൪. പടിനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൫. ഏവം ഹാരാദയോ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഗാഥാബന്ധവസേന സരൂപതോ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തേസു ഹാരേ താവ പടിനിദ്ദേസവസേന വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കതമോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ദേസനാഹാരോതി പുച്ഛിതബ്ബധമ്മനിദസ്സനം. കിഞ്ചാപി ദേസനാഹാരോ നിദ്ദേസവാരേ സരൂപതോ ദസ്സിതോ, പടിനിദ്ദേസസ്സ പന വിസയം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ഗാഥം ഏകദേസേന പച്ചാമസതി. അയം ദേസനാഹാരോ പുബ്ബാപരാപേക്ഖോ. തത്ഥ പുബ്ബാപേക്ഖത്തേ ‘‘കതമോ ദേസനാഹാരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി സരൂപതോ ദസ്സിതസ്സ നിഗമനം ഹോതി. പരാപേക്ഖത്തേ പന ‘‘അയം ദേസനാഹാരോ കിം ദേസയതീ’’തി ദേസനാകിരിയായ കത്തുനിദ്ദേസോ ഹോതി. തേന ദേസനാഹാരസ്സ അന്വത്ഥസഞ്ഞതം ദസ്സേതി. ദേസയതീതി സംവണ്ണേതി, വിത്ഥാരേതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അനേന ദേസേതബ്ബധമ്മേ സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസ്സാദ’’ന്തിആദിമാഹ, തം പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ. തസ്മാ ഇതോ പരമ്പി അവുത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. ‘‘കത്ഥ പന ആഗതേ അസ്സാദാദികേ അയം ഹാരോ സംവണ്ണേതീ’’തി അനുയോഗം മനസികത്വാ ദേസനാഹാരേന സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദികം സബ്ബപരിയത്തിധമ്മസങ്ഗാഹകം ഭഗവതോ ഛഛക്കദേസനം ഏകദേസേന ദസ്സേതി.

തത്ഥ ധമ്മന്തി അയം ധമ്മ-സദ്ദോ പരിയത്തിസച്ചസമാധിപഞ്ഞാപകതിപുഞ്ഞാപത്തിഞേയ്യാദീസു ബഹൂസു അത്ഥേസു ദിട്ഠപ്പയോഗോ. തഥാ ഹി ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, ധമ്മം പരിയാപുണാതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൭൩) പരിയത്തിധമ്മേ ദിസ്സതി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൯൯; മഹാവ. ൧൮) സച്ചേ. ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩, ൧൪൫) സമാധിമ്ഹി. ‘‘സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ’’തി ഏവമാദീസു (ജാ. ൧.൧.൫൭; ൧.൨.൧൪൭-൧൪൮) പഞ്ഞായം. ‘‘ജാതിധമ്മാനം, ഭിക്ഖവേ, സത്താന’’ന്തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൯൮; മ. നി. ൧.൧൩൧) പകതിയം. ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨; ൧.൧൫.൩൮൫) പുഞ്ഞേ. ‘‘ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൨൩൩) ആപത്തിയം. ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧) ഞേയ്യേ. ഇധ പന പരിയത്തിയം ദട്ഠബ്ബോതി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; ധ. സ. അട്ഠ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡ ൧; ബു. വം. അട്ഠ. ൧.൧).

വോതി പന അയം വോ-സദ്ദോ ‘‘ഹന്ദ ദാനി, ഭിക്ഖവേ, പവാരേമി വോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൧൫) ഏത്ഥ ഉപയോഗത്ഥേ ആഗതോ. ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൩) കരണത്ഥേ. ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ പരിസുദ്ധകായകമ്മന്താ’’തിആദീസു പദപൂരണേ. ‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൭൨) സമ്പദാനത്ഥേ. ഇധാപി സമ്പദാനത്ഥേ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഭിക്ഖനസീലതാദിഗുണയോഗേന ഭിക്ഖൂ, ഭിന്നകിലേസതാദിഗുണയോഗേന വാ. അഥ വാ സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖന്തീതി ഭിക്ഖൂ. ഭിക്ഖവേതി തേസം ആലപനം. തേന തേ ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേന്തോ അത്തനോ മുഖാഭിമുഖം കരോതി. ദേസേസ്സാമീതി കഥേസ്സാമി. തേന നാഹം ധമ്മിസ്സരതായ തുമ്ഹേ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാരേയ്യാമി, അനാവരണഞാണേന സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പച്ചക്ഖകാരിതായ പന ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി ഇദാനി പവത്തിയമാനം ധമ്മദേസനം പടിജാനാതി. ആദികല്യാണന്തിആദീസു ആദിമ്ഹി കല്യാണം ആദികല്യാണം, ആദികല്യാണമേതസ്സാതി വാ ആദികല്യാണം. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ സീലേന ആദികല്യാണം. സമാധിനാ മജ്ഝേകല്യാണം. പഞ്ഞായ പരിയോസാനകല്യാണം. ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ വാ ആദികല്യാണം. ധമ്മസുധമ്മതായ മജ്ഝേകല്യാണം. സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണം. അഥ വാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുവിനയനേന ആദികല്യാണം. വിപഞ്ചിതഞ്ഞുവിനയനേന മജ്ഝേകല്യാണം നേയ്യപുഗ്ഗലവിനയനേന പരിയോസാനകല്യാണം. അയമേവത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ.

അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം. ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സങ്കാസനാദിഛഅത്ഥപദസമായോഗതോ വാ സാത്ഥം. അക്ഖരാദിഛബ്യഞ്ജനപദസമായോഗതോ സബ്യഞ്ജനം. അയമേവത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ. ഉപനേതബ്ബാഭാവതോ ഏകന്തേന പരിപുണ്ണന്തി കേവലപരിപുണ്ണം. അപനേതബ്ബാഭാവതോ പരിസുദ്ധം. സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ വാ പരിപുണ്ണം. ചതുരോഘനിത്ഥരണായ പവത്തിയാ ലോകാമിസനിരപേക്ഖതായ ച പരിസുദ്ധം. ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ഉത്തമം ബ്രഹ്മൂനം വാ സേട്ഠാനം അരിയാനം ചരിയം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസയിസ്സാമി പരിദീപയിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ഏവം ഭഗവതാ ദേസിതോ പകാസിതോ ച സാസനധമ്മോ യേസം അസ്സാദാദീനം ദസ്സനവസേന പവത്തോ, തേ അസ്സാദാദയോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭൂതാ യത്ഥ യത്ഥ പാഠേ സവിസേസം വുത്താ, തതോ തതോ നിദ്ധാരേത്വാ ഉദാഹരണവസേന ഇധാനേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കാമന്തി മനാപിയരൂപാദിം തേഭൂമകധമ്മസങ്ഖാതം വത്ഥുകാമം. കാമയമാനസ്സാതി ഇച്ഛന്തസ്സ. തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതീതി തസ്സ കാമയമാനസ്സ സത്തസ്സ തം കാമസങ്ഖാതം വത്ഥു സമിജ്ഝതി ചേ, സചേ സോ തം ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധാപീതിമനോ ഹോതീതി ഏകംസേന തുട്ഠചിത്തോ ഹോതി. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. മച്ചോതി സത്തോ. യദിച്ഛതീതി യം ഇച്ഛതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അയം അസ്സാദോതി യായം അധിപ്പായസമിജ്ഝനാ ഇച്ഛിതലാഭേ പീതിമനതാ സോമനസ്സം, അയം അസ്സാദേതബ്ബതോ അസ്സാദോ.

തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കാമേ ഇച്ഛമാനസ്സ, കാമേന വാ യായമാനസ്സ. ഛന്ദജാതസ്സാതി ജാതതണ്ഹസ്സ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ. തേ കാമാ പരിഹായന്തീതി തേ വത്ഥുകാമാ കേനചി അന്തരായേന വിനസ്സന്തി ചേ. സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീതി അഥ അയോമയാദിനാ സല്ലേന വിദ്ധോ വിയ പീളിയതീതി അത്ഥോ. അയം ആദീനവോതി യായം കാമാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ കാമയാനസ്സ സത്തസ്സ രുപ്പനാ ദോമനസ്സുപ്പത്തി, അയം ആദീനവോ.

യോ കാമേ പരിവജ്ജേതീതി യോ ഭിക്ഖു യഥാവുത്തേ കാമേ തത്ഥ ഛന്ദരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനേന വാ സമുച്ഛിന്ദനേന വാ സബ്ബഭാഗേന വജ്ജേതി. യഥാ കിം? സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോതി, യഥാ കോചി പുരിസോ ജീവിതുകാമോ കണ്ഹസപ്പം പടിപഥേ പസ്സിത്വാ അത്തനോ പാദേന തസ്സ സിരം പരിവജ്ജേതി, സോമം…പേ… സമതിവത്തതീതി സോ ഭിക്ഖു സബ്ബം ലോകം വിസരിത്വാ ഠിതത്താ ലോകേ വിസത്തികാസങ്ഖാതം ഇമം തണ്ഹം സതിമാ ഹുത്വാ സമതിക്കമതീതി. ഇദം നിസ്സരണന്തി യദിദം വിസത്തികാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ നിബ്ബാനാരമ്മണേന അരിയമഗ്ഗേന സമതിവത്തനം, ഇദം നിസ്സരണം.

ഖേത്തന്തി കേദാരാദിഖേത്തം. വത്ഥുന്തി ഘരവത്ഥുആദിവത്ഥും. ഹിരഞ്ഞം വാതി കഹാപണസങ്ഖാതം സുവണ്ണസങ്ഖാതഞ്ച ഹിരഞ്ഞം. വാ-സദ്ദോ വികപ്പനത്ഥോ, സോ സബ്ബപദേസു യോജേതബ്ബോ. ഗവാസ്സന്തി ഗാവോ ച അസ്സേ ചാതി ഗവാസ്സം. ദാസപോരിസന്തി ദാസേ ച പോരിസേ ചാതി ദാസപോരിസം. ഥിയോതി ഇത്ഥിയോ. ബന്ധൂതി ഞാതിബന്ധവോ. പുഥൂ കാമേതി അഞ്ഞേപി വാ മനാപിയരൂപാദികേ ബഹൂ കാമഗുണേ. യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീതി യോ സത്തോ അനു അനു അഭികങ്ഖതി പത്ഥേതീതി അത്ഥോ. അയം അസ്സാദോതി യദിദം ഖേത്താദീനം അനുഗിജ്ഝനം, അയം അസ്സാദേതി വത്ഥുകാമേ ഏതേനാതി അസ്സാദോ.

അബലാ നം ബലീയന്തീതി ഖേത്താദിഭേദേ കാമേ അനുഗിജ്ഝന്തം തം പുഗ്ഗലം കുസലേഹി പഹാതബ്ബത്താ അബലസങ്ഖാതാ കിലേസാ ബലീയന്തി അഭിഭവന്തി, സദ്ധാബലാദിവിരഹേന വാ അബലം തം പുഗ്ഗലം അബലാ കിലേസാ ബലീയന്തി, അബലത്താ അഭിഭവന്തീതി അത്ഥോ. മദ്ദന്തേനം പരിസ്സയാതി ഏനം കാമഗിദ്ധം കാമേ പരിയേസന്തം രക്ഖന്തഞ്ച സീഹാദയോ ച പാകടപരിസ്സയാ കായദുച്ചരിതാദയോ ച അപാകടപരിസ്സയാ മദ്ദന്തി. തതോ നം…പേ… ദകന്തി തതോ തേഹി പാകടാപാകടപരിസ്സയേഹി അഭിഭൂതം തം പുഗ്ഗലം ജാതിആദിദുക്ഖം സമുദ്ദേ ഭിന്നനാവം ഉദകം വിയ അന്വേതി അനുഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അയം ആദീനവോതി യ്വായം തണ്ഹാദുച്ചരിതസംകിലേസഹേതുകോ ജാതിആദിദുക്ഖാനുബന്ധോ, അയം ആദീനവോ.

തസ്മാതി യസ്മാ കാമഗിദ്ധസ്സ വുത്തനയേന ദുക്ഖാനുബന്ധോ വിജ്ജതി, തസ്മാ. ജന്തൂതി സത്തോ. സദാ സതോതി പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗേന സതോ ഹുത്വാ. കാമാനി പരിവജ്ജയേതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന ച രൂപാദീസു വത്ഥുകാമേസു സബ്ബപ്പകാരം കിലേസകാമം അനുപ്പാദേന്തോ കാമാനി പരിവജ്ജയേ പജഹേയ്യ. തേ പഹായ തരേ ഓഘന്തി ഏവം തേ കാമേ പഹായ തപ്പഹാനകരഅരിയമഗ്ഗേനേവ ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരേയ്യ, തരിതും സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ. നാവം സിത്വാവ പാരഗൂതി യഥാ പുരിസോ ഉദകഗ്ഗഹണേന ഗരുഭാരം നാവം ഉദകം ബഹി സിഞ്ചിത്വാ ലഹുകായ നാവായ അപ്പകസിരേനേവ പാരഗൂ ഭവേയ്യ, പാരം ഗച്ഛേയ്യ, ഏവമേവ അത്തഭാവനാവം കിലേസൂദകഗരുകം സിഞ്ചിത്വാ ലഹുകേന അത്തഭാവേന പാരഗൂ ഭവേയ്യ, പാരം നിബ്ബാനം അരഹത്തപ്പത്തിയാ ഗച്ഛേയ്യ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനേനാതി അത്ഥോ. ഇദം നിസ്സരണന്തി യം കാമപ്പഹാനമുഖേന ചതുരോഘം തരിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ നിബ്ബാനം, ഇദം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണതോ നിസ്സരണന്തി.

ധമ്മോതി ദാനാദിപുഞ്ഞധമ്മോ. ഹവേതി നിപാതമത്തം. രക്ഖതി ധമ്മചാരിന്തി യോ തം ധമ്മം അപ്പമത്തോ ചരതി, തം ധമ്മചാരിം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഭേദേന ദുവിധതോപി അനത്ഥതോ രക്ഖതി പാലേതി. ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേതി വസ്സകാലേ ദേവേ വസ്സന്തേ യഥാ മഹന്തം ഛത്തം കുസലേന പുരിസേന ധാരിതം തം വസ്സതേമനതോ രക്ഖതി. തത്ഥ യഥാ തം ഛത്തം അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ അത്താനം രക്ഖന്തം ഛാദേന്തഞ്ച വസ്സാദിതോ രക്ഖതി, ഏവം ധമ്മോപി അത്തസമ്മാപണിധാനേന അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ ധമ്മചരിയായ അത്താനം രക്ഖന്തംയേവ രക്ഖതീതി അധിപ്പായോ. ഏസാ…പേ… ചാരീതി ഏതേന വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇദം ഫലന്തി ദിട്ഠധമ്മികേഹി സമ്പരായികേഹി ച അനത്ഥേഹി യദിദം ധമ്മസ്സ രക്ഖണം വുത്തം രക്ഖാവസാനസ്സ ച അബ്ഭുദയസ്സ നിപ്ഫാദനം, ഇദം നിസ്സരണം അനാമസിത്വാ ദേസനായ നിബ്ബത്തേതബ്ബതായ ഫലന്തി.

സബ്ബേ ധമ്മാതി സബ്ബേ സങ്ഖതാ ധമ്മാ. അനത്താതി നത്ഥി ഏതേസം അത്താ കാരകവേദകസഭാവോ, സയം വാ ന അത്താതി അനത്താതി. ഇതീതി ഏവം. യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതീതി യസ്മിം കാലേ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്തോ അനത്താനുപസ്സനാസങ്ഖാതായ പഞ്ഞായ പസ്സതി. അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേതി അഥ അനത്താനുപസ്സനായ പുബ്ബേ ഏവ അനിച്ചതാദുക്ഖതാനം സുപരിദിട്ഠത്താ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാവസേന വിപസ്സനാഗോചരഭൂതേ പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി നിബ്ബേദം ആപജ്ജതി. ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാതി യാ വുത്തലക്ഖണാ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ സബ്ബകിലേസവിസുജ്ഝനതോ വിസുദ്ധിസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ വാ അമതധാതുയാ മഗ്ഗോ ഉപായോ. അയം ഉപായോതി യദിദം അനത്താനുപസ്സനാമുഖേന സബ്ബസ്മിം വട്ടസ്മിം നിബ്ബിന്ദനം വുത്തം, തം വിസുദ്ധിയാ അധിഗമഹേതുഭാവതോ ഉപായോ.

‘‘ചക്ഖുമാ…പേ… പരിവജ്ജയേ’’തി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ ചക്ഖുമാ പുരിസോ സരീരേ വഹന്തേ വിസമാനി ഭൂമിപ്പദേസാനി ചണ്ഡതായ വാ വിസമേ ഹത്ഥിആദയോ പരിവജ്ജേതി, ഏവം ലോകേ സപ്പഞ്ഞോ പുരിസോ സപ്പഞ്ഞതായ ഹിതാഹിതം ജാനന്തോ പാപാനി ലാമകാനി ദുച്ചരിതാനി പരിവജ്ജേയ്യാതി. അയം ആണത്തീതി യാ അയം ‘‘പാപാനി പരിവജ്ജേതബ്ബാനീ’’തി ധമ്മരാജസ്സ ഭഗവതോ ആണാ, അയം ആണത്തീതി.

ഏവം വിസും വിസും സുത്തേസു ആഗതാ ഫലൂപായാണത്തിയോ ഉദാഹരണഭാവേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി താ ഏകതോ ആഗതാ ദസ്സേതും ‘‘സുഞ്ഞതോ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജാതി ആണത്തീതി ‘‘മോഘരാജ, സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരലോകം അവസവത്തിതാസല്ലക്ഖണവസേന വാ തുച്ഛഭാവസമനുപസ്സനവസേന വാ സുഞ്ഞോതി പസ്സാ’’തി ഇദം ധമ്മരാജസ്സ വചനം വിധാനഭാവതോ ആണത്തി. സബ്ബദാ സതികിരിയായ തംസുഞ്ഞതാദസ്സനം സമ്പജ്ജതീതി ‘‘സദാ സതോതി ഉപായോ’’തി വുത്തം. അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ചാതി വീസതിവത്ഥുകം സക്കായദസ്സനം ഉദ്ധരിത്വാ സമുച്ഛിന്ദിത്വാ. ഏവം മച്ചുതരോ സിയാതി. ഇദം ഫലന്തി യം ഏവം വുത്തേന വിധിനാ മച്ചുതരണം മച്ചുനോ വിസയാതിക്കമനം തസ്സ യം പുബ്ബഭാഗപടിപദാപടിപജ്ജനം, ഇദം ദേസനായ ഫലന്തി അത്ഥോ. യഥാ പന അസ്സാദാദയോ സുത്തേ കത്ഥചി സരൂപതോ കത്ഥചി നിദ്ധാരേതബ്ബതായ കത്ഥചി വിസും വിസും കത്ഥചി ഏകതോ ദസ്സിതാ, ന ഏവം ഫലാദയോ. ഫലാദയോ പന സബ്ബത്ഥ സുത്തേ ഗാഥാസു വാ ഏകതോ ദസ്സേതബ്ബാതി ഇമസ്സ നയസ്സ ദസ്സനത്ഥം വിസും വിസും ഉദാഹരിത്വാപി പുന ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോക’’ന്തിആദിനാ ഏകതോ ഉദാഹരണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൬. ഏവം അസ്സാദാദയോ ഉദാഹരണവസേന സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ പുഗ്ഗലവിഭാഗേന ദേസനാവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതം ഘടിതമത്തം ഉദ്ദിട്ഠമത്തം യസ്സ നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസാ ന കതാ, തം ജാനാതീതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. ഉദ്ദേസമത്തേന സപ്പഭേദം സവിത്ഥാരമത്ഥം പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ, ഉഗ്ഘടിതം വാ ഉച്ചലിതം ഉട്ഠപിതന്തി അത്ഥോ, തം ജാനാതീതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. ധമ്മോ ഹി ദേസിയമാനോ ദേസകതോ ദേസനാഭാജനം സങ്കമന്തോ വിയ ഹോതി, തമേസ ഉച്ചലിതമേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ, ചലിതമേവ വാ ഉഗ്ഘടിതം. സസ്സതാദിആകാരസ്സ ഹി വേനേയ്യാനം ആസയസ്സ ബുദ്ധാവേണികാ ധമ്മദേസനാ തങ്ഖണപതിതാ ഏവ ചലനായ ഹോതി, തതോ പരമ്പരാനുവത്തിയാ, തത്ഥായം ഉഗ്ഘടിതേ ചലിതമത്തേയേവ ആസയേ ധമ്മം ജാനാതി അവബുജ്ഝതീതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, തസ്സ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ നിസ്സരണം ദേസയതി, തത്തകേനേവ തസ്സ അത്ഥസിദ്ധിതോ. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതം നിദ്ദിട്ഠം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, വിപഞ്ചിതം വാ മന്ദം സണികം ധമ്മം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, തസ്സ വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി, നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരായ ദേസനായ തസ്സ അത്ഥസിദ്ധിതോ. നേതബ്ബോ ധമ്മസ്സ പടിനിദ്ദിസേന അത്ഥം പാപേതബ്ബോതി നേയ്യോ, മുദിന്ദ്രിയതായ വാ പടിലോമഗ്ഗഹണതോ നേതബ്ബോ അനുനേതബ്ബോതി നേയ്യോ, തസ്സ നേയ്യസ്സ അസ്സാദം ആദീനവം നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി, അനവസേസേത്വാവ ദേസനേന തസ്സ അത്ഥസിദ്ധിതോ. തത്ഥായം പാളി –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഹ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ.

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ.

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോമനസികരോതോ കല്യാണമിത്തേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ ഏവം അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ’’തി (പു. പ. ൧൪൮-൧൫൦).

പദപരമോ പനേത്ഥ നേത്തിയം പടിവേധസ്സ അഭാജനന്തി ന ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച അസ്സാദോ, ആദീനവോ, നിസ്സരണം, അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച, അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച, ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച, അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ചാതി ഏതേ സത്ത പട്ഠാനനയാ.

തേസു തതിയഛട്ഠസത്തമാ വേനേയ്യത്തയവിനയനേ സമത്ഥതായ ഗഹിതാ, ഇതരേ ചത്താരോ ന ഗഹിതാ. ന ഹി കേവലേന അസ്സാദേന ആദീനവേന തദുഭയേന വാ കഥിതേന വേനേയ്യവിനയനം സമ്ഭവതി, കിലേസാനം പഹാനാവചനതോ. പഞ്ചമോപി ആദീനവാവചനതോ നിസ്സരണസ്സ അനുപായോ ഏവ. ന ഹി വിമുത്തിരസാ ഭഗവതോ ദേസനാ വിമുത്തിം തദുപായഞ്ച അനാമസന്തീ പവത്തതി. തസ്മാ ഏതേ ചത്താരോ നയാ അനുദ്ധടാ. സചേ പന പദപരമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന പവത്തം സംകിലേസഭാഗിയം വാസനാഭാഗിയം തദുഭയഭാഗേ ഠിതം ദേസനം സുത്തേകദേസം ഗാഥം വാ താദിസം ഏതേസം നയാനം ഉദാഹരണഭാവേന ഉദ്ധരതി, ഏവം സതി സത്തന്നമ്പി നയാനം ഗഹണം ഭവേയ്യ. വേനേയ്യവിനയനം പന തേസം സന്താനേ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനം. തം യഥാവുത്തേഹി ഏവ നയേതി, നാവസേസേഹീതി ഇതരേ ഇധ ന വുത്താ. യസ്മാ പന പേടകേ (പേടകോ. ൨൩) –

‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച?

യാനി കരോതി പുരിസോ, താനി അത്തനി പസ്സതി;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപക’’ന്തി.

തത്ഥ യം കല്യാണകാരീ കല്യാണം പച്ചനുഭോതി, അയം അസ്സാദോ. യം പാപകാരീ പാപം പച്ചനുഭോതി, അയം ആദീനവോ.

അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകധമ്മാ. കതമേ അട്ഠ? ലാഭോതിആദി (അ. നി. ൮.൬). തത്ഥ ലാഭോ യസോ സുഖം പസംസാ, അയം അസ്സാദോ. അലാഭോ അയസോ ദുക്ഖം നിന്ദാ, അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാനം, അധിപ്പായോ ച ഇജ്ഝതി;

ഖിപ്പഞ്ച പരമം സന്തിം, നിബ്ബാനമധിഗച്ഛതീ’’തി. (പേടകോ. ൨൩);

അയം അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

ദ്വത്തിംസിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ…പേ… വിവടച്ഛദോതി സബ്ബം ലക്ഖണസുത്തം, (ദീ. നി. ൩.൧൯൯) അയം അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഭാരഹാരോ ച പുഗ്ഗലോ;

ഭാരാദാനം ദുഖം ലോകേ, ഭാരനിക്ഖേപനം സുഖം.

‘‘നിക്ഖിപിത്വാ ഗരും ഭാരം, അഞ്ഞം ഭാരം അനാദിയ;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. (സം. നി. ൩.൨൨);

അയം ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ, അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോതി. (മ. നി. ൨.൩൦൭; ഥേരഗാ. ൭൮൭-൭൮൮; പേടകോ. ൨൩);

അയം അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ചാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ തേപി നയാ ഇധ നിദ്ധാരേത്വാ വേദിതബ്ബാ. ഫലാദീസുപി അയം നയോ ലബ്ഭതി ഏവ. യസ്മാ പേടകേ (പേടകോ. ൨൨) ‘‘തത്ഥ കതമം ഫലഞ്ച ഉപായോ ച? സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി ഗാഥാ (സം. നി. ൧.൨൩), ഇദം ഫലഞ്ച ഉപായോ ച.

തത്ഥ കതമം ഫലഞ്ച ആണത്തി ച?

‘‘സചേ ഭായഥ ദുക്ഖസ്സ, സചേ വോ ദുക്ഖമപ്പിയം;

മാകത്ഥ പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോതി. (ഉദാ. ൪൪);

ഇദം ഫലഞ്ച ആണത്തി ച.

തത്ഥ കതമോ ഉപായോ ച ആണത്തി ച?

‘‘കുമ്ഭൂപമം കായമിമം വിദിത്വാ, നഗരൂപമം ചിത്തമിദം ഠപേത്വാ;

യോധേഥ മാരം പഞ്ഞാവുധേന, ജിതഞ്ച രക്ഖേ അനിവേസനോ സിയാ’’തി. (ധ. പ. ൪൦);

അയം ഉപായോ ച ആണത്തി ച. ഏവം ഫലാദീനം ദുകവസേനപി ഉദാഹരണം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച യോ നിസ്സരണദേസനായ വിനേതബ്ബോ, സോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതിആദിനാ യഥാ ദേസനാവിഭാഗേന പുഗ്ഗലവിഭാഗസിദ്ധി ഹോതി, ഏവം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ ഭഗവാ നിസ്സരണം ദേസേതീതിആദിനാ പുഗ്ഗലവിഭാഗേന ദേസനാവിഭാഗോ സമ്ഭവതീതി സോ തഥാ ദസ്സിതോ.

ഏവം യേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന ദേസനാവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, തേ പുഗ്ഗലേ പടിപദാവിഭാഗേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പടിപദാഭിഞ്ഞാകതോ വിഭാഗോ പടിപദാകതോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. താ പനേതാ ച സമഥവിപസ്സനാപടിപത്തിവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി. കഥം? സമഥപക്ഖേ താവ പഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ യാവ തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരം ഉപ്പജ്ജതി, താവ പവത്താ സമഥഭാവനാ ‘‘പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. ഉപചാരതോ പന പട്ഠായ യാവ അപ്പനാ താവ പവത്താ പഞ്ഞാ ‘‘അഭിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി.

സാ പനായം പടിപദാ ഏകച്ചസ്സ ദുക്ഖാ ഹോതി നീവരണാദിപച്ചനീകധമ്മസമുദാചാരഗഹണതായ കിച്ഛാ അസുഖസേവനാതി അത്ഥോ, ഏകച്ചസ്സ തദഭാവേന സുഖാ. അഭിഞ്ഞാപി ഏകച്ചസ്സ ദന്ധാ ഹോതി മന്ദാ അസീഘപ്പവത്തി, ഏകച്ചസ്സ ഖിപ്പാ അമന്ദാ സീഘപ്പവത്തി. തസ്മാ യോ ആദിതോ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി. യോ പന വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസോ അപ്പനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന അങ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി, തസ്സ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. യോ ഖിപ്പം അങ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി, തസ്സ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. യോ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സുഖേന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, തസ്സ സുഖാ പടിപദാ നാമ ഹോതി.

വിപസ്സനാപക്ഖേ പന യോ രൂപാരൂപമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസന്തോ ചത്താരി മഹാഭൂതാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉപാദാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, രൂപാരൂപം പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ നാമ ഹോതി. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ പന വിപസ്സനാപരിവാസേ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. യോപി രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ നാമരൂപം വവത്ഥപേന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ വവത്ഥപേതി, വവത്ഥപിതേ ച നാമരൂപേ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതും സക്കോതി. തസ്സാപി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.

അപരോ നാമരൂപമ്പി വവത്ഥപേത്വാ പച്ചയേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, പച്ചയേ ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി. ഏവമ്പി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.

അപരോ പച്ചയേപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പടിവിജ്ഝതി, പടിവിദ്ധലക്ഖണോ ച വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി. ഏവമ്പി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.

അപരോ ലക്ഖണാനിപി പടിവിജ്ഝിത്വാ വിപസ്സനാഞാണേ തിക്ഖേ സൂരേ സുപ്പസന്നേ വഹന്തേ ഉപ്പന്നം വിപസ്സനാനികന്തിം പരിയാദിയമാനോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിയാദിയതി, നികന്തിഞ്ച പരിയാദിയിത്വാ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി. ഏവമ്പി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. ഇമിനാവുപായേന ഇതരാപി തിസ്സോ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ. വിപസ്സനാപക്ഖികാ ഏവ പനേത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ ദട്ഠബ്ബാ.

ചത്താരോ പുഗ്ഗലാതി യഥാവുത്തപടിപദാവിഭാഗേന ചത്താരോ പടിപന്നകപുഗ്ഗലാ. തം പന പടിപദാവിഭാഗം സദ്ധിം ഹേതുപായഫലേഹി ദസ്സേതും ‘‘തണ്ഹാചരിതോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ചരിതന്തി ചരിയാ, വുത്തീതി അത്ഥോ. തണ്ഹായ നിബ്ബത്തിതം ചരിതം ഏതസ്സാതി തണ്ഹാചരിതോ, തണ്ഹായ വാ പവത്തിതോ ചരിതോ തണ്ഹാചരിതോ, ലോഭജ്ഝാസയോതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിചരിതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മന്ദോതി മന്ദിയം വുച്ചതി അവിജ്ജാ, തായ സമന്നാഗതോ മന്ദോ, മോഹാധികോതി അത്ഥോ.

സതിന്ദ്രിയേനാതി സതിയാ ആധിപച്ചം കുരുമാനായ. സതിന്ദ്രിയമേവ ഹിസ്സ വിസദം ഹോതി. യസ്മാ തണ്ഹാചരിതതായ പുബ്ബഭാഗേ കോസജ്ജാഭിഭവേന ന വീരിയം ബലവം ഹോതി, മോഹാധികതായ ന പഞ്ഞാ ബലവതീ. തദുഭയേനാപി ന സമാധി ബലവാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സതിന്ദ്രിയമേവ ഹിസ്സ വിസദം ഹോതീ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘സതിപട്ഠാനേഹി നിസ്സയേഹീ’’തി. തണ്ഹാചരിതതായ ചസ്സ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം ന സുകരന്തി ദുക്ഖാ പടിപദാ, അവിസദഞാണതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാതി പുബ്ബേ വുത്തനയം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. നിയ്യാതീതി അരിയമഗ്ഗേന വട്ടദുക്ഖതോ നിഗ്ഗച്ഛതി.

ഉദത്ഥോതി ഉദഅത്ഥോ, ഉളാരപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാസഹായപടിലാഭേന ചസ്സ സമാധി തിക്ഖോ ഹോതി സമ്പയുത്തേസു ആധിപച്ചം പവത്തേതി. തേനേവാഹ – ‘‘സമാധിന്ദ്രിയേനാ’’തി. വിസദഞാണത്താ ‘‘ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായാ’’തി വുത്തം. സമാധിപധാനത്താ ഝാനാനം ഝാനേഹി നിസ്സയേഹീതി അയം വിസേസോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ദിട്ഠിചരിതോ അനിയ്യാനികമഗ്ഗമ്പി നിയ്യാനികന്തി മഞ്ഞമാനോ തത്ഥ ഉസ്സാഹബഹുലത്താ വീരിയാധികോ ഹോതി. വീരിയാധികതായേവ ചസ്സ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം സുകരന്തി സുഖാ പടിപദാ, അവിസദഞാണതായ പന ദന്ധാഭിഞ്ഞാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ’’തിആദിനാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

സച്ചേഹീതി അരിയസച്ചേഹി. അരിയസച്ചാനി ഹി ലോകിയാനി പുബ്ബഭാഗഞാണസ്സ സമ്മസനട്ഠാനതായ ലോകുത്തരാനി അധിമുച്ചനതായ മഗ്ഗഞാണസ്സ അഭിസമയട്ഠാനതായ ച നിസ്സയാനി ഹോന്തീതി. സേസം വുത്തനയമേവ. ഏത്ഥ ച ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്ഥോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ നേയ്യോ. ഇതരേ ദ്വേപി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂതി ഏവം യേന വേനേയ്യത്തയേന പുബ്ബേ ദേസനാവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, തദേവ വേനേയ്യത്തയം ഇമിനാ പടിപദാവിഭാഗേന ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി തം വേനേയ്യുപുഗ്ഗലവിഭാഗം അത്ഥനയയോജനായ വിസയം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. തണ്ഹായ സമാധിപടിപക്ഖത്താ തണ്ഹാചരിതോ വിസുജ്ഝമാനോ സമാധിമുഖേന വിസുജ്ഝതീതി ആഹ – ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമായാ’’തി. ‘‘സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൭൦; പടി. മ. ൨.൧, ൩) വചനതോ പന സമ്മാദിട്ഠിസഹിതേനേവ സമ്മാസമാധിനാ നിയ്യാനം, ന സമ്മാസമാധിനാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനായാ’’തി. ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തീതി അരഹത്തഫലസമാധീ’’തി സങ്ഗഹേസു വുത്തം. ഇധ പന അനാഗാമിഫലസമാധീതി വക്ഖതി. സോ ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീതി. തത്ഥ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ. സോ വിരജ്ജതി ഏതായാതി രാഗവിരാഗാ, തായ രാഗവിരാഗായ, രാഗപ്പഹായികായാതി അത്ഥോ.

ചേതോവിമുത്തിയാതി ചേതോതി ചിത്തം, തദപദേസേന ചേത്ഥ സമാധി വുച്ചതി ‘‘യഥാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩). പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന പടിപക്ഖതോ വിമുച്ചതീതി വിമുത്തി, തേന വാ വിമുത്തോ, തതോ വിമുച്ചനന്തി വാ വിമുത്തി, സമാധിയേവ. യഥാ ഹി ലോകിയകഥായം സഞ്ഞാ ചിത്തഞ്ച ദേസനാസീസം. യഥാഹ – ‘‘നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൨, ൩൪൧, ൩൫൭; അ. നി. ൭.൪൪; ൯.൨൪) ‘‘കിം ചിത്തോ ത്വം, ഭിക്ഖൂ’’തി (പാരാ. ൧൩൫) ച, ഏവം ലോകുത്തരകഥായം പഞ്ഞാ സമാധി ച. യഥാഹ – ‘‘പഞ്ചഞാണികോ സമ്മാസമാധീ’’തി (വിഭ. ൮൦൪) ച ‘‘സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി ച. തേസു ഇധ രാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകതോ സമഥപുബ്ബങ്ഗമതാവചനതോ ച ചേതോഗ്ഗഹണേന സമാധി വുത്തോ. തഥാ വിമുത്തിവചനേന. തേന വുത്തം ‘‘സമാധിയേവാ’’തി. ചേതോ ച തം വിമുത്തി ചാതി ചേതോവിമുത്തി. അഥ വാ വുത്തപ്പകാരസ്സേവ ചേതസോ പടിപക്ഖതോ വിമുത്തി വിമോക്ഖോതി ചേതോവിമുത്തി, ചേതസി വാ ഫലവിഞ്ഞാണേ വുത്തപ്പകാരാവ വിമുത്തീതി ചേതോവിമുത്തി, ചേതസോ വാ ഫലവിഞ്ഞാണസ്സ പടിപക്ഖതോ വിമുത്തി വിമോക്ഖോ ഏതസ്മിന്തി ചേതോവിമുത്തി, സമാധിയേവ. പഞ്ഞാവിമുത്തിയാതി ഏത്ഥാപി അയം നയോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ.

ദിട്ഠിയാ സവിസയേ പഞ്ഞാസദിസീ പവത്തീതി ദിട്ഠിചരിതോ വിസുജ്ഝമാനോ പഞ്ഞാമുഖേന വിസുജ്ഝതീതി ആഹ – ‘‘ഉഭോ ദിട്ഠിചരിതാ വിപസ്സനാ’’തിആദി. അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ. സമഥഗ്ഗഹണേന തപ്പടിപക്ഖതോ തണ്ഹം വിപസ്സനാഗ്ഗഹണേന അവിജ്ജഞ്ച നിദ്ധാരേത്വാ പഠമനയസ്സ ഭൂമിം സക്കാ സുഖേന ദസ്സേതുന്തി ആഹ – ‘‘യേ സമഥ…പേ… ഹാതബ്ബാ’’തി.

തത്ഥ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാ പടിപദാതി പുരിമാ ദ്വേ പടിപദാ, ഇതരാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഹാതബ്ബാതി ഗമേതബ്ബാ, നേതബ്ബാതി അത്ഥോ. വിപസ്സനായ അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തസഞ്ഞാഭാവതോ ദുക്ഖസഞ്ഞാപരിവാരത്താ ച അസുഭസഞ്ഞായ ഇമാ ചതസ്സോ സഞ്ഞാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തപ്പടിപക്ഖേന ച ചത്താരോ വിപല്ലാസാതി സകലസ്സ സീഹവിക്കീളിതനയസ്സ ഭൂമിം സുഖേന സക്കാ ദസ്സേതുന്തി ആഹ – ‘‘യേ വിപസ്സനാ…പേ… ഹാതബ്ബാ’’തി.

൭. ഏവം പടിപദാവിഭാഗേന വേനേയ്യപുഗ്ഗലവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം ഞാണവിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ യസ്മാ ഭഗവതോ ദേസനാ യാവദേവ വേനേയ്യവിനയനത്ഥാ, വിനയനഞ്ച നേസം സുതമയാദീനം തിസ്സന്നം പഞ്ഞാനം അനുക്കമേന നിബ്ബത്തനം, യഥാ ഭഗവതോ ദേസനായ പവത്തിഭാവവിഭാവനഞ്ച ഹാരനയബ്യാപാരോ, തസ്മാ ഇമസ്സ ഹാരസ്സ സമുട്ഠിതപ്പകാരം താവ പുച്ഛിത്വാ യേന പുഗ്ഗലവിഭാഗദസ്സനേന ദേസനാഭാജനം വിഭജിത്വാ തത്ഥ ദേസനായം ദേസനാഹാരം നിയോജേതുകാമോ തം ദസ്സേതും ‘‘സ്വായം ഹാരോ കത്ഥ സമ്ഭവതീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യസ്സാതി യോ സോ അട്ഠഹി അക്ഖണേഹി വിമുത്തോ സോതാവധാനപരിയോസാനാഹി ച സമ്പത്തീതി സമന്നാഗതോ യസ്സ. സത്ഥാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം അനുസാസനതോ സത്ഥാ. ധമ്മന്തി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോ, തം ധമ്മം. ദേസയതീതി സങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേഹി ഭാസതി കഥേതി. അഞ്ഞതരോതി ഭഗവതോ സാവകേസു അഞ്ഞതരോ. ഗരുട്ഠാനീയോതി സീലസുതാദിഗുണവിസേസയോഗേന ഗരുകരണീയോ. സബ്രഹ്മചാരീതി ബ്രഹ്മം വുച്ചതി സേട്ഠട്ഠേന സകലം സത്ഥുസാസനം. സമം സഹ വാ ബ്രഹ്മം ചരതി പടിപജ്ജതീതി സബ്രഹ്മചാരീ. സദ്ധം പടിലഭതീതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ യോ ഏവരൂപസ്സ ധമ്മസ്സ ദേസേതാ’’തി തഥാഗതേ, ‘‘സ്വാക്ഖാതോ വതായം ധമ്മോ യോ ഏവം ഏകന്തപരിപുണ്ണോ ഏകന്തപരിസുദ്ധോ’’തിആദിനാ ധമ്മേ ച സദ്ധം ലഭതി ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം യഥാസുതേ യഥാപരിയത്തേ ധമ്മേ. വീമംസാതി പാളിയാ പാളിഅത്ഥസ്സ ച വീമംസനപഞ്ഞാ. സേസം തസ്സാ ഏവ വേവചനം. സാ ഹി യഥാവുത്തവീമംസനേ സങ്കോചം അനാപജ്ജിത്വാ ഉസ്സഹനവസേന ഉസ്സാഹനാ, തുലനവസേന തുലനാ, ഉപപരിക്ഖണവസേന ഉപപരിക്ഖാതി ച വുത്താ. അഥ വാ വീമംസതീതി വീമംസാ, സാ പദപദത്ഥവിചാരണാ പഞ്ഞാ. ഉസ്സാഹനാതി വീരിയേന ഉപത്ഥമ്ഭിതാ ധമ്മസ്സ ധാരണപരിചയസാധികാ പഞ്ഞാ. തുലനാതി പദേന പദന്തരം, ദേസനായ വാ ദേസനന്തരം തുലയിത്വാ സംസന്ദിത്വാ ഗഹണപഞ്ഞാ. ഉപപരിക്ഖാതി മഹാപദേസേ ഓതാരേത്വാ പാളിയാ പാളിഅത്ഥസ്സ ച ഉപപരിക്ഖണപഞ്ഞാ. അത്തഹിതം പരഹിതഞ്ച ആകങ്ഖന്തേഹി സുയ്യതീതി സുതം, കാലവചനിച്ഛായ അഭാവതോ, യഥാ ദുദ്ധന്തി. കിം പന തന്തി? അധികാരതോ സാമത്ഥിയതോ വാ പരിയത്തിധമ്മോതി വിഞ്ഞായതി. അഥ വാ സവനം സുതം, സോതദ്വാരാനുസാരേന പരിയത്തിധമ്മസ്സ ഉപധാരണന്തി അത്ഥോ. സുതേന ഹേതുനാ നിബ്ബത്താ സുതമയീ. പകാരേന ജാനാതീതി പഞ്ഞാ. യാ വീമംസാ, അയം സുതമയീ പഞ്ഞാതി പച്ചേകമ്പി യോജേതബ്ബം. തഥാതി യഥാ സുതമയീ പഞ്ഞാ വീമംസാദിപരിയായവതീ വീമംസാദിവിഭാഗവതീ ച, തഥാ ചിന്താമയീ ചാതി അത്ഥോ. യഥാ വാ സുതമയീ ഓരമത്തികാ അനവട്ഠിതാ ച, ഏവം ചിന്താമയീ ചാതി ദസ്സേതി.

സുതേന നിസ്സയേനാതി സുതേന പരിയത്തിധമ്മേന പരിയത്തിധമ്മസ്സവനേന വാ ഉപനിസ്സയേന ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം, യഥാവുത്തം സുതം ഉപനിസ്സായാതി അത്ഥോ. വീമംസാതിആദീസു ‘‘ഇദം സീലം, അയം സമാധി, ഇമേ രൂപാരൂപധമ്മാ, ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവവീമംസനഭൂതാ പഞ്ഞാ വീമംസാ. തേസംയേവ ധമ്മാനം വചനത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ സഭാവസരസലക്ഖണസ്സ തുലയിത്വാ വിയ ഗഹണപഞ്ഞാ തുലനാ. തേസംയേവ ധമ്മാനം സലക്ഖണം അവിജഹിത്വാ അനിച്ചതാദിരുപ്പനസപ്പച്ചയാദിആകാരേ ച തക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ ച ഉപപരിക്ഖണപഞ്ഞാ ഉപപരിക്ഖാ, തഥാ ഉപപരിക്ഖിതേ ധമ്മേ സവിഗ്ഗഹേ വിയ ഉപട്ഠഹന്തേ ഏവമേതേഹി നിജ്ഝാനക്ഖമേ കത്വാ ചിത്തേന അനു അനു പേക്ഖണാ മനസാനുപേക്ഖണാ. ഏത്ഥ ച യഥാ സുതമയീ പഞ്ഞാ യഥാസുതസ്സ ധമ്മസ്സ ധാരണപരിചയവസേന പവത്തനതോ ഉസ്സാഹജാതാ ‘‘ഉസ്സാഹനാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ന ഏവം ചിന്താമയീതി ഇധ ‘‘ഉസ്സാഹനാ’’തി പദം ന വുത്തം. ചിന്തനം ചിന്താ, നിജ്ഝാനന്തി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇമാഹി ദ്വീഹി പഞ്ഞാഹീതി യഥാവുത്താഹി ദ്വീഹി പഞ്ഞാഹി കാരണഭൂതാഹി. സുതചിന്താമയഞാണേസു ഹി പതിട്ഠിതോ വിപസ്സനം ആരഭതീതി. ‘‘ഇമാസു ദ്വീസു പഞ്ഞാസൂ’’തിപി പഠന്തി. ‘‘തേഹി ജാതാസു ഉപ്പന്നാസൂ’’തി വാ വചനസേസോ യോജേതബ്ബോ. മനസികാരസമ്പയുത്തസ്സാതി രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹാദിമനസികാരേ യുത്തപ്പയുത്തസ്സ. യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തനയേന മനസികാരപ്പയോഗേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിമഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീനം സമ്പ ആദനേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കന്തസ്സ യം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിസങ്ഖാതം അരിയമഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാതി സമ്ബന്ധോ. തം പന ദസ്സനം ഭാവനാതി ദുവിധന്തി ആഹ – ‘‘ദസ്സനഭൂമിയം വാ ഭാവനാഭൂമിയം വാ’’തി. യദി ദസ്സനന്തി വുച്ചതി, കഥം തത്ഥ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയീതി? ഭാവനാമയമേവ ഹി തം ഞാണം, പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ പന ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുത്തന്തി സഫലോ പഠമമഗ്ഗോ ദസ്സനഭൂമി. സേസാ സേക്ഖാസേക്ഖധമ്മാ ഭാവനാഭൂമി.

൮. ഇദാനി ഇമാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ പരിയായന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘പരതോഘോസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരതോതി ന അത്തതോ, അഞ്ഞതോ സത്ഥുതോ സാവകതോ വാതി അത്ഥോ. ഘോസാതി തേസം ദേസനാഘോസതോ, ദേസനാപച്ചയാതി അത്ഥോ. അഥ വാ പരതോ ഘോസോ ഏതിസ്സാതി പരതോഘോസാ, യാ പഞ്ഞാ, സാ സുതമയീതി യോജേതബ്ബം. പച്ചത്തസമുട്ഠിതാതി പച്ചത്തം തസ്സ തസ്സ അത്തനി സമ്ഭൂതാ. യോനിസോമനസികാരാതി തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവപരിഗ്ഗണ്ഹനാദിനാ യഥാവുത്തേന ഉപായേന പവത്തമനസികാരാ. പരതോ ച ഘോസേനാതി പരതോഘോസേന ഹേതുഭൂതേന. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇദാനി യദത്ഥം ഇമാ പഞ്ഞാ ഉദ്ധടാ, തമേവ വേനേയ്യപുഗ്ഗലവിഭാഗം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇമാ ദ്വേതി ഗണനവസേന വത്വാ പുന താ സുതമയീ ചിന്താമയീ ചാതി സരൂപതോ ദസ്സേതി. അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി അയം സുതമയചിന്താമയഞാണേഹി ആസയപയോഗപബോധസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ ഉദ്ദേസമത്തേനേവ ജാനനതോ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂതി ചിന്താമയഞാണേന ആസയസ്സ അപരിക്ഖതത്താ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേഹി ജാനനതോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. അയം നേയ്യോതി സുതമയഞാണസ്സാപി അഭാവതോ നിരവസേസം വിത്ഥാരദേസനായ നേതബ്ബതോ നേയ്യോ.

൯. ഏവം ദേസനാപടിപദാഞാണവിഭാഗേഹി ദേസനാഭാജനം വേനേയ്യത്തയം വിഭജിത്വാ ഇദാനി തത്ഥ പവത്തിതായ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനായ ദേസനാഹാരം നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതും ‘‘സായം ധമ്മദേസനാ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ സായന്തി സാ അയം. യാ പുബ്ബേ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദിനാ (നേത്തി. ൫) പടിനിദ്ദേസവാരസ്സ ആദിതോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭാവേന നിക്ഖിത്താ പാളി, തമേവേത്ഥ ദേസനാഹാരം നിയോജേതും ‘‘സായം ധമ്മദേസനാ’’തി പച്ചാമസതി. കിം ദേസയതീതി കഥേതുകമ്യതാവസേന ദേസനായ പിണ്ഡത്ഥം പുച്ഛിത്വാ തം ഗണനായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സാമഞ്ഞതോ ദസ്സേതി ‘‘ചത്താരി സച്ചാനീ’’തി. സച്ചവിനിമുത്താ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ നത്ഥീതി. തസ്സാ ച ചത്താരി സച്ചാനി പിണ്ഡത്ഥോ. പവത്തിപവത്തകനിവത്തിതദുപായവിമുത്തസ്സ നേയ്യസ്സ അഭാവതോ ചത്താരി അവിപരീതഭാവേന സച്ചാനീതി ദട്ഠബ്ബം. താനി ‘‘ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗ’’ന്തി സരൂപതോ ദസ്സേതി.

തത്ഥ അനേകുപദ്ദവാധിട്ഠാനഭാവേന കുച്ഛിതത്താ ബാലജനപരികപ്പിതധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹേന തുച്ഛത്താ ച ദുക്ഖം. അവസേസപച്ചയസമവായേ ദുക്ഖസ്സ ഉപ്പത്തികാരണത്താ സമുദയോ. സബ്ബഗതിസുഞ്ഞത്താ നത്ഥി ഏത്ഥ സംസാരചാരകസങ്ഖാതോ ദുക്ഖരോധോ, ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേ സംസാരചാരകസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖരോധസ്സ അഭാവോതിപി നിരോധോ, അനുപ്പാദനിരോധപച്ചയത്താ വാ. മാരേന്തോ ഗച്ഛതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗിയതീതി വാ മഗ്ഗോ. തത്ഥ സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം. ഏവം യസ്മിം സുത്തേ ചത്താരി സച്ചാനി സരൂപതോ ആഗതാനി, തത്ഥ യഥാരുതവസേന. യത്ഥ പന സുത്തേ ചത്താരി സച്ചാനി സരൂപതോ ന ആഗതാനി, തത്ഥ അത്ഥതോ ചത്താരി സച്ചാനി ഉദ്ധരിത്വാ തേസം വസേന അസ്സാദാദയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. യത്ഥ ച അസ്സാദാദയോ സരൂപതോ ആഗതാ, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യത്ഥ പന ന ആഗതാ, തത്ഥ അത്ഥതോ ഉദ്ധരിത്വാ തേസം വസേന ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരേതബ്ബാനി. ഇധ പന അസ്സാദാദയോ ഉദാഹരണവസേന സരൂപതോ ദസ്സിതാതി തേഹി സച്ചാനി നിദ്ധാരേതും ‘‘ആദീനവോ ചാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; മ. നി. ൧.൧൨൦; ൩.൩൭൩; വിഭ. ൨൦൨) വചനതോ തണ്ഹാവജ്ജാ തേഭൂമകധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, തേ ച അനിച്ചാദിസഭാവത്താ ആദീനവോ, ഫലഞ്ച ദേസനായ സാധേതബ്ബം. തത്ഥ യം ലോകിയം, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഫലഞ്ച ദുക്ഖ’’ന്തി. അസ്സാദോതി തണ്ഹാവിപല്ലാസാനമ്പി ഇച്ഛിതത്താ തേ സന്ധായ ‘‘അസ്സാദോ സമുദയോ’’തി വുത്തം. സഹ വിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗോ ദേസനാ ച ദേസനാഫലാധിഗമസ്സ ഉപായോതി കത്വാ ‘‘ഉപായോ ആണത്തി ച മഗ്ഗോ’’തി വുത്തം. നിസ്സരണപദേ ചാപി അരിയമഗ്ഗോ നിദ്ധാരേതബ്ബോ, ന ചായം സച്ചവിഭാഗോ ആകുലോതി ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ഹി സച്ചവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൦൮) ‘‘തണ്ഹാ അവസിട്ഠാ കിലേസാ അവസിട്ഠാ അകുസലാ ധമ്മാ സാസവാനി കുസലമൂലാനി സാസവാ ച കുസലാ ധമ്മാ സമുദയസച്ചഭാവേന വിഭത്താ’’തി തസ്മിം തസ്മിം നയേ തംതംഅവസിട്ഠാ തേഭൂമകധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചഭാവേന വിഭത്താ, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബന്തി. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനീതി നിഗമനം. ഇദം ധമ്മചക്കന്തി യായം ഭഗവതോ ചതുസച്ചവസേന സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ, ഇദം ധമ്മചക്കം.

ഇദാനി തസ്സാ ധമ്മദേസനായ ധമ്മചക്കഭാവം സച്ചവിഭങ്ഗസുത്തവസേന (മ. നി. ൩.൩൭൧ ആദയോ) ദസ്സേതും ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഇദം ജാതിആദിവിഭാഗം സങ്ഖേപതോ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഗഹം തണ്ഹാവജ്ജം തേഭൂമകധമ്മജാതം ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭാവേന ച ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി അത്ഥോ. മേതി ഭഗവാ അത്താനം നിദ്ദിസതി. ബാരാണസിയന്തി ബാരാണസീനാമകസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ. പച്ചേകബുദ്ധഇസീനം ആകാസതോ ഓതരണട്ഠാനതായ ഇസിപതനം. മിഗാനം തത്ഥ അഭയസ്സ ദിന്നത്താ മിഗദായന്തി ച ലദ്ധനാമേ അസ്സമേ. ഉത്തരതി അതിക്കമതി, അഭിഭവതീതി വാ ഉത്തരം, നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരന്തി അനുത്തരം. അനതിസയം അപ്പടിഭാഗം വാ. കിഞ്ചാപി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ അനേകാസു ദേവമനുസ്സപരിസാസു അനേകസതക്ഖത്തും തേസം അരിയസച്ചപ്പടിവേധസമ്പാദനവസേന പവത്തിതാ, തഥാപി സബ്ബപഠമം അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖായ അട്ഠാരസപരിമാണായ ബ്രഹ്മകോടിയാ ചതുസച്ചപ്പടിവേധവിഭാവനീയാ ധമ്മദേസനാ, തസ്സാ സാതിസയാ ധമ്മചക്കസമഞ്ഞാതി ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തിത’’ന്തി വുത്തം.

തത്ഥ സതിപട്ഠാനാദിധമ്മോ ഏവ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം, ചക്കന്തി വാ ആണാ. ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം. ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ – ‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൧-൪൨). അപ്പടിവത്തിയന്തി ധമ്മിസ്സരസ്സ ഭഗവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവതോ ധമ്മചക്കസ്സ ച അനുത്തരഭാവതോ അപ്പടിസേധനീയം. കേന പന അപ്പടിവത്തിയന്തി ആഹ ‘‘സമണേന വാ’’തിആദി. തത്ഥ സമണേനാതി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതേന. ബ്രാഹ്മണേനാതി ജാതിബ്രാഹ്മണേന. പരമത്ഥസമണബ്രാഹ്മണാനഞ്ഹി പടിലോമനചിത്തംയേവ നത്ഥി. ദേവേനാതി കാമാവചരദേവേന. കേനചീതി യേന കേനചി അവസിട്ഠപാരിസജ്ജേന. ഏത്താവതാ അട്ഠന്നമ്പി പരിസാനം അനവസേസപരിയാദാനം ദട്ഠബ്ബം. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ.

തത്ഥാതി തിസ്സം ചതുസച്ചധമ്മദേസനായം. അപരിമാണാ പദാ, അപരിമാണാ അക്ഖരാതി ഉപ്പടിപാടിവചനം യേഭുയ്യേന പദസങ്ഗഹിതാനി അക്ഖരാനീതി ദസ്സനത്ഥം. പദാ അക്ഖരാ ബ്യഞ്ജനാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥസ്സാതി ചതുസച്ചസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ. സങ്കാസനാതി സങ്കാസിതബ്ബാകാരോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അത്ഥസ്സാതി ച സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. ഇതിപിദന്തി ഇതീതി പകാരത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, ഇമിനാപി ഇമിനാപി പകാരേന ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം വേദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേന ജാതിആദിഭേദേന യഥാവുത്തസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ അനേകഭേദതം തംദീപകാനം അക്ഖരപദാദീനം വുത്തപ്പകാരം അപരിമാണതഞ്ച സമത്ഥേതി.

അയം ദുക്ഖസമുദയോതി അയം കാമതണ്ഹാദിഭേദാ തണ്ഹാവട്ടസ്സ മൂലഭൂതാ യഥാവുത്തസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തിഹേതുഭാവതോ ദുക്ഖസമുദയോ. അയം ദുക്ഖനിരോധോതി അയം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടാ അസങ്ഖതധാതു യഥാവുത്തസ്സ ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധപച്ചയത്താ ദുക്ഖനിരോധോ. അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി അയം സമ്മാദിട്ഠിആദിഅട്ഠങ്ഗസമൂഹോ ദുക്ഖനിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി ആരമ്മണവസേന തദഭിമുഖീഭൂതത്താ പടിപദാ ച ഹോതി ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാതി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. ഇതിപിദന്തി പദസ്സ പന സമുദയസച്ചേ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതേഹി, നിരോധസച്ചേ മദനിമ്മദനാദിപരിയായേഹി, മഗ്ഗസച്ചേ സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി അത്ഥോ വിഭജിത്വാ വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏവം ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തി ഗാഥായ സകലസ്സ സാസനസ്സ ഛന്നം അത്ഥപദാനം ഛന്നഞ്ച ബ്യഞ്ജനപദാനം വസേന യാ ദ്വാദസപദതാ വുത്താ, തമേവ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദിനാ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയദസ്സനവസേന ഛഛക്കപരിയായം (മ. നി. ൩.൪൨൦ ആദയോ) ഏകദേസേന ഉദ്ദിസിത്വാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തേന (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) തദത്ഥസ്സ സങ്ഗഹിതഭാവദസ്സനമുഖേന സബ്ബസ്സാപി ഭഗവതോ വചനസ്സ ചതുസച്ചദേസനാഭാവം തദത്ഥസ്സ ച ചതുസച്ചഭാവം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയ’’ന്തിആദിനാ സച്ചവിഭങ്ഗസുത്തം (മ. നി. ൩.൩൭൧ ആദയോ) ഉദ്ദേസതോ ദസ്സേത്വാ ‘‘തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ’’തിആദിനാ ബ്യഞ്ജനത്ഥപദാനി വിഭജന്തോ ദ്വാദസപദഭാവം ദീപേത്വാ ഇദാനി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞവിസയിവിസയഭാവേന സമ്ബന്ധഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ പദാവയവഗ്ഗഹണമുഖേന പദഗ്ഗഹണം, ഗഹിതേ ച പദേ പദത്ഥാവബോധോ ഗഹിതപുബ്ബസങ്കേതസ്സ ഹോതി. തത്ഥ ച പദാവയവഗ്ഗഹണേന വിയ പദഗ്ഗഹണസ്സ, പദത്ഥാവയവഗ്ഗഹണേനാപി പദത്ഥഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസാധാനം ജായതീതി ആഹ – ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തി. യസ്മാ പന അക്ഖരേഹി സംഖിത്തേന ദീപിയമാനോ അത്ഥോ പദപരിയോസാനേ വാക്യസ്സ അപരിയോസിതത്താ പദേനേവ പകാസിതോ ദീപിതോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പദേഹി പകാസേതീ’’തി വുത്തം. വാക്യപരിയോസാനേ പന സോ അത്ഥോ വിവരിതോ വിവടോ കതോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതീ’’തി. യസ്മാ ച പകാരേഹി വാക്യഭേദേ കതേ തദത്ഥോ വിഭത്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ആകാരേഹി വിഭജതീ’’തി വുത്തം. തഥാ വാക്യാവയവാനം പച്ചേകം നിബ്ബചനവിഭാഗേ കതേ സോ അത്ഥോ പാകടോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകരോതീ’’തി. കതനിബ്ബചനേഹി വാക്യാവയവേഹി വിത്ഥാരവസേന നിരവസേസതോ ദേസിതേഹി വേനേയ്യാനം ചിത്തപരിതോസനം ബുദ്ധിനിസാനഞ്ച കതം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞപേതീ’’തി. ഏത്ഥ ച അക്ഖരേഹി ഏവ സങ്കാസേതീതി അവധാരണം അകത്വാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതിയേവാതി ഏവം അവധാരണം ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി അത്ഥപദാനം നാനാവാക്യവിസയതാപി സിദ്ധാ ഹോതി. തേന ഏകാനുസന്ധികേ സുത്തേ ഛളേവ അത്ഥപദാനി, നാനാനുസന്ധികേ പന അനുസന്ധിമ്ഹി അനുസന്ധിമ്ഹി ഛ ഛ അത്ഥപദാനി നിദ്ധാരേതബ്ബാനി.

‘‘അക്ഖരേഹി ച പദേഹി ച ഉഗ്ഘടേതീ’’തിആദിനാ ബ്യഞ്ജനപദാനം കിച്ചസാധനം ദസ്സേതി. വേനേയ്യത്തയവിനയമേവ ഹി തേസം ബ്യാപാരോ. അട്ഠാനഭാവതോ പന സച്ചപ്പടിവേധസ്സ പദപരമോ ന ഇധ വുത്തോ. നേയ്യഗ്ഗഹണേനേവ വാ തസ്സാപി ഇധ ഗഹണം സേക്ഖഗ്ഗഹണേന വിയ കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം. അക്ഖരേഹീതിആദീസു കരണസാധനേ കരണവചനം, ന ഹേതുമ്ഹി. അക്ഖരാദീനി ഹി ഉഗ്ഘടനാദിഅത്ഥാനി, ന ഉഗ്ഘടനാദിഅക്ഖരാദിഅത്ഥം. യദത്ഥാ ച കിരിയാ സോ ഹേതു, യഥാ ‘‘അന്നേനവസതീ’’തി. ഉഗ്ഘടേതീതി സോതാവധാനം കത്വാ സമാഹിതചിത്താനം വേനേയ്യാനം സങ്കാസനവസേന അക്ഖരേഹി വിസേസം ആദഹന്തോ യഥാ പദപരിയോസാനേ ആസയപ്പടിബോധോ ഹോതി, തഥാ യഥാധിപ്പേതം അത്ഥം സങ്ഖേപേന കഥേതി ഉദ്ദിസതീതി അത്ഥോ. വിപഞ്ചയതീതി യഥാഉദ്ദിട്ഠം അത്ഥം നിദ്ദിസതി. വിത്ഥാരേതീതി വിത്ഥാരം കരോതി, വിത്ഥാരം കത്വാ ആചിക്ഖതി വാ, പടിനിദ്ദിസതീതി അത്ഥോ. യസ്മാ ചേത്ഥ ഉഗ്ഘടേതീതി ഉദ്ദിസനം അധിപ്പേതം. ഉദ്ദേസോ ച ദേസനായ ആദി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ഉഗ്ഘടനാ ആദീ’’തി. തഥാ വിപഞ്ചനം നിദ്ദിസനം, വിത്ഥരണം പടിനിദ്ദിസനം, നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസാ ച ദേസനായ മജ്ഝപരിയോസാനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘വിപഞ്ചനാ മജ്ഝേ, വിത്ഥാരണാ പരിയോസാന’’ന്തി.

ഏവം ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദിനാ ഛന്നം ബ്യഞ്ജനപദാനം ബ്യാപാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥപദാനം ബ്യാപാരം ദസ്സേതും ‘‘സോയം ധമ്മവിനയോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സീലാദിധമ്മോ ഏവ പരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ വേനേയ്യവിനയനതോ ധമ്മവിനയോ. ഉഗ്ഘടീയന്തോതി ഉദ്ദിസിയമാനോ. തേനാതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂവിനയനേന. വിപഞ്ചീയന്തോതി നിദ്ദിസിയമാനോ. വിത്ഥാരീയന്തോതി പടിനിദ്ദിസിയമാനോ.

൧൦. ഏത്താവതാ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തി ഉദ്ദിട്ഠായ പാളിയാ തിവിധകല്യാണതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിം ദസ്സേതും ‘‘ഛ പദാനി അത്ഥോ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘തേനാഹ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭാവേന ഉദ്ദിട്ഠം പാളിം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. ലോകുത്തരന്തിആദി ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധ’’ന്തി പദാനം അത്ഥവിവരണം. തത്ഥ ഉപട്ഠിതം സബ്ബവിസേസാനന്തി സബ്ബേസം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസങ്ഖാതാനം വിസേസാനം അധിസീലസിക്ഖാദിവിസേസാനം വാ ഉപതിട്ഠനട്ഠാനം. ‘‘ഇദം നേസം പദക്കന്ത’’ന്തിആദീനം വിയ ഏതസ്സ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ഇദം വുച്ചതി തഥാഗതപദം ഇതിപീ’’തിആദീസു ഇദം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനബ്രഹ്മചരിയം തഥാഗതഗന്ധഹത്ഥിനോ പടിപത്തിദേസനാഗമനേഹി കിലേസഗഹനം ഓത്ഥരിത്വാ ഗതമഗ്ഗോതിപി. തേന ഗോചരഭാവനാസേവനാഹി നിസേവിതം ഭജിതന്തിപി. തസ്സ മഹാവജിരഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണദന്തേഹി ആരഞ്ജിതം തേഭൂമകധമ്മാനം ആരഞ്ജനട്ഠാനന്തിപി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. അതോ ചേതന്തി യതോ തഥാഗതപദാദിഭാവേന വുച്ചതി, അതോ അനേനേവ കാരണേന ബ്രഹ്മുനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ഭഗവതോ, ബ്രഹ്മം വാ സബ്ബസേട്ഠം ചരിയന്തി പഞ്ഞായതി യാവദേവ മനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതത്താ യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി ഞായതി. തേനാഹ ഭഗവാതി യഥാവുത്തത്ഥം പാളിം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി.

അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥതായ ഭഗവതോ ദേസനായ യാവദേവ അരിയമഗ്ഗസമ്പാപനത്ഥോ ദേസനാഹാരോതി ദസ്സേതും ‘‘കേസം അയം ധമ്മദേസനാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യോഗീന’’ന്തി ആഹ. ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്താതി യോഗിനോ. തേ ഹി ഇമം ദേസനാഹാരം പയോജേന്തീതി. ഇദം വചനം ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗസ്സ യഥാനുസന്ധിനാ സമ്മാ ഠപിതഭാവം ദസ്സേതും പകരണം സങ്ഗായന്തേഹി ഠപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ’’തി. നിയുത്തോതി പാളിതോ അസ്സാദാദിപദത്ഥേ നിദ്ധാരേത്വാ യോജിതോതി അത്ഥോ.

ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൧. തത്ഥ കതമോ വിചയോ ഹാരോതിആദി വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ – കിം വിചിനതീതി ഏത്ഥ ‘‘വിചിനതീ’’തി ഏതേന വിചയസദ്ദസ്സ കത്തുനിദ്ദേസതം ദസ്സേതി. കിന്തി പനത്ഥസ്സ ഹാരസ്സ വിസയോ പുച്ഛിതോതി തം തസ്സ വിസയം ദസ്സേതും ‘‘പദം വിചിനതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പദം വിചിനതീതി ആദിതോ പട്ഠായ യാവ നിഗമനാ സുത്തസ്സ സബ്ബം പദം വിചിനതി. അയഞ്ച വിചയോ ദുവിധോ സദ്ദതോ അത്ഥതോ ച. തേസു ‘‘ഇദം നാമപദം, ഇദം ആഖ്യാതപദം, ഇദം ഉപസഗ്ഗപദം, ഇദം നിപാതപദം, ഇദം ഇത്ഥിലിങ്ഗം, ഇദം പുരിസലിങ്ഗം, ഇദം നപുംസകലിങ്ഗം, ഇദം അതീതകാലം, ഇദം അനാഗതകാലം, ഇദം വത്തമാനകാലം, ഇദം കത്തുസാധനം, ഇദം കരണസാധനം, ഇദം കമ്മസാധനം, ഇദം അധികരണസാധനം, ഇദം പച്ചത്തവചനം, ഇദം ഉപയോഗവചനം, യാവ ഇദം ഭുമ്മവചനം, ഇദം ഏകവചനം, ഇദം അനേകവചന’’ന്തി ഏവമാദിവിഭാഗവചനം, അയം സദ്ദതോ പദവിചയോ. സോ പനായം പദവിചയോ അവിപരീതസഭാവനിരുത്തിസല്ലക്ഖണേനേവ സമ്പജ്ജതീതി ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥതോ പന വിചയോ തേന തേന പദേന വത്തബ്ബഅത്ഥസംവണ്ണനാ. സചേ പന പദം പുച്ഛാദിവസേന പവത്തം, തസ്സ തദത്ഥസ്സ ച പുച്ഛാദിഭാവോ വിചേതബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ഹം വിചിനതീ’’തിആദിമാഹ.

യസ്മാ ച സബ്ബോ ദേസനാഹാരോ വിചയഹാരസ്സ വിസയോ സുത്തസ്സ വിചയോതി കത്വാ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘അസ്സാദം വിചിനതീ’’തിആദി. യസ്മാ പന അനുഗീതീതി ഏത്ഥ അനുരൂപാ ഗീതി അനുഗീതീതി അയമ്പി അത്ഥോ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ വിചിയമാനസ്സ സുത്തപദസ്സ അനുരൂപതോ സുത്തന്തരപദാനിപി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വാ പദുദ്ധാരവസേന വാ ആനേത്വാ വിചേതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബേ നവ സുത്തന്തേ വിചിനതീ’’തി ആഹ. നവ സുത്തന്തേതി സുത്തഗേയ്യാദികേ നവ സുത്തേ, യഥാസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. അയം വിചയഹാരസ്സ പദത്ഥനിദ്ദേസോ.

ഏവം നിദ്ദേസവാരേ വിചയഹാരോ സങ്ഖേപതോ നിദ്ദിട്ഠോതി തം വിഭാഗേന നിദ്ദിസിത്വാ പടിനിദ്ദേസവസേന വിഭജന്തോ യസ്മാ പദവിചയോ സുത്തസ്സ അനുപദം പവത്തേതബ്ബതായ അതിഭാരികോ ന സുകരോ ചാതി തം അനാമസിത്വാ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനവിചയേ താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ കിം ഭവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ കിം ഭവേതി യേന പകാരേന സോ വിചയോ പവത്തേതബ്ബോ, തം പകാരജാതം കിം ഭവേ, കീദിസം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ‘‘യഥാ കിം ഭവേയ്യാ’’തിപി പാഠോ. പുന യഥാതി നിപാതമത്തം. ആയസ്മാതി പിയവചനം അജിതോതി ബാവരീബ്രാഹ്മണസ്സ പരിചാരകഭൂതാനം സോളസന്നം അഞ്ഞതരോ. പാരായനേതി പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തസ്സ അധിഗമൂപായദേസനത്താ കിഞ്ചാപി സബ്ബം ഭഗവതോ വചനം ‘‘പാരായന’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, സങ്ഗീതികാരേഹി പന വത്ഥുഗാഥാനുഗീതിഗാഥാദീഹി സദ്ധിം അജിതസുത്താദീനം (സു. നി. ൧൦൩൮ ആദയോ; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൭ ആദയോ, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧ ആദയോ) സോളസന്നം സുത്താനം ഇദം നാമം കതന്തി തേസഞ്ഞേവ പാരായനസമഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘പാരായനേ’’തി. കേചി ‘‘പാരായനികോ’’തി പഠന്തി. തേ കിര താപസപബ്ബജ്ജൂപഗമനതോ പുബ്ബേ പാരായനം അധീയന്താ വിചരിംസു. തസ്മാ അയമ്പി പാരായനം വത്തേതീതി പാരായനികോതി വുത്തോ. പുച്ഛതീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു പുച്ഛാനിബ്ബത്തത്താ അതീതാതി? സച്ചമേതം, പുച്ഛനാകാരം പന ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനം കത്വാ ഏവമാഹ.

പുച്ഛാ ച നാമേസാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ വിമതിച്ഛേദനാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ ഏകംസബ്യാകരണീയാ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയാ പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയാ ഠപനീയാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ സത്താധിട്ഠാനാതി അനേകവിധാ. തസ്മാ ‘‘കിമയം പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ’’തിആദിനാ യഥാസമ്ഭവം പുച്ഛാ വിചേതബ്ബാ. യഥാ ചേത്ഥ പുച്ഛാവിഭാഗോ, ഏവം വിസ്സജ്ജനവിഭാഗോപി വിസ്സജ്ജനവിചയേ യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബോ. പുച്ഛാസഭാഗേന ഹി വിസ്സജ്ജനന്തി. ഇധ പന വിമതിച്ഛേദനം സത്താധിട്ഠാനം പുച്ഛം ഉദാഹരിത്വാ തത്ഥ വിചയനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കേനാതി കത്തരി കരണവചനം. സൂതി നിപാതമത്തം, സൂതി വാ സംസയേ നിപാതോ, തേനസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിമതിച്ഛേദനപുച്ഛാഭാവം ദസ്സേതി. നിവുതോതി പടിച്ഛാദിതോ. ലോകോതി സത്തലോകോ. ഇച്ചായസ്മാ അജിതോതി സങ്ഗീതികാരകവചനം. നപ്പകാസതീതി ന പഞ്ഞായതി. കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീതി കിം അസ്സ ലോകസ്സ അഭിലേപനം വദസി. ‘‘കിം സ്വാഭിലേപന’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ കിം സു അഭിലേപനന്തി പദവിഭാഗോ.

പദാനീതി പജ്ജതി ഏതേഹി അത്ഥോതി പദാനി, വാക്യാനി. പുച്ഛിതാനീതി പുച്ഛാഭാവേന വുത്താനീതി അത്ഥോ. ഏകോ പഞ്ഹോതി യദിപി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛനവസേന വുത്താനി, ഞാതും ഇച്ഛിതോ പന അത്ഥോ ഏകോ ഏവാതി ‘‘ഏകോ പഞ്ഹോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഏകവത്ഥുപരിഗ്ഗഹാ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിഞ്ചാപി നിവാരണഅപ്പകാസനഅഭിലേപനമഹാഭയസങ്ഖാതാ പുച്ഛായ ഗഹിതാ ചത്താരോ ഏതേ അത്ഥാ, തേ പനേകം ലോകം പതിഗുണഭൂതാ, ലോകോ പധാനഭാവേന ഗഹിതോതി തബ്ബസേന ഏകോവായം പഞ്ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ലോകാധിട്ഠാന’’ന്തിആദി. കോ പന സോ ലോകോതി? ആഹ ‘‘ലോകോ തിവിധോ’’തിആദി.

തത്ഥ രാഗാദികിലേസബഹുലതായ കാമാവചരസത്താ കിലേസലോകോ. ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിബുദ്ധിയാ രൂപാവചരസത്താ ഭവലോകോ. ആനേഞ്ജസമാധിബഹുലതായ വിസദിന്ദ്രിയത്താ അരൂപാവചരസത്താ ഇന്ദ്രിയലോകോ. അഥ വാ കിലിസ്സനം കിലേസോ, വിപാകദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ ദുക്ഖബഹുലതായ അപായേസു സത്താ കിലേസലോകോ. തദഞ്ഞേ സത്താ സമ്പത്തിഭവഭാവതോ ഭവലോകോ. തത്ഥ യേ വിമുത്തിപരിപാചകേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതാ സത്താ, സോ ഇന്ദ്രിയലോകോതി വേദിതബ്ബം. പരിയാപന്നധമ്മവസേന ലോകസമഞ്ഞാതി അരിയപുഗ്ഗലാ ഇധ ന സങ്ഗയ്ഹന്തി.

അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന അന്ധകാരേന വിയ രഥഘടാദിധമ്മസഭാവപ്പടിച്ഛാദനലക്ഖണായ അവിജ്ജായ നിവുതോ പടിച്ഛാദിതോ ലോകോ. വിവിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാഹേതു. ‘‘വിവിച്ഛാ മച്ഛരിയ’’ന്തി സങ്ഗഹേ വുത്തം. പമാദാതി പമാദഹേതു. ജപ്പാഭിലേപനന്തി ജപ്പാ തണ്ഹാ അസ്സ ലോകസ്സ മക്കടാലേപോ വിയ മക്കടസ്സ അഭിലേപനം സിലേസോതി ബ്രൂമി. ദുക്ഖന്തി ജാതിആദികം വട്ടദുക്ഖന്തി അയം പദത്ഥോ. സേസം പാളിയാ ഏവ വിഞ്ഞായതി. ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛാഗാഥായം വുത്താനി ‘‘ഇമേഹീ’’തി വിസ്സജ്ജനഗാഥായം വുത്തേഹി ഇമേഹി ചതൂഹി പദേഹി വിസ്സജ്ജിതാനി. കഥന്തി ആഹ ‘‘പഠമ’’ന്തിആദിം. തേന യഥാക്കമം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനീതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി തം യഥാക്കമം പുച്ഛം വിസ്സജ്ജനഞ്ച സരൂപതോ ദസ്സേതും ഗാഥായ ച അത്ഥം വിവരിതും ‘‘കേനസ്സൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘നീവരണേഹീ’’തി പദേന വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാ ഹി സബ്ബേ സത്താ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ സുത്തന്തരദസ്സനേന ഇമസ്മിം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനവിചയേ അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പരിയായതോതി കാരണതോ. നീവരണസങ്ഖാതാനം കാമച്ഛന്ദാദീനമ്പി കാരണഭാവതോ പടിച്ഛാദനഭാവതോ ച ഏകംയേവ നീവരണം വദാമി, ന പന അഞ്ഞേസം നീവരണസഭാവാനം അഭാവാതി അത്ഥോ. യഥാ ച അവിജ്ജായ സതി നീവരണാനം ഭാവോ, ഏവം അവിജ്ജായ അസതി ന സന്തി നീവരണാനീതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബസോ’’തിആദി വുത്തം.

തേനാതി ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി പദേന. പഠമസ്സ പദസ്സാതി ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി പദസ്സ. യുത്താതി യോജിതാ, അനുരൂപാതി വാ അത്ഥോ. ഏതേന പുച്ഛാനുരൂപതാ വിസ്സജ്ജനസ്സ ദസ്സിതാതി പുബ്ബാപരവിചയോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. ‘‘യോ പുഗ്ഗലോ നീവരണേഹി നിവുതോ’’തിആദിനാ വിവിച്ഛാപമാദാനം അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. നിവുതോ ഏവ ഹി നപ്പകാസതി. വിവിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാ. തേനേവാഹ – ‘‘വിവിച്ഛാ നാമ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ’’തി. തത്രായം പദസിദ്ധി – യഥാ മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്മാദിട്ഠിയോ ‘‘നിച്ചം അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ ഏകംസഗ്ഗാഹഭാവേന പവത്തന്തി, ന ഏവമയം. അയം പന അനേകംസഗ്ഗാഹഭാവതോ ‘‘നിച്ചം നു ഖോ അനിച്ചം നു ഖോ’’തിആദിനാ വിവിധം വിരുദ്ധം വാ ഇച്ഛതി ഏസതീതി വിവിച്ഛാതി. ‘‘സോ വിചികിച്ഛന്തോ’’തിആദിനാ അപ്പകാസനസ്സ വിവിച്ഛാപമാദാനം കാരണഭാവം വിവരതി. സുക്കേ ധമ്മേ ന ഉപ്പാദിയതീതി ന സമാദായ വത്തതി. നപ്പകാസന്തീതി തേ അത്തനോ സന്താനേ അനുപ്പാദിയമാനാ കുസലാ ധമ്മാ തം പുഗ്ഗലം പകാസം ലോകേ അഭിഞ്ഞാതം ന കരോന്തീതി അത്ഥോ. അഭിലിമ്പതീതി മക്കടാലേപോ വിയ മക്കടം ദാരുസിലാദീസു പുരിസം രൂപാദിവിസയേ അല്ലീയാപേതീതി അത്ഥോ. ആസത്തിബഹുലസ്സാതി ആസങ്ഗബഹുലസ്സ. ഏവം അഭിജപ്പാതി കരിത്വാതി ഏവം പരിയുട്ഠാനട്ഠായിനീതി ഇമിനാ കാരണേന. തത്ഥാതി തായ തണ്ഹായ. ലോകോ അഭിലിത്തോ സിലേസേന മക്ഖിതോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം. മഹന്തം ഭയം മഹബ്ഭയം. തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി. ദുക്ഖം ദോമനസ്സന്തി ദുക്ഖമേവ വിഭത്തന്തി സബ്ബം ദുക്ഖം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തിസ്സോ ദുക്ഖതാ’’തിആദി വുത്തം. ഓധസോതി കദാചി അത്തൂപക്കമമൂലായ കദാചി പരൂപക്കമമൂലായാതിആദിനാ വിഭാഗേന ദുക്ഖദുക്ഖതായ മുച്ചനകാ വിസേസേന രൂപാവചരാ. തഥാതി ഓധസോ കദാചി കരഹചീതി ഏവം ആകഡ്ഢതി. വിപരിണാമദുക്ഖതായ മുച്ചനകാ ഉപേക്ഖാസമാപത്തിബഹുലാ വിസേസേന അരൂപാവചരസത്താ. അപ്പാബാധാതി പദം ദുക്ഖദുക്ഖതായ മുച്ചനസ്സ കാരണവചനം. ദീഘായുകാതി വിപരിണാമദുക്ഖതായ. അരൂപദേവാ ഹി ലോകേ വിസേസതോ ദീഘായുകാതി. ഇദഞ്ച മുച്ചനമച്ചന്തികം. യസ്മാ ച ദുക്ഖാ വേദനാപി സങ്ഖതത്താ അനിച്ചതാദിസങ്ഖാരദുക്ഖസഭാവാ ഏവ, തസ്മാ യതോ മുച്ചനമച്ചന്തികം, തം അനവസേസപരിയാദാനവസേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖാരദുക്ഖതായ പനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഉപാദിയതീതി ഉപാദി, വിപാകക്ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം. ഉപാദിസ്സ സേസം ഉപാദിസേസം, തം നത്ഥി ഏതിസ്സാതി അനുപാദിസേസാ, നിബ്ബാനധാതു, തായ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചായം കരണനിദ്ദേസോ. നിബ്ബാനധാതൂതി ച നിബ്ബായനമത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ സകലലോകബ്യാപിനീ സബ്ബസങ്ഗാഹിനീ ച സങ്ഖാരദുക്ഖതാ, തസ്മാ. ലോകസ്സാതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. തേന ‘‘ദുക്ഖമസ്സാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഏവമേത്ഥ ലോകസ്സ നീവരണാദീനി അജാനന്തേന, സമയന്തരപരിചയേന വാ തത്ഥ സംസയപക്ഖന്ദേന ഏകംസേനേവ ബ്യാകാതബ്ബത്താ സത്താധിട്ഠാനാ പുച്ഛാ കതാ, സാ ച അജാനനസ്സ, സംസയസ്സ വാ നീവരണാദിവിസയതായ ചതുബ്ബിധാ. പാളിയം പന നീവരണാദീനം ലോകോ ആധാരഭാവേന ഗാഥായം വുത്തോതി ഏകോ പഞ്ഹോതി ദസ്സിതന്തി. അയമേത്ഥ പുച്ഛാവിചയോ. വിസ്സജ്ജനവിചയോപി അദിട്ഠജോതിനീ വിസ്സജ്ജനാ വിമതിച്ഛേദിനീ ചാതിആദിനാ പുച്ഛാവിചയേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഏവം ഏകാധാരം പുച്ഛം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനേകാധാരം ദസ്സേതും ‘‘സവന്തി സബ്ബധീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സവന്തീതി സന്ദന്തി. സബ്ബധീതി സബ്ബേസു രൂപാദീസു ആയതനേസു. സോതാതി തണ്ഹാദിസോതാ. കിം നിവാരണന്തി തേസം കിം ആവരണം കാ രക്ഖാ. സംവരം ബ്രൂഹീതി തം നേസം നീവരണസങ്ഖാതം സംവരം കഥേഹി. കേന സോതാ പിധീയരേതി കേന ധമ്മേന തണ്ഹാദിസോതാ പിധിയ്യന്തി പച്ഛിജ്ജന്തീതി അയമേത്ഥ പദത്ഥോ. സേസം പാളിവസേനേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

തേ ദ്വേ പഞ്ഹാതി യദിപി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ പുച്ഛാവസേന പവത്തായ ചത്താരി പദാനി ചത്താരി വാക്യാനി. ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ പന അത്ഥസ്സ ദുവിധത്താ തേ ദ്വേ പഞ്ഹാ. കസ്മാതി ചേ? ‘‘ഇമേഹി ബഹ്വാധിവചനേന പുച്ഛിതാ’’തി ആഹ. തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഇമേ ഏതായ ഗാഥായ ഗഹിതാ അത്ഥാ യസ്മാ ബഹൂനി അധികിച്ച പവത്തവചനേന പുച്ഛിതാ, തസ്മാ തേ ദ്വേ പഞ്ഹാതി. ഏകതോ ഉപരി ബഹൂതി ഹി സാസനവോഹാരോ, തമേവ പുച്ഛായ ദുവിധത്ഥവിസയതം വിവരിതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യാഹി ഞാതിബ്യസനാദിസങ്ഖാതാഹി പാണവധാദീഹി ഏവ വാ ദുഗ്ഗതിഹേതുഭൂതാഹി ആപദാഹി സമം സഹ, സബ്ബഥാ വാ അയം ലോകോ ആപന്നോ അജ്ഝോത്ഥടോ. തംനിമിത്തേഹി ദസഹി കിലേസവത്ഥൂഹി സംകിലിട്ഠോ ച, തസ്സ തം ആപന്നാകാരം സംകിലിട്ഠാകാരഞ്ച ബുദ്ധിയം കത്വാ ആഹ – ‘‘ഏവം സമാപന്നസ്സ ഏവം സംകിലിട്ഠസ്സാ’’തി. വോദായതി സുജ്ഝതി ഏതേനാതി വോദാനം, സമഥവിപസ്സനാ. വുട്ഠാതി ഏതേന നിമിത്തതോ പവത്തതോ ചാതി വുട്ഠാനം, അരിയമഗ്ഗോ.

അസമാഹിതസ്സാതി നാനാരമ്മണേസു വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ. സവന്തീതി പവത്തന്തി. അഭിജ്ഝാതിആദി അസമാധാനഹേതുദസ്സനം. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവം അസമാഹിതസ്സാ’’തി. ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ഇധാപി അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേതി. സോതാനം സവനം യേഭുയ്യേന അനുരോധവസേനേവാതി ആഹ – ‘‘സവതി മനാപികേസു രൂപേസൂ’’തി. ഏത്ഥ ച ചക്ഖാദയോ സോതാനം ദ്വാരഭാവേന പവത്തമാനാ ഉപചാരവസേന സയം സവന്താ വിയ വുത്താ. ഇതീതി ഏവം. സബ്ബാതി സബ്ബസ്മാ. സബ്ബഥാതി സബ്ബപ്പകാരേന. ഇദം വോദാനന്തി ഇദം ‘‘പരിയുട്ഠാനവിഘാത’’ന്തി വുത്തം പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം വോദാനം.

വിസ്സജ്ജനഗാഥായ സതി തേസം നിവാരണന്തി വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ തേസം സോതാനം നിവാരണന്തി. സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീതി തമേവ സതിം സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി. പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേതി രൂപാദീസു അനിച്ചതാദിപടിവേധസാധികായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഏതേ സോതാ സബ്ബസോ പിധിയ്യന്തി, ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനവസേന സമുച്ഛിജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

നാവിഞ്ഛതീതി അഭിജ്ഝാദിപ്പവത്തിദ്വാരഭാവേന ചിത്തസന്താനം, പുഗ്ഗലം വാ നാകഡ്ഢതി. അനുസയപ്പഹാനം ഇധ പിധാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘പഞ്ഞായ അനുസയാ പഹീയന്തീ’’തി. യസ്മാ അനുസയനിമിത്തം പരിയുട്ഠാനം അനുസയാഭാവേ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുസയേസൂ’’തിആദി. ഇദാനി തമേവത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘തം യഥാ ഖന്ധവന്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാപി സോതാനം നിവാരണസങ്ഖാതം സംവരം പിധാനഞ്ച അജാനന്തേന തത്ഥ വാ സംസയിതേന ഏകംസികത്താ ധമ്മാധിട്ഠാനാ പുച്ഛാ കതാതി ഇധ പുച്ഛാവിചയോ വുത്തനയേനേവ വിസ്സജ്ജനവിചയോ ച വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച യേന അധിപ്പായേന ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി ഗാഥായ (സു. നി. ൧൦൩൮; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൭, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧; നേത്തി. ൪൫) സതിപി നിവാരണാദീനം ചതുന്നം പുച്ഛിതബ്ബഭാവേ ഏകോ പഞ്ഹോതി വുത്തം. തേന താവ സോതാനംയേവ സംവരോ പിധാനഞ്ച പുച്ഛിതന്തി സോതേ ഏകത്ഥവസേന ഗഹേത്വാ പുച്ഛായ ഏകാധിട്ഠാനഭാവതോ ഏകോ പഞ്ഹോതി വത്തബ്ബം സിയാ. സോതാനം വാ ബഹുഭാവതോ ബഹൂതി യത്തകാ സോതാ, തത്തകാ പഞ്ഹാതി. യേന പന അധിപ്പായേന ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ’’തി ഗാഥായം (സു. നി. ൧൦൪൦; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൯, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩; നേത്തി. ൪൫) സോതേ അനാമസിത്വാ സംവരപിധാനാനം വസേന ‘‘ദ്വേ പഞ്ഹാ’’തി വുത്തം. തേന പഠമഗാഥായം സതിപി നിവാരണാദീനം ലോകാധാരഭാവേ ലോകം അനാമസിത്വാ നിവാരണാദീനം വിഭാഗേന ചത്താരോ പഞ്ഹാതിപി വത്തബ്ബന്തി അയം നയോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി യസ്മാ പുച്ഛന്തോ ന കേവലം പുബ്ബേ അത്തനാ രചിതനിയാമേനേവ പുച്ഛതി, അഥ ഖോ ദേസനാകാലേ വുത്തധമ്മസ്സ അനുസന്ധിം ഗഹേത്വാപി പുച്ഛതി, തസ്മാ തസ്സ അനുസന്ധിം പുച്ഛായ വിചേതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘യാനി സോതാനീ’’തി ഗാഥായ അനന്തരം ‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ചാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യായം ഭഗവതാ വുത്താ പഞ്ഞാ, യാ ച സതി യഞ്ച തദവസേസം നാമരൂപം, ഏതം സബ്ബമ്പി കത്ഥ നിരുജ്ഝതി, ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹീതി.

വിസ്സജ്ജനഗാഥായം പനസ്സ യസ്മാ പഞ്ഞാസതിയോ നാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ താ വിസും ന വുത്താ. അയഞ്ചേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യം മം ത്വം, അജിത, ഏതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി അനന്തരഗാഥായം (സു. നി. ൧൦൪൨; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൧, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫; നേത്തി. ൧൧, ൪൫), യത്ഥ തം അസേസം ഉപരുജ്ഝതി, തം തേ വദാമി. തസ്സ തസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സഹേവ അപുബ്ബം അചരിമം ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി, ഏത്ഥേവ വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന നിരുജ്ഝതി, ഏതം വിഞ്ഞാണനിരോധം തസ്സ നിരോധോ നാതിവത്തതീതി വുത്തം ഹോതീതി. അയം പഞ്ഹേ അനുസന്ധിം പുച്ഛതീതി അനന്തരഗാഥായം സോതാനം പരിയുട്ഠാനാനുസയപ്പഹാനകിച്ചേന സദ്ധിം സതി പഞ്ഞാ ച വുത്താ, തം സുത്വാ തപ്പഹാനേ പഞ്ഞാസതീസു തിട്ഠന്തീസു താസം സന്നിസ്സയേന നാമരൂപേന ഭവിതബ്ബം, തഥാ ച സതി വട്ടതി ഏവ. കത്ഥ നു ഖോ ഇമാസം സനിസ്സയാനം പഞ്ഞാസതീനം അസേസനിരോധോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അയം പുച്ഛാ കതാതി ആഹ – ‘‘അയം പഞ്ഹേ…പേ… ധാതു’’ന്തി. തത്ഥ അനുസന്ധീയതി ദേസനാ ഏതായാതി അനുസന്ധി.

യായ പടിപദായ അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനധാതും അധിഗച്ഛന്തി, തം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനാസങ്ഖാതം പടിപദം സഹ വിസയേന ദസ്സേതും ‘‘തീണി ച സച്ചാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഖതാനീതി സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതാനീതി സങ്ഖതാനി. നിരോധധമ്മാനീതി നിരുജ്ഝനസഭാവാനി. ദുക്ഖം സമുദയോ മഗ്ഗോതി തേസം സരൂപദസ്സനം. നിരോധോ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘നിരോധോ അസങ്ഖതോ’’തി. സോ ഹി കേനചി പച്ചയേന ന സങ്ഖതോതി അസങ്ഖതോ. സഹ വിസയേന പഹാതബ്ബപഹായകസഭാവേസു അരിയസച്ചേസു പഹായകവിഭാഗമുഖേന പഹാതബ്ബവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ സമുദയോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ അവിജ്ജാവസേസാതി ദസ്സനമഗ്ഗേന പഹീനാവസേസാ അവിജ്ജാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച സേസ-സദ്ദോ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ മാനോ ഉദ്ധച്ചന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ. യഥാ ഹി അവിജ്ജാ, ഏവം ഏതേപി ധമ്മാ അപായഗമനീയസഭാവാ പഠമമഗ്ഗേന പഹീയന്തി ഏവാതി. ‘‘അവിജ്ജാനിരവസേസാ’’തിപി പാഠോ, ഏത്ഥാപി യഥാവുത്തേസു കാമച്ഛന്ദാദിപദേസുപി നിരവസേസ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. സാവസേസഞ്ഹി പുരിമമഗ്ഗദ്വയേന കാമച്ഛന്ദാദയോ പഹീയന്തി, ഇതരേഹി പന നിരവസേസന്തി. തേധാതുകേ ഇമാനി ദസ സംയോജനാനീതി ഏത്ഥ തേധാതുകേതി സംയോജനാനം വിസയദസ്സനം. തത്ഥ ഹി താനി സംയോജനവസേന പവത്തന്തി.

൧൨. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അധിട്ഠായാതി തം പഹായകം പത്വാ. യം പനാതി ഏത്ഥ യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ. ഇദം ഖയേ ഞാണന്തി യേന ഞാണേന ഹേതുഭൂതേന ‘‘ഖീണാ മേ ജാതീ’’തി അത്തനോ ജാതിയാ ഖീണഭാവം ജാനാതി, ഇദം ഏവം പച്ചവേക്ഖണസ്സ നിമിത്തഭൂതം അരഹത്തഫലഞാണം ഖയേ ഞാണം നാമ. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീതി ഏത്ഥാപി യന്തി ആനേതബ്ബം ‘‘യം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ഇദം അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അരഹത്തഫലഞാണവസേന അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ. അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ചിത്തുപ്പാദക്കണ്ഡ ൧൩൫-൧൪൨) പന ‘‘ഖയേ ഞാണം കിലേസക്ഖയകരേ അരിയമഗ്ഗേ ഞാണന്തി വുത്തം. അനുപ്പാദേ ഞാണം പടിസന്ധിവസേന അനുപ്പാദഭൂതേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം അനുപ്പാദപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നേ അരിയഫലേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ഇധ പന ഉഭയമ്പി അരഹത്തഫലഞാണവസേനേവ വിഭത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയ’’ന്തി, ‘‘ആരമ്മണസങ്കേതേന ദ്വേ നാമാനി ലബ്ഭന്തീ’’തി ച.

അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഹേട്ഠിമേസു തീസു ഫലേസു, ഉപരിമേസു ച തീസു മഗ്ഗേസു ഉപ്പത്തിയാ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം വിയ പഠമഫലുപ്പത്തിയാ അഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝതീതി ആഹ – ‘‘യഞ്ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദി. ഏതേന പഹാതബ്ബധമ്മാ വിയ ദസ്സനഭാവനാഹി അഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ തദവസേസഫലധമ്മാപി അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝന്തി. കോ പന വാദോ തേഭൂമകധമ്മാനന്തി ദസ്സേതി, ഏകാ പഞ്ഞാ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയത്താ. യദി ഏകാ, കഥം ദ്വിധാ വുത്താതി ആഹ ‘‘അപി ചാ’’തിആദി. ആരമ്മണസങ്കേതേനാതി ഖയേ അനുപ്പാദേതി ഇമായ ആരമ്മണസമഞ്ഞായ. സാ പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാതി യാ പുബ്ബേ സോതാനം പിധാനകിച്ചാ വുത്താ പഞ്ഞാ, സാ പജാനനസഭാവേന പഞ്ഞാ. ഇതരാ പന യഥാദിട്ഠം യഥാഗഹിതം ആരമ്മണം അപിലാപനട്ഠേന ഓഗാഹനട്ഠേന സതീതി.

൧൩. ഏവം ‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ചാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരിത്വാ ഇദാനി ‘‘നാമരൂപ’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥ യേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഇദം നാമരൂപ’’ന്തി ആഹ. നാമരൂപഞ്ച വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പാകടനാമരൂപമേവ വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യേ’’തിആദിമാഹ. തഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സഹചരണാദിനാ തദഞ്ഞേ ചിത്തചേതസികാ രൂപധമ്മാ ച ഗഹിതാ ഹോന്തീതി. നാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഖന്ധത്തയമേവ ഗഹിതന്തി ‘‘നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തം പന രൂപം സമ്പയുത്തന്തി? നയിദം സമ്പയുത്തപച്ചയവസേന വുത്തം. പചുരജനസ്സ പന അവിഭാഗേന ഗഹണീയസഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗാഥായ അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു പുച്ഛിതാതി തം ചതുരിദ്ധിപാദമുഖേന അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന പത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ഇദ്ധിപാദഭാവനാമൂലഭൂതാനി ഇന്ദ്രിയാനി സതിപഞ്ഞാഹി നിദ്ധാരേതും ‘‘തത്ഥ സതി ച പഞ്ഞാ ച ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി ആഹ. കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ സതി സിജ്ഝന്തീ ഏകന്തേന സമാധിം നിപ്ഫാദേതി. സതിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘സതി ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി, സതിന്ദ്രിയഞ്ച സമാധിന്ദ്രിയഞ്ചാ’’തി. തഥാ അനുസയസമുഗ്ഘാതവിധായിനീ പഞ്ഞാ സിജ്ഝമാനാ ന വിനാ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയം സിജ്ഝതീതി വുത്തം – ‘‘പഞ്ഞാ ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ഞിന്ദ്രിയഞ്ച വീരിയിന്ദ്രിയഞ്ചാ’’തി.

യാ ഇമേസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസൂതി ഇമേസു സതിആദീസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസു നിസ്സയപച്ചയതായ അധിട്ഠാനഭൂതേസു തംസഹജാതാ ഏവ യാ സദ്ദഹനാ. ‘‘ഇമേഹി ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹീ’’തിപി പാളി, തസ്സാ ഇമേഹി ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമ്പയുത്താതി വചനസേസോ, ആരമ്മണേ അഭിപ്പസാദലക്ഖണാ സദ്ധാ കത്തുകാമതാസഭാവസ്സ ഛന്ദസ്സ വിസേസപച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘യാ സദ്ധാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം ഛന്ദസമാധീ’’തി. സമാഹിതേ ചിത്തേതി വിപസ്സനാസമാധിനാ സമാഹിതേ ചിത്തേ. ഇദം പഹാനന്തി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനസാധകോ സമാധി പഹാനന്തി വുത്തോ പജഹതി ഏതേനാതി കത്വാ. ‘‘പധാന’’ന്തിപി പാഠോ, അഗ്ഗോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സമാധി ഏകോദീ’’തി വുച്ചതി.

‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ’’തിആദിനാ കായവചീചിത്തസങ്ഖാരസീസേന തംസമുട്ഠാപകാ വീരിയസങ്ഖാരാവ ഗഹിതാ. തേ ഹി യാവ ഭാവനാനിപ്ഫത്തി താവ ഏകരസേന സരണതോ സങ്കപ്പേതബ്ബതോ ച സരസങ്കപ്പാ’’തി വുത്താ ‘‘ഏവം മേ ഭാവനാ ഹോതൂ’’തി യഥാ ഇച്ഛിതാ, തഥാ പവത്തിയാ ഹേതുഭാവതോ. തദുഭയന്തി ഛന്ദസമാധിസങ്ഖാതഞ്ച പധാനസങ്ഖാരസങ്ഖാതഞ്ച വീരിയന്തി തം ഉഭയം. ഉഭയമേവ ഹി ഉപചാരവസേന അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ‘‘ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദ’’ന്തി വുത്തം. അഭിന്നമ്പി ഹി ഉപചാരവസേന ഭിന്നം വിയ കത്വാ വോഹരന്തി, യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി.

തത്ഥ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി വാ തായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി, പജ്ജതി ഏതേനാതി പാദോ, പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ പതിട്ഠാ അധിഗമൂപായോതി ഇദ്ധിപാദോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി. വിവേകനിസ്സിതന്തി തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതഞ്ച ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി അയം ഇദ്ധിപാദഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ വിപസ്സനാക്ഖണേ കിച്ചതോ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം. മഗ്ഗക്ഖണേ പന കിച്ചതോ സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം ആരമ്മണതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീതി. ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതന്തിആദീസു.

വിവേകത്താ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ, കേവലഞ്ചേത്ഥ വോസ്സഗ്ഗോ ദുവിധോ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ചാതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ വിപസ്സനാക്ഖണേ തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന കിലേസപ്പഹാനം. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ആരമ്മണകരണവസേന നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനം. തദുഭയമ്പി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ അത്ഥസംവണ്ണനാനയേ യുജ്ജതി. തഥാ ഹി അയം പഠമിദ്ധിപാദോ യഥാവുത്തേന പകാരേന കിലേസേ പരിച്ചജതി നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദതി. വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഇമിനാ പന വചനേന വോസ്സഗ്ഗത്ഥം പരിണമന്തം പരിണതഞ്ച പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഇദ്ധിപാദഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ യഥാ പഠമോ ഇദ്ധിപാദോ കിലേസപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥം നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥഞ്ച പരിപച്ചതി, യഥാ ച പരിപക്കോ ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേതീതി. സേസിദ്ധിപാദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – യഥാ ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തിതോ സമാധി ഛന്ദസമാധി. ഏവം വീരിയം ചിത്തം വീമംസം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തിതോ സമാധി വീമംസാസമാധീതി.

൧൪. ന കേവലം ചതുത്ഥഇദ്ധിപാദോ ഏവ സമാധിഞാണമൂലകോ, അഥ ഖോ സബ്ബോപീതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബോ സമാധി ഞാണമൂലകോ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ ഞാണാനുപരിവത്തീ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം കസ്മാ സോ ഏവ വീമംസാസമാധീതി വുത്തോതി? വീമംസം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തിതത്താതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തത്ഥ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ഞാണമൂലകോ. അധിഗമപഞ്ഞായ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ. പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ ഞാണാനുപരിവത്തി. അഥ വാ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ഞാണമൂലകോ. ഉപചാരപഞ്ഞായ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ. അപ്പനാപഞ്ഞായ ഞാണാനുപരിവത്തി. ഉപചാരപഞ്ഞായ വാ ഞാണമൂലകോ. അപ്പനാപഞ്ഞായ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ. അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞായ ഞാണാനുപരിവത്തീതി വേദിതബ്ബം.

യഥാ പുരേതി യഥാ സമാധിസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേന പുരേ പുബ്ബേ അതീതാസു ജാതീസു അസങ്ഖ്യേയ്യേസുപി സംവട്ടവിവട്ടേസു അത്തനോ പരേസഞ്ച ഖന്ധം ഖന്ധൂപനിബദ്ധഞ്ച ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥി, തഥാ പച്ഛാ സമാധിസ്സ അനാഗതംസഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേന അനാഗതാസു ജാതീസു അസങ്ഖ്യേയ്യേസുപി സംവട്ടവിവട്ടേസു അത്തനോ പരേസഞ്ച ഖന്ധം ഖന്ധൂപനിബദ്ധഞ്ച ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

യഥാ പച്ഛാതി യഥാ സമാധിസ്സ ചേതോപരിയഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേന അനാഗതേസു സത്തസു ദിവസേസു പരസത്താനം ചിത്തം ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥി, തഥാ പുരേ അതീതേസു സത്തസു ദിവസേസു പരസത്താനം ചിത്തം ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. യഥാ ദിവാതി യഥാ ദിവസഭാഗേ സൂരിയാലോകേന അന്ധകാരസ്സ വിധമിതത്താ ചക്ഖുമന്താനം സത്താനം ആപാഥഗതം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സുവിഞ്ഞേയ്യം. തഥാ രത്തിന്തി തഥാ രത്തിഭാഗേ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേപി അന്ധകാരേ വത്തമാനേ സമാധിസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനുപരിവത്തിതായ ദുപ്പടിവിജ്ഝം രൂപായതനം നത്ഥി.

യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ ച രത്തിയം തഥാ ദിവാപി അതിസുഖുമം കേനചി തിരോഹിതം യഞ്ച അതിദൂരേ, തം സബ്ബരൂപം ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥി. യഥാ ച രൂപായതനേ വുത്തം, തഥാ സമാധിസ്സ ദിബ്ബസോതഞാണാനുപരിവത്തിതായ സദ്ദായതനേ ച നേതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഇതി വിവടേന ചേതസാ’’തിആദി. തത്ഥ അപരിയോനദ്ധേനാതി അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ പാരിബന്ധകകിലേസേഹി അനജ്ഝോത്ഥടേന, അപരിയോനദ്ധത്താ ഏവ സപ്പഭാസം ചിത്തം. ഏതേനേവ സമാധിസ്സ ഇദ്ധിവിധഞാണാനുപരിവത്തിതാപി വുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി ഇദ്ധിപാദസമ്പയുത്താനി സേക്ഖസ്സ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘കുസലാനീ’’തി. ചിത്തസഹഭൂനീതിആദി തേസം വിഞ്ഞാണനിരോധേന നിരോധദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തഥാ ‘‘നാമരൂപഞ്ചാ’’തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘ന കേവലം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഏവ, അഥ ഖോ നാമരൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണഹേതുകം വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധാ നിരുജ്ഝതീ’’തി.

തസ്സാതി വിഞ്ഞാണസ്സ. ഹേതൂതി തണ്ഹാഅവിജ്ജാദികോ. അനാഹാരന്തി പദസ്സ അത്ഥവിവരണം. അനഭിനന്ദിതന്തി അഭിനന്ദനഭൂതായ തണ്ഹായ പഹീനത്താ ഏവ അപത്ഥിതം. തതോ ഏവ അപ്പടിസന്ധികം വിഞ്ഞാണം തം നിരുജ്ഝതി. യഥാ ച വിഞ്ഞാണം, ഏവം നാമരൂപമ്പി വിഞ്ഞാണസങ്ഖാതസ്സ ഹേതുനോ പച്ചയസ്സ ച അഭാവാ തപ്പച്ചയാനം സങ്ഖാരാദീനം അഭാവാ അഹേതു അപ്പച്ചയം. സേസം പാകടമേവ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയോപി വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഏവം അനുസന്ധിപുച്ഛമ്പി ദസ്സേത്വാ ഹേട്ഠാ സത്താധിട്ഠാനാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ച പുച്ഛാ വിസും വിസും ദസ്സിതാതി ഇദാനി താ സഹ ദസ്സേതും ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥായം പദത്ഥോ – സങ്ഖാതധമ്മാതി അനിച്ചാദിവസേന പരിവീമംസിതധമ്മാ, അരഹതം ഏതം അധിവചനം. സേക്ഖാതി സീലാദീനി സിക്ഖമാനാ അവസേസാ അരിയപുഗ്ഗലാ. പുഥൂതി ബഹൂ സത്തജനാ. തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹീതി തേസം സേഖാസേഖാനം നിപകോ പണ്ഡിതോ ത്വം ഭഗവാ പടിപത്തിം പുട്ഠോ മേ ബ്രൂഹീതി. സേസം പാളിവസേനേവ വിഞ്ഞായതി.

൧൫. കിസ്സാതി കിസ്സ ഹേതു, കേന കാരണേനാതി അത്ഥോ. സേഖാസേഖവിപസ്സനാ പുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനയോഗേനാതി സേഖേ അസേഖേ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനേ ച പുച്ഛനയോഗേന, പുച്ഛാവിധിനാതി അത്ഥോ.

വിസ്സജ്ജനഗാഥായം കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാതി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേന ന അഭിഗിജ്ഝേയ്യ. മനസാനാവിലോ സിയാതി ബ്യാപാദവിതക്കാദയോ കായദുച്ചരിതാദയോ ച മനസോ ആവിലഭാവകരേ ധമ്മേ പജഹന്തോ ചിത്തേന അനാവിലോ ഭവേയ്യ. യസ്മാ പന അസേക്ഖോ അനിച്ചതാദിവസേന സബ്ബധമ്മാനം പരിതുലിതത്താ കുസലോ സബ്ബധമ്മേസു കായാനുപസ്സനാസതിആദീഹി ച സതോ സബ്ബകിലേസാനം ഭിന്നത്താ ഉത്തമഭിക്ഖുഭാവം പത്തോ ച ഹുത്വാ സബ്ബഇരിയാപഥേസു പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘കുസലോ…പേ… പരിബ്ബജേ’’തി ആഹാതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

തത്ഥ യം പുച്ഛാഗാഥായം ‘‘നിപകോ’’തി പദം വുത്തം, തം ഭഗവന്തം സന്ധായ വുത്തം, ഭഗവതോ ച നേപക്കം ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തം അനാവരണഞാണദസ്സനേന ദീപേതബ്ബന്തി അനാവരണഞാണം താവ കമ്മദ്വാരഭേദേഹി വിഭജിത്വാ സേഖാസേഖപടിപദം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തം. തേന സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനേന തഥാഗതസ്സ സേഖാസേഖപടിപത്തിദേസനാകോസല്ലമേവ വിഭാവേതി. തത്ഥ കോ ചാതി ക്വ ച, കസ്മിം വിസയേതി അത്ഥോ. തം വിസയം ദസ്സേതി ‘‘യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനി ചാ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഞാണദസ്സനം നാമ ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘സബ്ബം സങ്ഖതം അനിച്ചം ദുക്ഖം സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പന തസ്മിം വിസയേ യേന അപ്പവത്തി, സോ പടിഘാതോതി, ഏതേന ലക്ഖണത്തയപ്പടിവേധസ്സ ദുരഭിസമ്ഭവതം അനഞ്ഞസാധാരണതഞ്ച ദസ്സേതി. ലക്ഖണത്തയവിഭാവനേന ഹി ഭഗവതോ ചതുസച്ചപ്പടിവേധം സമ്മാസമ്ബോധിഞ്ച പണ്ഡിതാ പടിജാനന്തി.

അഞ്ഞാണം അദസ്സനന്തി തം പടിഘാതം സരൂപതോ ദസ്സേതി. ഛളാരമ്മണസഭാവപ്പടിച്ഛാദകോ ഹി സമ്മോഹോ ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോതി. യസ്മിം വിസയേ ഞാണദസ്സനം ഉപ്പത്തിരഹം, തത്ഥേവ തസ്സ പടിഘാതേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനി ചാ’’തി. യഥാ ഇധ പുരിസോതിആദി ഉപമാദസ്സനം. തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – പുരിസോ വിയ സബ്ബോ ലോകോ, താരകരൂപാനി വിയ ഛ ആരമ്മണാനി, തസ്സ പുരിസസ്സ താരകരൂപാനം ദസ്സനം വിയ ലോകസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി യഥാരഹം ഛളാരമ്മണജാനനം, തസ്സ പുരിസസ്സ താരകരൂപാനി പസ്സന്തസ്സാപി ‘‘ഏത്തകാനി സതാനി, ഏത്തകാനി സഹസ്സാനീ’’തിആദിനാ ഗണനസങ്കേതേന അജാനനം വിയ ലോകസ്സ രൂപാദിആരമ്മണം കഥഞ്ചി ജാനന്തസ്സാപി അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയാനവബോധോതി. സേസം പാകടമേവ.

ഇദാനി യേഹി പദേഹി ഭഗവതാ ആയസ്മതോ അജിതസ്സ സേഖാസേഖപടിപദാ വുത്താ, തേസം പദാനം അത്ഥം വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ സേഖേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി നിപാതമത്തം, തസ്മിം വാ വിസ്സജ്ജനേ. സേഖേനാതി സിക്ഖാ ഏതസ്സ സീലന്തി സേഖോ, തേന സേഖേന. ദ്വീസു ധമ്മേസൂതി ദുവിധേസു ധമ്മേസൂതി അധിപ്പായോ. പരിയുട്ഠാനീയേസൂതി ദോസേന പരിയുട്ഠിതേന യത്ഥ പരിവത്തിതബ്ബം, തേസു ആഘാതവത്ഥൂസൂതി അത്ഥോ. ‘‘പടിഘട്ഠാനീയേസൂ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ഗേധപടിസേധചോദനായം ഗേധനിമിത്തോ ദോസോ ഗേധേ സതി ഹോതീതി തതോപി ചിത്തസ്സ രക്ഖിതബ്ബതാ നിദ്ധാരേത്വാ വുത്താ. യസ്മാ പന ഭഗവതാ ‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൫; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൪, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮; നേത്തി. ൧൫-൧൭) വുത്തം, തസ്മാ ‘‘തത്ഥ യാ ഇച്ഛാ’’തിആദിനാ ഗേധവസേന നിദ്ദേസോ കതോ. അഥ വാ ദോസതോ ചിത്തസ്സ രക്ഖിതബ്ബതാ ഗാഥായ ദുതിയപാദേന വുത്തായേവാതി ദട്ഠബ്ബാ. ദുതിയപാദേന ഹി സേസകിലേസവോദാനധമ്മാ ദസ്സിതാ. തഥാ ഹി ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭേദതോ സമ്മാവായാമസ്സ വിസയഭാവേന സബ്ബേ സംകിലേസവോദാനധമ്മേ ചതുധാ വിഭജിത്വാ സമ്മപ്പധാനമുഖേന സേഖപടിപദം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സേഖോ അഭിഗിജ്ഝന്തോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനാവിലസങ്കപ്പോതി ആവിലാനം കാമസങ്കപ്പാദീനം അഭാവേന അനാവിലസങ്കപ്പോ. തതോ ഏവ ച അനഭിഗിജ്ഝന്തോ വായമതി, വീരിയം പവത്തേതി. കഥം വായമതീതി ആഹ – ‘‘സോ അനുപ്പന്നാന’’ന്തിആദി.

തത്ഥ സോതി ഉത്തരിവിസേസത്ഥായ പടിപജ്ജമാനോ സേക്ഖോ. അനുപ്പന്നാനന്തി അനിബ്ബത്താനം. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. അകുസലാനം ധമ്മാനന്തി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. അനുപ്പാദായാതി ന ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാസങ്ഖാതം കുസലച്ഛന്ദം ഉപ്പാദേതി. വായമതീതി പയോഗപരക്കമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി കായികചേതസികവീരിയം കരോതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി തേനേവ സഹജാതവീരിയേന ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി പധാനവീരിയം കരോതി. വായമതീതിആദീനി പന ചത്താരി പദാനി ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മസാതച്ചകിരിയാഹി യോജേതബ്ബാനി. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി അനുപ്പന്നാതി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനം പാപധമ്മാനം. പഹാനായാതി പജഹനത്ഥായ. അനുപ്പന്നാനം കുസലാനന്തി അനിബ്ബത്താനം കോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. ഉപ്പാദായാതി ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഉപ്പന്നാനന്തി നിബ്ബത്താനം. ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അസമ്മോസായാതി അനസ്സനത്ഥം. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനം ഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. ഭാവനായാതി വഡ്ഢിയാ. പാരിപൂരിയാതി പരിപൂരണത്ഥായാതി അയം താവ പദത്ഥോ.

൧൬. ‘‘കതമേ അനുപ്പന്നാ’’തിആദി അകുസലധമ്മാ കുസലധമ്മാ ച യാദിസാ അനുപ്പന്നാ യാദിസാ ച ഉപ്പന്നാ, തേ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇമേ അനുപ്പന്നാതി ഇമേ കാമവിതക്കാദയോ അസമുദാചാരവസേന വാ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന വാ അനുപ്പന്നാ നാമ. അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നാ നാമ അകുസലാ ധമ്മാ നത്ഥി. വിതക്കത്തയഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. അകുസലമൂലാനീതി അനുസയാ ഏവ സബ്ബേസം അകുസലാനം മൂലഭാവതോ ഏവം വുത്താ, ന ലോഭാദയോ ഏവ. ഇമേ ഉപ്പന്നാ അനുസയാ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാ അസമുഗ്ഘാടിതുപ്പന്നാതിആദിഉപ്പന്നപരിയായസബ്ഭാവതോ നാമവസേന ഉപ്പന്നാ നാമ, ന വത്തമാനഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഇമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി ഇമേ സോതാപന്നസ്സ സദ്ധാദയോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ നാമ, കോ പന വാദോ പുഥുജ്ജനാനന്തി ദസ്സേതി. കുസലസദ്ദോ ചേത്ഥ ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൫൮ ആദയോ) വിയ അനവജ്ജപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി ഇമേ പഠമമഗ്ഗേ സദ്ധാദയോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ നാമ.

സതിപട്ഠാനഭാവനായ സുനിഗ്ഗഹിതോ കാമവിതക്കോതി ആഹ – ‘‘യേന കാമവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സതിന്ദ്രിയ’’ന്തി. അനവജ്ജസുഖപദട്ഠാനേന അവിക്ഖേപേന ചേതോദുക്ഖസന്നിസ്സയോ വിക്ഖേപപച്ചയോ ബ്യാപാദവിതക്കോ സുനിഗ്ഗഹിതോതി വുത്തം – ‘‘യേന ബ്യാപാദവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സമാധിന്ദ്രിയ’’ന്തി. കുസലേസു ധമ്മേസു ആരദ്ധവീരിയോ പരാപരാധം സുഖേന സഹതീതി വീരിയേന വിഹിംസാവിതക്കോ സുനിഗ്ഗഹിതോതി ആഹ – ‘‘യേന വിഹിംസാവിതക്കം വാരേതി, ഇദം വീരിയിന്ദ്രിയ’’ന്തി. സമാധിആദീനമ്പി യഥാസകംപടിപക്ഖപ്പഹാനം പഞ്ഞവന്തസ്സേവ ഇജ്ഝതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘യേന ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ’’തിആദി.

ഏതേസം യഥാനിദ്ധാരിതാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സവിസയേ ജേട്ഠകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇമേസഞ്ച സദ്ധാദീനം സേഖാനം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബത്തിയാ സബ്ബേപി സേഖാ ധമ്മാ മത്ഥകപ്പത്താ ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം സേഖോ’’തിആദിനാ സേഖപടിപദം നിഗമേതി.

൧൭. ഏവം സേഖപടിപദം വിഭജിത്വാ ഇദാനി അസേഖപടിപദം വിഭജിതും ‘‘കുസലോ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബധമ്മാനന്തി ഇമിനാ പദേന വുത്തധമ്മേ താവ വിഭജിത്വാ തത്ഥ അസേക്ഖസ്സ കോസല്ലം ദസ്സേതും ‘‘ലോകോ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തം വുത്തത്ഥമേവ. കിലേസലോകേന ഭവലോകോ സമുദാഗച്ഛതീതി കാമാവചരധമ്മം നിസ്സായ രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ സമുദാഗമേതീതി അത്ഥോ. സോതി സോ മഹഗ്ഗതധമ്മേസു, പരിത്തമഹഗ്ഗതധമ്മേസു വാ ഠിതോ. ഇന്ദ്രിയാനി നിബ്ബത്തേതീതി സീലസമാധയോ നിബ്ബേധഭാഗിയേ കത്വാ വിമുത്തിപരിപാചനീയാനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഉപ്പാദേതി. ഇന്ദ്രിയേസു ഭാവിയമാനേസൂതി യഥാവുത്തഇന്ദ്രിയേസു വഡ്ഢിയമാനേസു രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹാദിവസേന നേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞാ ഭവതി.

ദസ്സനപരിഞ്ഞാതി ഞാതപരിഞ്ഞാ. ഭാവനാപരിഞ്ഞാതി തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാ ച. ‘‘സാ ദുവിധേനാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം ‘‘യദാ ഹി സേഖോ’’തിആദിനാ വിവരതി. തത്ഥ ‘‘നിബ്ബിദാസഹഗതേഹി സഞ്ഞാമനസികാരേഹീ’’തി ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനം ദസ്സേതി. യദാ ഹി സേഖോതി ചേത്ഥ സിക്ഖനസീലതായ കല്യാണപുഥുജ്ജനോപി സേഖപദേന സങ്ഗഹിതോതി കത്വാ ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ കോസല്ലം ഗച്ഛന്തി ദസ്സനകോസല്ലഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദാ കല്യാണപുഥുജ്ജനോ പുബ്ബഭാഗസിക്ഖം സിക്ഖന്തോ നിബ്ബിദാസഹഗതേഹി സഞ്ഞാമനസികാരേഹി ഞേയ്യം പരിജാനാതി, തദാ തസ്സ തേ വിപസ്സനാധമ്മാ ദസ്സനകോസല്ലം പഠമമഗ്ഗഞാണം ഗച്ഛന്തി സമ്പാപുണന്തി തേന സദ്ധിം ഘടേന്തി. യദാ പന സോതാപന്നാദിസേഖോ വുത്തനയേന നേയ്യം പരിജാനാതി, തദാ തസ്സ തേ വിപസ്സനാധമ്മാ ഭാവനാകോസല്ലം ഗച്ഛന്തീതി.

തം ഞാണന്തി യാ പുബ്ബേ നേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞാ വുത്താ, തം നേയ്യപരിജാനനഞാണം. പഞ്ചവിധേന വേദിതബ്ബന്തി വിസയഭേദേന തസ്സ ഭേദം ദസ്സേതി. ധമ്മാനം സലക്ഖണേ ഞാണന്തി രൂപാരൂപധമ്മാനം കക്ഖളഫുസനാദിസലക്ഖണേ ഞാണം. തം പന യസ്മാ സബ്ബം നേയ്യം ഹേതുഹേതുഫലഭേദതോ ദുവിധമേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ച അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ചാ’’തി നിദ്ദിട്ഠം.

പരിഞ്ഞാതി തീരണപരിഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ. യസ്മാ പനസ്സ രൂപാരൂപധമ്മേ സലക്ഖണതോ പച്ചയതോ ച അഭിജാനിത്വാ കുസലാദിവിഭാഗേഹി തേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന ജാനനാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഏവം അഭിജാനിത്വാ യാ പരിജാനനാ, ഇദം കുസല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവംഗഹിതാതി ഏവം അനിച്ചാദിതോ കലാപസമ്മസനാദിവസേന ഗഹിതാ സമ്മസിതാ. ഇദം ഫലം നിബ്ബത്തേന്തീതി ഇദം ഉദയബ്ബയഞാണാദികം ഫലം പടിപാടിയാ ഉപ്പാദേന്തി, നിമിത്തസ്സ കത്തുഭാവേന ഉപചരണതോ യഥാ അരിയഭാവകരാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീതി. തേസന്തി ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം. ഏവംഗഹിതാനന്തി ഏവംപവത്തിതാനം. അയം അത്ഥോതി അയം സച്ചാനം അനുബോധപടിവേധോ അത്ഥോ. യഥാ ഹി പരിഞ്ഞാപഞ്ഞാ സമ്മസിതബ്ബധമ്മേ സമ്മസനധമ്മേ തത്ഥ സമ്മസനാകാരം പരിജാനാതി, ഏവം സമ്മസനഫലമ്പി പരിജാനാതീതി കത്വാ അയം നയോ ദസ്സിതോ.

യേ അകുസലാതി സമുദയസച്ചമാഹ. സബ്ബേ ഹി അകുസലാ സമുദയപക്ഖിയാതി. യേ കുസലാതി മഗ്ഗധമ്മാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ. യദിപി ഫലധമ്മാപി സച്ഛികാതബ്ബാ, ചതുസച്ചപ്പടിവേധസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ ‘‘കതമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ, യം അസങ്ഖത’’ന്തി വുത്തം. അത്ഥകുസലോതി പച്ചയുപ്പന്നേസു അത്ഥേസു കുസലോ. ധമ്മകുസലോതി പച്ചയധമ്മേസു കുസലോ. പാളിഅത്ഥപാളിധമ്മാ വാ അത്ഥധമ്മാ. കല്യാണതാകുസലോതി യുത്തതാകുസലോ, ചതുനയകോവിദോതി അത്ഥോ, ദേസനായുത്തികുസലോ വാ. ഫലതാകുസലോതി ഖീണാസവഫലകുസലോ. ‘‘ആയകുസലോ’’തിആദീസു ആയോതി വഡ്ഢി. സാ അനത്ഥഹാനിതോ അട്ഠുപ്പത്തിതോ ച ദുവിധാ. അപായാതി അവഡ്ഢി. സാപി അത്ഥഹാനിതോ അനട്ഠുപ്പത്തിതോ ച ദുവിധാ. ഉപായോതി സത്താനം അച്ചായികേ കിച്ചേ വാ ഭയേ വാ ഉപ്പന്നേ തസ്സ തികിച്ഛനസമത്ഥം ഠാനുപ്പത്തികാരണം, തത്ഥ കുസലോതി അത്ഥോ. ഖീണാസവോ ഹി സബ്ബസോ അവിജ്ജായ പഹീനത്താ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തോ ഏതേസു ആയാദീസു കുസലോതി. ഏവം അസേഖസ്സ കോസല്ലം ഏകദേസേന വിഭാവേത്വാ പുന അനവസേസതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹതാ കോസല്ലേന സമന്നാഗതോ’’തി ആഹ.

പരിനിട്ഠിതസിക്ഖസ്സ അസേഖസ്സ സതോകാരിതായ അഞ്ഞം പയോജനം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥ’’ന്തി. ഇദാനി യഥാനിദ്ദിട്ഠം സേഖാസേഖപടിപദം നിഗമേന്തോ ‘‘ഇമാ ദ്വേ ചരിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബോജ്ഝന്തി ബുജ്ഝിതബ്ബം. തം ചതുബ്ബിധന്തി തം ബോജ്ഝം ചതുബ്ബിധം, ചതുസച്ചഭാവതോ. ഏവം ജാനാതീതി ഏവം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന യോ ജാനാതി. അയം വുച്ചതീതി അയം അസേഖോ സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ നിപ്പരിയായേന ‘‘സതോ അഭിക്കമതീ’’തിആദിനാ വുച്ചതീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇധാപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയാ പുബ്ബേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ ച മഹാഥേരോ വിചയഹാരം വിഭജന്തോ അജിതസുത്തവസേന (സു. നി. ൧൦൩ ആദയോ; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൭ ആദയോ, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧ ആദയോ) പുച്ഛാവിചയം വിസ്സജ്ജനവിചയഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സുത്തന്തരേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയാനം നയം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം പുച്ഛിതബ്ബം, ഏവം വിസ്സജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ ഏവന്തി ഇമിനാ നയേന. പുച്ഛിതബ്ബന്തി പുച്ഛാ കാതബ്ബാ, ആചിക്ഖിതബ്ബാ വാ, വിവേചേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏവം വിസ്സജ്ജിതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സുത്തസ്സ ചാതിആദി അനുഗീതിവിചയനിദസ്സനം. അനുഗീതി അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച സമാനേതബ്ബാതി സുത്തന്തരദേസനാസങ്ഖാതാ അനുഗീതി അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച സംവണ്ണിയമാനേന സുത്തേന സമാനാ സദിസീ കാതബ്ബാ, തസ്മിം വാ സുത്തേ സമ്മാ ആനേതബ്ബാ. അത്ഥാപഗതന്തി അത്ഥതോ അപേതം, അസമ്ബന്ധത്ഥം വാ ദസദാളിമാദിവചനം വിയ. തേനേവാഹ ‘‘സമ്ഫപ്പലാപം ഭവതീ’’തി. ഏതേന അത്ഥസ്സ സമാനേതബ്ബതായ കാരണമാഹ. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സാതി അസമ്മാവുത്തസ്സ. ദുന്നയോതി ദുക്ഖേന നേതബ്ബോ, നേതും വാ അസക്കുണേയ്യോ. ബ്യഞ്ജനുപേതന്തി സഭാവനിരുത്തിസമുപേതം.

ഏവം അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേത്വാ നിദ്ദേസവാരേ ‘‘സുത്തസ്സ യോ പവിചയോ’’തി സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം വിഭജിതും ‘‘സുത്തഞ്ച പവിചിനിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തസ്സ വിചിനനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം ഇദം സുത്തം ആഹച്ചവചന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആഹച്ചവചനന്തി ഭഗവതോ ഠാനകരണാനി ആഹച്ച അഭിഹന്ത്വാ പവത്തവചനം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാമം ദേസിതസുത്തന്തി അത്ഥോ. അനുസന്ധിവചനന്തി സാവകഭാസിതം. തഞ്ഹി ഭഗവതോ വചനം അനുസന്ധേത്വാ പവത്തനതോ ‘‘അനുസന്ധിവചന’’ന്തി വുത്തന്തി. നീതത്ഥന്തി യഥാരുതവസേന ഞാതബ്ബത്ഥം. നേയ്യത്ഥന്തി നിദ്ധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബത്ഥം. സംകിലേസഭാഗിയന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ പട്ഠാനവാരവണ്ണനായം ആവി ഭവിസ്സതി. യസ്മാ പന ഭഗവതോ ദേസനാ സോളസവിധേ സാസനപട്ഠാനേ ഏകം ഭാഗം അഭജന്തീ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോപി നയോ വിചേതബ്ബഭാവേന ഇധ നിക്ഖിത്തോ.

കുഹിം ഇമസ്സ സുത്തസ്സാതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ കസ്മിം പദേസേ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു. സബ്ബാനി സച്ചാനി പസ്സിതബ്ബാനീതി ദുക്ഖസച്ചം സുത്തസ്സ ‘‘കുഹിം കസ്മിം പദേസേ കസ്മിം വാ പദേ പസ്സിതബ്ബം നിദ്ധാരേത്വാ വിചേതും, സമുദയസച്ചം നിരോധസച്ചം മഗ്ഗസച്ചം കുഹിം പസ്സിതബ്ബം ദട്ഠബ്ബം നിദ്ധാരേത്വാ വിചേതു’’ന്തി ഏവം സബ്ബാനി സച്ചാനി ഉദ്ധരിത്വാ വിചേതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ. ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേതി ഏവം സുത്തം പവിചേതബ്ബന്തി ആദിതോ മജ്ഝതോ പരിയോസാനതോ ച ഏവം ഇമിനാ പുച്ഛാവിചയാദിനയേന സുത്തം പവിചിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനപുബ്ബാപരാനുഗീതിവിചയാ പാളിയം സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. അസ്സാദാദിവിചയോ പന സച്ചനിദ്ധാരണമുഖേന നയതോ ദസ്സിതോ, സോ നിദ്ദേസവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തബ്ബിചയേനേവ ച പദവിചയോ സിദ്ധോതി.

വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൮. തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരോതിആദി യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ കിം യോജയതീതി യുത്തിഹാരസ്സ വിസയം പുച്ഛതി. കോ പനേതസ്സ വിസയോ? അതഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനാ സുത്തത്ഥാ വിസയോ, തേ ഹി തേന സാതിസയം യാഥാവതോ യുത്തിനിദ്ധാരണേന യോജേതബ്ബാ. ഇതരേസുപി അയം ഹാരോ ഇച്ഛിതോ ഏവ. തം പന ഭൂതകഥനമത്തം ഹോതി. യസ്മാ പനായം യുത്തിഗവേസനാ നാമ ന മഹാപദേസേന വിനാ, തസ്മാ യുത്തിഹാരം വിഭജന്തോ തസ്സ ലക്ഖണം താവ ഉപദിസിതും ‘‘ചത്താരോ മഹാപദേസാ’’തിആദിമാഹ.