൧൯. ധമ്മനാനത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൩. ധമ്മനാനത്തഞാണനിദ്ദേസേ കമ്മപഥേതി കമ്മാനി ച താനി പഥാ ച അപായഗമനായാതി കമ്മപഥാ, തേ കമ്മപഥേ. ദസ കുസലകമ്മപഥാ നാമ പാണാതിപാതാ അദിന്നാദാനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീതി തീണി കായസുചരിതാനി, മുസാവാദാ പിസുണായ വാചായ ഫരുസായ വാചായ സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീതി ചത്താരി വചീസുചരിതാനി, അനഭിജ്ഝാ അബ്യാപാദോ സമ്മാദിട്ഠീതി തീണി മനോസുചരിതാനി. ദസ അകുസലകമ്മപഥാ നാമ പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം കാമേസുമിച്ഛാചാരോതി തീണി കായദുച്ചരിതാനി, മുസാവാദോ പിസുണാ വാചാ ഫരുസാ വാചാ സമ്ഫപ്പലാപോതി ചത്താരി വചീദുച്ചരിതാനി, അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി തീണി മനോദുച്ചരിതാനി. കുസലാകുസലാപി ച പടിസന്ധിജനകായേവ കമ്മപഥാതി വുത്താ, വുത്താവസേസാ പടിസന്ധിജനനേ അനേകന്തി കത്താ കമ്മപഥാതി ന വുത്താ. ഓളാരികകുസലാകുസലഗഹണേനേവ സേസകുസലാകുസലാപി ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. രൂപന്തി ഭൂതോപാദായഭേദതോ അട്ഠവീസതിവിധം രൂപം. വിപാകന്തി കാമാവചരകുസലവിപാകാനം സോളസന്നം, അകുസലവിപാകാനം സത്തന്നഞ്ച വസേന തേവീസതിവിധം വിപാകം. കിരിയന്തി തിണ്ണമഹേതുകകിരിയാനം, അട്ഠന്നം സഹേതുകകിരിയാനഞ്ച വസേന ഏകാദസവിധം കാമാവചരകിരിയം. വിപാകാഭാവതോ കിരിയാമത്താതി കിരിയാ. ഏത്താവതാ കാമാവചരമേവ രൂപാബ്യാകതവിപാകാബ്യാകതകിരിയാബ്യാകതവസേന വുത്തം.

ഇധട്ഠസ്സാതി ഇമസ്മിം ലോകേ ഠിതസ്സ. യേഭുയ്യേന മനുസ്സലോകേ ഝാനഭാവനാസബ്ഭാവതോ മനുസ്സലോകവസേന വുത്തം, ഝാനാനി പന കദാചി കരഹചി ദേവലോകേപി ലബ്ഭന്തി, രൂപീബ്രഹ്മലോകേപി തത്രൂപപത്തികഹേട്ഠൂപപത്തികഉപരൂപപത്തികാനം വസേന ലബ്ഭന്തി. സുദ്ധാവാസേ പന അരൂപാവചരേ ച ഹേട്ഠൂപപത്തികാ നത്ഥി. രൂപാരൂപാവചരേസു അഭാവിതജ്ഝാനാ ഹേട്ഠാ നിബ്ബത്തമാനാ കാമാവചരസുഗതിയംയേവ നിബ്ബത്തന്തി, ന ദുഗ്ഗതിയം. തത്രൂപപന്നസ്സാതി വിപാകവസേന ബ്രഹ്മലോകേ ഉപപന്നസ്സ പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന വത്തമാനാനി ചത്താരി വിപാകജ്ഝാനാനി. രൂപാരൂപാവചരജ്ഝാനസമാപത്തീസു കിരിയാബ്യാകതാനി ന വുത്താനി. കിഞ്ചാപി ന വുത്താനി, അഥ ഖോ കുസലേഹി സമാനപവത്തിത്താ കുസലേസു വുത്തേസു വുത്താനേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. യഥാ പട്ഠാനേ ‘‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൬, ൪൦൯) കുസലജവനഗ്ഗഹണേനേവ കിരിയജവനം സങ്ഗഹിതം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം. സാമഞ്ഞഫലാനീതി ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി. ഏതേന ലോകുത്തരവിപാകാബ്യാകതം വുത്തം. നിബ്ബാനന്തി നിബ്ബാനാബ്യാകതം.

പാമോജ്ജമൂലകാതി പാമോജ്ജം മൂലം ആദി ഏതേസന്തി പാമോജ്ജമൂലകാ, പാമോജ്ജാദികാതി അത്ഥോ. പാമോജ്ജേന ഹി സമാഗതാനേവ ഹോന്തി. അനിച്ചതോ മനസികരോതോ പാമോജ്ജം ജായതീതി ഏത്ഥ യോനിസോമനസികരോതോയേവ പാമോജ്ജം ജായതി, ന അയോനിസോമനസികരോതോ. അയോനിസോമനസികരോതോ കുസലുപ്പത്തിയേവ നത്ഥി, പഗേവ വിപസ്സനാ. കസ്മാ സരൂപേന വുത്തന്തി ചേ? പാമോജ്ജസ്സ ബലവഭാവദസ്സനത്ഥം. പാമോജ്ജേ ഹി അസതി പന്തേസു ച സേനാസനേസു അധികുസലേസു ച ധമ്മേസു അരതി ഉക്കണ്ഠിതാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം സതി ഭാവനായേവ ഉക്കമതി. പാമോജ്ജേ പന സതി അരതിഅഭാവതോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. യോനിസോമനസികാരസ്സ പന മൂലഭാവേന ഭാവനായ ബഹൂപകാരത്തം ദസ്സേതും ഉപരി നവകം വക്ഖതി.

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪) –

വചനതോ വിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാപച്ചയാ പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. ഇധ പന കലാപസമ്മസനപച്ചയാ പാമോജ്ജം ഗഹേതബ്ബം. പമുദിതസ്സ ഭാവോ പാമോജ്ജം, ദുബ്ബലാ പീതി. ആദികമ്മത്ഥേ പ-കാരോ ദട്ഠബ്ബോ. പമുദിതസ്സാതി തേന പാമോജ്ജേന പമുദിതസ്സ തുട്ഠസ്സ. പമോദിതസ്സാതിപി പാഠോ. സോയേവത്ഥോ. പീതീതി ബലവപീതി. പീതിമനസ്സാതി പീതിയുത്തമനസ്സ. യുത്തസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ യഥാ അസ്സരഥോതി. കായോതി നാമകായോ, രൂപകായേന സഹ വാ. പസ്സമ്ഭതീതി വൂപസന്തദരഥോ ഹോതി. പസ്സദ്ധകായോതി ഉഭയപസ്സദ്ധിയോഗേന നിബ്ബുതകായോ. സുഖം വേദേതീതി ചേതസികം സുഖം വിന്ദതി, കായികസുഖേന സഹ വാ. സുഖിനോതി സുഖസമങ്ഗിസ്സ. ചിത്തം സമാധിയതീതി ചിത്തം സമം ആധിയതി, ഏകഗ്ഗം ഹോതി. സമാഹിതേ ചിത്തേതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ചിത്തസമാഹിതഭാവേന ഹി യഥാഭൂതജാനനം ലക്ഖീയതി. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഉദയബ്ബയഞാണാദിവസേന സങ്ഖാരം യഥാസഭാവം ജാനാതി. പസ്സതീതി തംയേവ ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ ഫുടം കത്വാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സതി. നിബ്ബിന്ദതീതി നവവിധവിപസ്സനാഞാണയോഗേന സങ്ഖാരേസു ഉക്കണ്ഠതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതീതി തം വിപസ്സനം സിഖം പാപേന്തോ മഗ്ഗഞാണയോഗേന സങ്ഖാരേഹി വിരത്തോ ഹോതി. വിരാഗാ വിമുച്ചതീതി വിരാഗസങ്ഖാതമഗ്ഗഹേതു ഫലവിമുത്തിയാ നിബ്ബാനേ അധിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി. കേസുചി പന പോത്ഥകേസു ഇമസ്മിം വാരേ ‘‘സമാഹിതേന ചിത്തേന ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദി സച്ചനയോ ലിഖിതോ, സോപി ച കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദിനാ നയേന ലിഖിതോ. വാരദ്വയേപി ബ്യഞ്ജനതോയേവ വിസേസോ, ന അത്ഥതോ. ‘‘നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതീ’’തി ഹി മഗ്ഗഞാണസ്സ വുത്തത്താ മഗ്ഗഞാണേ ച സിദ്ധേ ചതുസച്ചാഭിസമയകിച്ചം സിദ്ധമേവ ഹോതി. തസ്മാ ചതുസച്ചനയേന വുത്തവാരോപി ഇമിനാ വാരേന അത്ഥതോ അവിസിട്ഠോയേവ.

൭൪. ഇദാനി അനിച്ചതോതിആദീഹി ആരമ്മണസ്സ അവിസേസേത്വാ വുത്തത്താ ആരമ്മണം വിസേസേന്തോ രൂപം അനിച്ചതോ മനസി കരോതീതിആദിമാഹ. യോനിസോമനസികാരമൂലകാതി യോനിസോമനസികാരോ മൂലം പതിട്ഠാ ഏതേസന്തി യോനിസോമനസികാരമൂലകാ. യോനിസോമനസികാരം മുഞ്ചിത്വായേവ ഹി പാമോജ്ജാദയോ നവ ന ഹോന്തി. സമാഹിതേന ചിത്തേനാതി കാരണഭൂതേന ചിത്തേന. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി പഞ്ഞായ പജാനാതി. ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തി വുച്ചമാനേ അനുസ്സവവസേന പുബ്ബഭാഗസച്ചാനുബോധോപി സങ്ഗയ്ഹതി. യോനിസോമനസികാരോതി ച ഉപായേന മനസികാരോ.

ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തന്തി ചക്ഖാദിധാതുനാനത്തം പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ചാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിനാനത്തം പടിച്ച. വേദനാനാനത്തന്തി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിവേദനാനാനത്തം. സഞ്ഞാനാനത്തന്തി കാമസഞ്ഞാദിനാനത്തം. സങ്കപ്പനാനത്തന്തി കാമസങ്കപ്പാദിനാനത്തം. ഛന്ദനാനത്തന്തി സങ്കപ്പനാനത്തതായ രൂപേ ഛന്ദോ സദ്ദേ ഛന്ദോതി ഏവം ഛന്ദനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതി. പരിളാഹനാനത്തന്തി ഛന്ദനാനത്തതായ രൂപപരിളാഹോ സദ്ദപരിളാഹോതി ഏവം പരിളാഹനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതി. പരിയേസനാനാനത്തന്തി പരിളാഹനാനത്തതായ രൂപപരിയേസനാദിനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ലാഭനാനത്തന്തി പരിയേസനാനാനത്തതായ രൂപപടിലാഭാദിനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി.

ധമ്മനാനത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.