൧൧. മഗ്ഗഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൧. മഗ്ഗഞാണനിദ്ദേസേ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വുട്ഠാതീതി ദിട്ഠാനുസയപ്പഹാനേന സമുച്ഛേദവസേന ദ്വാസട്ഠിഭേദതോ മിച്ഛാദിട്ഠിതോ വുട്ഠാതി. തദനുവത്തകകിലേസേഹീതി മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്പയോഗവസേന ച മിച്ഛാദിട്ഠിഉപനിസ്സയേന ച ഉപ്പജ്ജമാനേഹി മിച്ഛാദിട്ഠിഅനുവത്തമാനേഹി നാനാവിധേഹി കിലേസേഹി. തേന തദേകട്ഠകിലേസപ്പഹാനം വുത്തം ഹോതി. ദുവിധഞ്ഹി ഏകട്ഠം സഹജേകട്ഠം പഹാനേകട്ഠഞ്ച. തായ ദിട്ഠിയാ സഹ ഏകസ്മിം ചിത്തേ, ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ വാ യാവ പഹാനാ ഠിതാതി തദേകട്ഠാ. ദിട്ഠിയാ ഹി പഹീയമാനായ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേസു ദ്വീസു അസങ്ഖാരികചിത്തേസു തായ ദിട്ഠിയാ സഹജാതാ ലോഭോ മോഹോ ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ, ദ്വീസു സസങ്ഖാരികചിത്തേസു തായ ദിട്ഠിയാ സഹജാതാ ലോഭോ മോഹോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ സഹജേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. ദിട്ഠികിലേസേയേവ പഹീയമാനേ തേന സഹ ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഠിതാ അപായഗമനീയാ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ മാനോ വിചികിച്ഛാ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ പഹാനേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. ഖന്ധേഹീതി തദനുവത്തകേഹേവ ഖന്ധേഹി, തം ദിട്ഠിം അനുവത്തമാനേഹി സഹജേകട്ഠേഹി ച പഹാനേകട്ഠേഹി ച ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി, തംസമുട്ഠാനരൂപേഹി വാ സഹ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി മിച്ഛാദിട്ഠിആദികിലേസപച്ചയാ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബേഹി വിപാകക്ഖന്ധേഹി. ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹീതി യഥാവുത്തകിലേസക്ഖന്ധതോ ബഹിഭൂതേഹി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തേഹി. മിച്ഛാസങ്കപ്പാ വുട്ഠാതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബേസു ചതൂസു ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേസു, വിചികിച്ഛാസഹഗതേ ചാതി പഞ്ചസു ചിത്തേസു അപായഗമനീയസേസാകുസലചിത്തേസു ച മിച്ഛാസങ്കപ്പാ വുട്ഠാതി.

മിച്ഛാവാചായ വുട്ഠാതീതി മുസാവാദതോ ചേവ അപായഗമനീയപിസുണഫരുസസമ്ഫപ്പലാപേഹി ച വുട്ഠാതി. മിച്ഛാകമ്മന്താ വുട്ഠാതീതി പാണാതിപാതാദിന്നാദാനമിച്ഛാചാരേഹി വുട്ഠാതി. മിച്ഛാആജീവാ വുട്ഠാതീതി കുഹനാ ലപനാ നേമിത്തികതാ നിപ്പേസികതാ ലാഭേനലാഭംനിജിഗീസനതാ, ആജീവഹേതുകേഹി വാ സത്തഹിപി കായവചീകമ്മേഹി വുട്ഠാതി. മിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസതിമിച്ഛാസമാധീഹി വുട്ഠാനം മിച്ഛാസങ്കപ്പവുട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മിച്ഛാസതീതി ച സതിയാ പടിപക്ഖാകാരേന ഉപ്പജ്ജമാനാ അകുസലചിത്തുപ്പാദമത്തമേവ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയേ ‘‘ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദീനി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി യഥാ പഠമജ്ഝാനികേ പഠമമഗ്ഗേ ലബ്ഭന്തി, തഥേവ ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ പഠമമഗ്ഗേ സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതീതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനം പജഹനട്ഠേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ പഠമമഗ്ഗേനേവ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം പഹീനത്താ ഉപരിമഗ്ഗത്തയേന പഹാതബ്ബാ ദിട്ഠി നാമ നത്ഥി.

തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠീതി നാമം കഥം ഹോതീതി? യഥാ വിസം അത്ഥി വാ ഹോതു മാ വാ, അഗദോ അഗദോത്വേവ വുച്ചതി, ഏവം മിച്ഛാദിട്ഠി അത്ഥി വാ ഹോതു മാ വാ, അയം സമ്മാദിട്ഠി ഏവ നാമ. യദി ഏവം നാമമത്തമേവേതം ഹോതി, ഉപരിമഗ്ഗത്തയേ പന സമ്മാദിട്ഠിയാ കിച്ചാഭാവോ ആപജ്ജതി, മഗ്ഗങ്ഗാനി ന പരിപൂരേന്തി. തസ്മാ സമ്മാദിട്ഠി സകിച്ചകാ കാതബ്ബാ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പരിപൂരേതബ്ബാനീതി. സകിച്ചകാ ചേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി യഥാലാഭനിയമേന ദീപേതബ്ബാ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝോ ഹി ഏകോ മാനോ അത്ഥി, സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി, സാ തം മാനം പജഹതീതി സമ്മാദിട്ഠി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്മിഞ്ഹി സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി. സോതാപന്നസ്സ പന സകദാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ അത്ഥി, തം മാനം പജഹതീതി സമ്മാദിട്ഠി. തസ്സേവ സത്തഅകുസലചിത്തസഹജാതോ സങ്കപ്പോ അത്ഥി, തേഹേവ ചിത്തേഹി വാചങ്ഗചോപനം അത്ഥി, കായങ്ഗചോപനം അത്ഥി, പച്ചയപരിഭോഗോ അത്ഥി, സഹജാതവായാമോ അത്ഥി, അസ്സതിയഭാവോ അത്ഥി, സഹജാതചിത്തേകഗ്ഗതാ അത്ഥി, ഏതേ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദയോ നാമ. സകദാഗാമിമഗ്ഗേ സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ തേസം പഹാനേന സമ്മാസങ്കപ്പാദയോതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം സകദാഗാമിമഗ്ഗേ അട്ഠങ്ഗാനി സകിച്ചകാനി ഹോന്തി. സകദാഗാമിസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ അത്ഥി, സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തസ്സേവ സത്തഹി ചിത്തേഹി സഹജാതാ സങ്കപ്പാദയോ അത്ഥി. തേസം പഹാനേന അനാഗാമിമഗ്ഗേ അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം സകിച്ചകതാ വേദിതബ്ബാ. അനാഗാമിസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ അത്ഥി, സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി. യാനി പനസ്സ പഞ്ച അകുസലചിത്താനി, തേഹി സഹജാതാ സങ്കപ്പാദയോ അത്ഥി. തേസം പഹാനേന അരഹത്തമഗ്ഗേ അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം സകിച്ചകതാ വേദിതബ്ബാ.

ഓളാരികാതി കായവചീദ്വാരേ വീതിക്കമസ്സ പച്ചയഭാവേന ഥൂലഭൂതമ്ഹാ. കാമരാഗസഞ്ഞോജനാതി മേഥുനരാഗസങ്ഖാതാ സഞ്ഞോജനാ. സോ ഹി കാമഭവേ സഞ്ഞോജേതീതി സഞ്ഞോജനന്തി വുച്ചതി. പടിഘസഞ്ഞോജനാതി ബ്യാപാദസഞ്ഞോജനാ. സോ ഹി ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞതീതി പടിഘന്തി വുച്ചതി. തേ ഏവ ഥാമഗതട്ഠേന സന്താനേ അനുസേന്തീതി അനുസയാ. അണുസഹഗതാതി അണുഭൂതാ, സുഖുമഭൂതാതി അത്ഥോ. തബ്ഭാവേ ഹി ഏത്ഥ സഹഗതസദ്ദോ. സകദാഗാമിസ്സ ഹി കാമരാഗബ്യാപാദാ ദ്വീഹി കാരണേഹി അണുഭൂതാ അധിച്ചുപ്പത്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ച. തസ്സ ഹി ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ വിയ കിലേസാ അഭിണ്ഹം ന ഉപ്പജ്ജന്തി, കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പജ്ജമാനാ ച ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ വിയ മദ്ദന്താ ഫരന്താ ഛാദേന്താ അന്ധഅന്ധം കരോന്താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ മന്ദമന്ദാ തനുകാകാരാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വീതിക്കമം പാപേതും സമത്ഥാ ന ഹോന്തി. ഏവം തനുഭൂതാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി രൂപരാഗാതി രൂപഭവേ ഛന്ദരാഗാ. അരൂപരാഗാതി അരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗാ. മാനാതി ഉന്നതിലക്ഖണാ. ഉദ്ധച്ചാതി അവൂപസമലക്ഖണാ. അവിജ്ജായാതി അന്ധലക്ഖണായ. ഭവരാഗാനുസയാതി രൂപരാഗാരൂപരാഗവസേന പവത്തഭവരാഗാനുസയാ.

൬൨. ഇദാനി മഗ്ഗഞാണസംവണ്ണനം കരോന്തോ അജാതം ഝാപേതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ച അജാതം ഝാപേതി ജാതേന, ഝാനം തേന പവുച്ചതീതി അത്തനോ സന്താനേ പാതുഭൂതേന തേന തേന ലോകുത്തരജ്ഝാനേന തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ അജാതമേവ തം തം കിലേസം ഝാപേതി ദഹതി സമുച്ഛിന്ദതി, തേന കാരണേന തം ലോകുത്തരം ഝാനന്തി പവുച്ചതീതി അത്ഥോ. ഝാനവിമോക്ഖേ കുസലതാതി തസ്മിം അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തേ വിതക്കാദികേ ഝാനേ ച വിമോക്ഖസങ്ഖാതേ അരിയമഗ്ഗേ ച അസമ്മോഹവസേന കുസലതായ പഠമമഗ്ഗേനേവ പഹീനാസു നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതി. ഝാനം നാമ ദുവിധം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനഞ്ച ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനഞ്ച. ലോകിയപഠമജ്ഝാനാദികം കസിണാദിആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനട്ഠേന ഝാനം, വിപസ്സനാസങ്ഖാരാനം സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനട്ഠേന ഝാനം, ലോകുത്തരം നിബ്ബാനേ തഥലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനട്ഠേന ഝാനം. ഇധ പന ഗോത്രഭുനാപി സാധാരണം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനട്ഠം അനാമസിത്വാ അസാധാരണേന കിലേസഝാപനട്ഠേന ഝാനം വുത്തം. വിമോക്ഖട്ഠോ പനേത്ഥ നിബ്ബാനാരമ്മണേ സുട്ഠു അധിമുച്ചനട്ഠോ കിലേസേഹി ച സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ.

സമാദഹിത്വാ യഥാ ചേ വിപസ്സതീതി അപ്പനൂപചാരഖണികസമാധീനം അഞ്ഞതരേന സമാധിനാ പഠമം ചിത്തസമാധാനം കത്വാ പച്ഛാ യഥാ വിപസ്സതി ച. സമുച്ചയത്ഥോ ചേ-സദ്ദോ വിപസ്സനം സമുച്ചിനോതി. വിപസ്സമാനോ തഥാ ചേ സമാദഹേതി വിപസ്സനാ നാമേസാ ലൂഖഭൂതാ നിരസ്സാദാ, സമഥോ ച നാമ സിനിദ്ധഭൂതോ സഅസ്സാദോ. തസ്മാ തായ ലൂഖഭൂതം ചിത്തം സിനേഹേതും വിപസ്സമാനോ തഥാ ച സമാദഹേ. വിപസ്സമാനോ പുന സമാധിം പവിസിത്വാ ചിത്തസമാധാനഞ്ച തഥേവ കരേയ്യ, യഥേവ വിപസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഇധ ചേ-സദ്ദോ സമാദഹനം സമുച്ചിനോതി. ഉഭയത്ഥാപി ഗാഥാബന്ധാനുവത്തനേന ചേ-കാരോ കതോ, അത്ഥോ പന ച-കാരത്ഥോ ഏവ. വിപസ്സനാ ച സമഥോ തദാ അഹൂതി യസ്മാ സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധഭാവേ സതി അരിയമഗ്ഗപാതുഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ അരിയമഗ്ഗജനനസമത്ഥത്താ യദാ തദുഭയസമായോഗോ ഹോതി, തദാ വിപസ്സനാ ച സമഥോ ച അഹു, സമഥവിപസ്സനാ ഭൂതാ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. താ ച സമഥവിപസ്സനാ അരിയമഗ്ഗാഭിമുഖീകാലേ ച മഗ്ഗക്ഖണേ ച സമാനഭാഗാ യുഗനദ്ധാ വത്തരേ സമാനോ സമോ ഭാഗോ കോട്ഠാസോ ഏതേസന്തി സമാനഭാഗാ, യുഗേ നദ്ധാ വിയാതി യുഗനദ്ധാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനട്ഠേന സമധുരാ സമബലാതി അത്ഥോ. വിത്ഥാരോ പനസ്സ യുഗനദ്ധകഥായം ആവിഭവിസ്സതി.

ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ സുഖോ, നിരോധോ ഇതി ദസ്സനം. ദുഭതോ വുട്ഠിതാ പഞ്ഞാ, ഫസ്സേതി അമതംപദന്തി ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോ നിബ്ബാനന്തി പടിപന്നസ്സ തതോ നിബ്ബാനദസ്സനം അരിയമഗ്ഗഞാണം ദുഭതോ വുട്ഠിതാ പഞ്ഞാ നാമ. സാ ഏവ ച പഞ്ഞാ അമതം പദം നിബ്ബാനം ആരമ്മണഫുസനേന ഫുസതി, പടിലഭതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനഞ്ഹി അതപ്പകട്ഠേന അമതസദിസന്തി അമതം, നാസ്സ മതം മരണം വയോ അത്ഥീതിപി അമതം, പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ മഹതാ ഉസ്സാഹേന മഹതിയാ പടിപദായ പജ്ജതി പടിപജ്ജീയതീതി പദന്തി വുച്ചതി.

വിമോക്ഖചരിയം ജാനാതീതി വിമോക്ഖപവത്തിം അസമ്മോഹവസേന ജാനാതി, പച്ചവേക്ഖണവസേന ജാനാതി. ‘‘ദുഭതോ വുട്ഠാനോ വിമോക്ഖോ, ദുഭതോ വുട്ഠാനാ ചത്താരോ വിമോക്ഖാ, ദുഭതോ വുട്ഠാനാനം അനുലോമാ ചത്താരോ വിമോക്ഖാ, ദുഭതോ വുട്ഠാനപടിപ്പസ്സദ്ധി ചത്താരോ വിമോക്ഖാ’’തി ഹി ഉപരി വിമോക്ഖകഥായംയേവ (പടി. മ. ൧.൨൦൯ ആദയോ) ആഗതാ വിമോക്ഖചരിയാ വേദിതബ്ബാ. തേസം വിത്ഥാരോ തത്ഥേവ ആഗതോ. നാനത്തേകത്തകോവിദോതി തേസം വിമോക്ഖാനം നാനാഭാവേ ഏകഭാവേ ച കുസലോ. ദുഭതോ വുട്ഠാനവിമോക്ഖവസേന ഹി തേസം ഏകത്തം, ചതുഅരിയമഗ്ഗവസേന നാനത്തം, ഏകേകസ്സാപി വാ അരിയമഗ്ഗസ്സ അനുപസ്സനാഭേദേന നാനത്തം, അരിയമഗ്ഗഭാവേന ഏകത്തം വേദിതബ്ബം. ദ്വിന്നം ഞാണാനം കുസലതാതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ ച ഭാവനാസങ്ഖാതസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ഞാണാനം കുസലതായ. ദസ്സനന്തി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. സോ ഹി പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ദസ്സനന്തി വുത്തോ. ഗോത്രഭു പന കിഞ്ചാപി പഠമതരം നിബ്ബാനം പസ്സതി, യഥാ പന രഞ്ഞോ സന്തികം കേനചിദേവ കരണീയേന ആഗതോ പുരിസോ ദൂരതോവ രഥികായ ചരന്തം ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതം രാജാനം ദിസ്വാപി ‘‘ദിട്ഠോ തേ രാജാ’’തി പുട്ഠോ ദിസ്വാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ അകതത്താ ‘‘ന പസ്സാമീ’’തി ആഹ, ഏവമേവ നിബ്ബാനം ദിസ്വാ കത്തബ്ബസ്സ കിലേസപ്പഹാനസ്സാഭാവാ ന ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി ഞാണം മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ഭാവനാതി സേസമഗ്ഗത്തയം. തഞ്ഹി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠസ്മിംയേവ ധമ്മേ ഭാവനാവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ന അദിട്ഠപുബ്ബം കിഞ്ചി പസ്സതി, തസ്മാ ‘‘ഭാവനാ’’തി വുച്ചതി. ഹേട്ഠാ പന ഭാവനാമഗ്ഗസ്സ അപരിനിട്ഠിതത്താ ‘‘ദ്വിന്നം ഞാണാന’’ന്തി അവത്വാ സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിമഗ്ഗലാഭിനോ സന്ധായ ‘‘ഝാനവിമോക്ഖേ കുസലതാ’’തി വുത്തം, അരഹത്തമഗ്ഗലാഭിനോ പന ഭാവനാമഗ്ഗസ്സ പരിനിട്ഠിതത്താ ‘‘ദ്വിന്നം ഞാണാനം കുസലതാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

മഗ്ഗഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.