൧൮. ഭൂമിനാനത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൨. ഭൂമിനാനത്തഞാണനിദ്ദേസേ ഭൂമിയോതി ഭാഗാ പരിച്ഛേദാ വാ. കാമാവചരാതി ഏത്ഥ ദുവിധോ കാമോ കിലേസകാമോ വത്ഥുകാമോ ച. കിലേസകാമോ ഛന്ദരാഗോ, വത്ഥുകാമോ തേഭൂമകവട്ടം. കിലേസകാമോ കാമേതീതി കാമോ, വത്ഥുകാമോ കാമീയതീതി കാമോ. സോ ദുവിധോ കാമോ പവത്തിവസേന യസ്മിം പദേസേ അവചരതി, സോ പദേസോ കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരോ. സോ പന പദേസോ ചതുന്നം അപായാനം, മനുസ്സലോകസ്സ, ഛന്നഞ്ച ദേവലോകാനം വസേന ഏകാദസവിധോ. യഥാ ഹി യസ്മിം പദേസേ സസത്ഥാ പുരിസാ അവചരന്തി, സോ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു ദ്വിപദചതുപ്പദേസു അവചരന്തേസു തേസം അഭിലക്ഖിതത്താ ‘‘സസത്ഥാവചരോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു രൂപാവചരാദീസു തത്ഥ അവചരന്തേസു തേസം അഭിലക്ഖിതത്താ അയം പദേസോ ‘‘കാമാവചരോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. സ്വായം യഥാ രൂപഭവോ രൂപം, ഏവം ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘‘കാമോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തപ്പടിബദ്ധോ ഏകേകോ ധമ്മോ ഇമസ്മിം ഏകാദസവിധപദേസസങ്ഖാതേ കാമേ അവചരതീതി കാമാവചരോ. കിഞ്ചാപി ഹി ഏത്ഥ കേചി ധമ്മാ രൂപാരൂപഭവേസുപി അവചരന്തി, യഥാ പന സങ്ഗാമേ അവചരണതോ ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ’’തി ലദ്ധനാമോ നാഗോ നഗരേ ചരന്തോപി ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ’’ത്വേവ വുച്ചതി, ഥലജലചരാ ച പാണിനോ അഥലേ അജലേ ച ഠിതാപി ‘‘ഥലചരാ ജലചരാ’’ത്വേവ വുച്ചന്തി, ഏവം തേ അഞ്ഞത്ഥ അവചരന്താപി കാമാവചരായേവാതി വേദിതബ്ബാ. ആരമ്മണകരണവസേന വാ ഏതേസു വുത്തപ്പകാരേസു ധമ്മേസു കാമോ അവചരതീതി കാമാവചരാ. കാമഞ്ചേസ രൂപാരൂപാവചരധമ്മേസുപി അവചരതി, യഥാ പന ‘‘വദതീതി വച്ഛോ, മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ’’തി വുത്തേ ന യത്തകാ വദന്തി, മഹിയം വാ സേന്തി, സബ്ബേസം തം നാമം ഹോതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ സബ്ബേ തേ ധമ്മേ ഏകരാസിം കത്വാ വുത്തഭൂമിസദ്ദമപേക്ഖിത്വാ കാമാവചരാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവചനം കതം. രൂപാവചരാതിആദീസു രൂപഭവോ രൂപം, തസ്മിം രൂപേ അവചരന്തീതി രൂപാവചരാ. അരൂപഭവോ അരൂപം, തസ്മിം അരൂപേ അവചരന്തീതി അരൂപാവചരാ. തേഭൂമകവട്ടേ പരിയാപന്നാ അന്തോഗധാതി പരിയാപന്നാ, തസ്മിം ന പരിയാപന്നാതി അപരിയാപന്നാ.

കാമാവചരാദിഭൂമിനിദ്ദേസേസു ഹേട്ഠതോതി ഹേട്ഠാഭാഗേന. അവീചിനിരയന്തി ജാലാനം വാ സത്താനം വാ വേദനാനം വാ വീചി അന്തരം ഛിദ്ദം ഏത്ഥ നത്ഥീതി അവീചി. സുഖസങ്ഖാതോ അയോ ഏത്ഥ നത്ഥീതി നിരയോ, നിരതിഅത്ഥേനപി നിരയോ. പരിയന്തം കരിത്വാതി തം അവീചിസങ്ഖാതം നിരയം അന്തം കത്വാ. ഉപരിതോതി ഉപരിഭാഗേന. പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേതി പരനിമ്മിതേസു കാമേസു വസം വത്തനതോ ഏവംലദ്ധവോഹാരേ ദേവേ. അന്തോ കരിത്വാതി അന്തോ പക്ഖിപിത്വാ. യം ഏതസ്മിം അന്തരേതി യേ ഏതസ്മിം ഓകാസേ. യന്തി ച ലിങ്ഗവചനവിപല്ലാസോ കതോ. ഏത്ഥാവചരാതി ഇമിനാ യസ്മാ തസ്മിം അന്തരേ അഞ്ഞേപി ചരന്തി കദാചി കത്ഥചി സമ്ഭവതോ, തസ്മാ തേസം അസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം അവചരാതി വുത്തം. തേന യേ ഏകസ്മിം അന്തരേ ഓഗാള്ഹാ ഹുത്വാ ചരന്തി, സബ്ബത്ഥ സദാ ച സമ്ഭവതോ, അധോഭാഗേ ച ചരന്തി അവീചിനിരയസ്സ ഹേട്ഠാ ഭൂതൂപാദായ പവത്തിഭാവേന, തേസം സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. തേ ഹി ഓഗാള്ഹാ ചരന്തി, അധോഭാഗേ ച ചരന്തീതി അവചരാ. ഏത്ഥ പരിയാപന്നാതി ഇമിനാ പന യസ്മാ ഏതേ ഏത്ഥാവചരാ അഞ്ഞത്ഥാപി അവചരന്തി, ന പന തത്ഥ പരിയാപന്നാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേസം അഞ്ഞത്ഥാപി അവചരന്താനം പരിഗ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

ഇദാനി തേ ഏത്ഥ പരിയാപന്നേ ധമ്മേ രാസിസുഞ്ഞതാപച്ചയഭാവതോ ചേവ സഭാവതോ ച ദസ്സേന്തോ ഖന്ധധാതുആയതനാതിആദിമാഹ. ബ്രഹ്മലോകന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മട്ഠാനം. അകനിട്ഠേതി ഉത്തമട്ഠേന ന കനിട്ഠേ. സമാപന്നസ്സാതി സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ. ഏതേന കുസലജ്ഝാനം വുത്തം. ഉപപന്നസ്സാതി വിപാകവസേന ബ്രഹ്മലോകേ ഉപപന്നസ്സ. ഏതേന വിപാകജ്ഝാനം വുത്തം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സാതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പച്ചക്ഖേ അത്തഭാവേ സുഖോ വിഹാരോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരീ, അരഹാ. തസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ. ഏതേന കിരിയജ്ഝാനം വുത്തം. ചേതസികാതി ചേതസി ഭവാ ചേതസികാ, ചിത്തസമ്പയുത്താതി അത്ഥോ. ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗേതി ആകാസാനഞ്ചായതനസങ്ഖാതം ഭവം ഉപഗതേ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. മഗ്ഗാതി ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ. മഗ്ഗഫലാനീതി ചത്താരി അരിയമഗ്ഗഫലാനി. അസങ്ഖതാ ച ധാതൂതി പച്ചയേഹി അകതാ നിബ്ബാനധാതു.

അപരാപി ചതസ്സോ ഭൂമിയോതി ഏകേകചതുക്കവസേന വേദിതബ്ബാ. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. തസ്സത്ഥോ – പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാനം, ഉപട്ഠാതി ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. അഥ വാ സരണട്ഠേന സതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം, സതി ച സാ പട്ഠാനഞ്ചാതിപി സതിപട്ഠാനം. ആരമ്മണവസേന ബഹുകാ താ സതിയോതി സതിപട്ഠാനാ. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാതി അനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദായ സമ്മപ്പധാനം, ഉപ്പന്നാനം അകുസലാനം പഹാനായ സമ്മപ്പധാനം, അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ഉപ്പാദായ സമ്മപ്പധാനം, ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ഠിതിയാ സമ്മപ്പധാനം. പദഹന്തി വായമന്തി ഏതേനാതി പധാനം, വീരിയസ്സേതം നാമം. സമ്മപ്പധാനന്തി അവിപരീതപ്പധാനം കാരണപ്പധാനം ഉപായപ്പധാനം യോനിസോപധാനം. ഏകമേവ വീരിയം കിച്ചവസേന ചതുധാ കത്വാ സമ്മപ്പധാനാതി വുത്തം. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി ഛന്ദിദ്ധിപാദോ, ചിത്തിദ്ധിപാദോ, വീരിയിദ്ധിപാദോ, വീമംസിദ്ധിപാദോ. തസ്സത്ഥോ വുത്തോയേവ. ചത്താരി ഝാനാനീതി വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന പഞ്ചങ്ഗികം പഠമജ്ഝാനം. പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന തിവങ്ഗികം ദുതിയജ്ഝാനം, സുഖചിത്തകഗ്ഗതാവസേന ദുവങ്ഗികം തതിയജ്ഝാനം, ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന ദുവങ്ഗികം ചതുത്ഥജ്ഝാനം. ഇമാനി ഹി അങ്ഗാനി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനട്ഠേന ഝാനന്തി വുച്ചന്തി. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോതി മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാ. ഫരണഅപ്പമാണവസേന അപ്പമഞ്ഞായോ. ഏതായോ ഹി ആരമ്മണവസേന അപ്പമാണേ വാ സത്തേ ഫരന്തി, ഏകം സത്തമ്പി വാ അനവസേസഫരണവസേന ഫരന്തീതി ഫരണഅപ്പമാണവസേന അപ്പമഞ്ഞായോതി വുച്ചന്തി. ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോതി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി. ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

ചതസ്സോ പടിപദാതി ‘‘ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧) വുത്താ ചതസ്സോ പടിപദാ. ചത്താരി ആരമ്മണാനീതി പരിത്തം പരിത്താരമ്മണം, പരിത്തം അപ്പമാണാരമ്മണം, അപ്പമാണം പരിത്താരമ്മണം, അപ്പമാണം അപ്പമാണാരമ്മണന്തി (ധ. സ. ൧൮൧ ആദയോ) വുത്താനി ചത്താരി ആരമ്മണാനി. കസിണാദിആരമ്മണാനം അവവത്ഥാപേതബ്ബതോ ആരമ്മണവന്താനി ഝാനാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. ചത്താരോ അരിയവംസാതി അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച തഥാഗതസാവകാ ച, തേസം അരിയാനം വംസാ തന്തിയോ പവേണിയോതി അരിയവംസാ. കേ പന തേ? ചീവരസന്തോസോ പിണ്ഡപാതസന്തോസോ സേനാസനസന്തോസോ ഭാവനാരാമതാതി ഇമേ ചത്താരോ. ഗിലാനപച്ചയസന്തോസോ പിണ്ഡപാതസന്തോസേ വുത്തേ വുത്തോയേവ ഹോതി. യോ ഹി പിണ്ഡപാതേ സന്തുട്ഠോ, സോ കഥം ഗിലാനപച്ചയേ അസന്തുട്ഠോ ഭവിസ്സതി.

ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി ചത്താരി ജനസങ്ഗണ്ഹനകാരണാനി – ദാനഞ്ച പേയ്യവജ്ജഞ്ച അത്ഥചരിയാ ച സമാനത്തതാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി. ദാനന്തി യഥാരഹം ദാനം. പേയ്യവജ്ജന്തി യഥാരഹം പിയവചനം. അത്ഥചരിയാതി തത്ഥ തത്ഥ കത്തബ്ബസ്സ കരണവസേന കത്തബ്ബാകത്തബ്ബാനുസാസനവസേന ച വുദ്ധികിരിയാ. സമാനത്തതാതി സഹ മാനേന സമാനോ, സപരിമാണോ സപരിഗണനോതി അത്ഥോ. സമാനോ പരസ്സ അത്താ ഏതേനാതി സമാനത്തോ, സമാനത്തസ്സ ഭാവോ സമാനത്തതാ, ‘‘അയം മയാ ഹീനോ, അയം മയാ സദിസോ, അയം മയാ അധികോ’’തി പരിഗണേത്വാ തദനുരൂപേന ഉപചരണം കരണന്തി അത്ഥോ. ‘‘സമാനസുഖദുക്ഖതാ സമാനത്തതാ’’തി ച വദന്തി.

ചത്താരി ചക്കാനീതി ഏത്ഥ ചക്കം നാമ ദാരുചക്കം, രതനചക്കം, ധമ്മചക്കം, ഇരിയാപഥചക്കം, സമ്പത്തിചക്കന്തി പഞ്ചവിധം. തത്ഥ ‘‘യം പന തം, ദേവ, ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൫) ഇദം ദാരുചക്കം. ‘‘ചക്കം വത്തയതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി (ജാ. ൧.൧൩.൬൮) ഇദം രതനചക്കം. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഇദം ധമ്മചക്കം. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഇദം ഇരിയാപഥചക്കം. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതി. കതമാനി ചത്താരി? പതിരൂപദേസവാസോ, സപ്പുരിസാവസ്സയോ, അത്തസമ്മാപണിധി, പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) ഇദം സമ്പത്തിചക്കം. ഇധാപി ഏതദേവ അധിപ്പേതം. തത്ഥ പതിരൂപദേസവാസോതി യത്ഥ ചതസ്സോ പരിസാ സന്ദിസ്സന്തി, ഏവരൂപേ അനുച്ഛവികേ ദേസേ വാസോ. സപ്പുരിസാവസ്സയോതി ബുദ്ധാദീനം സപ്പുരിസാനം അവസ്സയനം സേവനം ഭജനം. അത്തസമ്മാപണിധീതി അത്തനോ സമ്മാ പതിട്ഠാപനം. സചേ പുബ്ബേ അസ്സദ്ധാദീഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, താനി പഹായ സദ്ധാദീസു പതിട്ഠാപനം. പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാതി പുബ്ബേ ഉപചിതകുസലതാ. ഇദമേവ ചേത്ഥ പമാണം. യേന ഹി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന കുസലകമ്മം കതം ഹോതി, തദേവ കുസലം തം പുരിസം പതിരൂപദേസേ ഉപനേതി, സപ്പുരിസേ ഭജാപേതി, സോ ഏവ പുഗ്ഗലോ അത്താനം സമ്മാ ഠപേതീതി.

ചത്താരി ധമ്മപദാനീതി ചത്താരോ ധമ്മകോട്ഠാസാ. കതമാനി ചത്താരി? അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദം, അബ്യാപാദോ ധമ്മപദം, സമ്മാസതി ധമ്മപദം, സമ്മാസമാധി ധമ്മപദം. അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദം നാമ അലോഭോ വാ അനഭിജ്ഝാവസേന അധിഗതജ്ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി വാ. അബ്യാപാദോ ധമ്മപദം നാമ അകോപോ വാ മേത്താസീസേന അധിഗതജ്ഝാനാദീനി വാ. സമ്മാസതി ധമ്മപദം നാമ സൂപട്ഠിതസ്സതി വാ സതിസീസേന അധിഗതജ്ഝാനാദീനി വാ. സമ്മാസമാധി ധമ്മപദം നാമ അട്ഠസമാപത്തി വാ അട്ഠസമാപത്തിസീസേന അധിഗതജ്ഝാനാദീനി വാ. ദസഅസുഭവസേന വാ അധിഗതജ്ഝാനാദീനി അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദം, ചതുബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അധിഗതാനി അബ്യാപാദോ ധമ്മപദം, ദസാനുസ്സതിആഹാരേപടികൂലസഞ്ഞാവസേന അധിഗതാനി സമ്മാസതി ധമ്മപദം, ദസകസിണആനാപാനവസേന അധിഗതാനി സമ്മാസമാധി ധമ്മപദന്തി. ഇമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോതി ഏകേകം ചതുക്കവസേനേവ യോജേതബ്ബം.

ഭൂമിനാനത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.