? ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൯) നയേന വുത്തേസു രൂപാവചരധമ്മേസു പരിയാപന്നോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാതം രൂപം ഏത്ഥ അവചരതി, ന കാമോതി രൂപാവചരോ. രൂപക്ഖന്ധോപി ഹി രൂപന്തി വുച്ചതി ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദീസു (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൨) വിയ. സോ പന ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനം പരിത്താഭഅപ്പമാണാഭആഭസ്സരാനം പരിത്തസുഭഅപ്പമാണസുഭസുഭകിണ്ഹാനം അസഞ്ഞസത്തവേഹപ്ഫലാനം അവിഹാതപ്പസുദസ്സസുദസ്സീഅകനിട്ഠാനഞ്ച വസേന സോളസവിധോ പദേസോ. സോ രൂപാവചരസങ്ഖാതോ പദേസോ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘‘രൂപ’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം രൂപേ അവചരതീതി രൂപാവചരോ. രൂപഭവോ വാ രൂപം, തസ്മിം അവചരതീതി രൂപാവചരം. കിഞ്ചാപി ഹി ഏസോ സമാധി കാമഭവേപി അവചരതി, യഥാ പന സങ്ഗാമേ അവചരണതോ സങ്ഗാമാവചരോതി ലദ്ധനാമോ നാഗോ നഗരേ ചരന്തോപി സങ്ഗാമാവചരോതി വുച്ചതി, ഥലചരാ ജലചരാ ച പാണിനോ അഥലേ അജലേ ച ഠിതാപി ഥലചരാ ജലചരാതി വുച്ചന്തി, ഏവമയം അഞ്ഞത്ഥ അവചരന്തോപി രൂപാവചരോതി വുത്തോ. അപിച രൂപഭവസങ്ഖാതേ രൂപേ പടിസന്ധിം അവചാരേതീതിപി രൂപാവചരോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഹീനുത്തമാനം മജ്ഝേ ഭവോ മജ്ഝോ. മജ്ഝിമോതിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. പധാനഭാവം നീതോ പണീതോ, ഉത്തമോതി അത്ഥോ. ഏതേ പന ആയൂഹനവസേന വേദിതബ്ബാ. യസ്സ ഹി ആയൂഹനക്ഖണേ ഛന്ദോ വാ ഹീനോ ഹോതി വീരിയം വാ ചിത്തം വാ വീമംസാ വാ, സോ ഹീനോ നാമ. യസ്സ തേ ധമ്മാ മജ്ഝിമാ, സോ മജ്ഝിമോ. യസ്സ പണീതാ, സോ പണീതോ. ഉപ്പാദിതമത്തോ വാ ഹീനോ, നാതിസുഭാവിതോ മജ്ഝിമോ, അതിസുഭാവിതോ വസിപ്പത്തോ പണീതോ. അരൂപാവചരോ രൂപാവചരേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

സുഞ്ഞതോ സമാധീതിആദീസു ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി വിപസ്സനാപടിപാടിയാ വിപസ്സന്തസ്സ അനത്താനുപസ്സനായ മഗ്ഗവുട്ഠാനേ ജാതേ യസ്മാ സാ വിപസ്സനാ അത്തവിരഹിതേസു സങ്ഖാരേസു സുഞ്ഞതോ പവത്താ, തസ്മാ സുഞ്ഞതാ നാമ ഹോതി. തായ സിദ്ധോ അരിയമഗ്ഗസമാധി സുഞ്ഞതോ സമാധി നാമ ഹോതി, സുഞ്ഞതവസേന പവത്തസമാധീതി അത്ഥോ. വിപസ്സനായ പവത്താകാരേന ഹി സോ പവത്തതി. അനിച്ചാനുപസ്സനായ മഗ്ഗവുട്ഠാനേ ജാതേ യസ്മാ സാ വിപസ്സനാ നിച്ചനിമിത്തപടിപക്ഖവസേന പവത്താ, തസ്മാ അനിമിത്താ നാമ ഹോതി. തായ സിദ്ധോ അരിയമഗ്ഗസമാധി അനിമിത്തോ സമാധി നാമ ഹോതി, നിച്ചനിമിത്തവിരഹിതോ സമാധീതി അത്ഥോ. വിപസ്സനായ പവത്താകാരേന ഹി സോ പവത്തതി. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ മഗ്ഗവുട്ഠാനേ ജാതേ യസ്മാ സാ വിപസ്സനാ പണിധിപടിപക്ഖവസേന പവത്താ, തസ്മാ അപ്പണിഹിതാ നാമ ഹോതി. തായ സിദ്ധോ അരിയമഗ്ഗസമാധി അപ്പണിഹിതോ സമാധി നാമ ഹോതി, പണിധിവിരഹിതോ സമാധീതി അത്ഥോ. വിപസ്സനായ പവത്താകാരേന ഹി സോ പവത്തതി. താദിസാ ഏവ തയോ ഫലസമാധയോപി ഏതേഹിയേവ തീഹി സമാധീഹി ഗഹിതാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ലോകുത്തരസമാധീനം പന പണീതത്താ ഹീനാദിഭേദോ ന ഉദ്ധടോ.

ദസകേ ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാവസേനാതിആദീസു ഭസ്താ വിയ വായുനാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ യഥാനുക്കമം സമുഗ്ഗതേന സൂനഭാവേന ഉദ്ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതം, ഉദ്ധുമാതമേവ ഉദ്ധുമാതകം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം ഉദ്ധുമാതന്തി ഉദ്ധുമാതകം. തഥാരൂപസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. വിനീലം വുച്ചതി വിപരിഭിന്നവണ്ണം, വിനീലമേവ വിനീലകം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിനീലന്തി വിനീലകം. മംസുസ്സദട്ഠാനേസു രത്തവണ്ണസ്സ, പുബ്ബസന്നിചയട്ഠാനേസു സേതവണ്ണസ്സ, യേഭുയ്യേന ച നീലവണ്ണസ്സ നീലട്ഠാനേ നീലസാടകപാരുതസ്സേവ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. പരിഭിന്നട്ഠാനേസു വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബം വിപുബ്ബം, വിപുബ്ബമേവ വിപുബ്ബകം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിപുബ്ബന്തി വിപുബ്ബകം. തഥാരൂപസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. വിച്ഛിദ്ദം വുച്ചതി ദ്വിധാ ഛിന്ദനേന അപധാരിതം, വിച്ഛിദ്ദമേവ വിച്ഛിദ്ദകം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിച്ഛിദ്ദന്തി വിച്ഛിദ്ദകം. വേമജ്ഝേ ഛിന്നസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. ഇതോ ച ഏത്തോ ച വിവിധാകാരേന സോണസിങ്ഗാലാദീഹി ഖായിതന്തി വിക്ഖായിതം, വിഖായിതന്തി വത്തബ്ബേ വിക്ഖായിതന്തി വുത്തം. വിക്ഖായിതമേവ വിക്ഖായിതകം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിക്ഖായിതന്തി വിക്ഖായിതകം. തഥാരൂപസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. വിവിധം ഖിത്തം വിക്ഖിത്തം, വിക്ഖിത്തമേവ വിക്ഖിത്തകം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിക്ഖിത്തന്തി വിക്ഖിത്തകം. അഞ്ഞേന ഹത്ഥം അഞ്ഞേന പാദം അഞ്ഞേന സീസന്തി ഏവം തതോ തതോ ഖിത്തസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. ഹതഞ്ച തം പുരിമനയേനേവ വിക്ഖിത്തകഞ്ചാതി ഹതവിക്ഖിത്തകം. കാകപദാകാരേന അങ്ഗപച്ചങ്ഗേസു സത്ഥേന ഹനിത്വാ വുത്തനയേന വിക്ഖിത്തസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. ലോഹിതം കിരതി വിക്ഖിപതി ഇതോ ചിതോ ച പഗ്ഘരതീതി ലോഹിതകം. പഗ്ഘരിതലോഹിതമക്ഖിതസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. പുളവാ വുച്ചന്തി കിമയോ, പുളവേ കിരതീതി പുളവകം. കിമിപരിപുണ്ണസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. അട്ഠിയേവ അട്ഠികം, പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം അട്ഠീതി അട്ഠികം. അട്ഠിസങ്ഖലികായപി ഏകട്ഠികസ്സപി ഏതം അധിവചനം. ഇമാനി ച പന ഉദ്ധുമാതകാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നനിമിത്താനമ്പി നിമിത്തേസു പടിലദ്ധജ്ഝാനാനമ്പി ഏതാനേവ നാമാനി. ഇധ പന ഉദ്ധുമാതകനിമിത്തേ പടികൂലാകാരഗാഹികാ അപ്പനാവസേന ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാ, തസ്സാ ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞായ വസേന ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാവസേന. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചപഞ്ഞാസ സമാധീതി ഏകകാദിവസേന വുത്താ.

൪൪. ഏവം ഏകകാദിവസേന സമാധിപ്പഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേനപി പരിയായേന സമാധിം ദസ്സേതുകാമോ അപിചാതി അഞ്ഞം പരിയായാരമ്ഭം ദസ്സേത്വാ പഞ്ചവീസതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമാധിസ്സ സമാധിട്ഠാതി സമാധിസ്സ സമാധിഭാവേ സഭാവാ, യേഹി സഭാവേഹി സോ സമാധി ഹോതി, തേ തസ്മിം അത്ഥാ നാമ. പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സമാധീതി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതസഭാവേന സമാധി. താനേവ ച ഇന്ദ്രിയാനി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിവാരാനി ഹോന്തി, ഭാവനാപാരിപൂരിയാ പരിപുണ്ണാനി ച ഹോന്തി. തസ്മാ പരിവാരട്ഠേന പരിപൂരട്ഠേന സമാധി. തേസംയേവ സമാധിവസേന ഏകാരമ്മണമപേക്ഖിത്വാ ഏകഗ്ഗട്ഠേന, നാനാരമ്മണവിക്ഖേപാഭാവമപേക്ഖിത്വാ അവിക്ഖേപട്ഠേന, ലോകുത്തരസ്സേവ മഹതാ വീരിയബലപഗ്ഗഹേന പത്തബ്ബത്താ ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സേവ ച പരിഹാനിവസേന വിസാരാഭാവതോ ഹേട്ഠാ ഗഹിതപഗ്ഗഹട്ഠഅവിസാരട്ഠാ ഇധ ന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. കിലേസകാലുസ്സിയസ്സാഭാവേന അനാവിലട്ഠേന സമാധി. അവികമ്പത്താ അനിഞ്ജനട്ഠേന സമാധി. വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന വാ കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ ആരമ്മണേ ച അധിമുത്തത്താ വിമുത്തട്ഠേന സമാധി.

ഏകത്തുപട്ഠാനവസേന ചിത്തസ്സ ഠിതത്താതി സമാധിയോഗേനേവ ഏകാരമ്മണേ ഭുസം പതിട്ഠാനവസേന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന പതിട്ഠിതത്താ. അട്ഠസു യുഗലേസു ഏസതി നേസതി, ആദിയതി നാദിയതി, പടിപജ്ജതി ന പടിപജ്ജതീതി ഇമാനി തീണി യുഗലാനി അപ്പനാവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ ഉപചാരസ്സ മുദുമജ്ഝാധിമത്തതാവസേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി, ഝായതി ഝാപേതീതി ഇദം അപ്പനാവീഥിയം ഉപചാരവസേന വേദിതബ്ബം. ഏസിതത്താ നേസിതത്താ, ആദിന്നത്താ അനാദിന്നത്താ, പടിപന്നത്താ നപ്പടിപന്നത്താ, ഝാതത്താ ന ഝാപിതത്താതി ഇമാനി ചത്താരി യുഗലാനി അപ്പനാവസേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ സമം ഏസതീതി സമാധീതിആദീസു സമന്തി അപ്പനം. സാ ഹി പച്ചനീകധമ്മേ സമേതി നാസേതീതി സമാ, പച്ചനീകവിസമാഭാവതോ വാ സമഭൂതാതി സമാ. തം സമം ഏസതി അജ്ഝാസയവസേന ഗവേസതി. ഇതിസദ്ദോ കാരണത്ഥോ, യസ്മാ സമം ഏസതി, തസ്മാ സമാധീതി അത്ഥോ. വിസമം നേസതീതി തം തം ഝാനപച്ചനീകസങ്ഖാതം വിസമം ന ഏസതി. മുദുഭൂതോ ഹി പുബ്ബഭാഗസമാധി ആദിഭൂതത്താ സമം ഏസതി, വിസമം നേസതി നാമ. മജ്ഝിമഭൂതോ ഥിരഭൂതത്താ സമം ആദിയതി, വിസമം നാദിയതി നാമ. അധിമത്തഭൂതോ അപ്പനാവീഥിയാ ആസന്നഭൂതത്താ സമം പടിപജ്ജതി, വിസമം നപ്പടിപജ്ജതി നാമ. സമം ഝായതീതി ഭാവനപുംസകവചനം, സമം ഹുത്വാ ഝായതി, സമേന വാ ആകാരേന ഝായതീതി അത്ഥോ. അപ്പനാവീഥിയഞ്ഹി സമാധി പച്ചനീകധമ്മവിഗമേന സന്തത്താ, സന്തായ അപ്പനായ അനുകൂലഭാവേന ച ഠിതത്താ സമേനാകാരേന പവത്തതി. ഝായതീതി ച പജ്ജലതീതി അത്ഥോ ‘‘ഏതേ മണ്ഡലമാളേ ദീപാ ഝായന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൯) സബ്ബരത്തിം, സബ്ബരത്തിയോ ച തേലപ്പദീപോ ഝായതി, തേലപ്പദീപോ ചേത്ഥ ഝായേയ്യാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൫-൨൫൬) വിയ. സമം ജായതീതിപി പാഠോ, സമേനാകാരേന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഝായതി ഝാപേതീതി യുഗലത്താ പന പുരിമപാഠോവ സുന്ദരതരോ. ഝാപേതീതി ച ദഹതീതി അത്ഥോ. സോ ഹി സമാധിപച്ചനീകധമ്മേ ദൂരതരകരണേന ദഹതി നാമ. ഏസനാനേസനാദീനം പന അപ്പനായ സിദ്ധത്താ ‘‘ഏസിതത്താ നേസിതത്താ’’തിആദീഹി അപ്പനാസമാധി വുത്തോ. സമം ഝാതത്താതി സമം ജലിതത്താ. സമം ജാതത്താതിപി പാഠോ. ഇതി ഇമേസം അട്ഠന്നം യുഗലാനം വസേന സോളസ, പുരിമാ ച നവാതി ഇമേ പഞ്ചവീസതി സമാധിസ്സ സമാധിട്ഠാ.

സമോ ച ഹിതോ ച സുഖോ ചാതി സമാധീതി ഇദം പന പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി സാധിതസ്സ സമാധിസ്സ അത്ഥസാധനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ സമോതി സമസദ്ദസ്സ, സംസദ്ദസ്സ വാ അത്ഥോ. സോ ഹി പച്ചനീകക്ഖോഭവിസമവിരഹിതത്താ സമോ. ഹിതോതി ആധിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ, ആരമ്മണേ ആഹിതോ നിച്ചലഭാവകരണേന പതിട്ഠാപിതോതി അധിപ്പായോ. ഉഭയേന സമോ ച ആഹിതോ ചാതി സമാധീതി വുത്തം ഹോതി. സുഖോതി സന്തട്ഠേന സുഖോ. ‘‘യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮) ച ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി ച വുത്തത്താ തേന സന്തത്ഥേന സുഖസദ്ദേന ഉപേക്ഖാസഹഗതസമാധിപി ഗഹിതോ ഹോതി. അനിയാമേന ഹി സബ്ബസമാധയോ ഇധ വുച്ചന്തി. തേന ച സുഖസദ്ദേന ആഹിതഭാവസ്സ കാരണം വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ സന്തോ, തസ്മാ ഏകാരമ്മണേ ആഹിതോതി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോതി.

സമാധിഭാവനാമയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.