൪. പദട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൨. തത്ഥ കതമോ പദട്ഠാനോ ഹാരോതിആദി പദട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘ഇദം ഇമസ്സ പദട്ഠാനം, ഇദം ഇമസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി തേസം തേസം ധമ്മാനം പദട്ഠാനഭൂതധമ്മവിഭാവനലക്ഖണോ പദട്ഠാനോ ഹാരോ, തസ്മാ പവത്തിയാ മൂലഭൂതം അവിജ്ജം ആദിം കത്വാ സഭാവധമ്മാനം പദട്ഠാനം ആസന്നകാരണം നിദ്ധാരേന്തോ അവിജ്ജായ സഭാവം നിദ്ദിസതി ‘‘സബ്ബധമ്മയാഥാവഅസമ്പടിവേധലക്ഖണാ അവിജ്ജാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – സബ്ബേസം ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവോ ന സമ്പടിവിജ്ഝീയതി ഏതേനാതി സബ്ബധമ്മയാഥാവഅസമ്പടിവേധോ. സോ ലക്ഖണം ഏതിസ്സാതി സാ തഥാ വുത്താ. ഏതേന ധമ്മസഭാവപ്പടിച്ഛാദനലക്ഖണാ അവിജ്ജാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ സമ്മാ പടിവേധോ സമ്പടിവേധോ. തസ്സ പടിപക്ഖോ അസമ്പടിവേധോ. കത്ഥ പന സോ സമ്പടിവേധസ്സ പടിപക്ഖോതി ആഹ – ‘‘സബ്ബ…പേ… ലക്ഖണാ’’തി. യസ്മാ പന അസുഭേ സുഭന്തിആദിവിപല്ലാസേ സതി തത്ഥ സമ്മോഹോ ഉപരൂപരി ജായതിയേവ ന ഹായതി, തസ്മാ ‘‘തസ്സാ വിപല്ലാസാ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം.

പിയരൂപം സാതരൂപന്തി പിയായിതബ്ബജാതിയം ഇട്ഠജാതിയഞ്ച പദട്ഠാനം. ‘‘യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩) ഹി വുത്തം. അദിന്നാദാനന്തി അദിന്നാദാനചേതനാ. സാ ഹി ഏകവാരം ഉപ്പന്നാപി അനാദീനവദസ്സിതായ ലോഭസ്സ ഉപ്പത്തികാരണം ഹോതീതി തസ്സ പദട്ഠാനം വുത്തം. ദോസസ്സ പാണാതിപാതോ പദട്ഠാനം, മോഹസ്സ മിച്ഛാപടിപദാ പദട്ഠാനന്തി ഏത്ഥാപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വണ്ണസണ്ഠാനബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണലക്ഖണാതി നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണലക്ഖണാ. സുഖസഞ്ഞായ ഫസ്സസ്സ ഉപഗമനലക്ഖണതാ ഫസ്സപച്ചയതാവ വുത്താ. ‘‘ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) ഹി വുത്തം. അസ്സാദോതി തണ്ഹാ. സങ്ഖതലക്ഖണാനി ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്താനി. യേഭുയ്യേന നിച്ചഗ്ഗഹണം വിഞ്ഞാണാധീനന്തി നിച്ചസഞ്ഞായ വിഞ്ഞാണപദട്ഠാനതാ വുത്താ. തഥാ ഹി സോ ഭിക്ഖു തംയേവ വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതീതി വിഞ്ഞാണവിസയമേവ അത്തനോ നിച്ചഗ്ഗാഹം പവേദേസി. പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം യദി അനിച്ചതാ ദുക്ഖതാ ച സുദിട്ഠാ, അത്തസഞ്ഞാ സുഖസഞ്ഞാ അനവകാസാതി ആഹ – ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാദുക്ഖസഞ്ഞാഅസമനുപസ്സനലക്ഖണാ അത്തസഞ്ഞാ’’തി. ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) ഹി വുത്തം.

യേഭുയ്യേന അത്താഭിനിവേസോ അരൂപധമ്മേസൂതി ആഹ – ‘‘തസ്സാ നാമകായോ പദട്ഠാന’’ന്തി. സബ്ബം നേയ്യന്തി ചത്താരി സച്ചാനി ചതുസച്ചവിനിമുത്തസ്സ ഞേയ്യസ്സ അഭാവതോ. ചിത്തവിക്ഖേപപടിസംഹരണം ഉദ്ധച്ചവിക്ഖമ്ഭനം. അസുഭാതി അസുഭാനുപസ്സനാ, പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതാ അസുഭാ ഏവ വാ, തണ്ഹാപടിപക്ഖത്താ സമഥസ്സ അസുഭാ പദട്ഠാനന്തി വുത്തം. അഭിജ്ഝായ തനുകരണതോ അദിന്നാദാനാവേരമണീ അലോഭസ്സ പദട്ഠാനന്തി വുത്താ. തഥാ ബ്യാപാദസ്സ തനുകരണതോ പാണാതിപാതാവേരമണീ അദോസസ്സ പദട്ഠാനന്തി വുത്താ. വത്ഥുഅവിപ്പടിപത്തി വിസയസഭാവപടിവേധോ, സമ്മാപടിപത്തി സീലസമാധിസമ്പദാനം നിബ്ബിദാഞാണേന അനഭിരതിഞാണമേവ വാ തഥാ പവത്തം. സബ്ബാപി വേദനാ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിഭാവതോ ദുക്ഖന്തി കത്വാ വുത്തം – ‘‘ദുക്ഖസഞ്ഞായ വേദനാ പദട്ഠാന’’ന്തി. ധമ്മസഞ്ഞാതി ധമ്മമത്തന്തി സഞ്ഞാ.

സത്താനം കായേ അവീതരാഗതാ പഞ്ചന്നം അജ്ഝത്തികായതനാനം വസേന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി രൂപീനി രൂപരാഗസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി. കായോ ഹി ഇധ രൂപന്തി അധിപ്പേതോ. വിസേസതോ ഝാനനിസ്സയഭൂതേ മനായതനേ ച നികന്തി ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഛട്ഠായതനം ഭവരാഗസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി. ഏദിസം മാ രൂപം നിബ്ബത്തതു, മാ ഏദിസീ വേദനാതി ഏവം പവത്താ രൂപാദിഅഭിനന്ദനാ നിബ്ബത്തഭവാനുപസ്സിതാ. ഞാണദസ്സനസ്സാതി കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണദസ്സനസ്സ. യോനിസോമനസികാരവതോ ഹി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണസ്സ കാരണം ഹോതി, ന അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ. ഇമസ്സ ച അത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം മഹാനാരദകസ്സപജാതകം (ജാ. ൨.൨൨.൧൧൫൩ ആദയോ), ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൩൮ ആദയോ) ഏകച്ചസസ്സതവാദോ ച ഉദാഹരിതബ്ബോ. ‘‘ഓകപ്പനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ സദ്ധാപസാദാനം വിസേസം ദസ്സേതി. സോ പന സദ്ധായയേവ അവത്ഥാവിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ ഓകപ്പനം സദ്ദഹനവസേന ആരമ്മണസ്സ ഓഗാഹണം നിച്ഛയോ. അനാവിലതാ അസ്സദ്ധിയാപഗമേന ചിത്തസ്സ അകാലുസ്സിയതാ. അഭിപത്ഥിയനാ സദ്ദഹനമേവ. അവേച്ചപസാദോ പഞ്ഞാസഹിതോ ആയതനഗതോ അഭിപ്പസാദോ. അപിലാപനം അസമ്മോസോ നിമുജ്ജിത്വാ വിയ ആരമ്മണസ്സ ഓഗാഹണം വാ, ഏത്ഥ ച സദ്ധാദീനം പസാദസദ്ധാസമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനഝാനങ്ഗാനി യഥാക്കമം പദട്ഠാനന്തി വദന്തേന അവത്ഥാവിസേസവസേന പദട്ഠാനഭാവോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. സതിസമാധീനം വാ കായാദയോ സതിപട്ഠാനാതി. വിതക്കാദയോ ച ഝാനാനീതി പദട്ഠാനഭാവേന വുത്താ.

അസ്സാദമനസികാരോ സംയോജനീയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിതാ. പുനബ്ഭവവിരോഹണാതി പുനബ്ഭവായ വിരോഹണാ, പുനബ്ഭവനിബ്ബത്തനാരഹതാ വിപാകധമ്മതാതി അത്ഥോ. ഓപപച്ചയികനിബ്ബത്തിലക്ഖണന്തി ഉപപത്തിഭവഭാവേന നിബ്ബത്തനസഭാവം. നാമകായരൂപകായസങ്ഘാതലക്ഖണന്തി അരൂപരൂപകായാനം സമൂഹിയഭാവം. ഇന്ദ്രിയവവത്ഥാനന്തി ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം വവത്ഥിതഭാവോ. ഓപപച്ചയികന്തി ഉപപത്തിക്ഖന്ധനിബ്ബത്തകം. ഉപധീതി അത്തഭാവോ. അത്തനോ പിയസ്സ മരണം ചിന്തേന്തസ്സ ബാലസ്സ യേഭുയ്യേന സോകോ ഉപ്പജ്ജതീതി മരണം സോകസ്സ പദട്ഠാനന്തി വുത്തം. ഉസ്സുക്കം ചേതസോ സന്താപോ. ഓദഹനന്തി അവദഹനം. അത്തനോ നിസ്സയസ്സ സന്തപനമേവ ഭവസ്സാതി വുത്തം ഭവം ദസ്സേതും ‘‘ഇമാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഭവസ്സ അങ്ഗാനി ഭവസങ്ഖാതാനി ച അങ്ഗാനി ഭവങ്ഗാനി. തേസു കിലേസാ ഭവസ്സ അങ്ഗാനി. കമ്മവിപാകവട്ടം ഭവസങ്ഖാതാനി അങ്ഗാനി. സമഗ്ഗാനീതി സബ്ബാനി. ഖന്ധായതനാദീനം അപരാപരുപ്പത്തിസംസരണം സംസാരോ. തസ്സ പുരിമപുരിമജാതിനിപ്ഫന്നം കിലേസാദിവട്ടം കാരണന്തി ആഹ – ‘‘ഭവോ സംസാരസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി. സമ്പാപകഹേതുഭാവം സന്ധായ ‘‘മഗ്ഗോ നിരോധസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം.

കമ്മട്ഠാനോഗാഹകസ്സ ഓതരണട്ഠാനതായ ബഹുസ്സുതോ തിത്ഥം നാമ, തസ്സ സമ്മാപയിരുപാസനാ തിത്ഥഞ്ഞുതാ. ധമ്മൂപസഞ്ഹിതം പാമോജ്ജം പീതം നാമ, സപ്പായധമ്മസ്സവനേന തം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനസ്സ ബ്രൂഹനാ പീതഞ്ഞുതാ, ഭാവനായ ഥോകമ്പി ലയാപത്തിയാ ഉദ്ധംപത്തിയാ ച ജാനനാ പത്തഞ്ഞുതാ. അത്തനോ പഞ്ചഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ജാനനാ അത്തഞ്ഞുതാ, തേസു പുരിമാനം പുരിമാനം പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ പദട്ഠാനഭാവോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഏവ. കതപുഞ്ഞസ്സേവ പതിരൂപദേസവാസോ സമ്ഭവതി, ന ഇതരസ്സാതി ‘‘പുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാ പതിരൂപദേസവാസസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം സഹ അധിട്ഠാനേന തരുണവിപസ്സനാ. നിബ്ബിദാതി ബലവവിപസ്സനാ. വിരാഗോതി മഗ്ഗോ. വിമുത്തീതി ഫലം. ഏവന്തി യദിദം ‘‘തസ്സാ വിപല്ലാസാ പദട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പദട്ഠാനം ദസ്സിതം, ഇമിനാ നയേന അഥാപി യോ കോചി ഉപനിസ്സയോ ബലവപച്ചയോതി യോ കോചി അവസേസപച്ചയോ, സബ്ബോ സോ പദട്ഠാനം കാരണന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഏവം യാ കാചി ഉപനിസാ യോഗതോ ച പച്ചയതോ ചാ’’തിപി പഠന്തി. തത്ഥ ഉപനിസാതി കാരണം, യോഗതോതി യുത്തിതോ, പച്ചയതോതി പച്ചയഭാവമത്തതോതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പദട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൩. തത്ഥ കതമോ ലക്ഖണോ ഹാരോതിആദി ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ കിം ലക്ഖയതീതി ലക്ഖണഹാരസ്സ വിസയം പുച്ഛതി. ‘‘യേ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണഹാരം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേത്വാ തം ഉദാഹരണേഹി വിഭജിതും ‘‘ചക്ഖു’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ‘‘വധകട്ഠേന ഏകലക്ഖണാനീ’’തി ഇമിനാ അനവട്ഠിതഭാവാദിനാപി ഏകലക്ഖണതാ വുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ആയതനവസേന ഏകലക്ഖണതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഖന്ധാദിവസേന ദസ്സേതും ‘‘അതീതേ, രാധ, രൂപേ അനപേക്ഖോ ഹോതീ’’തിആദി സുത്തം ആഭതം. യമകോവാദസുത്തേ (സം. നി. ൩.൮൫) വധകട്ഠേന ഏകലക്ഖണാ വുത്താതി തസ്മിം സുത്തേ ‘‘വധകം രൂപം വധകം രൂപന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീ’’തിആദിനാ ആഗതത്താ വുത്തം. ഇതീതി ഏവം, ഇമിസ്സം ഗാഥായം കായഗതായ സതിയാ വുത്തായ സതി വേദനാഗതാ സതി ചിത്തഗതാ സതി ധമ്മഗതാ ച സതി വുത്താ ഭവതി സതിപട്ഠാനഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താതി അധിപ്പായോ. ദിട്ഠന്തിആദീനം അത്ഥം പരതോ വണ്ണയിസ്സാമ.

കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹീതി ഏത്ഥ കായേതി രൂപകായേ. രൂപകായോ ഹി ഇധ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കേസാദീനഞ്ച സമൂഹട്ഠേന കായോതി അധിപ്പേതോ. യഥാ ച സമൂഹട്ഠേന, ഏവം കുച്ഛിതാനം ആയട്ഠേന. കുച്ഛിതാനഞ്ഹി പരമജേഗുച്ഛാനം സോ ആയോതിപി കായോ, ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ആയന്തി തതോതി ആയോ. കേ ആയന്തി? കുച്ഛിതാ കേസാദയോ, ഇതി കുച്ഛിതാനം ആയോതി കായോ.

കായാനുപസ്സീതി കായം അനുപസ്സനസീലോ, കായം വാ അനുപസ്സമാനോ. ‘‘കായേ’’തി ച വത്വാ പുന ‘‘കായാനുപസ്സീ’’തി ദുതിയം കായഗ്ഗഹണം അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥം. തേന ന കായേ വേദനാനുപസ്സീ ചിത്തധമ്മാനുപസ്സീ വാ, അഥ ഖോ കായാനുപസ്സീ ഏവാതി കായസങ്ഖാതേ വത്ഥുസ്മിം കായാനുപസ്സനാകാരസ്സേവ ദസ്സനേന അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനം ദസ്സിതം ഹോതി. തഥാ ന കായേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗവിനിമുത്തഏകധമ്മാനുപസ്സീ, നാപി കേസലോമാദിവിനിമുത്തഇത്ഥിപുരിസാനുപസ്സീ.

യോപി ചേത്ഥ കേസലോമാദികോ ഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതോ കായോ, തത്ഥപി ന ഭൂതുപാദായവിനിമുത്തഏകധമ്മാനുപസ്സീ, അഥ ഖോ രഥസമ്ഭാരാനുപസ്സകോ വിയ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമൂഹാനുപസ്സീ, നഗരാവയവാനുപസ്സകോ വിയ കേസലോമാദിസമൂഹാനുപസ്സീ, കദലിക്ഖന്ധപത്തവട്ടിവിനിബ്ഭുജ്ജകോ വിയ രിത്തമുട്ഠിവിനിവേഠകോ വിയ ച ഭൂതുപാദായസമൂഹാനുപസ്സീ ഏവാതി നാനപ്പകാരതോ സമൂഹവസേനേവ കായസങ്ഖാതസ്സ വത്ഥുനോ ദസ്സനേന ഘനവിനിബ്ഭോഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ന ഹേത്ഥ യഥാവുത്തസമൂഹവിനിമുത്തോ കായോ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി ധമ്മോ ദിസ്സതി, യഥാവുത്തധമ്മസമൂഹമത്തേ ഏവ പന തഥാ തഥാ സത്താ മിച്ഛാഭിനിവേസം കരോന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യം പസ്സതി ന തം ദിട്ഠം, യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതി;

അപസ്സം ബജ്ഝതേ മൂള്ഹോ, ബജ്ഝമാനോ ന മുച്ചതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൩);

ഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥന്തി ആദിസദ്ദേന അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹി ഏതസ്മിം കായേ കായാനുപസ്സീയേവ, ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീ.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അനുദകഭൂതായപി മരീചിയാ ഉദകാനുപസ്സിനോ ഹോന്തി, ന ഏവം അനിച്ചദുക്ഖാനത്തഅസുഭഭൂതേ ഏവ ഇമസ്മിം കായേ നിച്ചസുഖഅത്തസുഭഭാവാനുപസ്സീ, അഥ ഖോ കായാനുപസ്സീ അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തഅസുഭാകാരസമൂഹാനുപസ്സീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യ്വായം മഹാസതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൪ ആദയോ) അസ്സാസപസ്സാസാദിചുണ്ണികജാതഅട്ഠികപരിയോസാനോ കായോ വുത്തോ, യോ ച ‘‘ഇധേകച്ചോ പഥവീകായം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, ആപോകായം തേജോകായം വായോകായം കേസകായം…പേ… അട്ഠിമിഞ്ജകായ’’ന്തി പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൩.൩൪ ആദയോ) കായോ വുത്തോ, തസ്സ സബ്ബസ്സ ഇമസ്മിംയേവ കായേ അനുപസ്സനതോ കായേ കായാനുപസ്സീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഥ വാ കായേ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി അനനുപസ്സനതോ, തസ്സ പന കേസലോമാദികസ്സ നാനാധമ്മസമൂഹസ്സ അനുപസ്സനതോ കായേ കേസാദിധമ്മസമൂഹസങ്ഖാതേ കായാനുപസ്സീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപി ച ‘‘ഇമസ്മിം കായേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി നോ നിച്ചതോ’’തിആദിനാ അനുക്കമേന പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൩.൩൪ ആദയോ) ആഗതനയസ്സ സബ്ബസ്സേവ അനിച്ചലക്ഖണാദികസ്സ ആകാരസമൂഹസങ്ഖാതസ്സ കായസ്സ അനുപസ്സനതോ കായേ കായാനുപസ്സീതി അത്ഥോ.

വിഹരാഹീതി വത്താഹി. ആതാപീതി തീസു ഭവേസു കിലേസേ ആതാപേതീതി ആതാപോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി ആതാപീ. സമ്പജാനോതി സമ്പജഞ്ഞസങ്ഖാതേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ. സതിമാതി കായപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സമന്നാഗതോ. അയം പന യസ്മാ സതിയാ ആരമ്മണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ഞായ അനുപസ്സതി, ന ഹി സതിവിരഹിതാ അനുപസ്സനാ അത്ഥി, തേനേവാഹ – ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪). അനാതാപിനോ ച അന്തോ സങ്കോചോ അന്തരായകരോ ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ന സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ യേസം ധമ്മാനം ആനുഭാവേന തം സമ്പജ്ജതി, തം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ആതാപീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ വിനേയ്യാതി തദങ്ഗവിനയേന വാ വിക്ഖമ്ഭനവിനയേന വാ വിനയിത്വാ. ലോകേതി തസ്മിംയേവ കായേ. കായോ ഹി ഇധ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി അധിപ്പേതോ. അഭിജ്ഝാഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ, ദോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ബ്യാപാദോ ഗഹിതോതി നീവരണേസു ബലവധമ്മദ്വയപ്പഹാനദസ്സനേന നീവരണപ്പഹാനം വുത്തന്തി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനസ്സ പഹാനങ്ഗം ദസ്സിതം. ‘‘ആതാപീ’’തിആദിനാ പന സമ്പയോഗങ്ഗം ദസ്സിതന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ആതാപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം സമഥോ ഉജുപടിപക്ഖോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സവിനയോ വുച്ചമാനോ സമാധിന്ദ്രിയം ദീപേതീതി ആഹ – ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി സമാധിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൩൬൭). ഏകലക്ഖണത്താ ചതുന്നം ഇന്ദ്രിയാനന്തി യഥാ വീരിയപഞ്ഞാസമാധിന്ദ്രിയേഹി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഇജ്ഝതി, ഏവം വേദനാചിത്തധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനാനിപി തേഹി ഇജ്ഝന്തീതി ചതുസതിപട്ഠാനസാധനേ ഇമേസം ഇന്ദ്രിയാനം സഭാവഭേദാഭാവതോ സമാനലക്ഖണത്താ ഇതരാനി സതിപട്ഠാനാനിപി വുത്താനി ഏവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൨൪. ഇദാനി സതിപട്ഠാനേസു ഗഹിതേസു സബ്ബേസം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഗഹിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബോധങ്ഗമാതി ബോധം അരിയമഗ്ഗഞാണം ഗച്ഛന്തീതി ബോധങ്ഗമാ. യഥാവുത്തസ്സ ബോധസ്സ പക്ഖേ ഭവാതി ബോധിപക്ഖിയാ. നേയ്യാനികലക്ഖണേനാതി ഏത്ഥ നിമിത്തതോ പവത്തതോ ച വുട്ഠാനം നിയ്യാനം, നിയ്യാനേ നിയുത്താതി നേയ്യാനികാ, യഥാ ദോവാരികോതി. നിയ്യാനസങ്ഖാതം വാ ഫലം അരഹന്തീതി നേയ്യാനികാ. നിയ്യാനം പയോജനം ഏതേസന്തി വാ നേയ്യാനികാ. ‘‘നിയ്യാനികാ’’തിപി പാഠോ, തത്ഥ നിയ്യാനം ഏതേസം അത്ഥീതി നിയ്യാനികാതി അത്ഥോ. ‘‘നിയ്യാനിയാ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനിയാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നിയ്യാനികലക്ഖണേനാതി നിയ്യാനികസഭാവേന.

ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാതി യഥാ കുസലാ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണഭാവേന നിദ്ധാരിതാ, ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണട്ഠേന നിദ്ധാരേതബ്ബാ. കഥം? പഹാനേകട്ഠതാവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി ആഹ. ഇദാനി തം പഹാനം ദസ്സേതും ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കായാനുപസ്സനാദീസു ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു അസുഭേ സുഭന്തിആദയോ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ പഹീയന്തി, കബളീകാരാഹാരാദയോ ചത്താരോ ആഹാരാ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തി, തേസം പരിജാനനസ്സ പരിബന്ധിനോ കാമരാഗാദയോ ബ്യന്തീകതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ, കസ്മാ? തേഹി പഹാതബ്ബഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്താ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി.

ഇദാനി അഞ്ഞേനപി പരിയായേന ലക്ഖണഹാരസ്സ ഉദാഹരണാനി ദസ്സേതും ‘‘യത്ഥ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്സം ദേസനായം. വാ-സദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ. പനാതി പദപൂരണോ. രൂപിന്ദ്രിയന്തി രുപ്പനസഭാവം അട്ഠവിധം ഇന്ദ്രിയം. തത്ഥാതി തസ്സം ദേസനായം. രൂപധാതൂതി രുപ്പനസഭാവാ ദസ ധാതുയോ. രൂപായതനന്തി രുപ്പനസഭാവം ദസായതനം, രൂപീനി ദസായതനാനീതി അത്ഥോ. രുപ്പനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ ഇമാനി ദേസിതാനീതി അധിപ്പായോ. ദേസിതം തത്ഥ സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം സുഖവേദനാഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താതി അധിപ്പായോ.

ദുക്ഖസമുദയോ ച അരിയസച്ചന്തി ഇദം അകുസലസ്സ സോമനസ്സസ്സ വസേന വുത്തം, സാസവകുസലസ്സാപി വസേന യുജ്ജതി ഏവ. സബ്ബോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോതി സമ്ബന്ധോ. അവിജ്ജാനുസയിതത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). തഥാ ച വുത്തം ‘‘അദുക്ഖമസുഖായ ഹി വേദനായ അവിജ്ജാ അനുസേതീ’’തി. ഏതേന അദുക്ഖമസുഖാവേദനാഗ്ഗഹണേന അവിജ്ജാ ഗഹിതാതി ദസ്സേതി. സതി ച അവിജ്ജാഗ്ഗഹണേ സബ്ബോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോതി ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദി വുത്തം. സോ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, തേന സോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോതി ഇമം വക്ഖമാനവിസേസം ജോതേതി. തേസു അനുലോമതോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ യഥാദസ്സിതോ സരാഗസദോസസമോഹസംകിലേസപക്ഖേന ഹാതബ്ബോതി വുത്തോ, പടിലോമതോ പന പടിച്ചസമുപ്പാദോ യോ ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തിആദിനാ പാളിയം (മ. നി. ൩.൧൨൬; മഹാവ. ൧) വുത്തോ, തം സന്ധായ ‘‘വീതരാഗവീതദോസവീതമോഹഅരിയധമ്മേഹി ഹാതബ്ബോ’’തി വുത്തം.

ഇദാനി ഏകലക്ഖണതാവിഭാവനേന ലക്ഖണഹാരയോജനായ നയം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം യേ ധമ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കിച്ചതോതി പഥവീആദീനം ഫസ്സാദീനഞ്ച രൂപാരൂപധമ്മാനം സന്ധാരണസങ്ഘട്ടനാദികിച്ചതോ, തേസം തേസം വാ പച്ചയധമ്മാനം തംതംപച്ചയുപ്പന്നധമ്മസ്സ പച്ചയഭാവസങ്ഖാതകിച്ചതോ. ലക്ഖണതോതി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവതോ. സാമഞ്ഞതോതി രുപ്പനനമനാദിതോ അനിച്ചതാദിതോ ഖന്ധായതനാദിതോ ച. ചുതൂപപാതതോതി സങ്ഖതധമ്മാനം ഭങ്ഗതോ ഉപ്പാദതോ ച, സമാനനിരോധതോ സമാനുപ്പാദതോ ചാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സഹചരണം സമാനഹേതുതാ സമാനഫലതാ സമാനഭൂമിതാ സമാനവിസയതാ സമാനാരമ്മണതാതി ഏവമാദയോപി ച-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.