൧. സുതമയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

വിസ്സജ്ജനുദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തേന ഉദ്ദേസേന സങ്ഗഹിതേ ധമ്മേ പഭേദതോ ദസ്സേതും കഥം സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണന്തിആദി നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യം വുത്തം, ‘‘സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി, തം കഥം ഹോതീതി? അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ – അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ, ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ, വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ, അനുമതിപുച്ഛാ, കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി. താസം ഇദം നാനത്തം –

കതമാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ? (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨) പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം, തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭൂതായ വിഭാവനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, അയം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ.

കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ? (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨) പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം, സോ അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ.

കതമാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ? (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨) പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ ദ്വേള്ഹകജാതോ ‘‘ഏവം നു ഖോ, നനു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി? സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, അയം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ.

കതമാ അനുമതിപുച്ഛാ? ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം അനുമതിയാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി (മഹാവ. ൨൧), അയം അനുമതിപുച്ഛാ.

കതമാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ? ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം കഥേതുകമ്യതായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൯൦)? അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി. താസു അയം ഥേരസ്സ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി സമാതികുദ്ദേസായ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛായ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തിആദയോ സോളസ വിസ്സജ്ജനുദ്ദേസാ. തത്ഥ ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതി ‘‘ദേസയന്തസ്സാ’’തി പാഠസേസോ. ഇമേ ധമ്മാ അഭിജാനിതബ്ബാതി സത്ഥുനോ, അഞ്ഞതരസ്സ വാ ഗരുട്ഠാനിയസ്സ സബ്രഹ്മചാരിസ്സ ധമ്മം ദേസയന്തസ്സ പുബ്ബേ വുത്തനയേന സോതാവധാനം സുതം സോതാവധാനം നാമ. തംപജാനനാ പഞ്ഞാ തസ്സ സുതസ്സ പജാനനാ പരിയായപരിച്ഛിന്ദകപഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം നാമാതി അത്ഥോ. തസ്സ പജാനനാ തംപജാനനാതി സാമിവചനസമാസോ. തം പജാനനാതി വിഭത്തിവിപല്ലാസവസേന ഉപയോഗവചനം വാ. അഭിഞ്ഞേയ്യാതി ച സഭാവലക്ഖണാവബോധവസേന സോഭനേനാകാരേന ജാനിതബ്ബാ. പരിഞ്ഞേയ്യാതി സാമഞ്ഞലക്ഖണാവബോധവസേന കിച്ചസമാപനവസേന ച ബ്യാപിത്വാ ജാനിതബ്ബാ. ഭാവേതബ്ബാതി വഡ്ഢേതബ്ബാ. സച്ഛികാതബ്ബാതി പച്ചക്ഖം കാതബ്ബാ. ദുവിധാ ഹി സച്ഛികിരിയാ പടിലാഭസച്ഛികിരിയാ ആരമ്മണസച്ഛികിരിയാ ച. പച്ചനീകസമുദാചാരവസേന പരിഹാനിയസങ്ഖാതം ഹാനം ഭജന്തീതി ഹാനഭാഗിയാ. തദനുധമ്മതായ സതിയാ സണ്ഠാനവസേന ഠാനസങ്ഖാതം ഠിതിം ഭജന്തീതി ഠിതിഭാഗിയാ. ഉപരിവിസേസാധിഗമവസേന വിസേസം ഭജന്തീതി വിസേസഭാഗിയാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബേധോ നാമ, നിബ്ബിദാസഹഗതാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം സമുദാചാരവസേന തം നിബ്ബേധം ഭജന്തീതി നിബ്ബേധഭാഗിയാ.

സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി സബ്ബേ സപ്പച്ചയാ ധമ്മാ. തേ ഹി സങ്ഖതസങ്ഖാരാ നാമ. പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കരീയന്തീതി സങ്ഖാരാ, തേ ഏവ പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കതത്താ സങ്ഖതാതി വിസേസേത്വാ വുത്താ. കമ്മനിബ്ബത്താ തേഭൂമകരൂപാരൂപധമ്മാ അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരാതി അട്ഠകഥാസു (വിസുദ്ധി. ൨.൫൮൭; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ) വുത്താ. തേപി ‘‘അനിച്ചാ വ സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൮൬; ൨.൧൪൩; ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨) സങ്ഖതസങ്ഖാരേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ‘‘അവിജ്ജാഗതോ അയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേവ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാവ ആഗതാ തേഭൂമികകുസലാകുസലചേതനാ അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരാ നാമ. ‘‘യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി, താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’’തിആദീസു ആഗതം കായികം ചേതസികം വീരിയം പയോഗാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോ, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൬൪) ആഗതാ വിതക്കവിചാരാ. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി വചീസങ്ഖാരാ. അസ്സാസപസ്സാസാ കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ. സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തേന സങ്ഖരീയന്തീതി ചിത്തസങ്ഖാരാ. ഇധ പന സങ്ഖതസങ്ഖാരാ അധിപ്പേതാ.

അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന. ദുക്ഖാതി പീളനട്ഠേന. സബ്ബേ ധമ്മാതി നിബ്ബാനമ്പി അന്തോകത്വാ വുത്താ. അനത്താതി അവസവത്തനട്ഠേന. ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തിആദീസു ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ ദുക്ഖനിരോധോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ദുക്ഖസമുദയം ദുക്ഖനിരോധ’’ന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ. യസ്മാ പന ബുദ്ധാദയോ അരിയാ പടിവിജ്ഝന്തി, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തി. യഥാഹ ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി…പേ… ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. അരിയാ ഇമാനി പടിവിജ്ഝന്തി, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി. അരിയസ്സ സച്ചാനീതിപി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ ‘‘സദേവകേ ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അരിയോ, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮). ഏതേസം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ അരിയഭാവസിദ്ധിതോപി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ ‘‘ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അരിയോതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൩). അരിയാനി സച്ചാനീതിപി അരിയസച്ചാനി. അരിയാനീതി അവിതഥാനി, അവിസംവാദകാനീതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൭). സച്ചാനീതി കോ സച്ചട്ഠോതി ചേ? യോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഉപപരിക്ഖമാനാനം മായാവ വിപരീതോ, മരീചീവ വിസംവാദകോ, തിത്ഥിയാനം പരികപ്പിതഅത്താവ അനുപലബ്ഭസഭാവോ ച ന ഹോതി, അഥ ഖോ ബാധനപഭവസന്തിനിയ്യാനപ്പകാരേന തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവേന അരിയഞാണസ്സ ഗോചരോ ഹോതിയേവ. ഏസ അഗ്ഗിലക്ഖണം വിയ ലോകപകതി വിയ ച തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവോ സച്ചട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) വിത്ഥാരോ. അപിച –

നാബാധകം യതോ ദുക്ഖം, ദുക്ഖാ അഞ്ഞം ന ബാധകം;

ബാധകത്തനിയാമേന, തതോ സച്ചമിദം മതം.

തം വിനാ നാഞ്ഞതോ ദുക്ഖം, ന ഹോതി ന ച തം തതോ;

ദുക്ഖഹേതു നിയാമേന, ഇതി സച്ചം വിസത്തികാ.

നാഞ്ഞാ നിബ്ബാനതോ സന്തി, സന്തം ന ച ന തം യതോ;

സന്തഭാവനിയാമേന, തതോ സച്ചമിദം മതം.

മഗ്ഗാ അഞ്ഞം ന നിയ്യാനം, അനിയ്യാനോ ന ചാപി സോ;

തച്ഛനിയ്യാനഭാവേന, ഇതി സോ സച്ചസമ്മതോ.

ഇതി തച്ഛാവിപല്ലാസ-ഭൂതഭാവം ചതൂസ്വപി;

ദുക്ഖാദീസ്വവിസേസേന, സച്ചട്ഠം ആഹു പണ്ഡിതാതി.

സോ പനായം സച്ചസദ്ദോ അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൨൪) വാചാസച്ചേ. ‘‘സച്ചേ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ചാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൧.൪൩൩) വിരതിസച്ചേ. ‘‘കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ, പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൧) ദിട്ഠിസച്ചേ. ‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥി, യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാന’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൦; മഹാനി. ൧൧൯) പരമത്ഥസച്ചേ നിബ്ബാനേ ചേവ മഗ്ഗേ ച. ‘‘ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാ കതി അകുസലാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨൧൬) അരിയസച്ചേ. സ്വായമിധാപി അരിയസച്ചേ പവത്തതീതി.

നിദ്ദേസവാരസങ്ഗഹിതസ്സ വിസ്സജ്ജനുദ്ദേസസ്സ

അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. ഇദാനി വിസ്സജ്ജനുദ്ദേസസങ്ഗഹിതേ ധമ്മേ പഭേദതോ ദസ്സേതും കഥം ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതിആദി നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസാദീസു പഞ്ചസു ആദിതോ ഏകകാദിവസേന ദസ ദസ വിസ്സജ്ജനാനി ദസുത്തരപരിയായേന സംസന്ദേത്വാ ഉദ്ദിട്ഠാനി. തേസു അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ താവ സബ്ബേ സത്താതി കാമഭവാദീസു സഞ്ഞാഭവാദീസു ഏകവോകാരഭവാദീസു ച സബ്ബഭവേസു സബ്ബേ സത്താ. ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഹാരതോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാ. ഠിതീതി ചേത്ഥ സകക്ഖണേ അത്ഥിതാ അധിപ്പേതാ. ഇതി സബ്ബസത്താനം ഠിതിഹേതു ആഹാരോ നാ ഏകോ ധമ്മോ അധികേന ഞാണേന ജാനിതബ്ബോ. പച്ചയേ ഹി അഭിഞ്ഞാതേ പച്ചയുപ്പന്നാപി അഭിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി ഉഭിന്നമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖത്താ. ഏതേന ഞാതപരിഞ്ഞാ വുത്താ ഹോതി. നനു ച ഏവം സന്തേ യം വുത്തം ‘‘അസഞ്ഞസത്താ ദേവാ അഹേതുകാ അനാഹാരാ അഫസ്സകാ’’തിആദി (വിഭ. ൧൦൧൭), തം വിരുജ്ഝതീതി. തഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി. തേസഞ്ഹി ഝാനം ആഹാരോതി. ഏവം സന്തേപി ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ, സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൧) ഇദം വിരുജ്ഝതീതി. ഇദമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ നിപ്പരിയായേന ആഹാരലക്ഖണാവ ധമ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ. ഇധ പന പരിയായേന പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തോ. സബ്ബസങ്ഖതധമ്മാനഞ്ഹി പച്ചയോ ലദ്ധും വട്ടതി, സോ ച യം യം ഫലം ജനേതി, തം തം ആഹരതി നാമ. തസ്മാ ആഹാരോതി വുച്ചതി. തേനേവാഹ –

‘‘അവിജ്ജമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ ആഹാരോ? ‘പഞ്ച നീവരണാ’തിസ്സ വചനീയം. പഞ്ച നീവരണേപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം നീവരണാനം ആഹാരോ. ‘അയോനിസോ മനസികാരോ’തിസ്സ വചനീയ’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). അയം ഇധ അധിപ്പേതോ.

ഏതസ്മിഞ്ഹി പച്ചയാഹാരേ ഗഹിതേ പരിയായാഹാരോപി നിപ്പരിയായാഹാരോപി സബ്ബോ ഗഹിതോവ ഹോതി.

തത്ഥ അസഞ്ഞഭവേ പച്ചയാഹാരോ ലബ്ഭതി. അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധേ തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിത്വാ വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തതോ വുട്ഠായ ‘‘ധീ ചിത്തം, ധീ ചിത്തം, ചിത്തസ്സ നാമ അഭാവോയേവ സാധു. ചിത്തഞ്ഹി നിസ്സായ വധബന്ധനാദിപച്ചയം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തേ അസതി നത്ഥേത’’ന്തി ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ കാലംകത്വാ അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തന്തി. യോ യസ്സ ഇരിയാപഥോ മനുസ്സലോകേ പണിഹിതോ അഹോസി, സോ തേന ഇരിയാപഥേന നിബ്ബത്തിത്വാ പഞ്ച കപ്പസതാനി തിട്ഠതി. ഏത്തകം അദ്ധാനം നിപന്നോ വിയ നിസിന്നോ വിയ ഠിതോ വിയ ഹോതി. ഏവരൂപാനഞ്ച സത്താനം പച്ചയാഹാരോ ലബ്ഭതി. തേ ഹി യം ഝാനം ഭാവേത്വാ നിബ്ബത്താ, തദേ നേസം പച്ചയോ ഹോതി. യഥാ ജിയാവേഗേന ഖിത്തസരോ യാവ ജിയാവേഗോ അത്ഥി, താവ ഗച്ഛതി, ഏവം യാവ ഝാനപച്ചയോ അത്ഥി, താവ തിട്ഠന്തി. തസ്മിം നിട്ഠിതേ ഖീണവേഗോ സരോ വിയ പതന്തി.

യേ പന തേ നേരയികാ ‘‘നേവുട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ ന പുഞ്ഞഫലൂപജീവിനോ’’തി വുത്താ, തേസം കോ ആഹാരോതി? തേസം കമ്മമേവ ആഹാരോതി. കിം പഞ്ച ആഹാരാ അത്ഥീതി? ‘‘പഞ്ച, ന പഞ്ചാ’’തി ഇദം ന വത്തബ്ബം. നനു ‘‘പച്ചയോ ആഹാരോ’’തി വുത്തോ, തസ്മാ യേന കമ്മേന തേ നിരയേ നിബ്ബത്താ, തദേവ തേസം ഠിതിപച്ചയത്താ ആഹാരോ. യം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘ന താവ കാലം കരോതി, യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൩.൩൬; മ. നി. ൩.൨൫൦). തസ്മാ ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാതി അത്ഥോ. കബളീകാരം ആഹാരം ആരബ്ഭാതി ചേത്ഥ വിവാദോ ന കാതബ്ബോ. മുഖേ ഉപ്പന്നഖേളോപി ഹി തേസം ആഹാരകിച്ചം സാധേതി. ഖേളോ ഹി നിരയേ ദുക്ഖവേദനീയോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, സഗ്ഗേ സുഖവേദനീയോ. ഇതി കാമഭവേ നിപ്പരിയായേന ചത്താരോ ആഹാരാ, രൂപാരൂപഭവേസു ഠപേത്വാ അസഞ്ഞഭവം സേസാനം തയോ, അസഞ്ഞാനഞ്ചേവ അവസേസാനഞ്ച പച്ചയാഹാരോതി ഇമിനാ ആഹാരേന സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ.

സബ്ബേ സത്താതി ച പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി അധിപ്പായോ. ഭഗവതോപി ഹി ധമ്മപുഗ്ഗലാനം വസേന ചതുബ്ബിധാ ദേസനാ – ധമ്മാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ, ധമ്മാധിട്ഠാനാ പുഗ്ഗലദേസനാ, പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ പുഗ്ഗലദേസനാ, പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാതി. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ഭാവിതം കമ്മനിയം ഹോതി, യഥയിദം ചിത്തം. ചിത്തം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതം കമ്മനിയം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨) ഏവരൂപീ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ. ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൬൮) ഏവരൂപീ ധമ്മാധിട്ഠാനാ പുഗ്ഗലദേസനാ. ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി (അ. നി. ൧.൧൭൦, ൩൦൯), ഏവരൂപീ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ പുഗ്ഗലദേസനാ. ‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ ഭിക്ഖവേ, പാതുഭാവാ മഹതോ ചക്ഖുസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൫-൧൮൬) ഏവരൂപീ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ. താസു ഇധ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ. ഉപരി യാവ ദസകാ ധമ്മാനംയേവ ഗഹിതത്താ സത്തഗ്ഗഹണേന ധമ്മഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം, വിസേസേന വാ സത്തസന്താനപരിയാപന്നധമ്മാനംയേവ അധികേന ഞാണേന സഭാവതോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബത്താ സത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം, സങ്ഖാരേ ഉപാദായ സത്തോതി പഞ്ഞത്തിമത്തസമ്ഭവതോ വാ ഫലോപചാരേന സങ്ഖാരാ ‘‘സത്താ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. ന ഹി കോചി സത്തോ പച്ചയട്ഠിതികോ അത്ഥി അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി, വോഹാരവസേന പന ഏവം വുച്ചതി. ഏവമേതേന ഞാതപരിഞ്ഞാ വുത്താ ഹോതി.

ദ്വേ ധാതുയോതി സങ്ഖതാ ച ധാതു അസങ്ഖതാ ച ധാതു. തത്ഥ അനേകേഹി പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ സങ്ഖതാ ധാതു, കേഹിചി പച്ചയേഹി അകതം നിബ്ബാനം അസങ്ഖതാ ധാതു.

തിസ്സോ ധാതുയോതി കാമധാതു രൂപധാതു അരൂപധാതു (വിഭ. ൧൮൧-൧൮൨). തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധാ ധാതൂ ആയതനാ രൂപാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം. അയം വുച്ചതി കാമധാതു (വിഭ. ൧൮൨; ധ. സ. ൧൨൮൭). തത്ഥ കതമാ രൂപധാതു? ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ. അയം വുച്ചതി രൂപധാതു. തത്ഥ കതമാ അരൂപധാതു? ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ. അയം വുച്ചതി അരൂപധാതു. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കാമധാതൂതി കാമഭവോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി, രൂപധാതൂതി രൂപഭവോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി. അരൂപധാതൂതി അരൂപഭവോ ചത്താരോ ഖന്ധാ ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം. അയം ദസുത്തരപരിയായേന യോജനാ.

സങ്ഗീതിപരിയായേന പന ‘‘തിസ്സോ കുസലധാതുയോ – നേക്ഖമ്മധാതു അബ്യാപാദധാതു അവിഹിംസാധാതു. അപരാപി തിസ്സോ ധാതുയോ – രൂപധാതു അരൂപധാതു നിരോധധാതു. അപരാപി തിസ്സോ ധാതുയോ – ഹീനാ ധാതു മജ്ഝിമാ ധാതു പണീതാ ധാതൂ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩.൩൦൫) വുത്താ ധാതുയോപി ഏത്ഥ യുജ്ജന്തി (വിഭ. ൧൮൧-൧൮൨). നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ. അയം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മധാതു. സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മധാതു. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ അബ്യാപാദധാതു. യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി. അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതു. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ അവിഹിംസാധാതു. യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി. അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതു (വിഭ. ൧൮൨). രൂപാരൂപധാതുയോ വുത്തായേവ. നിരോധധാതു നിബ്ബാനം. ഹീനാ ധാതു ദ്വാദസാകുസലചിത്തുപ്പാദാ, മജ്ഝിമാ ധാതു അവസേസാ തേഭൂമകധമ്മാ. പണീതാ ധാതു നവ ലോകുത്തരധമ്മാ. സബ്ബാപി ച നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതു.

ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. ഇമേസം വണ്ണനാ സച്ചവിസ്സജ്ജനേസുയേവ ഭവിസ്സതി.

പഞ്ച വിമുത്തായതനാനീതി അത്തനോ ഹിതത്ഥായ പരേഹി പവത്തിതധമ്മദേസനാസവനം, പരേസം ഹിതത്ഥായ അത്തനോ യഥാസുതധമ്മദേസനാ, യഥാസുതസ്സ ധമ്മസ്സ സജ്ഝായകരണം, യഥാസുതസ്സ ധമ്മസ്സ ചേതസാ അനുവിതക്കനം, കസിണാസുഭാദീസു അനുകൂലം ആരമ്മണന്തി, ഇമാനി പഞ്ച വിമുച്ചനകാരണാനി. യഥാഹ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, യഥാ യഥാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച, തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി, ഇദം പഠമം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി. യഥാ യഥാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ…പേ… സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം ദുതിയം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ നഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി. യഥാ യഥാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ…പേ… സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം തതിയം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ നഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി, അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി. യഥാ യഥാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ…പേ… സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം ചതുത്ഥം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ നഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി, അപി ച ഖ്വസ്സ അഞ്ഞതരം സമാധിനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ, യഥാ യഥാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഞ്ഞതരം സമാധിനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം പഞ്ചമം വിമുത്തായതന’’ന്തി (അ. നി. ൫.൨൬; ദീ. നി. ൩.൩൨൨).

ഛ അനുത്തരിയാനീതി ഏത്ഥ നത്ഥി ഏതേസം ഉത്തരന്തി അനുത്തരാനി, അനുത്തരാനി ഏവ അനുത്തരിയാനി, ജേട്ഠകാനീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ഛയിമാനി (അ. നി. ൬.൮, ൩൦), ഭിക്ഖവേ, അനുത്തരിയാനി. കതമാനി ഛ? ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം, പാരിചരിയാനുത്തരിയം, അനുസ്സതാനുത്തരിയന്തി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനാനുത്തരിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഹത്ഥിരതനമ്പി ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, അസ്സരതനമ്പി ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, മണിരതനമ്പി ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, ഉച്ചാവചം വാ പന ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ മിച്ഛാദിട്ഠികം മിച്ഛാപടിപന്നം ദസ്സനായ ഗച്ഛതി. അത്ഥേതം, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനം, നേതം നത്ഥീതി വദാമി. തഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനം ഹീനം ഗമ്മം പോഥുജ്ജനികം അനരിയം അനത്ഥസംഹിതം ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം.

‘‘സവനാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭേരിസദ്ദമ്പി സവനായ ഗച്ഛതി, വീണാസദ്ദമ്പി സവനായ ഗച്ഛതി, ഗീതസദ്ദമ്പി സവനായ ഗച്ഛതി, ഉച്ചാവചം വാ പന സവനായ ഗച്ഛതി, സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛതി. അത്ഥേതം, ഭിക്ഖവേ, സവനം, നേതം നത്ഥീതി വദാമി. തഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, സവനം ഹീനം…പേ… ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, സവനാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ…പേ… നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സവനാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം.

‘‘ലാഭാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുത്തലാഭമ്പി ലഭതി, ദാരലാഭമ്പി ലഭതി, ധനലാഭമ്പി ലഭതി, ഉച്ചാവചം വാ പന ലാഭമ്പി ലഭതി. സമണേ വാ ബ്രാഹ്മണേ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികേ മിച്ഛാപടിപന്നേ സദ്ധം പടിലഭതി. അത്ഥേസോ, ഭിക്ഖവേ, ലാഭോ, നേസോ നത്ഥീതി വദാമി. സോ ച ഖോ ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, ലാഭോ ഹീനോ…പേ… ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാവകേ വാ സദ്ധം പടിലഭതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, ലാഭാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ…പേ… നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാവകേ വാ സദ്ധം പടിലഭതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ലാഭാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം.

‘‘സിക്ഖാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, അസ്സസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, രഥസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, ധനുസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, ഥരുസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, ഉച്ചാവചം വാ പന സിക്ഖതി, സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ സിക്ഖതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാ, നേസാ നത്ഥീതി വദാമി. സാ ച ഖോ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാ ഹീനാ…പേ… ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ…പേ… നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം.

‘‘പാരിചരിയാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഖത്തിയമ്പി പരിചരതി, ബ്രാഹ്മണമ്പി പരിചരതി, ഗഹപതിമ്പി പരിചരതി, ഉച്ചാവചം വാ പന പരിചരതി, സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ മിച്ഛാദിട്ഠികം മിച്ഛാപടിപന്നം പരിചരതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാ, നേസാ നത്ഥീതി വദാമി. സാ ച ഖോ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാ ഹീനാ…പേ… ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ പരിചരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ…പേ… നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ പരിചരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം, പാരിചരിയാനുത്തരിയം.

‘‘അനുസ്സതാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുത്തലാഭമ്പി അനുസ്സരതി, ദാരലാഭമ്പി അനുസ്സരതി, ധനലാഭമ്പി അനുസ്സരതി, ഉച്ചാവചം വാ പന അനുസ്സരതി, സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ മിച്ഛാദിട്ഠികം മിച്ഛാപടിപന്നം അനുസ്സരതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതി, നേസാ നത്ഥീതി വദാമി. സാ ച ഖോ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതി ഹീനാ…പേ… ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ അനുസ്സരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതീനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ…പേ… നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ അനുസ്സരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതാനുത്തരിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അനുത്തരിയാനീ’’തി (അ. നി. ൬.൩൦).

സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനീതി ഏത്ഥ നത്ഥി ഏതസ്സ ദസാതി നിദ്ദസോ. നിദ്ദസസ്സ നിദ്ദസഭാവസ്സ വത്ഥൂനി കാരണാനി നിദ്ദസവത്ഥൂനി. ഖീണാസവോ ഹി ദസവസ്സകാലേ പരിനിബ്ബുതോ പുന പടിസന്ധിയാ അഭാവാ പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതീതി നിദ്ദസോതി വുച്ചതി. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സോവ ന ഹോതി, നവവസ്സോപി…പേ… ഏകമുഹുത്തികോപി ന ഹോതിയേവ. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സകാലേ പരിനിബ്ബുതോ, സത്തവസ്സികകാലേ പരിനിബ്ബുതോപി നിസ്സത്തോ നിദ്ദസോ നിമുഹുത്തോ ഹോതിയേവ. തിത്ഥിയസമയേ ഉപ്പന്നവോഹാരം പന സാസനേ ഖീണാസവസ്സ ആരോപേത്വാ തത്ഥ താദിസസ്സ അഭാവം, ഇധ ച സബ്ഭാവം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ താദിസസഭാവസ്സ കാരണാനി ‘‘സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനീ’’തി ആഹ. യഥാഹ –

‘‘സത്തിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദ്ദസവത്ഥൂനി. കതമാനി സത്ത? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സിക്ഖാസമാദാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച സിക്ഖാസമാദാനേ അവിഗതപേമോ. ധമ്മനിസന്തിയാ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച ധമ്മനിസന്തിയാ അവിഗതപേമോ. ഇച്ഛാവിനയേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച ഇച്ഛാവിനയേ അവിഗതപേമോ. പടിസല്ലാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച പടിസല്ലാനേ അവിഗതപേമോ. വീരിയാരമ്ഭേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച വീരിയാരമ്ഭേ അവിഗതപേമോ. സതിനേപക്കേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച സതിനേപക്കേ അവിഗതപേമോ. ദിട്ഠിപടിവേധേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച ദിട്ഠിപടിവേധേ അവിഗതപേമോ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനീ’’തി (അ. നി. ൭.൨൦).

ഥേരോപി തഥേവ ദേസനം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനീ’’തി ആഹ.

അട്ഠ അഭിഭായതനാനീതി ഏത്ഥ അഭിഭുയ്യമാനാനി ആയതനാനി ഏതേസം ഝാനാനന്തി അഭിഭായതനാനി, ഝാനാനി. ആയതനാനീതി അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനസങ്ഖാതാനി കസിണാരമ്മണാനി. ഞാണുത്തരികോ ഹി പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘‘കിം ഏത്ഥ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം. ന മയ്ഹം ചിത്തേകഗ്ഗതാകരണേ ഭാരോ അത്ഥീ’’തി, താനി ആരമ്മണാനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. ഏവം ഉപ്പാദിതാനി ഝാനാനി ‘‘അഭിഭായതനാനീ’’തി വുച്ചന്തി.

‘‘കതമാനി (അ. നി. ൮.൬൫) അട്ഠ? അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം പഠമം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം ദുതിയം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം തതിയം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം ചതുത്ഥം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി നീലാനി നീലവണ്ണാനി നീലനിദസ്സനാനി നീലനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ ഉമാപുപ്ഫം നീലം നീലവണ്ണം നീലനിദസ്സനം നീലനിഭാസം, സേയ്യഥാപി വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം നീലം നീലവണ്ണം നീലനിദസ്സനം നീലനിഭാസം, ഏവമേവ അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി നീലാനി നീലവണ്ണാനി നീലനിദസ്സനാനി നീലനിഭാസാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം പഞ്ചമം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പീതാനി പീതവണ്ണാനി പീതനിദസ്സനാനി പീതനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ കണികാരപുപ്ഫം പീതം പീതവണ്ണം പീതനിദസ്സനം പീതനിഭാസം, സേയ്യഥാപി വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം പീതം പീതവണ്ണം പീതനിദസ്സനം പീതനിഭാസം, ഏവമേവ അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പീതാനി പീതവണ്ണാനി പീതനിദസ്സനാനി പീതനിഭാസാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം ഛട്ഠം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ലോഹിതകാനി ലോഹിതകവണ്ണാനി ലോഹിതകനിദസ്സനാനി ലോഹിതകനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ ബന്ധുജീവകപുപ്ഫം ലോഹിതകം ലോഹിതകവണ്ണം ലോഹിതകനിദസ്സനം ലോഹിതകനിഭാസം, സേയ്യഥാപി വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം ലോഹിതകം ലോഹിതകവണ്ണം ലോഹിതകനിദസ്സനം ലോഹിതകനിഭാസം, ഏവമേവ അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ലോഹിതകാനി ലോഹിതകവണ്ണാനി ലോഹിതകനിദസ്സനാനി ലോഹിതകനിഭാസാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം സത്തമം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ഓദാതാനി ഓദാതവണ്ണാനി ഓദാതനിദസ്സനാനി ഓദാതനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ ഓസധിതാരകാ ഓദാതാ ഓദാതവണ്ണാ ഓദാതനിദസ്സനാ ഓദാതനിഭാസാ, സേയ്യഥാപി വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം ഓദാതം ഓദാതവണ്ണം ഓദാതനിദസ്സനം ഓദാതനിഭാസം, ഏവമേവ അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ഓദാതാനി ഓദാതവണ്ണാനി ഓദാതനിദസ്സനാനി ഓദാതനിഭാസാനി, ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം അട്ഠമം അഭിഭായതനം. ഇമാനി അട്ഠ അഭിഭായതനാനി (അ. നി. ൮.൬൫; ദീ. നി. ൩.൩൫൮).

നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാതി പുബ്ബം പുബ്ബം അനു അനുപുബ്ബം, അനുപുബ്ബം വിഹരിതബ്ബതോ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ വിഹാരാ അനുപുബ്ബവിഹാരാ, അനുപടിപാടിയാ സമാപജ്ജിതബ്ബവിഹാരാതി അത്ഥോ.

‘‘കതമേ നവ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി, തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൯.൩൩; ദീ. നി. ൩.൩൪൩, ൩൫൯) വുത്താ നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാവ.

ദസ നിജ്ജരവത്ഥൂനീതി മിച്ഛാദിട്ഠാദീനി നിജ്ജരയന്തി നാസയന്തീതി നിജ്ജരാനി. വത്ഥൂനീതി കാരണാനി. നിജ്ജരാനി ച താനി വത്ഥൂനി ചാതി നിജ്ജരവത്ഥൂനി. സമ്മാദിട്ഠാദീനം ഏതം അധിവചനം.

‘‘കതമാനി (അ. നി. ൧൦.൧൦൬; ദീ. നി. ൩.൩൬൦) ദസ? സമ്മാദിട്ഠികസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാസങ്കപ്പോ നിജ്ജിണ്ണോ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാസങ്കപ്പപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാസങ്കപ്പപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാവാചസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാവാചാ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാവാചാപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാവാചാപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാകമ്മന്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാകമ്മന്തോ നിജ്ജിണ്ണോ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാകമ്മന്തപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാകമ്മന്തപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാആജീവസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാആജീവോ നിജ്ജിണ്ണോ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാആജീവപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാആജീവപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാവായാമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാവായാമോ നിജ്ജിണ്ണോ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാവായാമപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാവായാമപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാസതിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാസതി നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാസതിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാസതിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാസമാധിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാസമാധി നിജ്ജിണ്ണോ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാസമാധിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാസമാധിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാഞാണിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാഞാണം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാഞാണപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാഞാണപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘സമ്മാവിമുത്തിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാവിമുത്തി നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതി. യേ ച മിച്ഛാവിമുത്തിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, തേ ചസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ ഹോന്തി, സമ്മാവിമുത്തിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൦൬; ദീ. നി. ൩.൩൬൦) വുത്താനി ദസ നിജ്ജരവത്ഥൂനി.

൩. സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യന്തിആദി ഭഗവതാ വുത്തം ഇധ ആഹരിത്വാ ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. കിഞ്ച-ഇതി ച-കാരോ പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. ചക്ഖാദീനി തിംസ വിസ്സജ്ജനാനി ഛസു ദ്വാരേസു ഏകേകസ്മിം പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ ദ്വാരാരമ്മണപവത്തിക്കമേന നിദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥ ദുവിധം ചക്ഖു – മംസചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു ച. തേസു ബുദ്ധചക്ഖു സമന്തചക്ഖു ഞാണചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു ധമ്മചക്ഖൂതി പഞ്ചവിധം പഞ്ഞാചക്ഖു. ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൩; ൨.൩൩൯; മഹാവ. ൯) ഇദം ബുദ്ധചക്ഖു നാമ. ‘‘സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൨; മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫) ഇദം സമന്തചക്ഖു നാമ. ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദി ഞാണം ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ഇദം ഞാണചക്ഖു നാമ. ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൫) ഇദം ദിബ്ബചക്ഖു നാമ. ‘‘വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൫) ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതം ഞാണം ധമ്മചക്ഖു നാമ.

മംസചക്ഖുപി സസമ്ഭാരചക്ഖു, പസാദചക്ഖൂതി ദുവിധം ഹോതി. യ്വായം അക്ഖികൂപകേ പതിട്ഠിതോ ഹേട്ഠാ അക്ഖികൂപകട്ഠികേന ഉപരി ഭമുകട്ഠികേന ഉഭതോ അക്ഖികൂടേഹി ബഹിദ്ധാ അക്ഖിപഖുമേഹി പരിച്ഛിന്നോ അക്ഖികൂപകമജ്ഝാ നിക്ഖന്തേന ന്ഹാരുസുത്തകേന മത്ഥലുങ്ഗേ ആബദ്ധോ സേതകണ്ഹാതികണ്ഹമണ്ഡലവിചിത്തോ മംസപിണ്ഡോ, ഇദം സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. യോ പന ഏത്ഥ സിതോ ഏത്ഥ പടിബദ്ധോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ, ഇദം പസാദചക്ഖു നാമ. ഇദമിധാധിപ്പേതം. തദേതം തസ്സ സസമ്ഭാരചക്ഖുനോ സേതമണ്ഡലപരിക്ഖിത്തസ്സ കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ മജ്ഝേ അഭിമുഖേ ഠിതാനം സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിദേസേ ദിട്ഠിമണ്ഡലേ സത്തസു പിചുപടലേസു ആസിത്തതേലം പിചുപടലാനി വിയ സത്ത അക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ പമാണതോ മുഗ്ഗവിദലമത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി. തം ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം അസ്സാദേതി വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ. രൂപയന്തീതി രൂപാ, വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനാ ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേന്തീതി അത്ഥോ. ചക്ഖുതോ പവത്തം വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുസ്സ വാ വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. ഉപസഗ്ഗേന പദം മണ്ഡേത്വാ സമ്ഫസ്സോതി വുത്തം. ചക്ഖുതോ പവത്തോ സമ്ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തഫസ്സപച്ചയാ. വേദയിതന്തി വിന്ദനം, വേദനാതി അത്ഥോ. തദേവ സുഖയതീതി സുഖം, യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം സുഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. സുട്ഠു വാ ഖാദതി, ഖനതി ച കായചിത്താബാധന്തി സുഖം. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം, യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം ദുക്ഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. ന ദുക്ഖം ന സുഖന്തി അദുക്ഖമസുഖം. മ-കാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. സോ പന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അത്തനാ സമ്പയുത്തായ വേദനായ സഹജാത അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയ വിപാകആഹാരസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന അട്ഠധാ പച്ചയോ ഹോതി, സമ്പടിച്ഛനസമ്പയുത്തായ അനന്തരസമനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതവസേനപഞ്ചധാ, സന്തീരണാദിസമ്പയുത്താനം ഉപനിസ്സയവസേനേവ പച്ചയോ ഹോതി.

സുണാതീതി സോതം. തം സസമ്ഭാരസോതബിലസ്സ അന്തോ തനുതമ്ബലോമാചിതേ അങ്ഗുലിവേധകസണ്ഠാനേ പദേസേ സോതവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി. സപ്പന്തീതി സദ്ദാ, ഉദാഹരീയന്തീതി അത്ഥോ. ഘായതീതി ഘാനം. തം സസമ്ഭാരഘാനബിലസ്സ അന്തോ അജപദസണ്ഠാനേ പദേസേ ഘാനവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി. ഗന്ധയന്തീതി ഗന്ധാ, അത്തനോ വത്ഥും സൂചേന്തീതി അത്ഥോ. ജീവിതമവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ, സായനട്ഠേന വാ ജിവ്ഹാ. സാ സസമ്ഭാരജിവ്ഹായ അതിഅഗ്ഗമൂലപസ്സാനി വജ്ജേത്വാ ഉപരിമതലമജ്ഝേ ഭിന്നഉപ്പലദലഗ്ഗസണ്ഠാനേ പദേസേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനാ തിട്ഠതി. രസന്തി തേ സത്താതി രസാ, അസ്സാദേന്തീതി അത്ഥോ. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി കായോ. ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. സോ യാവതാ ഇമസ്മിം കായേ ഉപാദിണ്ണപ്പവത്തി നാമ അത്ഥി, തത്ഥ യേഭുയ്യേന കായപസാദോ കായവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനോ തിട്ഠതി. ഫുസീയന്തീതി ഫോട്ഠബ്ബാ. മുനാതീതി മനോ, വിജാനാതീതി അത്ഥോ. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. മനോതി സഹാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം. ധമ്മാതി ദ്വാദസപഭേദാ ധമ്മാരമ്മണാ ധമ്മാ. മനോവിഞ്ഞാണന്തി ജവനമനോവിഞ്ഞാണം. മനോസമ്ഫസ്സോതി തംസമ്പയുത്തോ ഫസ്സോ. സോ സമ്പയുത്തായ വേദനായ വിപാകപച്ചയവജ്ജേഹി സേസേഹി സത്തഹി പച്ചയോ ഹോതി, അനന്തരായ തേഹേവ, സേസാനം ഉപനിസ്സയവസേനേവ പച്ചയോ ഹോതി.

രൂപാദീനി പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി ഖന്ധവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. സീതാദീഹി രുപ്പതി പീളീയതീതി രൂപം. വേദയതീതി വേദനാ. സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാ. സങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. ചക്ഖാദീനി ധമ്മവിചാരപരിയന്താനി ദസ ഛക്കവസേന, സട്ഠി വിസ്സജ്ജനാനി പിയരൂപസാതരൂപവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദികാ വേദനാ തംതംസമ്പയുത്താവ. രൂപേസു സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ. സഞ്ചേതയതീതി സഞ്ചേതനാ, അഭിസന്ദഹതീതി അത്ഥോ. തസതീതി തണ്ഹാ, പിപാസതീതി അത്ഥോ. വിതക്കേതീതി വിതക്കോ, വിതക്കനം വാ വിതക്കോ, ഊഹനന്തി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണേ തേന ചിത്തം വിചരതീതി വിചാരോ, വിചരണം വാ വിചാരോ, അനുസഞ്ചരണന്തി വുത്തം ഹോതി.

൪. പഥവീധാതാദീനി ഛ വിസ്സജ്ജനാനി സംഖിത്തേന നാമരൂപവവത്ഥാനവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. പത്ഥടത്താ പഥവീ. അപ്പേതി, ആപീയതി, അപ്പായതീതി വാ ആപോ. തേജയതീതി തേജോ. വായതീതി വായോ. ന കസ്സതി ന നികസ്സതി, കസിതും ഛിന്ദിതും ഭിന്ദിതും വാ ന സക്കാതി ആകാസോ. നിസ്സത്തട്ഠേന ധാതു.

പഥവീകസിണാദീനി ദസ വിസ്സജ്ജനാനി കസിണഭാവനാവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. കസിണന്തി സകലഫരണവസേന കസിണമണ്ഡലമ്പി തസ്മിം ഉപട്ഠിതനിമിത്തമ്പി തദാരമ്മണം ഝാനമ്പി വുച്ചതി. ഇധ പന ഝാനം അധിപ്പേതം. ആദിമ്ഹി ചത്താരി മഹാഭൂതകസിണാരമ്മണാനി ഝാനാനി, തതോ പരാനി ചത്താരി വണ്ണകസിണാരമ്മണാനി. ആകാസകസിണന്തി പരിച്ഛേദാകാസോ, തദാരമ്മണഞ്ച ഝാനം, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ, തദാരമ്മണഞ്ച ആകാസാനഞ്ചായതനം. വിഞ്ഞാണകസിണന്തി ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണം, തദാരമ്മണഞ്ച വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം.

കേസാദീനി ദ്വത്തിംസ വിസ്സജ്ജനാനി ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. തേസു പന കേസാദീസു പടികൂലതോ ഉപട്ഠിതേസു കായഗതാസതിവസേന അസുഭകമ്മട്ഠാനം ഹോതി, വണ്ണതോ ഉപട്ഠിതേസു കസിണകമ്മട്ഠാനം ഹോതി, ധാതുതോ ഉപട്ഠിതേസു ചതുധാതുവവത്ഥാനകമ്മട്ഠാനം ഹോതി, കേസാതിആദീനി ച പടികൂലതോ വണ്ണതോ വാ ഉപട്ഠിതാനം തദാരമ്മണാനി ഝാനാനി, ധാതുതോ ഉപട്ഠിതസ്സ തേ ച കോട്ഠാസാ തദാരമ്മണാ ച ധാതുഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

കേസാ ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി പുരതോ നലാടന്തേന, പച്ഛതോ ച ഗലവാടകേന പരിച്ഛിന്നാ സീസകടാഹവേഠനചമ്മേ വീഹഗ്ഗമത്തം പവിസിത്വാ ഠിതാ അനേകസതസഹസ്സസങ്ഖാ.

ലോമാ ഠപേത്വാ കേസാദീനം പതിട്ഠിതോകാസം ഹത്ഥതലപാദതലാനി ച യേഭുയ്യേന സരീരചമ്മേ നവനവുതിയാ ലോമകൂപസഹസ്സേസു ലിക്ഖാമത്തം പവിസിത്വാ ഠിതാ.

നഖാ അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗപിട്ഠേസു ഠിതാ വീസതി.

ദന്താ ദ്വീസു ഹണുകട്ഠികേസു ഠിതാ യേഭുയ്യേന ദ്വത്തിംസ.

തചോ സകലസരീരം പരിയോനന്ധിത്വാ പാകടകിലോമകസ്സ ഉപരി ഛവിയാ ഹേട്ഠാ ഠിതം ചമ്മം.

മംസം സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി അനുലിമ്പിത്വാ ഠിതാനി നവമംസപേസിസതാനി.

ന്ഹാരൂ സകലസരീരേ അട്ഠീനി ആബന്ധിത്വാ ഠിതാനി നവ ന്ഹാരുസതാനി.

അട്ഠീ സകലസരീരേ ഹേട്ഠാ അട്ഠീനം ഉപരി ഠിതാനി സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി.

അട്ഠിമിഞ്ജാ തേസം തേസം അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതാ മിഞ്ജാ.

വക്കം ഗലവാടകാ നിക്ഖന്തേന ഏകമൂലേന ഥോകം ഗന്ത്വാ ദ്വിധാ ഭിന്നേന ഥൂലന്ഹാരുനാ വിനിബദ്ധാ ഹുത്വാ ഹദയമംസം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ ദ്വേ മംസപിണ്ഡികാ.

ഹദയം സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം മജ്ഝേ ഠിതം അന്തോ ചിത്തസന്നിസ്സയം അഡ്ഢപസതമത്തലോഹിതപുണ്ണം പുന്നാഗട്ഠിപതിട്ഠാനമത്താവാടകം ഹദയമംസം.

യകനം ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം യമകമംസപടലം.

കിലോമകം ഹദയവക്കാനി പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതം പടിച്ഛന്നകിലോമകസങ്ഖാതഞ്ച സകലസരീരേ ചമ്മസ്സ ഹേട്ഠതോ മംസം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം അപ്പടിച്ഛന്നകിലോമകസങ്ഖാതഞ്ചാതി ദുവിധം പരിയോനഹനമംസം.

പിഹകം ഹദയസ്സ വാമപസ്സേ ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം ഉദരജിവ്ഹാമംസം.

പപ്ഫാസം സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം അന്തരേ ഹദയയകനാനം ഉപരി ഛാദേത്വാ ഓലമ്ബന്തം ഠിതം ദ്വത്തിംസമംസഖണ്ഡപ്പഭേദം പപ്ഫാസമംസം.

അന്തം ഉപരി ഗലവാടകേ ഹേട്ഠാ കരീസമഗ്ഗേ വിനിബന്ധത്താ ഗലവാടകകരീസമഗ്ഗപരിയന്തേ സരീരബ്ഭന്തരേ ഠിതാ പുരിസസ്സ ദ്വത്തിംസഹത്ഥാ ഇത്ഥിയാ അട്ഠവീസതിഹത്ഥാ ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു ഓഭഗ്ഗാ അന്തവട്ടി.

അന്തഗുണം അന്തഭോഗേ ഏകതോ അഗലന്തേ ആബന്ധിത്വാ ഏകവീസതിയാ അന്തഭോഗാനം അന്തരാ ഠിതം ബന്ധനം.

ഉദരിയം ദന്തമുസലസഞ്ചുണ്ണിതം ജിവ്ഹാഹത്ഥപരിവത്തിതം ഖേളലാലാപലിബുദ്ധം തംഖണവിഗതവണ്ണഗന്ധരസാദിസമ്പദം തന്തവായഖലിസുവാനവമഥുസദിസം നിപതിത്വാ പിത്തസേമ്ഹവാതപലിവേഠിതം ഹുത്വാ ഉദരഗ്ഗിസന്താപവേഗകുഥിതം കിമികുലാകുലം ഉപരൂപരി ഫേണബുബ്ബുളകാനി മുഞ്ചന്തം പരമകസമ്ബുകദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛഭാവം ആപജ്ജിത്വാ ആമാസയസങ്ഖാതേ ഉപരിനാഭിഅന്തപടലേ ഠിതം നാനപ്പകാരകം അസിതപീതഖായിതസായിതം.

കരീസം പക്കാസയസങ്ഖാതേ ഹേട്ഠാ നാഭിപിട്ഠികണ്ടകമൂലാനം അന്തരേ ഉബ്ബേധേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തേ അന്താവസാനേ ഠിതം വച്ചം.

പിത്തം ഹദയമംസപപ്ഫാസാനം അന്തരേ യകനമംസം നിസ്സായ ഠിതം മഹാകോസാതകീകോസകസദിസേ പിത്തകോസകേ ഠിതം ബദ്ധപിത്തസങ്ഖാതഞ്ച, കേസലോമനഖദന്താനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനഞ്ചേവ ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസം സരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം അബദ്ധപിത്തസങ്ഖാതഞ്ചാതി ദുവിധം പിത്തം.

സേമ്ഹം ഉദരപടലേ ഠിതം ഏകപത്ഥപൂരപ്പമാണം സേമ്ഹം.

പുബ്ബോ ഖാണുകണ്ടകപഹരണഗ്ഗിജാലാദീഹി അഭിഹതേ വാ സരീരപ്പദേസേ അബ്ഭന്തരധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ഉപ്പന്നേസു ഗണ്ഡപീളകാദീസു പരിപക്കലോഹിതപരിണാമോ. ലോഹിതം യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം പൂരേത്വാ ഹദയവക്കപപ്ഫാസാനം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരന്തം വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസേ തേമയമാനം ഠിതം ഏകപത്ഥപൂരമത്തം സന്നിചിതലോഹിതസങ്ഖാതഞ്ച, കേസലോമനഖദന്താനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനഞ്ചേവ ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച ഠപേത്വാ ധമനിജാലാനുസാരേന സബ്ബം ഉപാദിണ്ണസരീരം ഫരിത്വാ ഠിതം സംസരണലോഹിതസങ്ഖാതഞ്ചാതി ദുവിധം ലോഹിതം.

സേദോ അഗ്ഗിസന്താപസൂരിയസന്താപഉതുവികാരാദീഹി സന്തത്തേ സരീരേ സബ്ബകേസലോമകൂപവിവരേഹി പഗ്ഘരണകആപോധാതു.

മേദോ ഥൂലസ്സ സകലസരീരേ ചമ്മമംസന്തരേ കിസസ്സ ജങ്ഘമംസാദീനി നിസ്സായ ഠിതോ ഥിനസിനേഹോ.

അസ്സു സോമനസ്സദോമനസ്സവിസഭാഗാഹാരഉതൂഹി സമുട്ഠഹിത്വാ അക്ഖികൂപകേ പൂരേത്വാ തിട്ഠന്തീ വാ പഗ്ഘരന്തീ വാ ആപോധാതു.

വസാ അഗ്ഗിസന്താപസൂരിയസന്താപഉതുവിസഭാഗേഹി ഉസ്മാജാതേസു യേഭുയ്യേന ഹത്ഥതലഹത്ഥപിട്ഠിപാദതലപാദപിട്ഠിനാസാപുടനലാടഅംസകൂടേസു ഠിതോ വിലീനസിനേഹോ.

ഖേളോ തഥാരൂപം ആഹാരം പസ്സന്തസ്സ വാ സരന്തസ്സ വാ മുഖേ വാ ഠപേന്തസ്സ ഹദയം വാ ആകിലായന്തസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വാ ജിഗുച്ഛം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഭിയ്യോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരുയ്ഹ ജിവ്ഹായ തിട്ഠമാനാ ഫേണമിസ്സാ ആപോധാതു.

സിങ്ഘാണികാ വിസഭാഗാഹാരഉതുവസേന സഞ്ജാതധാതുക്ഖോഭസ്സ വാ രോദന്തസ്സ വാ അന്തോസീസേ മത്ഥലുങ്ഗതോ ഗലിത്വാ താലുമത്ഥകവിവരേന ഓതരിത്വാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ തിട്ഠന്തം വാ പഗ്ഘരന്തം വാ പൂതി അസുചി പിച്ഛിലം.

ലസികാ അട്ഠിസന്ധീനം അബ്ഭഞ്ജനകിച്ചം സാധയമാനം അസീതിസതസന്ധീനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതം പിച്ഛിലകുണപം.

മുത്തം ആഹാരഉതുവസേന വത്ഥിപുടബ്ഭന്തരേ ഠിതാ ആപോധാതു.

മത്ഥലുങ്ഗം സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ ചത്താരോ സിബ്ബിനിമഗ്ഗേ നിസ്സായ ഠിതോ ചതുപിണ്ഡസമോധാനോ മിഞ്ജരാസി.

ചക്ഖായതനാദീനി ദ്വാദസ വിസ്സജ്ജനാനി ദ്വാദസായതനവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനം. ചക്ഖുരൂപാദീസു ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സേന സേന അനുഭവനാദിനാ കിച്ചേന ആയതന്തി ഉട്ഠഹന്തി ഘടന്തി, വായമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേ ച പന ആയഭൂതേ ധമ്മേ ഏതാനി തനോന്തി, വിത്ഥാരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പവത്തം അതീവ ആയതം സംസാരദുക്ഖം യാവ ന നിവത്തതി, താവ നയന്തി, പവത്തയന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

അപിച നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച ആയതനം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ‘‘ആയതന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൦൨; ൫.൨൩) കാരണം. ചക്ഖുആദീസു ചാപി തേ തേ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ നിവസന്തി തദായത്തവുത്തിതായാതി ചക്ഖാദയോ നേസം നിവാസട്ഠാനം, ചക്ഖാദീസു ച തേ ആകിണ്ണാ തന്നിസ്സയത്താ തദാരമ്മണത്താ ചാതി ചക്ഖാദയോ ച നേസം ആകരോ, തത്ഥ തത്ഥ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന സമോസരണതോ ചക്ഖാദയോ ച നേസം സമോസരണട്ഠാനം, തംനിസ്സയാരമ്മണഭാവേന തത്ഥേവ ഉപ്പത്തിതോ ചക്ഖാദയോ ച നേസം സഞ്ജാതിദേസോ, ചക്ഖാദീനം അഭാവേ അഭാവതോ ചക്ഖാദയോ ച നേസം കാരണന്തി യഥാവുത്തേനത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം. ഏവം സേസാനിപി.

ചക്ഖുധാതാദീനി അട്ഠാരസ വിസ്സജ്ജനാനി അട്ഠാരസധാതുവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. ചക്ഖാദീസു ഏകേകോ ധമ്മോ യഥാസമ്ഭവം വിദഹതി, ധീയതേ, വിധാനം വിധീയതേ, ഏതായ, ഏത്ഥ വാ ധീയതീതി ധാതു. ലോകിയാ ഹി ധാതുയോ കാരണഭാവേന വവത്ഥിതാ ഹുത്വാ സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ വിയ സുവണ്ണരജതാദിം, അനേകപ്പകാരം സംസാരദുക്ഖം വിദഹന്തി. ഭാരഹാരേഹി ച ഭാരോ വിയ സത്തേഹി ധീയന്തേ, ധാരീയന്തീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖവിധാനമത്തമേവ ചേതാ അവസവത്തനതോ. ഏതാഹി ച കരണഭൂതാഹി സംസാരദുക്ഖം സത്തേഹി അനുവിധീയതി. തഥാവിഹിതഞ്ചേതം ഏതാസ്വേവ ധീയതി, ഠപീയതീതി അത്ഥോ. അപിച യഥാ തിത്ഥിയാനം അത്താ നാമ സഭാവതോ നത്ഥി, ന ഏവമേതാ. ഏതാ പന അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. യഥാ ച ലോകേ വിചിത്താ ഹരിതാലമനോസിലാദയോ സേലാവയവാ ധാതുയോതി വുച്ചന്തി, ഏവമേതാപി ധാതുയോ വിയാതി ധാതുയോ. വിചിത്താ ഹേതാ ഞാണനേയ്യാവയവാതി. യഥാ വാ സരീരസങ്ഖാതസ്സ സമുദായസ്സ അവയവഭൂതേസു രസസോണിതാദീസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നേസു ധാതുസമഞ്ഞാ, ഏവമേവേതേസുപി പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ അത്തഭാവസ്സ അവയവേസു ധാതുസമഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നാ ഹേതേ ചക്ഖാദയോതി. അപിച ധാതൂതി നിജ്ജീവമത്തസ്സേതം അധിവചനം. തഥാ ഹി ഭഗവാ ‘‘ഛധാതുരോ അയം ഭിക്ഖു പുരിസോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൪൩-൩൪൪) ജീവസഞ്ഞാസമൂഹനനത്ഥം ധാതുദേസനം അകാസീതി. യഥാവുത്തേനത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ധാതു ചാതി ചക്ഖുധാതു. ഏവം സേസാപി. മനോധാതൂതി ച തിസ്സോ മനോധാതുയോ. ധമ്മധാതൂതി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ സോളസ സുഖുമരൂപാനി നിബ്ബാനഞ്ച. മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഛസത്തതി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ.

ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി ബാവീസതി വിസ്സജ്ജനാനി ബാവീസതിന്ദ്രിയവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. ചക്ഖുമേവ ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. സോതമേവ സവനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സോതിന്ദ്രിയം. ഘാനമേവ ഘായനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഘാനിന്ദ്രിയം. ജിവ്ഹാ ഏവ സായനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം. കായോ ഏവ ഫുസനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി കായിന്ദ്രിയം. മനതേ ഇതി മനോ, വിജാനാതീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥാചരിയാ പനാഹു – നാലിയാ മിനമാനോ വിയ മഹാതുലായ ധാരയമാനോ വിയ ച ആരമ്മണം മനതി ജാനാതീതി മനോ, തദേവ മനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി മനിന്ദ്രിയം.

ജീവന്തി തേന തംസഹജാതാ ധമ്മാതി ജീവിതം, തദേവ അനുപാലനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. തം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയന്തി ദുവിധം. സബ്ബകമ്മജരൂപസഹജം സഹജരൂപാനുപാലനം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, സബ്ബചിത്തസഹജം സഹജഅരൂപാനുപാലനം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം.

ഥീയതി സങ്ഘാതം ഗച്ഛതി ഏതിസ്സാ ഗബ്ഭോതി ഇത്ഥീ, ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീസു ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, നിയമതോ ഇത്ഥിയാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം.

പും-വുച്ചതി നിരയോ, പും സങ്ഖാതേ നിരയേ രിസീയതി ഹിംസീയതീതി പുരിസോ, പുരിസലിങ്ഗാദീസു ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, നിയമതോ പുരിസസ്സേവ ഇന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം. ദ്വീസുപേതേസു ഏകേകം സഭാവകസ്സ ഏകേകസ്സ കമ്മജരൂപസഹജം ഹോതി.

കുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം സുഖം, കായികസാതലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, സുഖമേവ ഇന്ദ്രിയം സുഖിന്ദ്രിയം.

അകുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം ദുക്ഖം, കായികഅസാതലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, ദുക്ഖമേവ ഇന്ദ്രിയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം.

പീതിസോമനസ്സയോഗതോ സോഭനം മനോ അസ്സാതി സുമനോ, സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, ചേതസികസാതലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, സോമനസ്സമേവ ഇന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം.

ദോമനസ്സയോഗതോ ദുട്ഠു മനോ അസ്സാതി, ഹീനവേദനത്താ വാ കുച്ഛിതം മനോ അസ്സാതി ദുമ്മനോ, ദുമ്മനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം, ചേതസികഅസാതലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സമേവ ഇന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സുഖദുക്ഖാകാരപവത്തിം ഉപേക്ഖതി മജ്ഝത്താകാരസണ്ഠിതത്താ തേനാകാരേന പവത്തതീതി ഉപേക്ഖാ, മജ്ഝത്തലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

സദ്ദഹന്തി ഏതായ, സയം വാ സദ്ദഹതി, സദ്ദഹനമത്തമേവ വാ ഏസാതി സദ്ധാ, അസ്സദ്ധിയസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിഅത്ഥേന ഇന്ദ്രിയം, അധിമോക്ഖലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, സദ്ധായേവ ഇന്ദ്രിയം സദ്ധിന്ദ്രിയം.

വീരഭാവോ വീരിയം, വീരാനം വാ കമ്മം, വിധിനാ വാ നയേന ഈരയിതബ്ബം പവത്തയിതബ്ബന്തി വീരിയം, കോസജ്ജസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിഅത്ഥേന ഇന്ദ്രിയം, പഗ്ഗഹണലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, വീരിയമേവ ഇന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം.

സരന്തി തായ, സയം വാ സരതി, സരണമത്തമേവ വാ ഏസാതി സതി, മുട്ഠസച്ചസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിഅത്ഥേന ഇന്ദ്രിയം, ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, സതി ഏവ ഇന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം.

ആരമ്മണേ ചിത്തം സമ്മാ ആധിയതി ഠപേതീതി സമാധി, വിക്ഖേപസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിഅത്ഥേന ഇന്ദ്രിയം, അവിക്ഖേപലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, സമാധി ഏവ ഇന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം.

‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ നയേന അരിയസച്ചാനി പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി പഞ്ഞാപനവസേന പഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജായ അഭിഭവനതോ അധിപതിഅത്ഥേന ഇന്ദ്രിയം, ദസ്സനലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, പഞ്ഞാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം.

അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ അനഞ്ഞാതം അമതം പദം ചതുസച്ചധമ്മമേവ വാ ജാനിസ്സാമീതി പടിപന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സേതം നാമം.

പഠമമഗ്ഗേന ഞാതം മരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ തേസംയേവ തേന മഗ്ഗേന ഞാതാനം ചതുസച്ചധമ്മാനമേവ ജാനനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച ആജാനനകം ഇന്ദ്രിയം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു ഞാണസ്സേതം നാമം.

അഞ്ഞാതാവിനോ ചതുസച്ചേസു നിട്ഠിതഞാണകിച്ചസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവീനം വാ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതകിച്ചാനം ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതാനം ധമ്മാനം അബ്ഭന്തരേ ഇന്ദട്ഠസാധനേന അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. അരഹത്തഫലഞാണസ്സേതം നാമം. സബ്ബാനിപേതാനി യഥായോഗം ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠേന ഇന്ദദേസിതട്ഠേന ഇന്ദദിട്ഠട്ഠേന ഇന്ദസിട്ഠട്ഠേന ഇന്ദജുട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. ഭഗവാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പരമിസ്സരിയഭാവതോ ഇന്ദോ, കുസലാകുസലഞ്ച കമ്മം കമ്മേസു കസ്സചി ഇസ്സരിയാഭാവതോ. തേനേവേത്ഥ കമ്മജനിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി കുസലാകുസലകമ്മം ഉല്ലിങ്ഗേന്തി, തേന ച സിട്ഠാനീതി ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠേന ഇന്ദസിട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. സബ്ബാനേവ പനേതാനി ഭഗവതാ മുനിന്ദേന യഥാഭൂതതോ പകാസിതാനി അഭിസമ്ബുദ്ധാനി ചാതി ഇന്ദദേസിതട്ഠേന ഇന്ദദിട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. തേനേവ ച ഭഗവതാ മുനിന്ദേന കാനിചി ഗോചരാസേവനായ, കാനിചി ഭാവനാസേവനായ സേവിതാനീതി ഇന്ദജുട്ഠട്ഠേനപി ഇന്ദ്രിയാനി. അപി ച ആധിപച്ചസങ്ഖാതേന ഇസ്സരിയട്ഠേനപി ഏതാനി ഇന്ദ്രിയാനി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപവത്തിയഞ്ഹി ചക്ഖാദീനം സിദ്ധമാധിപച്ചം തസ്മിം തിക്ഖേ തിക്ഖത്താ മന്ദേ ച മന്ദത്താതി.

൫. കാമധാതുആദീനി ദ്വാദസ വിസ്സജ്ജനാനി ഭവപ്പഭേദവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന യുത്താ ധാതു കാമധാതു, കാമസങ്ഖാതാ വാ ധാതു കാമധാതു.

കാമം പഹായ രൂപേന യുത്താ ധാതു രൂപധാതു, രൂപസങ്ഖാതാ വാ ധാതു രൂപധാതു.

കാമഞ്ച രൂപഞ്ച പഹായ അരൂപേന യുത്താ ധാതു അരൂപധാതു, അരൂപസങ്ഖാതാ വാ ധാതു അരൂപധാതു.

താ ഏവ ധാതുയോ പുന ഭവപരിയായേന വുത്താ. ഭവതീതി ഹി ഭവോതി വുച്ചതി. സഞ്ഞായ യുത്തോ ഭവോ സഞ്ഞാഭവോ, സഞ്ഞാസഹഗതോ വാ ഭവോ സഞ്ഞാഭവോ, സഞ്ഞാ വാ ഏത്ഥ ഭവേ അത്ഥീതി സഞ്ഞാഭവോ. സോ കാമഭവോ ച അസഞ്ഞാഭവമുത്തോ രൂപഭവോ ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവമുത്തോ അരൂപഭവോ ച ഹോതി.

ന സഞ്ഞാഭവോ അസഞ്ഞാഭവോ, സോ രൂപഭവേകദേസോ.

ഓളാരികത്താഭാവതോ നേവസഞ്ഞാ, സുഖുമത്തേന സമ്ഭവതോ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ, തായ യുത്തോ ഭവോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ. അഥ വാ ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവാ, സുഖുമായ ച ഭാവാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ അസ്മിം ഭവേതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ, സോ അരൂപഭവേകദേസോ.

ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേന വോകിണ്ണോ ഭവോ ഏകേന വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി ഏകവോകാരഭവോ, സോ അസഞ്ഞഭവോവ.

ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ ഭവോ ചതൂഹി വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി ചതുവോകാരഭവോ, സോ അരൂപഭവോ ഏവ.

പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ ഭവോ പഞ്ചഹി വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി പഞ്ചവോകാരഭവോ, സോ കാമഭവോ ച രൂപഭവേകദേസോ ച ഹോതി.

൬. പഠമജ്ഝാനാദീനി ദ്വാദസ വിസ്സജ്ജനാനി ഝാനസമാപത്തിവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. ഝാനന്തി ഇധ ബ്രഹ്മവിഹാരമത്തം അധിപ്പേതം. വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഠമം ഝാനം. പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ദുതിയം ഝാനം. സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം തതിയം ഝാനം. ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ചതുത്ഥം ഝാനം.

മേദതി മേജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ വാ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതി മേത്താ, പച്ചനീകധമ്മേഹി മുത്തത്താ ആരമ്മണേ ചാധിമുത്തത്താ വിമുത്തി, ചേതസോ വിമുത്തി ചേതോവിമുത്തി, മേത്താ ഏവ ചേതോവിമുത്തി മേത്താചേതോവിമുത്തി.

കരുണാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

മോദന്തി തായ തംസമങ്ഗിനോ, സയം വാ മോദതി, മോദനമത്തമേവ വാ തന്തി മുദിതാ. ‘‘അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദിബ്യാപാരപ്പഹാനേന മജ്ഝത്തഭാവൂപഗമനേന ച ഉപേക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ. മേത്താദയോ തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ പഠമാദീഹി തീഹി ഝാനേഹി യുത്താ. ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേന യുത്തോ.

ഫരണവസേന നത്ഥി ഏതസ്സ അന്തോതി അനന്തോ. ആകാസോ അനന്തോ ആകാസാനന്തോ, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ. ആകാസാനന്തോയേവ ആകാസാനഞ്ചം, തം ആകാസാനഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ‘‘ദേവാനം ദേവായതനമിവാ’’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം. ആകാസാനഞ്ചായതനമേവ സമാപത്തി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി. ഫരണവസേന ച നത്ഥി ഏതസ്സ അന്തോതി അനന്തം, തം ആകാസാരമ്മണം വിഞ്ഞാണം. അനന്തമേവ ആനഞ്ചം, വിഞ്ഞാണം ആനഞ്ചം ‘‘വിഞ്ഞാണാനഞ്ച’’ന്തി അവത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച’’ന്തി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ രുള്ഹിസദ്ദോ. തം വിഞ്ഞാണഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ‘‘ദേവാനം ദേവായതനമിവാ’’തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. നത്ഥി ഏതസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം, അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അകിഞ്ചനസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം. ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണാഭാവസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം. അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ‘‘ദേവാനം ദേവായതനമിവാ’’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവതോ, സുഖുമായ ച ഭാവതോ നേവസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ സഞ്ഞാ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞഞ്ച തം മനായതനധമ്മായതനപരിയാപന്നത്താ ആയതനഞ്ചാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. അഥ വാ യായമേത്ഥ സഞ്ഞാ സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവസഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ ച സാ സേസധമ്മാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാരമ്മണായ സമാപത്തിയാ ഏതം അധിവചനം. ന കേവലം ഏത്ഥ സഞ്ഞാ ഏദിസീ, അഥ ഖോ വേദനാപി നേവവേദനാ നാവേദനാ. ചിത്തമ്പി നേവചിത്തം നാചിത്തം. ഫസ്സോപി നേവഫസ്സോ നാഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസസമ്പയുത്തധമ്മേസു. സഞ്ഞാസീസേന പനായം ദേസനാ കതാതി.

അവിജ്ജാദീനി ദ്വാദസ വിസ്സജ്ജനാനി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. പൂരേതും അയുത്തട്ഠേന കായദുച്ചരിതാദി അവിന്ദിയം നാമ, അലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ. തം അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. തബ്ബിപരീതതോ കായസുചരിതാദി വിന്ദിയം നാമ, തം വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം അധിപതിയട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ. ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതിപി അവിജ്ജാ, അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ സബ്ബയോനിഗതിഭവവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സത്തേ ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ, പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേസു ഇത്ഥിപുരിസാദീസു ജവതി, വിജ്ജമാനേസുപി ഖന്ധാദീസു ന ജവതീതി അവിജ്ജാ, അപി ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനം പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നാനഞ്ച ധമ്മാനം ഛാദനതോപി അവിജ്ജാ. സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. നമതീതി നാമം, നാമയതീതി വാ നാമം. രുപ്പതീതി രൂപം. ആയേ തനോതി, ആയതഞ്ച നയതീതി ആയതനം. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. വേദയതീതി വേദനാ. പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാ. ഉപാദിയതി ഭുസം ഗണ്ഹാതീതി ഉപാദാനം. ഭവതി, ഭാവയതീതി വാ ഭവോ. ജനനം ജാതി. ജീരണം ജരാ. മരന്തി ഏതേനാതി മരണം.

൭. ദുക്ഖാദീനി അട്ഠസതാനി അട്ഠ ച വിസ്സജ്ജനാനി ചതുസച്ചയോജനാവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. ‘‘ദുക്ഖം അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദീസു ഹി ഛന്നം ചതുക്കാനം വസേന ചതുവീസതി വിസ്സജ്ജനാനി ‘‘ചക്ഖു ജരാമരണ’’ന്തി പേയ്യാലേ ‘‘ചക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം സോതം അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ ‘‘ജാതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ’’തി പരിയോസാനേന പഞ്ചനവുതാധികേന വിസ്സജ്ജനസതേന യോജേത്വാ വുത്താനി. പഞ്ചനവുതാധികം ചതുക്കസതം ഹോതി, തേസം ചതുക്കാനം വസേന അസീതിഅധികാനി സത്ത വിസ്സജ്ജനസതാനി. ‘‘ജരാമരണം അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദികേ ചതുക്കേ ‘‘ചത്താരി വിസ്സജ്ജനാനീ’’തി ഏവം സബ്ബാനി അട്ഠ ച സതാനി അട്ഠ ച വിസ്സജ്ജനാനി ഹോന്തി. ഏത്ഥ ച തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ പധാനഭൂതോ പച്ചയോ സമുദയോതി വേദിതബ്ബോ. സബ്ബസങ്ഖാരേഹി സുഞ്ഞം നിബ്ബാനം നിരോധോതി വേദിതബ്ബം. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനം തിണ്ണമ്പി ഹി ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനം ഏത്ഥ അഭാവം സന്ധായ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയനിരോധോതിആദി യുജ്ജതി. നിരോധഗാമിനിപടിപദാതി ച സബ്ബത്ഥ അരിയമഗ്ഗോ ഏവ. ഏവഞ്ഹി വുച്ചമാനേ ഫലേപി മഗ്ഗവോഹാരസമ്ഭവതോ അഞ്ഞിന്ദ്രിയഅഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയാനമ്പി യുജ്ജതി. പുന ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞട്ഠാദിവസേന അട്ഠസതാനി അട്ഠ ച വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, പുന ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞാപടിവേധട്ഠാദിവസേന അട്ഠസതാനി അട്ഠ ച വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി. പരിഞ്ഞാ ച സാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബട്ഠേന പടിവേധോ ചാതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ. പരിഞ്ഞാപടിവേധോവ അത്ഥോ പരിഞ്ഞാപടിവേധട്ഠോ.

൮. പുന താനേവ ദുക്ഖാദീനി ജരാമരണപരിയന്താനി ദ്വിഅധികാനി ദ്വേ പദസതാനി സമുദയാദീഹി സത്തഹി സത്തഹി പദേഹി യോജേത്വാ ദ്വിഅധികാനം ദ്വിന്നം അട്ഠകസതാനം വസേന സഹസ്സഞ്ച ഛ ച സതാനി സോളസ ച വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥ പധാനഭൂതോ പച്ചയോ സമുദയോ, തസ്സ നിരോധോ സമുദയനിരോധോ. ഛന്ദോ ഏവ രാഗോ ഛന്ദരാഗോ, ദുക്ഖേ സുഖസഞ്ഞായ ദുക്ഖസ്സ ഛന്ദരാഗോ, തസ്സ നിരോധോ ഛന്ദരാഗനിരോധോ. ദുക്ഖം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം സുഖം സോമനസ്സം ദുക്ഖസ്സ അസ്സാദോ. ദുക്ഖസ്സ അനിച്ചതാ ദുക്ഖസ്സ വിപരിണാമധമ്മതാ ദുക്ഖസ്സ ആദീനവോ. ദുക്ഖേ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം. ‘‘യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം നിരോധോ തസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൪) വചനതോ നിബ്ബാനമേവ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം. ‘‘ദുക്ഖനിരോധോ സമുദയനിരോധോ ഛന്ദരാഗനിരോധോ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി നാനാസങ്ഖതപടിപക്ഖവസേന നാനാപരിയായവചനേഹി ചതൂസു ഠാനേസു നിബ്ബാനമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘ആഹാരസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ ആഹാരനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ സരസവസേന സമുദയനിരോധോ, അഥ വാ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന സമുദയനിരോധോ സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ ഛന്ദരാഗനിരോധോ’’തി വദന്തി. ഏവഞ്ച വുച്ചമാനേ ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനം അവിപസ്സനൂപഗത്താ ന സബ്ബസാധാരണം ഹോതീതി പഠമം വുത്തനയോവ ഗഹേതബ്ബോ. ലോകുത്തരിന്ദ്രിയേസു ഹി ഛന്ദരാഗാഭാവതോയേവ ഛന്ദരാഗനിരോധോതി യുജ്ജതി. സരീരേ ഛന്ദരാഗേനേവ സരീരേകദേസേസു കേസാദീസുപി ഛന്ദരാഗോ കതോവ ഹോതി, ജരാമരണവന്തേസു ഛന്ദരാഗേനേവ ജരാമരണേസുപി ഛന്ദരാഗോ കതോവ ഹോതി. ഏവം അസ്സാദാദീനവാപി യോജേതബ്ബാ. പുന ദുക്ഖാദീനി ജരാമരണപരിയന്താനി ദ്വിഅധികാനി ദ്വേ പദസതാനി സമുദയാദീഹി ഛഹി ഛഹി പദേഹി യോജേത്വാ ദ്വിഅധികാനം ദ്വിന്നം സത്തകസതാനം വസേന നയസഹസ്സഞ്ച ചത്താരി ച സതാനി ചുദ്ദസ ച വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി.

൯. ഇദാനി രൂപാദീനി ജരാമരണപരിയന്താനി ഏകാധികാനി ദ്വേ പദസതാനി സത്തഹി അനുപസ്സനാഹി യോജേത്വാ നിദ്ദിസിതും പഠമം താവ അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ സത്ത അനുപസ്സനാ നിദ്ദിട്ഠാ. താനി സബ്ബാനി സത്തഹി സുദ്ധികഅനുപസ്സനാവിസ്സജ്ജനേഹി സദ്ധിം സഹസ്സഞ്ച ചത്താരി ച സതാനി ചുദ്ദസ ച വിസ്സജ്ജനാനി ഹോന്തി. അനിച്ചന്തി അനുപസ്സനാ അനിച്ചാനുപസ്സനാ. സാ നിച്ചസഞ്ഞാപടിപക്ഖാ. ദുക്ഖന്തി അനുപസ്സനാ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ. സാ സുഖസഞ്ഞാപടിപക്ഖാ. അനത്താതി അനുപസ്സനാ അനത്താനുപസ്സനാ. സാ അത്തസഞ്ഞാപടിപക്ഖാ. തിസ്സന്നം അനുപസ്സനാനം പരിപൂരത്താ നിബ്ബിന്ദതീതി നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദാ ച സാ അനുപസ്സനാ ചാതി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ. സാ നന്ദിപടിപക്ഖാ. ചതസ്സന്നം അനുപസ്സനാനം പരിപൂരത്താ വിരജ്ജതീതി വിരാഗോ, വിരാഗോ ച സോ അനുപസ്സനാ ചാതി വിരാഗാനുപസ്സനാ. സാ രാഗപടിപക്ഖാ. പഞ്ചന്നം അനുപസ്സനാനം പരിപൂരത്താ രാഗം നിരോധേതീതി നിരോധോ, നിരോധോ ച സോ അനുപസ്സനാ ചാതി നിരോധാനുപസ്സനാ. സാ സമുദയപടിപക്ഖാ. ഛന്നം അനുപസ്സനാനം പരിപൂരത്താ പടിനിസ്സജ്ജതീതി പടിനിസ്സഗ്ഗോ, പടിനിസ്സഗ്ഗോ ച സോ അനുപസ്സനാ ചാതി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ. സാ ആദാനപടിപക്ഖാ. ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനം അസതിപി വിപസ്സനൂപഗത്തേ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯; പടി. മ. ൧.൩൧) വചനതോ തേസമ്പി അനിച്ചദുക്ഖാനത്തത്താ തത്ഥ നിച്ചസുഖത്തസഞ്ഞാനം നന്ദിയാ രാഗസ്സ ച അഭാവാ നിരോധവന്താനീതി അനുപസ്സനതോ പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗപക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗസമ്ഭവതോ ച തേഹിപി സത്ത അനുപസ്സനാ യോജിതാതി വേദിതബ്ബാ. ജരാമരണവന്തേസു അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠേസു ജരാമരണമ്പി അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠം നാമ ഹോതി, ജരാമരണവന്തേസു നിബ്ബിന്ദന്തോ വിരജ്ജന്തോ ജരാമരണേ നിബ്ബിന്നോ ച വിരത്തോ ച ഹോതി, ജരാമരണവന്തേസു നിരോധതോ ദിട്ഠേസു ജരാമരണമ്പി നിരോധതോ ദിട്ഠം നാമ ഹോതി, ജരാമരണവന്തേസു പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ജരാമരണം പടിനിസ്സജ്ജന്തോവ ഹോതീതി ജരാമരണേഹി സത്ത അനുപസ്സനാ യോജിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൦. ഇദാനി ആദീനവഞാണസ്സ വത്ഥുഭൂതാനം ഉപ്പാദാദീനം പഞ്ചന്നം ആരമ്മണാനം വസേന ഉപ്പാദാദീനി തേസം വേവചനാനി പഞ്ചദസ വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, സന്തിപദഞാണസ്സ തപ്പടിപക്ഖാരമ്മണവസേന അനുപ്പാദാദീനി പഞ്ചദസ വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, പുന താനേവ ഉപ്പാദാനുപ്പാദാദീനി പദാനി യുഗളകവസേന യോജേത്വാ തിംസ വിസ്സജ്ജനാനി നിദ്ദിട്ഠാനി. ഏവം ഇമസ്മിം നയേവ സട്ഠി വിസ്സജ്ജനാനി ഹോന്തി. തത്ഥ ഉപ്പാദോതി പുരിമകമ്മപച്ചയാ ഇധ ഉപ്പത്തി. പവത്തന്തി തഥാഉപ്പന്നസ്സ പവത്തി. നിമിത്തന്തി സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരനിമിത്തം. യോഗാവചരസ്സ ഹി സങ്ഖാരാ സസണ്ഠാനാ വിയ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്മാ നിമിത്തന്തി വുച്ചന്തി. ആയൂഹനാതി ആയതിം പടിസന്ധിഹേതുഭൂതം കമ്മം. തഞ്ഹി അഭിസങ്ഖരണട്ഠേന ആയൂഹനാതി വുച്ചതി.