൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൮. തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരോതിആദി യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ കിം യോജയതീതി യുത്തിഹാരസ്സ വിസയം പുച്ഛതി. കോ പനേതസ്സ വിസയോ? അതഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനാ സുത്തത്ഥാ വിസയോ, തേ ഹി തേന സാതിസയം യാഥാവതോ യുത്തിനിദ്ധാരണേന യോജേതബ്ബാ. ഇതരേസുപി അയം ഹാരോ ഇച്ഛിതോ ഏവ. തം പന ഭൂതകഥനമത്തം ഹോതി. യസ്മാ പനായം യുത്തിഗവേസനാ നാമ ന മഹാപദേസേന വിനാ, തസ്മാ യുത്തിഹാരം വിഭജന്തോ തസ്സ ലക്ഖണം താവ ഉപദിസിതും ‘‘ചത്താരോ മഹാപദേസാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ മഹാപദേസാതി മഹാഅപദേസാ, ബുദ്ധാദയോ മഹന്തേ അപദിസിത്വാ വുത്താനി മഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. അഥ വാ മഹാപദേസാതി മഹാഓകാസാ, മഹന്താനി ധമ്മസ്സ പതിട്ഠാനാനീതി വുത്തം ഹോതി. തത്രായം വചനത്ഥോ – അപദിസ്സതീതി അപദേസോ, ബുദ്ധോ അപദേസോ ഏതസ്സാതി ബുദ്ധാപദേസോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം ഭഗവതോ സുത’’ന്തിആദിനാ കേനചി ആഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ ധമ്മോതി വാ അധമ്മോതി വാ വിനിച്ഛയനേ കാരണം. കിം പന തന്തി? തസ്സ തഥാ ആഭതസ്സ സുത്തോതരണാദി ഏവ. യദി ഏവം കഥം ചത്താരോതി? അപദിസിതപ്പഭേദതോ. ധമ്മസ്സ ഹി ദ്വേ സമ്പദായോ ഭഗവാ സാവകാ ച. തേസു സാവകാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലവസേന തിവിധാ. ‘‘ഏവമമുമ്ഹാ മയായം ധമ്മോ പടിഗ്ഗഹിതോ’’തി അപദിസിതബ്ബാനം ഭേദേന ചത്താരോ. തേനാഹ – ‘‘ബുദ്ധാപദേസോ…പേ… ഏകത്ഥേരാപദേസോ’’തി. താനി പദബ്യഞ്ജനാനീതി കേനചി ആഭതസുത്തസ്സ പദാനി ബ്യഞ്ജനാനി ച, അത്ഥപദാനി ചേവ ബ്യഞ്ജനപദാനി ചാതി അത്ഥോ. സംവണ്ണകേന വാ സംവണ്ണനാവസേന ആഹരിയമാനാനി പദബ്യഞ്ജനാനി. സുത്തേ ഓതാരയിതബ്ബാനീതി സുത്തേ അനുപ്പവേസിതബ്ബാനി. സന്ദസ്സയിതബ്ബാനീതി സംസന്ദേതബ്ബാനി. ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനീതി പക്ഖിപിതബ്ബാനി.

സുത്താദീനി ദസ്സേതും ‘‘കതമസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ ഭഗവതോ വചനം ഏകഗാഥാമത്തമ്പി സച്ചവിനിമുത്തം നത്ഥി, തസ്മാ സുത്തേതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ചതൂസു അരിയസച്ചേസൂ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന തീണി പിടകാനി സുത്തന്തി വുത്തം, തം ഇമിനാ നേത്തിവചനേന അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി ചേവ സമേതി ചാതി ദട്ഠബ്ബം. യാവദേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥാ ഭഗവതോ ദേസനാ, സാ ഏകന്തേന രാഗാദികിലേസവൂപസമം വദതീതി വിനയേതിപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘രാഗവിനയേ’’തിആദിമാഹ. വിനയോതി ഹി കാരണം രാഗാദിവൂപസമനിമിത്തം ഇധാധിപ്പേതം. യഥാഹ –

‘‘യേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി, ഇമേ ധമ്മാ സരാഗായ സംവത്തന്തി നോ വിരാഗായ, സഞ്ഞോഗായ സംവത്തന്തി നോ വിസഞ്ഞോഗായ, ആചയായ സംവത്തന്തി നോ അപചയായ, മഹിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ അപ്പിച്ഛതായ, അസന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ സന്തുട്ഠിയാ, സങ്ഗണികായ സംവത്തന്തി നോ പവിവേകായ, കോസജ്ജായ സംവത്തന്തി നോ വീരിയാരമ്ഭായ, ദുബ്ഭരതായ സംവത്തന്തി നോ സുഭരതായ, ഏകംസേന ഗോതമി ധാരേയ്യാസി ‘നേസോ ധമ്മോ, നേസോ വിനയോ, നേതം സത്ഥുസാസന’ന്തി. യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി നോ സരാഗായ, വിസഞ്ഞോഗായ സംവത്തന്തി നോ സഞ്ഞോഗായ, അപചയായ സംവത്തന്തി നോ ആചയായ, അപ്പിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ മഹിച്ഛതായ, സന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ അസന്തുട്ഠിയാ പവിവേകായ സംവത്തന്തി നോ സങ്ഗണികായ, വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി നോ കോസജ്ജായ, സുഭരതായ സംവത്തന്തി നോ ദുബ്ഭരതായ, ഏകംസേന ഗോതമി ധാരേയ്യാസി ‘ഏസോ ധമ്മോ, ഏസോ വിനയോ, ഏതം സത്ഥുസാസന’’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൦൬).

ധമ്മതായന്തിപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദേ’’തി വുത്തം. പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഹി ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാതി (അ. നി. ൩.൧൩൭) വുത്തോ. ‘‘ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനീ’’തി ഇദം പാളിയം നത്ഥി, അത്ഥദസ്സനവസേന പന ഇധ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച പവത്തിം നിവത്തിം തദുപായഞ്ച ബാധകാദിഭാവേ നിയതം പരിദീപേന്തോ സുത്തേ ഓതരതി നാമ. ഏകന്തേന രാഗാദികിലേസവിനയം വദന്തോ വിനയേ സന്ദിസ്സതി നാമ. തഥാ സസ്സതം ഉച്ഛേദഞ്ച വജ്ജേത്വാ ഏകത്തനയാദിപരിദീപനേന സഭാവധമ്മാനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവം വിഭാവേന്തോ ധമ്മതം ന വിലോമേതി നാമ.

ഏവംവിധോ ച കാമാസവാദികം ആസവം ന ഉപ്പാദേതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യദി ചതൂസു അരിയസച്ചേസൂ’’തിആദിമാഹ. നനു ച അനുലോമതോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ പവത്തി, പടിലോമതോ നിവത്തീതി സോ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി അനുപവിട്ഠോ കസ്മാ ഇധ വിസും ഗഹിതോതി? സച്ചമേതം. ഇധ പന വിസും ഗഹണം ധമ്മാനം പച്ചയായത്തവുത്തിദസ്സനേന അനിച്ചപച്ചയലക്ഖണം അസമത്ഥപച്ചയലക്ഖണം നിരീഹപച്ചയലക്ഖണഞ്ച വിഭാവേത്വാ തേസം ഉദയവന്തതാ തതോ ഏവ വയവന്തതാ തദുഭയേന അനിച്ചതാ ഉദയബ്ബയപടിപീളനേന ദുക്ഖതാ അനത്തതാതി തിലക്ഖണസമായോഗപരിദീപനീ സബ്ബദിട്ഠിഗതകുമതിവിദ്ധംസനീ അനഞ്ഞസാധാരണാ സാസനസമ്പത്തി പകാസിതാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം.

ഏത്ഥ ച സുത്തം സുത്താനുലോമം ആചരിയവാദോ അത്തനോമതീതി ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം – തത്ഥ സുത്തം നാമ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹാനി തീണി പിടകാനി. സുത്താനുലോമം നാമ മഹാപദേസാ, യം ‘‘അനുലോമകപ്പിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ആചരിയവാദോ നാമ അട്ഠകഥാ. അത്തനോമതി നാമ നയഗ്ഗാഹേന അനുബുദ്ധിയാ അത്തനോ പടിഭാനം. തത്ഥ സുത്തം അപ്പടിബാഹിയം, തം പടിബാഹന്തേന സത്ഥാവ പടിബാഹിതോ ഹോതി. അനുലോമകപ്പിയം പന സുത്തേന സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ന ഇതരം. ആചരിയവാദോപി സുത്തേന സമേന്തോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ, ന ഇതരോ. തഥാ അത്തനോമതി, സാ പന സബ്ബദുബ്ബലാതി.

ഇദാനി യദത്ഥം ഇധ ചത്താരോ മഹാപദേസാ ആഭതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘ചതൂഹി മഹാപദേസേഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം യന്തി യം യം അത്ഥജാതഞ്ച ധമ്മജാതഞ്ച. യുജ്ജതീതി യഥാവുത്തേഹി ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുജ്ജതി. യേന യേനാതി യേന യേന കാരണേന. യഥാ യഥാതി യേന യേന പകാരേന. തം തം ഗഹേതബ്ബന്തി സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ ആഭതേന കാരണേന പസങ്ഗേന പകാരേന ച സുത്തതോ ഉദ്ധരിത്വാ സംവണ്ണനാവസേന ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേന ചതുമഹാപദേസാവിരുദ്ധായ യുത്തിയാ സുത്തതോ അത്ഥേ നിദ്ധാരേത്വാ യുത്തിഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി.

൧൯. ഇദാനി തം യുത്തിനിദ്ധാരണം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിതേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കതി പദാനീതി കിത്തകാനി പദാനി. പരിയോഗാഹിതബ്ബന്തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വിചേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. യത്തകാനി പദാനി യഥാധിപ്പേതം അത്ഥം അഭിവദന്തി, തത്തകാനി പദാനി തദത്ഥസ്സേകസ്സ ഞാതും ഇച്ഛിതത്താ ‘‘ഏകോ പഞ്ഹോ’’തി വുച്ചതി, താനി പന ഏകഗാഥായം യദി വാ സബ്ബാനി പദാനി യാവ യദി വാ ഏകം പദം ഏകം അത്ഥം അഭിവദതി, ഏകോയേവ സോ പഞ്ഹോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യദി സബ്ബാനീ’’തിആദിനാ. തന്തി തം പഞ്ഹം. അഞ്ഞാതബ്ബന്തി ആജാനിതബ്ബം. കിം ഇമേ ധമ്മാതിആദി ആജാനനാകാരദസ്സനം. തത്ഥ ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മാ. നാനത്ഥാതി നാനാ അത്ഥാ.

പുച്ഛാഗാഥായം അയം പദത്ഥോ – കേനസ്സുബ്ഭാഹതോ ലോകോതി അയം സത്തലോകോ ചോരോ വിയ ചോരഘാതകേന കേന അഭിഹതോ വധീയതീതി അത്ഥോ. കേനസ്സു പരിവാരിതോതി മാലുവലതായ വിയ നിസ്സിതരുക്ഖോ കേന ലോകോ അജ്ഝോത്ഥടോ. കേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോതി കേന വിസപീതഖുരപ്പേന വിയ സരീരബ്ഭന്തരനിമുഗ്ഗേന സല്ലേന അനുപവിട്ഠോ. കിസ്സ ധൂപായിതോതി കിസ്സ കേന കാരണേന ധൂപായിതോ സന്താപിതോ ലോകോ. സദാതി പദം സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബം. തേതി ചത്താരി പദാനി. പഞ്ഹസദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. ‘‘വിസ്സജ്ജേതീ’’തി ഏതേന വിസ്സജ്ജനതോ തയോ പഞ്ഹാതി ഞായതീതി ദസ്സേതി.

൨൦. തത്ഥാതി വിസ്സജ്ജനഗാഥായം ദുതിയപാദേ വുത്താ ജരാ ച പഠമപാദേ വുത്തം മരണഞ്ചാതി ഇമാനി ദ്വേ സങ്ഖതസ്സ പഞ്ചക്ഖന്ധസ്സ ‘‘സങ്ഖതോ’’തി ലക്ഖീയതി ഏതേഹീതി സങ്ഖതലക്ഖണാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൭; കഥാ. ൨൧൪). തേന വുത്തം – ‘‘ജരായം ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം, മരണം വയോ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി ഏതേന ഖന്ധപ്പബന്ധസ്സ പുബ്ബാപരവിസേസോ ഇധ ജരാ, ന ഖണട്ഠിതീതി ദസ്സേതി. ‘‘മരണം വയോ’’തി ഇമിനാ ച ‘‘തിസ്സോ മതോ, ഫുസ്സോ മതോ’’തി ഏവം ലോകേ വുത്തം സമ്മുതിമരണം ദസ്സേതി, ന ഖണികമരണം, സമുച്ഛേദമരണം വാ.

ഇദാനി ‘‘തേ തയോ പഞ്ഹാ’’തി വുത്തമത്ഥം യുത്തിവസേന ദസ്സേതും ‘‘ജരായ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യേഭുയ്യേന ജിണ്ണസ്സ മരണദസ്സനതോ ജരാമരണാനം നാനത്തം അസമ്പടിച്ഛമാനം പതി തേസം നാനത്തദസ്സനത്ഥം ‘‘ഗബ്ഭഗതാപി ഹി മീയന്തീ’’തി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാധിപ്പേതജരാവിരഹിതസ്സ മരണസ്സ ദസ്സനതോ അഞ്ഞാ ജരാ അഞ്ഞം മരണന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘ന ച തേ ജിണ്ണാ ഭവന്തീ’’തി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ? കേവലസ്സ മരണസ്സ ദിട്ഠത്താ അഞ്ഞാവ ജരാ അഞ്ഞം മരണം, യഥാ തം ദേവാനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അത്ഥി ച ദേവാന’’ന്തിആദിനാ. അനുത്തരിമനുസ്സധമ്മേന ച തികിച്ഛനേന സക്കാ ജരായ പടികാരം കാതും, ന തഥാ മരണസ്സാതി ഏവമ്പി ജരാമരണാനം അത്ഥതോ നാനത്തം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘സക്കതേവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സക്കതേതി സക്യതേ, സക്കാതി അത്ഥോ. പടികമ്മന്തി പടികരണം. നനു ച മരണസ്സാപി പടികാരം കാതും സക്കാ ഇദ്ധിപാദഭാവനായ വസിഭാവേ സതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ – ‘‘അഞ്ഞത്രേവ ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിവിസയാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, സോ ആകങ്ഖമാനോ കപ്പം വാ തിട്ഠേയ്യ കപ്പാവസേസം വാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൬൬, ൧൮൨; സം. നി. ൫.൮൨൨; കഥാ. ൬൨൩; ഉദാ. ൫൧).

കോ പനേത്ഥ കപ്പോ, കോ വാ കപ്പാവസേസോതി? കപ്പോതി ആയുകപ്പോ, യസ്മിം തസ്മിഞ്ഹി കാലേ യം മനുസ്സാനം ആയുപ്പമാണം, തം പരിപുണ്ണം കരോന്തോ കപ്പം തിട്ഠതി നാമ. ‘‘അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൭; അ. നി. ൭.൭൪) വുത്തം പന വസ്സസതാദിതോ അതിരേകം തിട്ഠന്തോ കപ്പാവസേസം തിട്ഠതി നാമ. യദി ഏവം കസ്മാ ഇദ്ധിമന്തോ ചേതോവസിപ്പത്താ ഖീണാസവാ ലോകഹിതത്ഥം തഥാ ന തിട്ഠന്തീതി? ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖഭാരസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ അനുസ്സുക്കതായ ച. പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബുസ്സുക്കാ ഹി തേ ഉത്തമപുരിസാതി. വുത്തഞ്ഹേതം ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘നാഭിനന്ദാമി മരണം, നാഭികങ്ഖാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, വേതനം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൬൫൪; മി. പ. ൨.൨.൪);

യഥാ ജരാമരണാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്ഥതോ നാനത്തം, ഏവം തേഹി തണ്ഹായ ച നാനത്തേ ദസ്സിതേ ‘‘തയോ പഞ്ഹാ’’തി ഇദം സിജ്ഝതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘യം പനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യസ്മാ തണ്ഹായ അഭാവേപി സതി ജരാമരണം ലബ്ഭതി ഖീണാസവസന്താനേ, തസ്മാ അഞ്ഞം ജരാമരണം അഞ്ഞാ തണ്ഹാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ദിസ്സന്തി വീതരാഗാ ജീരന്താപി മീയന്താപീ’’തി. നനു ച തണ്ഹാപി ജീരണഭിജ്ജനസഭാവാതി? സച്ചം, ന ഇദം ജരാമരണം ഇധാധിപ്പേതന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. ‘‘യദി ചാ’’തിആദിനാ ജരാമരണതോ തണ്ഹായ അനഞ്ഞത്തേ ദോസം ദസ്സേതി. യോബ്ബനട്ഠാപി വിഗതതണ്ഹാ സിയും, ന ഇദം യുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ജരാമരണമ്പി സിയാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ തണ്ഹായ അനഞ്ഞത്തേ സതീതി അധിപ്പായോ. ന ച സിയാ തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ ജരാമരണതോ അനഞ്ഞത്തേ സതീതി ഭാവോ. ന ഹി ജരാമരണം ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, തസ്മാ വേദിതബ്ബം ഏതേസമത്ഥതോ നാനത്തന്തി അധിപ്പായോ. യഥാ ച തണ്ഹാ മഗ്ഗവജ്ഝാ, ഏവം ജരാമരണമ്പി സിയാ മഗ്ഗവജ്ഝം തണ്ഹായ അനഞ്ഞത്തേ സതി. യഥാ ച ജരാമരണം ന മഗ്ഗവജ്ഝം, തഥാ തണ്ഹാപി സിയാതി അയമ്പി നയോ വുത്തോ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമായ യുത്തിയാതി ഇമായ യഥാവുത്തായ ഉപപത്തിയാ. അഞ്ഞമഞ്ഞേഹീതി അഞ്ഞാഹി അഞ്ഞാഹി കാരണൂപപത്തീഹി അത്ഥതോ ചേ അഞ്ഞത്തം, തദഞ്ഞമ്പി ബ്യഞ്ജനതോ ഗവേസിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഇമേസം ധമ്മാനം അത്ഥതോ ഏകത്തന്തി ഇമമേവത്ഥം ‘‘ന ഹി യുജ്ജതീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തണ്ഹായ അധിപ്പായേ അപരിപൂരമാനേതി ഇച്ഛിതാലാഭമാഹ. തേന ഇച്ഛാതണ്ഹാനം അത്ഥതോ ഏകത്തം വുത്തം ഹോതീതി. ഏതേന ന ഹി യുജ്ജതി ഇച്ഛായ ച തണ്ഹായ ച അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തന്തി. യഥാ ഇദം വചനം സമത്ഥനം ഹോതി, ഏവം ഇച്ഛാവിപരിയായേ ആഘാതവത്ഥൂസു കോധോ ച ഉപനാഹോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദമ്പി സമത്ഥനം ഹോതി, ന തഥാ ജരാമരണവിപരിയായേതി ജരാമരണതണ്ഹാനം അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതീതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഇമായ യുത്തിയാ’’തിആദിനാ.

യദി ഇച്ഛാതണ്ഹാനം അത്ഥതോ അനഞ്ഞത്തം, അഥ കസ്മാ ഭഗവതാ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ ദ്വിധാ വുത്താതി? തത്ഥ പരിഹാരമാഹ ‘‘യം പനിദ’’ന്തിആദിനാ. തത്ഥ യന്തി കിരിയാപരാമസനം. അഭിലപിതന്തി വുത്തം യം ഇദം അഭിലപനം, ഇദം ബാഹിരാനം രൂപാദീനം വത്ഥൂനം ആരമ്മണവസേന, ആരമ്മണകരണവസേന വാ യോജേതബ്ബം. ദ്വീഹി ധമ്മേഹീതി ദ്വീഹി പകതീഹി. കാ പന താ പകതിയോതി? അപ്പത്തസ്സ വിസയസ്സ ഏസനവസേന ഇച്ഛാ, പത്തസ്സ അപ്പത്തസ്സ വാ പാതുകാമതാവസേന തണ്ഹാ, അയമേതാസം വിസേസോ. യദിപി ഏവം, തഥാപി സബ്ബാ തണ്ഹാ രൂപാദിവിസയം ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണേന ഏകസഭാവാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബാ ഹി തണ്ഹാ അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ’’തി ആഹ. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ പകാസേന്തോ ‘‘സബ്ബോ അഗ്ഗീ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അയം പന ന കേവലം തണ്ഹാ ആരമ്മണേ പവത്തിവിസേസേന ദ്വീഹി ഏവ നാമേഹി വുത്താ, അഥ ഖോ അനേകേഹിപി പരിയായേഹീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഇച്ഛാഇതിപീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഇച്ഛന്തി തായ ആരമ്മണാനീതി ഇച്ഛാ. തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാ. പീളാജനനതോ ദുരുദ്ധാരണതോ ച വിസപീതം സല്ലം വിയാതി സല്ലം. സന്താപനട്ഠേന ധൂപായനാ. ആകഡ്ഢനട്ഠേന സീഘസോതാ സരിതാ വിയാതി സരിതാ, അല്ലട്ഠേന വാ സരിതാ, ‘‘സരിതാനി സിനേഹിതാനി ച, സോമനസ്സാനി ഭവന്തി ജന്തുനോ’’തി (ധ. പ. ൩൪൧) ഹി വുത്തം. അല്ലാനി ചേവ സിനിദ്ധാനി ചാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. വിസത്തികാതി വിസതാതി വിസത്തികാ. വിസടാതി വിസത്തികാ. വിസമാതി വിസത്തികാ. വിസാലാതി വിസത്തികാ. വിസക്കതീതി വിസത്തികാ. വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ. വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ. വിസമൂലാതി വിസത്തികാ. വിസഫലാതി വിസത്തികാ. വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ. വിസതാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ ധമ്മേ കുലേ ഗണേ വിസതാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ.

സിനേഹനവസേന സിനേഹോ. നാനാഗതീസു കിലമഥുപ്പാദനേന കിലമഥോ. പലിവേഠനട്ഠേന ലതാ വിയാതി ലതാ. ‘‘ലതാ ഉപ്പജ്ജ തിട്ഠതീ’’തി (ധ. പ. ൩൪൦) ഹി വുത്തം. മമന്തി മഞ്ഞനവസേന മഞ്ഞനാ. ദൂരഗതമ്പി ആകഡ്ഢിത്വാ ബന്ധനട്ഠേന ബന്ധോ. ആസീസനട്ഠേന ആസാ. ആരമ്മണരസം പാതുകാമതാവസേന പിപാസാ. അഭിനന്ദനട്ഠേന അഭിനന്ദനാ. ഇതീതി ഏവം ആരമ്മണേ പവത്തിവിസേസേന അനേകേഹി നാമേഹി ഗയ്ഹമാനാപി സബ്ബാ തണ്ഹാ അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാതി യഥാവുത്തമത്ഥം നിഗമേതി.

പുന തണ്ഹായ അനേകേഹി നാമേഹി ഗഹിതഭാവമേവ ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദിനാ ഉപചയേന ദസ്സേതി. തത്ഥ വേവചനേതി വേവചനഹാരവിഭങ്ഗേ. ‘‘ആസാ ച പിഹാ’’തി ഗാഥായ (നേത്തി. ൩൭; പേടകോ. ൧൧) അത്ഥം തത്ഥേവ വണ്ണയിസ്സാമ. അവിഗതരാഗസ്സാതിആദീസു രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, ഛന്ദനട്ഠേന ഛന്ദോ, പിയായനട്ഠേന പേമം, പരിദഹനട്ഠേന പരിദാഹോതി തണ്ഹാവ വുത്താ. തേനേവാഹ – ‘‘തണ്ഹായേതം വേവചന’’ന്തി. ഏവം യുജ്ജതീതി ഏവം ഇച്ഛാതണ്ഹാനം അത്ഥതോ അനഞ്ഞത്താ ‘‘തയോ പഞ്ഹാ’’തി യം വുത്തം, തം യുജ്ജതി യുത്തിയാ സങ്ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

൨൧. ഏവം ‘‘കേനസ്സുബ്ഭാഹതോ ലോകോ’’തി (സം. നി. ൧.൬൬) ഗാഥായ ‘‘തയോ പഞ്ഹാ’’തി പഞ്ഹത്തയഭാവേ യുത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേഹി പകാരേഹി യുത്തിഗവേസനം ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബോ ദുക്ഖൂപചാരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുക്ഖൂപചാരോതി ദുക്ഖപ്പവത്തി. കാമതണ്ഹാസങ്ഖാരമൂലകോതി കാമതണ്ഹാപച്ചയസങ്ഖാരഹേതുകോതി യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. നിബ്ബിദൂപചാരോതി നിബ്ബിദാപവത്തി കാമാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനഭിരതി ഞാണനിബ്ബിദാ ച. കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലകോതി കാമതണ്ഹായ പരിക്ഖാരഭൂതവത്ഥുകാമഹേതുകോ. തത്ഥ അനഭിരതിസങ്ഖാതാ നിബ്ബിദാ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലികാ, ന ഞാണനിബ്ബിദാതി സബ്ബോ നിബ്ബിദൂപചാരോ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലകോതി ന പന യുജ്ജതീതി വുത്തം. ഇമായ യുത്തിയാതി നയം ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ പഞ്ഹത്തയഭാവേ യുത്തി വുത്താ, യഥാ ച ദുക്ഖൂപചാരനിബ്ബിദൂപചാരേസു, ഏവം ഇമായ യുത്തിയാ ഇമിനാ യോഗേന നയേന അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി തംതംപാളിപ്പദേസേ അനുരൂപേഹി അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞേഹി ഹേതൂഹി യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാതി.

ഇദാനി തം നയദസ്സനം സംഖിത്തന്തി വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹി ഭഗവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – രാഗദോസമോഹചരിതാനം യഥാക്കമം അസുഭമേത്താപച്ചയാകാരകഥാ രാഗാദിവിനയനതോ സപ്പായാതി അയം സാസനയുത്തി. ഏവമവട്ഠിതേ യദി രാഗചരിതസ്സ മേത്താചേതോവിമുത്തിം ദേസേയ്യ, സാ ദേസനാ ന യുജ്ജതി അസപ്പായഭാവതോ. തഥാ സുഖാപടിപദാദയോതി. നനു ച സുഖാപടിപദാദയോ പടിപത്തിയാ സമ്ഭവന്തി, ന ദേസനായാതി? സച്ചമേതം, ഇധ പന രാഗചരിതോതി തിബ്ബകിലേസോ രാഗചരിതോതി അധിപ്പേതോ. തസ്സ ദുക്ഖായ പടിപദായ ഭാവനാ സമിജ്ഝതി. യസ്സ ച ദുക്ഖായ പടിപദായ ഭാവനാ സമിജ്ഝതി, തസ്സ ഗരുതരാ അസുഭദേസനാ സപ്പായാ, യസ്സ ഗരുതരാ അസുഭദേസനാ സപ്പായാ, ന തസ്സ മന്ദകിലേസസ്സ വിയ ലഹുകതരാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സുഖം വാ പടിപദം…പേ… ദേസേയ്യ ന യുജ്ജതി ദേസനാ’’തി. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി യഥാസമ്ഭവം അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. ഏത്ഥ ച അയുത്തപരിഹാരേന യുത്തിസമധിഗമോതി യുത്തിവിചാരണായ അയുത്തിപി ഗവേസിതബ്ബാതി വുത്തം – ‘‘യദി ഹി…പേ… ന യുജ്ജതി ദേസനാ’’തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം യം കിഞ്ചീതിആദി യുത്തിഹാരയോജനായ നയദസ്സനമേവ.

തത്ഥ ഏവന്തി ഇമിനാ നയേന. യം കിഞ്ചീതി അഞ്ഞമ്പി യം കിഞ്ചി. അനുലോമപ്പഹാനന്തി പഹാനസ്സ അനുരൂപം, പഹാനസമത്ഥന്തി അത്ഥോ. സുത്തേ അനവസേസാനം പദത്ഥാനം അനുപദവിചാരണാ വിചയോ ഹാരോ, വിചയഹാരസംവണ്ണനായ നിദ്ധാരിതേസു അത്ഥേസു യുത്തിഗവേസനം സുകരന്തി ആഹ – ‘‘സബ്ബം തം വിചയേന ഹാരേന വിചിനിത്വാ യുത്തിഹാരേന യോജേതബ്ബ’’ന്തി. യാവതികാ ഞാണസ്സ ഭൂമീതി സംവണ്ണേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ യം ഞാണം യം പടിഭാനം, തസ്സ യത്തകോ വിസയോ, തത്തകോ യുത്തിഹാരവിചാരോതി അത്ഥോ. തം കിസ്സ ഹേതു? അനന്തനയോ സമന്തഭദ്ദകോ വിമദ്ദക്ഖമോ വിചിത്തദേസനോ ച സദ്ധമ്മോതി.

ഏവം നയദസ്സനവസേനേവ യുത്തിഹാരയോജനാ ദസ്സിതാതി തം ബ്രഹ്മവിഹാരഫലസമാപത്തിനവാനുപുബ്ബസമാപത്തിവസിഭാവേഹി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മേത്താവിഹാരിസ്സ സതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മേത്താവിഹാരിസ്സാതി മേത്താവിഹാരലാഭിനോ. സതോതി സമാനസ്സ, തഥാഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. ബ്യാപാദോതി പദോസോ. ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ചിത്തം അഭിഭവിസ്സതി. യസ്മാ പന കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം അപുബ്ബം അചരിമം പവത്തി നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനസ്സ അപരഭാഗേതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഠസ്സതീ’’തി വുത്തം. ന യുജ്ജതി ദേസനാതി ബ്യാപാദപടിപക്ഖത്താ മേത്തായ താദിസീ കഥാ ന യുത്താതി അത്ഥോ. ബ്യാപാദോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാതി യഥാവുത്തകാരണതോ ഏവ അയം കഥാ യുത്താതി. സേസവാരേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനുത്താനം ഏവ വണ്ണയിസ്സാമ.

അനിമിത്തവിഹാരിസ്സാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാമുഖേന പടിലദ്ധഫലസമാപത്തിവിഹാരസ്സ. നിമിത്താനുസാരീതി സങ്ഖാരനിമിത്താനുസാരീ. തേന തേനേവാതി നിച്ചാദീസു യം യം പഹീനം, തേന തേനേവ നിമിത്തേന. അസ്മീതി വിഗതന്തി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ദിട്ഠിമാനവസേന യം അസ്മീതി മഞ്ഞിതം, തം വിഗതം. തമേവത്ഥം വിവരതി ‘‘അയമഹമസ്മീതി ന സമനുപസ്സാമീ’’തി. വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലന്തി വിനയകുക്കുച്ചസ്സാപി കഥം കഥന്തി പവത്തിസബ്ഭാവതോ വിചികിച്ഛാപദേന വിസേസിതം. ന യുജ്ജതി ദേസനാതി വിചികിച്ഛായ പഹാനേകട്ഠഭാവതോ ന യുത്തായം കഥാ.

പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സാതി പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ. കാമരാഗബ്യാപാദാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതീതി യസ്മാ നീവരണേസു അപ്പഹീനേസു പഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരമ്പി ന സമ്പജ്ജതി, പഗേവ ഝാനം, തസ്മാ കാമരാഗബ്യാപാദാ വിസേസായ ദുതിയജ്ഝാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുത്തായം കഥാ. യഥാലദ്ധസ്സ പന പഠമജ്ഝാനസ്സ കാമരാഗബ്യാപാദാ പരിയുട്ഠാനപ്പത്താ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ യുത്താ കഥാതി, ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബം. അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ നാമ സഹ ഉപചാരേന ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാ, ആരമ്മണകരണത്ഥോ ഹേത്ഥ സഹഗത-സദ്ദോ. ഹാനായാതി പഠമജ്ഝാനതോ പരിഹാനായ. വിസേസായാതി ദുതിയജ്ഝാനായ. ഇമിനാ നയേന തത്ഥ തത്ഥ ഹാനന്തി, വിസേസോതി ച വുത്തധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. വിതക്കവിചാരസഹഗതാതി പഠമജ്ഝാനധമ്മാ, കാമാവചരധമ്മാ ഏവ വാ. ഉപേക്ഖാസുഖസഹഗതാതി ഉപചാരേന സദ്ധിം ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാ, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ഹി ഇധ ഉപേക്ഖാതി അധിപ്പേതാ. പീതിസുഖസഹഗതാതി സഹ ഉപചാരേന തതിയജ്ഝാനധമ്മാ. ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിസഹഗതാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനധമ്മാ.

സഞ്ഞൂപചാരാതി പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കരോന്താ ഏവ യേ കേചി ചിത്തുപ്പാദാ, ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനധമ്മാ’’തിപി വദന്തി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസഹഗതാതി ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി തസ്സ പരികമ്മവസേന പവത്തധമ്മാ. തേ പന യസ്മാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയം ഠിതേനേവ സക്കാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും, ന തതോ പരിഹീനേന, തസ്മാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുത്താ കഥാ. വിസേസായ സംവത്തന്തീതി പന യുത്താ കഥാതി ആഹ – ‘‘ഹാനായ…പേ… ദേസനാ’’തി. കല്ലതാപരിചിതന്തി സമത്ഥഭാവേന പരിചിതം, യഥാവുത്തസമാപത്തീസു വസിഭാവേന പരിചിതന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ – ‘‘അഭിനീഹാരം ഖമതീ’’തി. സേസം സബ്ബം ഉത്താനമേവ.

അപി ചേത്ഥ അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞാമുഖേന കാമച്ഛന്ദോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. പടിക്കൂലസഞ്ഞാപതിരൂപതായ ബ്യാപാദോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സമാധിമുഖേന ഥിനമിദ്ധം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. വീരിയാരമ്ഭമുഖേന ഉദ്ധച്ചം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സിക്ഖാകാമതാമുഖേന കുക്കുച്ചം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ഉഭയപക്ഖസന്തീരണമുഖേന വിചികിച്ഛാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ഇട്ഠാനിട്ഠസമുപേക്ഖനമുഖേന സമ്മോഹോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. അത്തഞ്ഞുതാമുഖേന അത്തനി അപരിഭവനേ മാനോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. വീമംസാമുഖേന ഹേതുപതിരൂപകപരിഗ്ഗഹേന മിച്ഛാദിട്ഠി വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. വിരത്തതാപതിരൂപകേന സത്തേസു അദയാപന്നതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. അനുഞ്ഞാതപടിസേവനപതിരൂപതായ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ആജീവപാരിസുദ്ധിപതിരൂപതായ അസംവിഭാഗസീലതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സംവിഭാഗസീലതാപതിരൂപതായ മിച്ഛാജീവോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. അസംസഗ്ഗവിഹാരിതാപതിരൂപതായ അസങ്ഗഹസീലതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സങ്ഗഹസീലതാപതിരൂപതായ അനനുലോമികസംസഗ്ഗോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സച്ചവാദിതാപതിരൂപതായ പിസുണവാചാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. അപിസുണവാദിതാപതിരൂപതായ അനത്ഥകാമതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. പിയവാദിതാപതിരൂപതായ ചാടുകമ്യതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. മിതഭാണിതാപതിരൂപതായ അസമ്മോദനസീലതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സമ്മോദനസീലതാപതിരൂപതായ മായാ സാഠേയ്യഞ്ച വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. നിഗ്ഗയ്ഹവാദിതാപതിരൂപതായ ഫരുസവാചതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. പാപഗരഹിതാപതിരൂപതായ പരവജ്ജാനുപസ്സിതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. കുലാനുദ്ധയതാപതിരൂപതായ കുലമച്ഛരിയം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ആവാസചിരട്ഠിതികാമതാമുഖേന ആവാസമച്ഛരിയം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ധമ്മപരിബന്ധപരിഹരണമുഖേന ധമ്മമച്ഛരിയം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ധമ്മദേസനാഭിരതിമുഖേന ഭസ്സാരാമതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. അഫരുസവാചതാഗണാനുഗ്ഗഹകരണമുഖേന സങ്ഗണികാരാമതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. പുഞ്ഞകാമതാപതിരൂപതായ കമ്മാരാമതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സംവേഗപതിരൂപേന ചിത്തസന്താപോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. സദ്ധാലുതാപതിരൂപതായ അപരിക്ഖതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. വീമംസനാപതിരൂപേന അസ്സദ്ധിയം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. അത്താധിപതേയ്യപതിരൂപേന ഗരൂനം അനുസാസനിയാ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ധമ്മാധിപതേയ്യപതിരൂപേന സബ്രഹ്മചാരീസു അഗാരവം വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ലോകാധിപതേയ്യപതിരൂപേന അത്തനി ധമ്മേ ച പരിഭവോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. മേത്തായനാമുഖേന രാഗോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. കരുണായനാപതിരൂപേന സോകോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. മുദിതാവിഹാരപതിരൂപേന പഹാസോ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ഉപേക്ഖാവിഹാരപതിരൂപേന കുസലേസു ധമ്മേസു നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ വഞ്ചേതീതി യുജ്ജതി. ഏവം ആഗമപതിരൂപകഅധിഗമപതിരൂപകാദീനമ്പി തഥാ തഥാ വഞ്ചനസഭാവോ യുത്തിതോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ആഗമാനുസാരേന യുത്തിഗവേസനാ കാതബ്ബാതി.

യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.