൬. ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൫. തത്ഥ കതമോ ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോതി ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനേന സുത്തസ്സ നേരുത്തഞ്ച അധിപ്പായോ ച നിദാനഞ്ച പുബ്ബാപരസന്ധി ച ഗവേസിതബ്ബോതി സങ്ഖേപേന താവ ചതുബ്യൂഹം ദസ്സേതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനേനാ’’തി ഇമിനാ ഹാരാനം സുത്തസ്സ ബ്യഞ്ജനവിചയഭാവതോ ബ്യഞ്ജനമുഖേനേവ ഏതേ ചതുബ്യൂഹഹാരപദത്ഥാ നിദ്ധാരേതബ്ബാതി ദസ്സേതി. നേരുത്തന്തി നിരുത്തം നിബ്ബചനന്തി അത്ഥോ. നിരുത്തമേവ നേരുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘യാ നിരുത്തിപദസംഹിതാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യാ നിരുത്തി, ഇദം നേരുത്തം. കാ പന സാ നിരുത്തി? പദസംഹിതാതി പദേസു സംഹിതാ യുത്താ, ലിങ്ഗവചനകാലസാധനപുരിസാദിവിസേസയോഗേന യോ യോ അത്ഥോ യഥാ യഥാ വത്തബ്ബോ, തഥാ തഥാ പവത്തസഭാവനിരുത്തീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘യം ധമ്മാനം നാമസോ ഞാണ’’ന്തി.

തത്ഥ യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ, യായ കാരണഭൂതായാതി അത്ഥോ. ധമ്മാനന്തി ഞേയ്യധമ്മാനം. നാമസോതി പഥവീ ഫസ്സോ ഖന്ധാ ധാതു തിസ്സോ ഫുസ്സോതി ഏവമാദിനാമവിസേസേന ഞാണം പവത്തതി, അയം സഭാവനിരുത്തി നാമ. പഥവീതി ഹി ഏവമാദികം സദ്ദം ഗഹേത്വാ തതോ പരം സങ്കേതദ്വാരേന തദത്ഥപടിപത്തി തംതംഅനിയതനാമപഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണവസേനേവ ഹോതീതി. അഥ വാ പദസംഹിതാതി പദേന സംഹിതാ. പദതോ ഹി പദത്ഥാവബോധോ. സോ പനസ്സ അത്ഥേ പവത്തിനിമിത്തഭൂതായ പഞ്ഞത്തിയാ ഗഹിതായ ഏവ ഹോതീതി സാ പന പഞ്ഞത്തി നിരുത്തിസങ്ഖാതപദേന സംഹിതാ പദത്ഥം ബോധേതീതി പദസംഹിതാതി വുത്താ. ‘‘യദാ ഹി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ ‘‘ധമ്മാനം നാമസോ ഞാണ’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരതി.

തത്ഥ അത്ഥസ്സാതി സദ്ദാഭിധേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ. നാമം ജാനാതീതി നാമപഞ്ഞത്തിവസേന അയം നാമാതി നാമം ജാനാതി. ധമ്മസ്സാതി സഭാവധമ്മസ്സ. തഥാ തഥാ നം അഭിനിരോപേതീതി യോ യോ അത്ഥോ ധമ്മോ ച യഥാ യഥാ ച വോഹരിതബ്ബോ, തഥാ തഥാ നം നാമം വോഹാരം അഭിനിരോപേതി ദേസേതീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ച അയം ഭിക്ഖു അത്ഥകുസലോ യാവ അനേകാധിവചനകുസലോതി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

തത്ഥ അത്ഥകുസലോതി പാളിഅത്ഥേ കുസലോ. ധമ്മകുസലോതി പാളിയം കുസലോ. ബ്യഞ്ജനകുസലോതി അക്ഖരേസു ച വാക്യേസു ച കുസലോ. നിരുത്തികുസലോതി നിബ്ബചനേ കുസലോ. പുബ്ബാപരകുസലോതി ദേസനായ പുബ്ബാപരകുസലോ. ദേസനാകുസലോതി ധമ്മസ്സ ദേസനായ കുസലോ. അതീതാധിവചനകുസലോതി അതീതപഞ്ഞത്തികുസലോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഏവം സബ്ബാനി കാതബ്ബാനി, ജനപദനിരുത്താനീതി യത്തകാനി സത്തവോഹാരപദാനി, താനി സബ്ബാനി യഥാസമ്ഭവം സുത്തേ നിബ്ബചനവസേന കാതബ്ബാനി വത്തബ്ബാനീതി അത്ഥോ. സബ്ബാ ച ജനപദനിരുത്തിയോതി സബ്ബാ ച ലോകസമഞ്ഞായോ യഥാരഹം കാതബ്ബാ. ‘‘സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാ’’തി ഹി വുത്തം. തഥാ ഹി സമ്മുതിസച്ചമുഖേനേവ പരമത്ഥസച്ചാധിഗമോ ഹോതീതി.

൨൬. അധിപ്പായകണ്ഡേ അനുത്താനം നാമ നത്ഥി.

൨൭. നിദാനകണ്ഡേ ഇമിനാ വത്ഥുനാതി ഇമിനാ പുത്തഗവാദികിത്തനസങ്ഖാതേന കാരണേന. കാരണഞ്ഹേത്ഥ വത്ഥു നിദാനന്തി ച വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ നിദാനനിദ്ധാരണം വേദിതബ്ബം.

കാമന്ധാതി കിലേസകാമേന അന്ധാ. ജാലസഞ്ഛന്നാതി തണ്ഹാജാലപലിഗുണ്ഠിതാ. തണ്ഹാഛദനഛാദിതാതി തണ്ഹാസങ്ഖാതേന അന്ധകാരേന പിഹിതാ. ബന്ധനാബദ്ധാതി കാമഗുണസങ്ഖാതേന ബന്ധനേന ബദ്ധാ. ‘‘പമത്തബന്ധനാ’’തിപി പാഠോ, പമാദേനാതി അത്ഥോ. പുബ്ബാപരേനാതി പുബ്ബേന വാ അപരേന വാ ദേസനന്തരേനാതി അധിപ്പായോ. യുജ്ജതീതി യോഗം ഉപേതി, സമേതീതി അത്ഥോ. ഇമേഹി പദേഹി പരിയുട്ഠാനേഹീതി ഇമേഹി യഥാവുത്തേഹി ഗാഥാപദേഹി തണ്ഹാപരിയുട്ഠാനദീപകേഹി. സായേവ തണ്ഹാതി യാ പുരിമഗാഥായ വുത്താ, സായേവ തണ്ഹാ. ‘‘യഞ്ചാഹാ’’തിആദിനാ ദ്വിന്നമ്പി ഗാഥാനം അത്ഥസംസന്ദനേന പുബ്ബാപരം വിഭാവേതി. പയോഗേനാതി സമുദാചാരേന. തസ്മാതി യത്ഥ സയം ഉപ്പന്നാ, തം സന്താനം നിസ്സരിതും അദേന്തീ നാനാരമ്മണേഹി പലോഭയമാനാ കിലേസേഹി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി. തസ്മാ കിലേസവസേന ച പരിയുട്ഠാനവസേന ച തണ്ഹാബന്ധനം വുത്താ.

പപഞ്ചേന്തി സംസാരേ ചിരം ഠപേന്തീതി പപഞ്ചാ. തിട്ഠന്തി ഏതാഹീതി ഠിതീ. ബന്ധനട്ഠേന സന്ദാനം വിയാതി സന്ദാനം. നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസസ്സ പടിസേധനതോ പലിഘം വിയാതി പലിഘം. അനവസേസതണ്ഹാപഹാനേന നിത്തണ്ഹോ. അത്തഹിതപരഹിതാനം ഇധലോകപരലോകാനഞ്ച മുനനതോ മുനീതി ഏവം ഗാഥായ പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പപഞ്ചാദിഅത്ഥാ പന പാളിയം വിഭത്താ ഏവാതി. തത്ഥ യസ്സേതേ പപഞ്ചാദയോ അബ്ഭത്ഥം ഗതാ, തസ്സ തണ്ഹായ ലേസോപി ന ഭവതി. തേന വുത്തം – ‘‘യോ ഏതം സബ്ബം സമതിക്കന്തോ, അയം വുച്ചതി നിത്തണ്ഹോ’’തി.

൨൮. പരിയുട്ഠാനന്തി ‘‘തണ്ഹായ പരിയുട്ഠാന’’ന്തി വുത്താനി തണ്ഹാവിചരിതാനി. സങ്ഖാരാതി ‘‘തദഭിസങ്ഖതാ സങ്ഖാരാ’’തി വുത്താ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനഹേതുകാ സങ്ഖാരാ. തേ പന യസ്മാ സത്തസു ജവനചേതനാസു പഠമചേതനാ സതി പച്ചയസമവായേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫലം ദേതി. പച്ഛിമചേതനാ അനന്തരേ അത്തഭാവേ. ഉഭിന്നം വേമജ്ഝചേതനാ യത്ഥ കത്ഥചി ഫലം ദേതി, തസ്മാ വിപച്ചനോകാസവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ വാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ പന തംതംചേതനാസമ്പയുത്താ തണ്ഹാപി ചേതനാ വിയ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദിവസേന തിധാ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ഏവം തണ്ഹാ തിവിധം ഫലം ദേതീ’’തി. പുബ്ബാപരേന യുജ്ജതീതി യം പുബ്ബം പുരിമം സങ്ഖാരാനം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയതാദിവചനം വുത്തം, തം ഇമിനാ അപരേന കമ്മസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയതാദിവചനേന യുജ്ജതി ഗങ്ഗോദകം വിയ യമുനോദകേന സംസന്ദതി സമേതീതി അത്ഥോ.

സങ്ഖാരാ ദസ്സനബലേനാതി ചതൂസു ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തേസു വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേ ചാതി പഞ്ചസു ചിത്തുപ്പാദേസു സങ്ഖാരാ പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞാബലേന. ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഭാവനാബലേനാതി പഠമമഗ്ഗേന പഹീനാവസേസവസേന വുത്തം, ന സബ്ബേസം വസേന.

അനുബന്ധോതി തണ്ഹാദീനം അനുപ്പബന്ധേന പവത്തി. യോ ചാപി പപഞ്ചോതിആദിനാ ‘‘പപഞ്ചേതീ’’തിആദിനാ വുത്തം രാധസുത്തഞ്ചസംസന്ദതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇദം ഏകത്ഥ’’ന്തി. യദിപി അത്ഥതോ ഏകം, ദേസനായ പന വിസേസോ വിജ്ജതീതി ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവന്തി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന. സുത്തേനാതി സംവണ്ണിയമാനേന സുത്തേന. സുത്തന്തി സുത്തന്തരം. സംസന്ദയിത്വാതി വിമിസ്സിത്വാ അത്ഥതോ അഭിന്നം കത്വാ. പുബ്ബാപരേന സദ്ധിം യോജയിത്വാതി പുബ്ബേന വാ അപരേന വാ സുത്തേന സദ്ധിം അത്ഥതോ സമ്ബന്ധം യോജേത്വാ. വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി തേന സുത്തസ്സ അത്ഥോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി വിത്ഥാരിതോ സുത്തന്തരദസ്സനേന.

ന കേവലം സുത്തന്തരസംസന്ദനമേവ പുബ്ബാപരസന്ധി, അഥ ഖോ അഞ്ഞോപി അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘സോ ചായ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്ഥസന്ധീതി കിരിയാകാരകാദിവസേന അത്ഥസ്സ സമ്ബന്ധോ. സോ പന യസ്മാ സങ്കാസനാദീനം ഛന്നം അത്ഥപദാനംയേവ ഹോതി, സബ്ബസ്സാപി പദത്ഥസ്സ തദവരോധതോ.

സമ്ബന്ധോ ച നാമ ന കോചി അത്ഥോ. തസ്മാ ‘‘അത്ഥസന്ധി ഛപ്പദാനീ’’തിആദി വുത്തം. ബ്യഞ്ജനസന്ധീതി പദസ്സ പദന്തരേന സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പന സബ്ബമ്പി നാമാദിപദം ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി അസങ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ബ്യഞ്ജനസന്ധി ഛപ്പദാനീ’’തിആദി വുത്തം.

ദേസനാസന്ധീതി യഥാവുത്തദേസനന്തരേന ദേസനായ സംസന്ദനം. ന ച പഥവിം നിസ്സായാതി പഥവിം വിസയസങ്ഖാതം നിസ്സയം കത്വാ, പഥവിം ആലമ്ബിത്വാതി അത്ഥോ. ഝായീതി ഫലസമാപത്തിഝാനേന ഝായീ. സോ ഹി സബ്ബസങ്ഖാരനിസ്സടം നിബ്ബാനം ആലമ്ബിത്വാ സമാപജ്ജനവസേന ഝായതി, ന പഥവിം നിസ്സായ ഝായതീതി വുത്തോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി രൂപപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ സബ്ബോ കാമഭവോ രൂപഭവോ ച ഗഹിതാ. അരൂപഭവോ പന സരൂപേനേവ ഗഹിതോതി സബ്ബം ലോകം പരിയാദിയിത്വാ പുന അഞ്ഞേനപി പരിയായേന തം ദസ്സേതും ‘‘ന ച ഇമം ലോക’’ന്തിആദിമാഹ. സബ്ബോ ഹി ലോകോ ഇധലോകോ പരലോകോ ചാതി ദ്വേവ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. യസ്മാ പന ‘‘ഇധലോകോ’’തി വിസേസതോ ദിട്ഠധമ്മഭൂതോ സത്തസന്താനോ വുച്ചതി. ‘‘പരലോകോ’’തി ഭവന്തരസങ്ഖേപഗതോ സത്തസന്താനോ തദുഭയവിനിമുത്തോ അനിന്ദ്രിയബദ്ധോ രൂപസന്താനോ. തസ്മാ തം സന്ധായ ‘‘യമിദം ഉഭയമന്തരേനാ’’തിആദി വുത്തം.

യേ പന ‘‘ഉഭയമന്തരേനാ’’തി വചനം ഗഹേത്വാ അന്തരാഭവം ഇച്ഛന്തി, തേസം തം മിച്ഛാ. അന്തരാഭവോ ഹി അഭിധമ്മേ പടിക്ഖിത്തോതി. ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം. സുതന്തി സദ്ദായതനം. മുതന്തി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനഞ്ച. വിഞ്ഞാതന്തി അവസിട്ഠം ധമ്മാരമ്മണപരിയാപന്നരൂപം. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ പരിയേസിതം. വിതക്കിതം വിചാരിതന്തി വിതക്കനവസേന അനുമജ്ജനവസേന ച ആലമ്ബിതം. മനസാനുചിന്തിതന്തി ചിത്തേന അനു അനു ചിന്തിതം. അയം സദേവകേ…പേ… അനിസ്സിതേന ചിത്തേന ന ഞായതി ഝായന്തോതി അയം ഖീണാസവോ ഫലസമാപത്തിഝാനേന ഝായന്തോ പുബ്ബേവ തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയാനം സുട്ഠു പഹീനത്താ സദേവകേ ലോകേ…പേ… മനുസ്സായ യത്ഥ കത്ഥചിപി അനിസ്സിതേന ചിത്തേന ഝായതി നാമ. തതോ ഏവ ലോകേ കേനചിപി ന ഞായതി ‘‘അയം ഇദം നാമ നിസ്സായ ഝായതീ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ നാഭിജാനാമ, കിം ത്വം നിസ്സായ ഝായസീ’’തി. (നേത്തി. ൧൦൪);

ഇദാനി ഖീണാസവചിത്തസ്സ കത്ഥചിപി അനിസ്സിതഭാവം ഗോധികസുത്തേന (സം. നി. ൧.൧൫൯) വക്കലിസുത്തേന (സം. നി. ൩.൮൭) ച വിഭാവേതും ‘‘യഥാ മാരോ’’തിആദി വുത്തം. വിഞ്ഞാണം സമന്വേസന്തോതി പരിനിബ്ബാനതോ ഉദ്ധം വിഞ്ഞാണം പരിയേസന്തോ. ‘‘പപഞ്ചാതീതോ’’തിആദിനാ അദസ്സനസ്സ കാരണമാഹ. അനിസ്സിതചിത്താ ന ഞായന്തി ഝായമാനാതി ന കേവലം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തഗതിം മാരാദയോ ന ജാനന്തി, അപി ച ഖോ സഉപാദിസേസായപി നിബ്ബാനധാതുയാ തസ്സ തം ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. അയം ദേസനാസന്ധീതി ഗോധികസുത്തവക്കലിസുത്താനം വിയ സുത്തന്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞഅത്ഥസംസന്ദനാ ദേസനാസന്ധി നാമ.

നിദ്ദേസസന്ധീതി നിദ്ദേസസ്സ സന്ധി നിദ്ദേസസന്ധി, നിദ്ദേസേന വാ സന്ധി നിദ്ദേസസന്ധി. പുരിമേന സുത്തസ്സ നിദ്ദേസേന തസ്സേവ പച്ഛിമസ്സ നിദ്ദേസസ്സ, പച്ഛിമേന വാ പുരിമസ്സ സമ്ബന്ധനന്തി അത്ഥോ. തം ദസ്സേതും യസ്മാ ഭഗവാ യേഭുയ്യേന പഠമം വട്ടം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ വിവട്ടം ദസ്സേതി, തസ്മാ ‘‘നിസ്സിതചിത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിസ്സിതം ചിത്തം ഏതേസന്തി നിസ്സിതചിത്താ, പുഗ്ഗലാ, നിദ്ദിസിതബ്ബാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായാതി അധിപ്പായോ. ധമ്മാധിട്ഠാനായ പന നിസ്സിതം ചിത്തം ഏത്ഥാതി നിസ്സിതചിത്താ, നിസ്സിതചിത്തവന്തോ തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയവസേന പവത്താ സുത്തപദേസാ. സേസമേത്ഥ സബ്ബം പാകടമേവ.

ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൯. തത്ഥ കതമോ ആവട്ടോ ഹാരോതി ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ ആരമ്ഭഥാതി ആരമ്ഭധാതുസങ്ഖാതം വീരിയം കരോഥ. നിക്കമഥാതി കോസജ്ജപക്ഖതോ നിക്ഖന്തത്താ നിക്കമധാതുസങ്ഖാതം തദുത്തരിവീരിയം കരോഥ. യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേതി യസ്മാ സീലസംവരോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി ഇമേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠിതാനം ജാഗരിയാനുയോഗവസേന ആരമ്ഭനിക്കമധാതുയോ സമ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ തഥാഭൂതസമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേ ഭഗവതോ സാസനേ യുത്തപ്പയുത്താ ഹോഥ. ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോതി ഏവം പടിപജ്ജന്താ ച തേധാതുഇസ്സരസ്സ മച്ചുരാജസ്സ വസം സത്തേ നേതീതി തസ്സ സേനാസങ്ഖാതം അബലം ദുബ്ബലം യഥാ നാമ ബലൂപപന്നോ കുഞ്ജരോ നളേഹി കതം അഗാരം ഖണേനേവ വിദ്ധംസേതി, ഏവമേവ കിലേസഗണം ധുനാഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥാതി അത്ഥോ (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൮൫).

ഇദാനി യദത്ഥം അയം ഗാഥാ നിക്ഖിത്താ, തം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി വീരിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി ഇദം വചനം വീരിയസ്സ പദട്ഠാനം വീരിയപയോഗസ്സ കാരണം വീരിയാരമ്ഭേ നിയോജനതോ, ‘‘യോഗാ വേ ജായതീ ഭൂരീ’’തി (ധ. പ. ൨൮൨) വചനതോ യോഗോ ഭാവനാ. തത്ഥ വിപസ്സനാഭാവനായ വക്ഖമാനത്താ സമാധിഭാവനാ ഇധാധിപ്പേതാതി വുത്തം – ‘‘യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേതി സമാധിസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘മച്ചുനോ സേന’’ന്തി വുത്തായ കിലേസസേനായ സമ്മാ ധുനനം ഞാണേനേവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ധുനാഥ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. പുന യഥാവുത്തവീരിയസമാധിപഞ്ഞാസമ്പയുത്തേസു ആധിപച്ചകിച്ചതായ പപഞ്ചപ്പഹാനസമത്ഥാ വട്ടമൂലം ഛിന്ദിത്വാ വിവട്ടം പാപേന്തി ചാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇമാനി പദട്ഠാനാനി ദേസനാതി ‘‘യാനിമാനി വീരിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ വീരിയാദീനം പദട്ഠാനാനി വുത്താനി, സാ ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി ആദിദേസനാ, ന വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദീനീതി അത്ഥോ. തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം.

ഏവം യഥാനിക്ഖിത്തായ ദേസനായ പദട്ഠാനവസേന അത്ഥം നിദ്ധാരേത്വാ ഇദാനി തം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മവസേന ആവട്ടേതുകാമോ തസ്സ ഭൂമിം ദസ്സേതും ‘‘അയുഞ്ജന്താനം വാ സത്താനം യോഗേ യുഞ്ജന്താനം വാ ആരമ്ഭോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോഗേ ഭാവനായം തം അയുഞ്ജന്താനം വാ സത്താനം അപരിപക്കഞാണാനം വാസനാഭാഗേന ആയതിം വിജാനനത്ഥം അയം ദേസനാരമ്ഭോ യുഞ്ജന്താനം വാ പരിപക്കഞാണാനന്തി.

സോ പമാദോ ദുവിധോതി യേന പമാദേന ഭാവനം നാനുയുഞ്ജന്തി, സോ പമാദോ അത്തനോ കാരണഭേദേന ദുവിധോ. അഞ്ഞാണേനാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം സലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണപടിച്ഛാദകേന സമ്മോഹേന. നിവുതോതി ഛാദിതോ. ഞേയ്യട്ഠാനന്തി ഞേയ്യഞ്ച തം ‘‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ’’തിആദിനാ ഞാണസ്സ പവത്തനട്ഠാനഞ്ചാതി ഞേയ്യട്ഠാനം. അനേകഭേദത്താ പാപധമ്മാനം തബ്ബസേന അനേകഭേദോപി പമാദോ മൂലഭൂതായ അവിജ്ജായ വസേന ഏകോ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ഏകവിധോ അവിജ്ജായാ’’തി. ലാഭവിനിച്ഛയപരിഗ്ഗഹമച്ഛരിയാനി പരിയേസനാആരക്ഖാപരിഭോഗേസു അന്തോഗധാനി. ഛന്ദരാഗജ്ഝോസാനാ തണ്ഹാ ഏവാതി തണ്ഹാമൂലകേപി ധമ്മേ ഏത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ ‘‘തിവിധോ തണ്ഹായാ’’തി വുത്തം.

രൂപീസു ഭവേസൂതി രൂപധമ്മേസു. അജ്ഝോസാനന്തി തണ്ഹാഭിനിവേസോ. ഏതേന ‘‘തണ്ഹായ രൂപകായോ പദട്ഠാന’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരതി. അനാദിമതി ഹി സംസാരേ ഇത്ഥിപുരിസാ അഞ്ഞമഞ്ഞരൂപാഭിരാമാ, അയഞ്ചത്ഥോ ചിത്തപരിയാദാനസുത്തേന (അ. നി. ൧.൧-൧൦) ദീപേതബ്ബോ. അരൂപീസു സമ്മോഹോതി ഫസ്സാദീനം അതിസുഖുമസഭാവത്താ സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ ദുക്കരത്താ ച അരൂപധമ്മേസു സമ്മോഹോ, സത്താനം പതിട്ഠിതോതി വചനസേസോ. ഏവം നിദ്ധാരിതേ രൂപകായനാമകായസങ്ഖാതേ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകേ ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തം തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജഞ്ച അവിസേസേന വുത്തം ചതുപാദാനാനം വസേന വിഭജിത്വാ തേസം ഖന്ധാനം ഉപാദാനാനഞ്ച ദുക്ഖസമുദയഭാവേന സഹപരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി ‘‘തത്ഥ രൂപകായോ’’തിആദിനാ.

൩൦. ഏവം പമാദമുഖേന പുരിമസച്ചദ്വയം നിദ്ധാരേത്വാ പമാദമുഖേനേവ അപരമ്പി സച്ചദ്വയം നിദ്ധാരേതും ‘‘തത്ഥ യോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി തസ്സ പമാദസ്സ. സമ്പടിവേധേനാതി സമ്മാ പരിജാനനേന അസ്സാദാദീനം ജാനനേന. രക്ഖണാ പടിസംഹരണാതി അത്തനോ ചിത്തസ്സ രക്ഖണസങ്ഖാതാ പമാദസ്സ പടിസംഹരണാ, തപ്പടിപക്ഖേന സങ്കോചനാ അപ്പമാദാനുയോഗേന യാ ഖേപനാ. അയം സമഥോതി കിച്ചേന സമാധിം ദസ്സേതി. അയം വോദാനപക്ഖവിസഭാഗധമ്മവസേന ആവട്ടനാ. ‘‘യദാ ജാനാതി കാമാനം…പേ… ആനിസംസ’’ന്തി ഇമിനാ സമഥാധിഗമസ്സ ഉപായം ദസ്സേതി.

തത്ഥ കാമാനന്തി വത്ഥുകാമാനഞ്ച കിലേസകാമാനഞ്ച. അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോതി കാമേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം സുഖസോമനസ്സസങ്ഖാതം അസ്സാദം അസ്സാദതായ അസ്സാദമത്തതോ. ആദീനവന്തി ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩൬) വുത്തം ആദീനവം ദോസം. നിസ്സരണന്തി പഠമജ്ഝാനം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി (ഇതിവു. ൭൨). ഓകാരന്തി ലാമകഭാവം. സംകിലേസന്തി സംകിലിസ്സനം. കാമഹേതു ഹി സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. വോദാനന്തി വിസുജ്ഝനം. നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസന്തി നീവരണപ്പഹാനാദിഗുണവിസേസയോഗം. തത്ഥാതി തസ്മിം യഥാവുത്തേ സമഥേ സതി. യാ വീമംസാതി യാ പഞ്ഞാ. ‘‘സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൭൧) ഹി വുത്തം. യഥാ തണ്ഹാസഹിതാവ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ, ഏവം അവിജ്ജാസഹിതാവ തണ്ഹാ ഉപാദാനാനം പച്ചയോ. താസു നിരുദ്ധാസു ഉപാദാനാദീനം അഭാവോ ഏവാതി തണ്ഹാഅവിജ്ജാപഹാനേന സകലവട്ടദുക്ഖനിരോധം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു പഹീനേസൂ’’തിആദിമാഹ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി വിസഭാഗസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന നിദ്ധാരിതാനീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം വോദാനപക്ഖം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ വിസഭാഗധമ്മവസേന സഭാഗധമ്മവസേന ച ആവട്ടനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സംകിലേസപക്ഖം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ വിസഭാഗധമ്മവസേന സഭാഗധമ്മവസേന ച ആവട്ടനം ദസ്സേതും ‘‘യഥാപി മൂലേ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ നാമ പതിട്ഠാഹേതുഭാവേന മൂലന്തി ലദ്ധവോഹാരേ ഭൂമിഗതേ രുക്ഖസ്സ അവയവേ ഫരസുഛേദാദിഅന്തരായാഭാവേന അനുപദ്ദവേ തതോ ഏവ ദള്ഹേ ഥിരേ സതി ഖന്ധേ ഛിന്നേപി അസ്സത്ഥാദിരുക്ഖോ രുഹതി, ഏവമേവ തണ്ഹാനുസയസങ്ഖാതേ അത്തഭാവരുക്ഖസ്സ മൂലേ മഗ്ഗഞാണഫരസുനാ അനുപച്ഛിന്നേ തയിദം ദുക്ഖം പുനപ്പുനം അപരാപരഭാവേന നിബ്ബത്തതി ന നിരുജ്ഝതീതി. കാമതണ്ഹാദിനിവത്തനത്ഥം ‘‘ഭവതണ്ഹായാ’’തി വുത്തം. ഏതസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോതി ഏതസ്സ ഭവതണ്ഹാസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സ ഭവേസു ആദീനവപ്പടിച്ഛാദനാദിവസേന അസ്സാദഗ്ഗഹണസ്സ പച്ചയോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സംയോജനീയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൭). തേനേവാഹ – ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹി ഭവതണ്ഹാ’’തി. ഇധ സമഥോ വിപസ്സനാ ച മഗ്ഗസമാധി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ച അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘യേന തണ്ഹാനുസയം സമൂഹനതീ’’തിആദി. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനീതി വിസഭാഗസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന നിദ്ധാരിതാനീതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇദാനി ന കേവലം നിദ്ധാരിതേഹേവ വിസഭാഗസഭാഗധമ്മേഹി ആവട്ടനം, അഥ ഖോ പാളിആഗതേഹിപി തേഹി ആവട്ടനം ആവട്ടഹാരോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സബ്ബപാപസ്സാതി സബ്ബാകുസലസ്സ. അകരണന്തി അനുപ്പാദനം. കുസലസ്സാതി ചതുഭൂമകകുസലസ്സ. ഉപസമ്പദാതി പടിലാഭോ. സചിത്തപരിയോദാപനന്തി അത്തനോ ചിത്തവോദാനം, തം പന അരഹത്തേന ഹോതി. ഇതി സീലസംവരേന സബ്ബപാപം പഹായ സമഥവിപസ്സനാഹി കുസലം സമ്പാദേത്വാ അരഹത്തഫലേന ചിത്തം പരിയോദപേതബ്ബന്തി ഏതം ബുദ്ധാന സാസനം ഓവാദോ അനുസിട്ഠീതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ, വിത്ഥാരതോ പന അത്ഥോ പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതി.

തത്ഥ ‘‘സബ്ബപാപം നാമാ’’തിആദീസു ദോസസമുട്ഠാനന്തി ദോസോ സമുട്ഠാനമേവ ഏതസ്സാതി ദോസസമുട്ഠാനം, ന ദോസോ ഏവ സമുട്ഠാനന്തി. ലോഭസമുട്ഠാനായപി പിസുണവാചായ സമ്ഭവതോ. കായദുച്ചരിതന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ദോസസമുട്ഠാന’’ന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ. ലോഭസമുട്ഠാനം മോഹസമുട്ഠാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സമ്ഫപ്പലാപോ ഉദ്ധച്ചചിത്തേന പവത്തയതീതി അധിപ്പായേന തസ്സ മോഹസമുട്ഠാനതാ വുത്താ.

ഏവം ദുച്ചരിതഅകുസലകമ്മപഥകമ്മവിഭാഗേന ‘‘സബ്ബപാപ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തപാപം വിഭജിത്വാ ഇദാനിസ്സ അകുസലമൂലവസേന അഗതിഗമനവിഭാഗമ്പി ദസ്സേതും ‘‘അകുസലമൂല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അകുസലമൂലം പയോഗം ഗച്ഛന്തന്തി ലോഭാദിഅകുസലാനി കായവചീപയോഗം ഗച്ഛന്താനി, കായവചീപയോഗം സമുട്ഠാപേന്താനീതി അത്ഥോ. ഛന്ദാതി ഛന്ദഹേതു. യം ഛന്ദാ അഗതിം ഗച്ഛതി, ഇദം ലോഭസമുട്ഠാനന്തി ഛന്ദാ അഗതിം ഗച്ഛതീതി യദേതം അഗതിഗമനം, ഇദം ലോഭസമുട്ഠാനന്തി. ഏവം സേസേസുപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്താവതാ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി ഏത്ഥ പാപം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ അകരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോഭോ…പേ… പഞ്ഞായാ’’തി തീഹി കുസലമൂലേഹി തിണ്ണം അകുസലമൂലാനം പഹാനവസേന സബ്ബപാപസ്സ അകരണം അനുപ്പാദനമാഹ. തഥാ ലോഭോ ഉപേക്ഖായാതിആദിനാ ബ്രഹ്മവിഹാരേഹി. തത്ഥ അരതിം വൂപസമേന്തീ മുദിതാ തസ്സാ മൂലഭൂതം മോഹം പജഹതീതി കത്വാ വുത്തം – ‘‘മോഹോ മുദിതായ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി.

൩൧. ഇദാനി അഞ്ഞേനപി പരിയായേന പാപം തസ്സ അകരണഞ്ച ദസ്സേത്വാ സേസപദാനഞ്ച അത്ഥവിഭാവനമുഖേന സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബപാപം നാമ അട്ഠ മിച്ഛത്താനീ’’തിആദി വുത്തം. അകിരിയാ അകരണം അനജ്ഝാചാരോതി തീഹിപി പദേഹി മിച്ഛത്താനം അനുപ്പാദനമേവ വദതി. തഥാ കിരിയാ കരണം അജ്ഝാചാരോതി തീഹിപി പദേഹി ഉപ്പാദനമേവ വദതി. അജ്ഝാചാരോതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആചരണം. അതീതസ്സാതി ചിരകാലപ്പവത്തിവസേന പുരാണസ്സ. മഗ്ഗസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പുരാണമഗ്ഗം പുരാണം അഞ്ജസന്തി ഖോ അരിയസ്സേതം അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൬൫ അത്ഥതോ സമാനം). അതീതേന വാ വിപസ്സിനാ ഭഗവതാ യഥാധിഗതം ദേസിതഭാവം സന്ധായ ‘‘അതീതസ്സ മഗ്ഗസ്സാ’’തി വുത്തം. വിപസ്സിനോ ഹി അയം ഭഗവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസഗാഥാതി.

യം പടിവേധേനാതി യസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയേന. യം പരിയോദാപിതം, അയം നിരോധോതി യദിപി അസങ്ഖതാ ധാതു കേനചി സംകിലേസേന ന സംകിലിസ്സതി, അധിഗച്ഛന്തസ്സ പന പുഗ്ഗലസ്സ വസേന ഏവം വുത്തം. തസ്സ ഹി യാവ സംകിലേസാ ന വിഗച്ഛന്തി, താവ അസങ്ഖതാ ധാതു അപരിയോദപിതാതി വുച്ചതി. യഥാ നിബ്ബാനാധിഗമേന യേ ഖന്ധാ വൂപസമേതബ്ബാ, തേസം സേസഭാവേന അസേസഭാവേന ച ‘‘സഉപാദിസേസാ’’തി ച, ‘‘അനുപാദിസേസാ’’തി ച വുച്ചതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

ഇമാനി പാളിആഗതധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന നിദ്ധാരിതാനി ചത്താരി സച്ചാനി പുനപി പാളിആഗതധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനേന ആവട്ടഹാരം ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതീ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സാ പദത്ഥോ പുബ്ബേ വുത്തോ ഏവ. ധമ്മോതി പുഞ്ഞധമ്മോ ഇധാധിപ്പേതോ. തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മോ നാമ ദുവിധോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ മഗ്ഗോ ചാ’’തി ആഹ. ഇന്ദ്രിയസംവരസീസേന ചേത്ഥ സബ്ബമ്പി സീലം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബാ ഉപപത്തിയോ ദുഗ്ഗതി ദുക്ഖദുക്ഖതാദിയോഗേന ദുക്ഖാ ഗതിയോതി കത്വാ. യഥാവുത്തേ ദുവിധേ ധമ്മേ പഠമോ ധമ്മോ യഥാ സുചിണ്ണോ ഹോതി, യതോ ച സോ രക്ഖതി, യത്ഥ ച പതിട്ഠാപേതി, തം സബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യാ സംവരസീലേ അഖണ്ഡകാരിതാ’’തിആദി വുത്തം. ഇദാനി തസ്സ ധമ്മസ്സ അപായതോ രക്ഖണേ ഏകന്തികഭാവം വിഭാവേതും ഗാമണിസംയുത്തേ (സം. നി. ൪.൩൫൮) അസിബന്ധകപുത്തസുത്തം ആഭതം.

തത്ഥ ഏവന്തി പകാരേന. ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനേ, ഇമിനാപി പകാരേന അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. അസിബന്ധകപുത്തോതി അസിബന്ധകസ്സ നാമ പുത്തോ. ഗാമേ ജേട്ഠകതായ ഗാമണീ. പച്ഛാഭൂമകാതി പച്ഛാഭൂമിവാസിനോ. കാമണ്ഡലുകാതി സകമണ്ഡലുനോ. സേവാലമാലികാതി പാതോവ ഉദകതോ സേവാലഞ്ചേവ ഉപ്പലാദീനി ച ഗഹേത്വാ ഉദകസുദ്ധിഭാവജാനനത്ഥം മാലം കത്വാ പിളന്ധനകാ. ഉദകോരോഹകാതി സായം പാതം ഉദകം ഓരോഹണകാ. ഉയ്യാപേന്തീതി ഉപരിയാപേന്തി. സഞ്ഞാപേന്തീതി സമ്മാ യാപേന്തി. സഗ്ഗം നാമ ഓക്കാമേന്തീതി പരിവാരേത്വാ ഠിതാവ ‘‘ഗച്ഛ, ഭോ, ബ്രഹ്മലോകം, ഗച്ഛ, ഭോ, ബ്രഹ്മലോക’’ന്തി വദന്താ സഗ്ഗം പവേസേന്തി.

അനുപരിസക്കേയ്യാതി അനുപരിഗച്ഛേയ്യ. ഉമ്മുജ്ജാതി ഉട്ഠഹ. ഉപ്ലവാതി ജലസ്സ ഉപരിപ്ലവ. ഥലമുപ്ലവാതി ഥലം അഭിരുഹ. തത്ര യാസ്സാതി തത്ര യം അസ്സ, യം ഭവേയ്യ. സക്ഖരകഠലന്തി സക്ഖരാ വാ കഠലാ വാ. സാ അധോഗാമീ അസ്സാതി സാ അധോ ഗച്ഛേയ്യ, ഹേട്ഠാഗാമീ ഭവേയ്യ. അധോ ഗച്ഛേയ്യാതി ഹേട്ഠാ ഗച്ഛേയ്യ. മഗ്ഗസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ. തിക്ഖതാതി തിഖിണതാ. സാ ച ഖോ ന സത്ഥകസ്സ വിയ നിസിതകരണതാ, അഥ ഖോ ഇന്ദ്രിയാനം പടുഭാവോതി ദസ്സേതും ‘‘അധിമത്തതാ’’തി ആഹ. നനു ച അരിയമഗ്ഗോ അത്തനാ പഹാതബ്ബകിലേസേ അനവസേസം സമുച്ഛിന്ദതീതി അതിഖിണോ നാമ നത്ഥീതി? സച്ചമേതം, തഥാപി നോ ച ഖോ ‘‘യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാ’’തി വചനതോ സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്താനം കിലേസപ്പഹാനം പതി അത്ഥി കാചി വിസേസമത്താതി സക്കാ വത്തും. അയം പന വിസേസോ ന ഇധാധിപ്പേതോ, സബ്ബുപപത്തിസമതിക്കമനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യസ്മാ പന അരിയമഗ്ഗേന ഓധിസോ കിലേസാ പഹീയന്തി, തഞ്ച നേസം തഥാപഹാനം മഗ്ഗധമ്മേസു ഇന്ദ്രിയാനം അപാടവപാടവതരപാടവതമഭാവേന ഹോതീതി യോ വജിരൂപമധമ്മേസു മത്ഥകപ്പത്താനം അഗ്ഗമഗ്ഗധമ്മാനം പടുതമഭാവോ. അയം ഇധ മഗ്ഗസ്സ തിക്ഖതാതി അധിപ്പേതാ. തേനേവാഹ – ‘‘അയം ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സബ്ബാഹി ഉപപത്തീഹി രക്ഖതീ’’തി. ‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ സുത്തന്തരേന (ഉദാ. ൩൨) സുഗതിസഞ്ഞിതാനമ്പി ഉപപത്തീനം ദുഗ്ഗതിഭാവം സാധേതി.

൩൨. ഇദാനി യഥാവുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ വിസഭാഗധമ്മാനം തണ്ഹാവിജ്ജാദീനം സഭാഗധമ്മാനഞ്ച സമഥവിപസ്സനാദീനം നിദ്ധാരണവസേന ആവട്ടഹാരം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ദുഗ്ഗതീനം ഹേതു തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ചാ’’തിആദിമാഹ. തം പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇദം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഇദം അരിയം സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയന്തി വുച്ചതി. യം രക്ഖതീതി സബ്ബാഹി ദുഗ്ഗതീഹി രക്ഖന്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണഭൂതോ നിരോധോ രക്ഖന്തോ വിയ വുത്തോ, നിമിത്തസ്സ കത്തുഭാവേന ഉപചരിതത്താ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി വിസഭാഗസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന നിദ്ധാരിതാനീതി അധിപ്പായോ.

ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വിഭത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൩൩. തത്ഥ കതമോ വിഭത്തിഹാരോതി വിഭത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ ധമ്മവിഭത്തിഭൂമിവിഭത്തിപദട്ഠാനവിഭത്തീതി തിവിധാ വിഭത്തി. താസു യസ്മാ ധമ്മേസു വിഭാഗതോ നിദ്ദിട്ഠേസു തത്ഥ ലബ്ഭമാനോ ഭൂമിവിഭാഗോ പദട്ഠാനവിഭാഗോ ച നിദ്ദിസിയമാനോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി, തസ്മാ ധമ്മവിഭത്തിം താവ നിദ്ദിസന്തോ സോളസവിധേ പട്ഠാനേ യേസം സുത്താനം വസേന വിസേസതോ വിഭജിതബ്ബാ, താനി സുത്താനി ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേ സുത്താനി വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ചാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ വാസനാ പുഞ്ഞഭാവനാ, തസ്സാ ഭാഗോ കോട്ഠാസോ വാസനാഭാഗോ, തസ്സ ഹിതന്തി വാസനാഭാഗിയം, സുത്തം. നിബ്ബിജ്ഝനം ലോഭക്ഖന്ധാദീനം പദാലനം നിബ്ബേധോ, തസ്സ ഭാഗോതി സേസം പുരിമസദിസമേവ. യസ്മിം സുത്തേ തീണി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ദേസിതാനി, തം സുത്തം വാസനാഭാഗിയം. യസ്മിം പന സേക്ഖാസേക്ഖാ ദേസിതാ, തം നിബ്ബേധഭാഗിയം. അയഞ്ച അത്ഥോ പാളിയംയേവ ആഗമിസ്സതി.

പുഞ്ഞഭാഗിയാതി പുഞ്ഞഭാഗേ ഭവാ. തഥാ ഫലഭാഗിയാ വേദിതബ്ബാ. ഫലന്തി പന സാമഞ്ഞഫലം. സംവരസീലന്തി പാതിമോക്ഖസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി പഞ്ച സംവരാ സംവരസീലം. പഹാനസീലന്തി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചപ്പഹാനാനി. തേസു നിസ്സരണപ്പഹാനവജ്ജാനം പഹാനാനം വസേന പഹാനസീലം വേദിതബ്ബം. സോതി യോ വാസനാഭാഗിയസുത്തസമ്പടിഗ്ഗാഹകോ, സോ. തേന ബ്രഹ്മചരിയേനാതി തേന സംവരസീലസങ്ഖാതേന സേട്ഠചരിയേന കാരണഭൂതേന ബ്രഹ്മചാരീ ഭവതി. ഏത്ഥ ച അട്ഠസമാപത്തിബ്രഹ്മചരിയസ്സ ന പടിക്ഖേപോ, കേചി പന ‘‘തേനേവ ബ്രഹ്മചരിയേനാ’’തി പഠന്തി, തേസം മതേന സിയാ തസ്സ പടിക്ഖേപോ.

പഹാനസീലേ ഠിതോതി സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനാനം വസേന പഹാനസീലേ ഠിതോ. തേന ബ്രഹ്മചരിയേനാതി തേന പഹാനസീലേന വിസേസഭൂതേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേന. യേ പന ‘‘തേനേവ ബ്രഹ്മചരിയേനാ’’തി പഠന്തി, തേസം അയം പാഠോ ‘‘വാസനാഭാഗിയം നാമ സുത്തം ദാനകഥാ, സീലകഥാ, സഗ്ഗകഥാ, പുഞ്ഞവിപാകകഥാ’’തി. യേ പന ‘‘തേന ബ്രഹ്മചരിയേനാ’’തി പഠന്തി, തേസം അയം പാഠോ – ‘‘വാസനാഭാഗിയം നാമ സുത്തം ദാനകഥാ, സീലകഥാ, സഗ്ഗകഥാ കാമാനം ആദീനവോ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസോ’’തി. തത്ഥ കതമോ പാഠോ യുത്തതരോതി? പച്ഛിമോ പാഠോതി നിട്ഠം ഗന്തബ്ബം. യസ്മാ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയം നാമ സുത്തം യാ ചതുസച്ചപ്പകാസനാ’’തി വക്ഖതി, ന ഹി മഹാഥേരോ സാവസേസം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസീതി.

‘‘നത്ഥി പജാനനാ’’തിആദിനാ ഉഭിന്നം സുത്താനം സാതിസയം അസങ്കരകാരണം ദസ്സേതി. തത്ഥ പജാനനാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ പദട്ഠാനഭൂതാ വുട്ഠാനഗാമിനീ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ. ഇമാനി ചത്താരി സുത്താനീതി ഇമേസം സുത്താനം വാസനാഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയാനം വക്ഖമാനാനഞ്ച സംകിലേസഭാഗിയഅസേക്ഖഭാഗിയാനം വസേന ചത്താരി സുത്താനി. ദേസനായാതി ദേസനാനയേന. സബ്ബതോ വിചയേന ഹാരേന വിചിനിത്വാതി സബ്ബതോഭാഗേന ഏകാദസസു ഠാനേസു പക്ഖിപിത്വാ വിചയേന ഹാരേന വിചിനിത്വാ. ‘‘യുത്തിഹാരേന യോജേതബ്ബാനീ’’തി ഏതേന വിചയഹാരയുത്തിഹാരാ വിഭത്തിഹാരസ്സ പരികമ്മട്ഠാനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘യാവതികാ ഞാണസ്സ ഭൂമീ’’തി ഇമിനാ വിഭത്തിഹാരസ്സ മഹാവിസയതം ദസ്സേതി.

൩൪. ഏവം വാസനാഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയഭാവേഹി ധമ്മേ ഏകദേസേന വിഭജിത്വാ ഇദാനി തേസം കിലേസഭാഗിയഅസേക്ഖഭാഗിയഭാവേഹി സാധാരണാസാധാരണഭാവേഹി വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ സാധാരണാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാതി കതമേ സഭാവധമ്മാ. സാധാരണാതി അവിസിട്ഠാ, സമാനാതി അത്ഥോ. ദ്വേ ധമ്മാതി ദുവേ പകതിയോ. പകതിഅത്ഥോ ഹി അയം ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘ജാതിധമ്മാനം സത്താന’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൩൩) വിയ. നാമസാധാരണാതി നാമേന സാധാരണാ, കുസലാകുസലാതി സമാനനാമാതി അത്ഥോ. വത്ഥുസാധാരണാതി വത്ഥുനാ നിസ്സയേന സാധാരണാ, ഏകസന്തതിപതിതതായ സമാനവത്ഥുകാതി അത്ഥോ. വിസേസതോ സംകിലേസപക്ഖേ പഹാനേകട്ഠാ നാമസാധാരണാ, സഹജേകട്ഠാ വത്ഥുസാധാരണാ. അഞ്ഞമ്പി ഏവം ജാതിയന്തി കിച്ചപച്ചയപടിപക്ഖാദീഹി സമാനം സങ്ഗണ്ഹാതി. മിച്ഛത്തനിയതാനം അനിയതാനന്തി ഇദം പുഥുജ്ജനാനം ഉപലക്ഖണം. തസ്മാ സസ്സതവാദാ ഉച്ഛേദവാദാതി ആദികോ സബ്ബോ പുഥുജ്ജനഭേദോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോ. ദസനപ്പഹാതബ്ബാ കിലേസാ സാധാരണാ മിച്ഛത്തനിയതാനം അനിയതാനം ഏവ ച സമ്ഭവതോ സമ്മത്തനിയതാനം അസമ്ഭവതോ ച. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അരിയസാവകോതി സേക്ഖം സന്ധായ വദതി. സബ്ബാ സാ അവീതരാഗേഹി സാധാരണാതി ലോകിയസമാപത്തി രൂപാവചരാ അരൂപാവചരാ ദിബ്ബവിഹാരോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തീതി ഏവമാദീഹി പരിയായേഹി സാധാരണാ. കുസലസമാപത്തി പന ഇമിനാ പരിയായേന സിയാ അസാധാരണാ, ഇമം പന ദോസം പസ്സന്താ കേചി ‘‘യം കിഞ്ചി…പേ… സബ്ബാ സാ അവീതരാഗേഹി സാധാരണാ’’തി പഠന്തി. കഥം തേ ഓധിസോ ഗഹിതാ, അഥ ഓധിസോ ഗഹേതബ്ബാ, കഥം സാധാരണാതി? അനുയോഗം മനസികത്വാ തം വിസോധേന്തോ ആഹ – ‘‘സാധാരണാ ഹി ധമ്മാ ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തിആദി. തസ്സത്ഥോ – യഥാ മിച്ഛത്തനിയതാനം അനിയതാനഞ്ച സാധാരണാതി വുത്തം, ഏവം സാധാരണാ ധമ്മാ ന സബ്ബസത്താനം സാധാരണതായ സാധാരണാ, കസ്മാ? യസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരം പരം സകം സകം വിസയം നാതിവത്തന്തി. പടിനിയതഞ്ഹി തേസം പവത്തിട്ഠാനം, ഇതരഥാ തഥാ വോഹാരോ ഏവ ന സിയാതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ച ഏതേ ഏവ ധമ്മാ ഏവം നിയതാ വിസയാ, തസ്മാ ‘‘യോപി ഇമേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ന സോ തം ധമ്മം ഉപാതിവത്തതീ’’തി ആഹ. ന ഹി മിച്ഛത്തനിയതാനം അനിയതാനഞ്ച ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ കിലേസാ ന സന്തി, അഞ്ഞേസം വാ സന്തീതി ഏവം സേസേപി വത്തബ്ബം.

അസാധാരണോ നാമ ധമ്മോ തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പച്ചത്തനിയതോ അരിയേസു സേക്ഖാസേക്ഖധമ്മവസേന അനരിയേസു സബ്ബാഭബ്ബപഹാതബ്ബവസേന ഗവേസിതബ്ബോ, ഇതരസ്സ തഥാ നിദ്ദിസിതബ്ബഭാവാഭാവതോ. സോ ച ഖോ സാധാരണാവിധുരതായ തം തം ഉപാദായ തഥാവുത്തദേസനാനുസാരേനാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘കതമേ ധമ്മാ അസാധാരണാ യാവ ദേസനം ഉപാദായ ഗവേസിതബ്ബാ സേക്ഖാസേക്ഖാ ഭബ്ബാഭബ്ബാ’’തി ഇമിനാ. അട്ഠമകസ്സാതി സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ. ധമ്മതാതി ധമ്മസഭാവോ പഠമസ്സ മഗ്ഗട്ഠതാ ദുതിയസ്സ ഫലട്ഠതാ. പഠമസ്സ വാ പഹീയമാനകിലേസതാ. ദുതിയസ്സ പഹീനകിലേസതാ. പുന അട്ഠമകസ്സാതി അനാഗാമിമഗ്ഗട്ഠസ്സ. നാമന്തി സേക്ഖാതി നാമം. ധമ്മതാതി തംതംമഗ്ഗട്ഠതാ ഹേട്ഠിമഫലട്ഠതാ ച. പടിപന്നകാനന്തി മഗ്ഗസമങ്ഗീനം. നാമന്തി പടിപന്നകാതി നാമം. ഏവം ‘‘അട്ഠമകസ്സാ’’തിആദിനാ അരിയപുഗ്ഗലേസു അസാധാരണധമ്മം ദസ്സേത്വാ ഇതരേസു നയദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏവം വിസേസാനുപസ്സിനാ’’തിആദി വുത്തം. ലോകിയധമ്മേസു ഏവ ഹി ഹീനാദിഭാവോ. തത്ഥ വിസേസാനുപസ്സിനാതി അസാധാരണധമ്മാനുപസ്സിനാ. മിച്ഛത്തനിയതാനം അനിയതാ ധമ്മാ സാധാരണാ മിച്ഛത്തനിയതാ ധമ്മാ അസാധാരണാ. മിച്ഛത്തനിയതേസുപി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികാനം അനിയതാ ധമ്മാ സാധാരണാ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠി അസാധാരണാതി ഇമിനാ നയേന വിസേസാനുപസ്സിനാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവം നാനാനയേഹി ധമ്മവിഭത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭൂമിവിഭത്തിം പദട്ഠാനവിഭത്തിഞ്ച വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദസ്സനഭൂമീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദസ്സനഭൂമീതി പഠമമഗ്ഗോ. യസ്മാ പന പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ അരിയസാവകോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ നാമ ഹോതി, തതോ പരം ഓക്കന്തോ, തസ്മാ ‘‘ദസ്സനഭൂമി നിയാമാവക്കന്തിയാ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠിമോ ഹേട്ഠിമോ മഗ്ഗോ ഉപരിഉപരിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ കാരണം ഹോതി, സക്കായദിട്ഠിആദീനി അപ്പഹായ കാമരാഗബ്യാപാദാദിപ്പഹാനസ്സ അസക്കുണേയ്യത്താ. തഥാപി അരിയമഗ്ഗോ അത്തനോ ഫലസ്സ വിസേസകാരണം ആസന്നകാരണഞ്ചാതി ദസ്സേതും ‘‘ഭാവനാഭൂമി ഉത്തരികാനം ഫലാനം പത്തിയാ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ഞാണുത്തരസ്സ തഥാവിധപച്ചയസമായോഗേ ച ഹോതീതി സാ വിപസ്സനായ പദട്ഠാനന്തി വുത്താ. ഇതരാ പന തിസ്സോപി പടിപദാ സമഥം ആവഹന്തി ഏവ. താസു സബ്ബമുദുതായ ദസ്സിതായ സേസാപി ദസ്സിതാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ സമഥസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി.

ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി ദാനമേവ ദാനമയം, പുജ്ജഫലനിബ്ബത്തനട്ഠേന പുഞ്ഞം, തദേവ കത്തബ്ബതോ കിരിയാ, പയോഗസമ്പത്തിയാദീനം അധിട്ഠാനഭാവതോ വത്ഥു ചാതി ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. പരതോഘോസസ്സാതി ധമ്മസ്സവനസ്സ. സാധാരണന്തി ന ബീജം വിയ അങ്കുരസ്സ, ദസ്സനഭൂമിആദയോ വിയ വാ നിയാമാവക്കന്തിആദീനം ആവേണികം, അഥ ഖോ സാധാരണം, തദഞ്ഞകാരണേഹിപി പരതോഘോസസ്സ പവത്തനതോതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ കേചി ദായകസ്സ ദാനാനുമോദനം ആചിണ്ണന്തി ദാനം പരതോഘോസസ്സ കാരണന്തി വദന്തി. ദായകോ പന ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിം ആകങ്ഖന്തോ ദാനസീലാദിഗുണവിസേസാനം സവനേ യുത്തപ്പയുത്തോ ഹോതീതി ദാനം ധമ്മസ്സവനസ്സ കാരണം വുത്തം.

സീലസമ്പന്നോ വിപ്പടിസാരാഭാവേന സമാഹിതോ ധമ്മചിന്താസമത്ഥോ ഹോതീതി സീലം ചിന്താമയഞാണസ്സ കാരണന്തി ആഹ ‘‘സീലമയ’’ന്തിആദി. ഭാവനാമയന്തി സമഥസങ്ഖാതം ഭാവനാമയം. ഭാവനാമയിയാതി ഉപരിഝാനസങ്ഖാതായ വിപസ്സനാസങ്ഖാതായ ച ഭാവനാമയിയാ. പുരിമം പുരിമഞ്ഹി പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ പദട്ഠാനം. ഇദാനി യസ്മാ ദാനം സീലം ലോകിയഭാവനാ ച ന കേവലം യഥാവുത്തപരതോഘോസാദീനംയേവ, അഥ ഖോ യഥാക്കമം പരിയത്തിബാഹുസച്ചകമ്മട്ഠാനാനുയോഗമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീനമ്പി പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ തമ്പി നയം ദസ്സേതും പുന ‘‘ദാനമയ’’ന്തിആദിനാ ദേസനം വഡ്ഢേസി. തഥാ പതിരൂപദേസവാസാദയോ കായവിവേകചിത്തവിവേകാദീനം കാരണം ഹോതീതി ഇമം നയം ദസ്സേതും ‘‘പതിരൂപദേസവാസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കുസലവീമംസായാതി പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ. അകുസലപരിച്ചാഗോതി ഇമിനാ പഹാനപരിഞ്ഞാ വുത്താതി. സമാധിന്ദ്രിയസ്സാതി മഗ്ഗസമാധിന്ദ്രിയസ്സ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

വിഭത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.