നയസമുട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൭൯. ഏവം നാനാസുത്തവസേന ഏകസുത്തവസേന ച ഹാരവിചാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നയവിചാരം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ ‘‘തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ, അസ്സാദാദീനവതാതി ഗാഥാ. അയം ദേസനാഹാരോ കിം ദേസയതീ’’തിആദിനാ ഹാരനിദ്ദേസോ ആരദ്ധോ, ഏവം ‘‘തത്ഥ കതമോ നന്ദിയാവട്ടോ, തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജമ്പി ചാതി ഗാഥാ, അയം നന്ദിയാവട്ടോ കിം നയതീ’’തിആദിനാ അനാരഭിത്വാ സമുട്ഠാനമുഖേന ആരദ്ധന്തി? വുച്ചതേ – ഹാരനയാനം വിസയഭേദതോ. യഥാ ഹി ഹാരാ ബ്യഞ്ജനമുഖേന സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ, ന ഏവം നയാ. നയാ പന നാനാസുത്തതോ നിദ്ധാരിതേഹി തണ്ഹാവിജ്ജാദീഹി മൂലപദേഹി ചതുസച്ചയോജനായ നയതോ അനുബുജ്ഝിയമാനോ ദുക്ഖാദിഅത്ഥോ. സോ ഹി മഗ്ഗഞാണം നയതി സമ്പാപേതീതി നയോ. പടിവിജ്ഝന്താനം പന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം തിണ്ണം വേനേയ്യാനം വസേന മൂലപദവിഭാഗതോ തിധാ വിഭത്താ. ഏകമേകോ ചേത്ഥ യതോ നേതി, യഞ്ച നേതി, തേസം സംകിലേസവോദാനാനം വിഭാഗതോ ദ്വിസങ്ഗഹോ ചതുഛഅട്ഠദിസോ ചാതി ഭിന്നോ ഹാരനയാനം വിസയോ. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ഹാരാ ബ്യഞ്ജനവിചയോ, സുത്തസ്സ നയാ തയോ ച സുത്തത്ഥോ’’തി (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര). ഏവം വിസിട്ഠവിസയത്താ ഹാരനയാനം ഹാരേഹി അഞ്ഞഥാ നയേ നിദ്ദിസന്തോ ‘‘തത്ഥ കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥായം വചനത്ഥോ – സമുട്ഠഹന്തി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം. കേ സമുട്ഠഹന്തി? നയാ. നയാനം സമുട്ഠാനം നയസമുട്ഠാനം. കിം പന തം? തംതംമൂലപദേഹി ചതുസച്ചയോജനാ. സാ ഹി നന്ദിയാവട്ടാദീനം നയാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ സമുട്ഠാനം ഭൂമീതി ച വുച്ചതി. തഥാ ച വക്ഖതി – ‘‘അയം വുച്ചതി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമീ’’തി (നേത്തി. ൮൧). പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ ച ഭവതണ്ഹായ ചാതിആദി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമിദസ്സനം. തത്ഥ പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീതി അസുകസ്സ നാമ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ, അസുകസ്സ വാ ചക്കവത്തിനോ കാലേ അവിജ്ജാ ഭവതണ്ഹാ ച ഉപ്പന്നാ. തതോ പുബ്ബേ നാഹോസീതി ഏവം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാനം ന കാചി പുരിമാ മരിയാദാ ഉപലബ്ഭതി. കസ്മാ? അനമതഗ്ഗത്താ സംസാരസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ, പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨൪; കഥാ. ൭൫) വിത്ഥാരോ. തത്ഥാതി അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാസു. യദിപി അവിജ്ജായ സംയോജനഭാവോ, തണ്ഹായ ച നീവരണഭാവോ പാളിയം വുത്തോ, തഥാപി അവിജ്ജായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേഹി ഭവേഹി തണ്ഹാ സംയോജേതീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘അവിജ്ജാനീവരണം തണ്ഹാസംയോജന’’ന്തി വുത്തം.

അവിജ്ജാസംയുത്താതി അവിജ്ജായ മിസ്സിതാ, അവിജ്ജായ വാ അഭിനിവേസവത്ഥൂസു ബദ്ധാ. അവിജ്ജാപക്ഖേന വിചരന്തീതി അവിജ്ജാപക്ഖേന അവിജ്ജാസഹായേന ദ്വാദസവിധേന വിപല്ലാസേന അഭിനിവേസവത്ഥുഭൂതേ ആരമ്മണേ പവത്തന്തി. തേ വുച്ചന്തി ദിട്ഠിചരിതാതി തേ അവിജ്ജാഭിഭൂതാ രൂപാദീനി നിച്ചാദിതോ അഭിനിവിസന്താ ദിട്ഠിചരിതാതി വുച്ചന്തി, ദിട്ഠിചരിതാ നാമാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാപക്ഖേനാതി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതേന. ദിട്ഠിവിചരിതേ തണ്ഹാവിചരിതേ ച പടിപത്തിയാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠിചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്തകിലമഥാനുയോഗന്തി അത്തനോ കായസ്സ കിലിസ്സനപയോഗം അത്തപരിതാപനപടിപത്തിം. കാമസുഖല്ലികാനുയോഗന്തി കാമസുഖസ്സ അല്ലീയനപയോഗം കാമേസു പാതബ്യതം.

യദിപി ബാഹിരകാ ‘‘ദുക്ഖം തണ്ഹാ’’തി ച ജാനന്തി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖ’’ന്തി, ‘‘അയം തണ്ഹാ, അയം തസ്സാ വിരാഗോ’’തി പരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബഭാവേന പന ന ജാനന്തി, ഇതി പവത്തിപവത്തിഹേതുമത്തമ്പി ന ജാനന്തി. കാ പന കഥാ നിവത്തിനിവത്തിഹേതൂസൂതി ആഹ – ‘‘ഇതോ ബഹിദ്ധാ നത്ഥി സച്ചവവത്ഥാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ സച്ചപ്പകാസനാതി സച്ചദേസനാ. സമഥവിപസ്സനാകോസല്ലന്തി സമഥവിപസ്സനാസു ഭാവനാകോസല്ലം, താസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസവനമനസികാരകോസല്ലം വാ. വിപസ്സനാധിട്ഠാനഞ്ചേത്ഥ സമഥം അധിപ്പേതം. ഉപസമസുഖപ്പത്തീതി കിലേസാനം വൂപസമസുഖാധിഗമോ. വിപരീതചേതാതി മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠചേതാ. നത്ഥി സുഖേന സുഖന്തി യം അനവജ്ജപച്ചയപരിഭോഗസുഖേന കായം ചിത്തഞ്ച പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥം കത്വാ അരിയേഹി പത്തബ്ബം ഉപസമസുഖം, തം പടിക്ഖിപതി. ദുക്ഖേനാതി കായഖേദനദുക്ഖേന.

സോ ലോകം വഡ്ഢയതീതി സോ കാമേ പടിസേവേന്തോ അത്തഭാവസങ്ഖാതം ലോകം വഡ്ഢേതി പീനേതി. പുത്തനത്തുപരമ്പരായ വാ സംസാരസ്സ അനുപച്ഛേദനതോ സത്തലോകം വഡ്ഢേതി. ബഹും പുഞ്ഞം പസവതീതി അത്തനോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സന്തപ്പനേന പുത്തമുഖദസ്സനേന ച ബഹും പുഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി. അഭിനിവേസസ്സ നാതിദള്ഹതായ ഏവംസഞ്ഞീ. ദള്ഹതായ ഏവംദിട്ഠീ ദുക്ഖേന സുഖം പത്ഥയമാനാ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ കാമേസു പുഞ്ഞസഞ്ഞീ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമനുയുത്താ ച വിഹരന്തീതി യോജേതബ്ബം.

തദഭിഞ്ഞാ സന്താതി തഥാസഞ്ഞിനോ സമാനാ. രോഗമേവ വഡ്ഢയന്തീതി അത്തഭാവരോഗമേവ കിലേസരോഗമേവ വാ അപരാപരം വഡ്ഢേന്തി. ഗണ്ഡസല്ലേസുപി ഏസേവ നയോ. രോഗാഭിതുന്നാതി യഥാവുത്തരോഗബ്യാധിതാ. ഗണ്ഡപടിപീളിതാതി യഥാവുത്തഗണ്ഡബാധിതാ. സല്ലാനുവിദ്ധാതി യഥാവുത്തസല്ലേന അനുപവിട്ഠാ. ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജാനീതി ഉപപജ്ജനചവനാനി. ഉഗ്ഘാതനിഗ്ഘാതന്തി ഉച്ചാവചഭാവം. രോഗഗണ്ഡസല്ലഭേസജ്ജന്തി യഥാവുത്തരോഗാദിതികിച്ഛനം, സമഥവിപസ്സനം സന്ധായ വദതി. തേനേവാഹ – ‘‘സമഥവിപസ്സനാ രോഗനിഗ്ഘാതകഭേസജ്ജ’’ന്തി. തത്ഥ രോഗനിഗ്ഘാതകന്തി രോഗവൂപസമനം. ‘‘സംകിലേസോ ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ സച്ചാനി തേസം പരിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവേന കഥേതി.

തത്ഥ സംകിലേസോ ദുക്ഖന്തി അത്തകിലമഥാനുയോഗകാമസുഖല്ലികാനുയോഗസംകിലേസവന്തോ, തേഹി വാ സംകിലിസ്സമാനോ രൂപാരൂപകായോ ദുക്ഖം അരിയസച്ചം. തദഭിസങ്ഗോ തണ്ഹാതി തത്ഥ അഭിസങ്ഗോ ആസങ്ഗോതി ലദ്ധനാമാ തണ്ഹാ.

൮൦. ഇദാനി ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം സക്കായദിട്ഠിദസ്സനേ പവത്തിഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠിചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതാ രൂപം അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തീതി ദിട്ഠിചരിതാ ദിട്ഠാഭിനിവേസസ്സ ബലവഭാവതോ രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹന്തി. തേസഞ്ഹി അത്താഭിനിവേസോ ബലവാ, ന തഥാ അത്തനിയാഭിനിവേസോ. ഏസ നയോ വേദനന്തിആദീസുപി. തണ്ഹാചരിതാ രൂപവന്തം അത്താനന്തി തണ്ഹാചരിതാ തണ്ഹാഭിനിവേസസ്സ ബലവഭാവതോ രൂപം അത്തനോ കിഞ്ചനപലിബോധഭാവേ ഠപേത്വാ അവസേസം വേദനാദിം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹന്തി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അത്താധാരം വാ രൂപം. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി രൂപാധാരം വാ അത്താനം. വേദനാവന്തന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏതേസഞ്ഹി അത്തനിയാഭിനിവേസോ ബലവാ, ന തഥാ അത്താഭിനിവേസോ. തസ്മാ യഥാലദ്ധം അത്തനിയന്തി കപ്പേത്വാ തദഞ്ഞം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹന്തി. അയം വുച്ചതി വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠീതി അയം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഏകേകസ്മിം ചതുന്നം ചതുന്നം ഗാഹാനം വസേന വീസതിവത്ഥുകാ സതി വിജ്ജമാനേ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ കായേ, സതീ വാ വിജ്ജമാനാ തത്ഥ ദിട്ഠീതി സക്കായദിട്ഠി.

ലോകുത്തരാ സമ്മാദിട്ഠീതി പഠമമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. അന്വായികാതി സമ്മാദിട്ഠിയാ അനുഗാമിനോ. യദാ സമ്മാദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠിയാ പജഹനവസേന പവത്താ, തദാ തസ്സാ അനുഗുണഭാവേന പവത്തമാനകാതി അത്ഥോ. കേ പന തേതി? ആഹ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ’’തിആദി. ‘‘തേ തയോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ അരിയമഗ്ഗതോ ഖന്ധമുഖേന സമഥവിപസ്സനാ നിദ്ധാരേതി. ‘‘തത്ഥ സക്കായോ’’തിആദി ചതുസച്ചനിദ്ധാരണം. തം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പുന ‘‘തത്ഥ യേ രൂപം അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തീ’’തിആദിനാ സക്കായദസ്സനമുഖേന ഉച്ഛേദാദിഅന്തദ്വയം, മജ്ഝിമഞ്ച പടിപദം നിദ്ധാരേതി. തത്ഥ ഇമേ വുച്ചന്തി ഉച്ഛേദവാദിനോതി ഇമേ രൂപാദികേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്താ രൂപാദീനം അനിച്ചഭാവതോ ഉച്ഛിജ്ജതി അത്താ വിനസ്സതി ന ഹോതി പരം മരണാതി ഏവം അഭിനിവിസനതോ ‘‘ഉച്ഛേദവാദിനോ’’തി വുച്ചന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി സസ്സതവാദിനോതി ഇമേ ‘‘രൂപവന്തം വാ അത്താന’’ന്തിആദിനാ രൂപാദിവിനിമുത്തോ അഞ്ഞോ കോചി അത്താതി ഉപഗച്ഛന്താ ‘‘സോ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി അഭിനിവിസനതോ ‘‘സസ്സതവാദിനോ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘ഉച്ഛേദസസ്സതവാദാ ഉഭോ അന്താ, അയം സംസാരപവത്തീ’’തിആദി സച്ചനിദ്ധാരണം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

ഉച്ഛേദസസ്സതം സമാസതോ വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠീതി അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി അത്താ നിച്ചോതി ച ആദിപ്പവത്തനതോ ഉച്ഛേദസസ്സതദസ്സനം സങ്ഖേപതോ വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി ഏവ ഹോതി. സബ്ബോപി ഹി അത്തവാദോ സക്കായദിട്ഠിഅന്തോഗധോ ഏവാതി. വിത്ഥാരതോ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീതി ഉച്ഛേദസസ്സതദസ്സനം വിത്ഥാരേന ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൨൮ ആദയോ) ആഗതാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. തേസന്തി ഏവം സങ്ഖേപവിത്ഥാരവന്താനം ഉച്ഛേദസസ്സതദസ്സനാനം. പടിപക്ഖോതി പഹായകപടിപക്ഖോ. തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാതി അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ പഹാനസഞ്ഞാ വിരാഗസഞ്ഞാ നിരോധസഞ്ഞാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഏതേ തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ.

ഏവം വിപസ്സനാവസേന പടിപക്ഖം ദസ്സേത്വാ പുന സമഥവസേന ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠ വിമോക്ഖാ ദസ ച കസിണായതനാനീ’’തി വുത്തം. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി മോഹജാലന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി മോഹജാലഹേതുകത്താ മോഹജാലഞ്ച. അനാദിഅനിധനപ്പവത്തന്തി പുരിമായ കോടിയാ അഭാവതോ അനാദി. അസതി പടിപക്ഖാധിഗമേ സന്താനവസേന അനുപച്ഛേദേന പവത്തനതോ അനിധനപ്പവത്തം. യസ്മാ പന മോഹജാലഹേതുകാനി ദിട്ഠിഗതാനി മോഹജാലേ പദാലിതേ പദാലിതാനി ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ ഞാണവജിരം മോഹജാലപ്പദാലന’’ന്തി.

തത്ഥ ഞാണവജിരന്തി വജിരൂപമഞാണം. അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ തേജേത്വാ തിക്ഖസഭാവം ആപാദിതം വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗഞാണഞ്ച ഞാണവജിരം. ഇദമേവ ഹി ഞാണം ഭഗവതോ പവത്തം ‘‘മഹാവജിരഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. തം പന സസമ്ഭാരം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ’’തി ആഹ. മോഹജാലപ്പദാലനന്തി പുബ്ബഭാഗേ വിക്ഖമ്ഭനവസേന മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാനം പദാലനം. അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു രൂപാദീസു സകഅത്തഭാവാദീസു ച സംസിബ്ബനവസേന പവത്തനതോ ജാലം ഭവതണ്ഹാ. തസ്സാ ഹി തണ്ഹാ ജാലിനീ സിബ്ബിനീ ജാലന്തി ച അധിവചനന്തി. ഏവം അത്തകിലമഥാനുയോഗകാമസുഖല്ലികാനുയോഗദിട്ഠിതണ്ഹാഭിനിവേസസസ്സതുച്ഛേദാനം നിദ്ധാരണവസേന മോഹജാലപരിയായവിസേസതോ അവിജ്ജാതണ്ഹാ വിഭജിത്വാ യഥാനുസന്ധിനാ സംകിലേസപക്ഖം നിഗമേന്തോ ‘‘തേന വുച്ചതി പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ ച ഭവതണ്ഹായ ചാ’’തി ആഹ.

൮൧. ‘‘തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതോ’’തിആദിനാ വോദാനപക്ഖം ദസ്സേതി. തത്ഥ സല്ലേഖാനുസന്തതവുത്തീതി അനുപദ്ദുതസല്ലേഖവുത്തി. കസ്മാ? യസ്മാ സല്ലേഖേ തിബ്ബഗാരവോ. ദിട്ഠിചരിതോ ഹി തപോജിഗുച്ഛാദിനാ അനുപായേനപി യേഭുയ്യേന കിലേസാനം സല്ലേഖനാധിപ്പായേന ചരതി, തസ്മാ സോ സാസനേ പബ്ബജിതോ ധുതധമ്മവസേന സല്ലേഖപടിപദം പൂരേതി. സിക്ഖാനുസന്തതവുത്തീതി അച്ഛിദ്ദചതുപാരിസുദ്ധിസീലവുത്തി. ദിട്ഠിയാ സവിസയേ പഞ്ഞാസദിസീ പവത്തീതി സോ വിസുജ്ഝമാനോ പഞ്ഞാധികോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ദിട്ഠിചരിതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ ധമ്മാനുസാരീ ഭവതീ’’തി. തണ്ഹാവസേന മിച്ഛാവിമോക്ഖോ ഹോതീതി തണ്ഹാചരിതോ വിസുജ്ഝമാനോ സദ്ധാധികോവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തണ്ഹാചരിതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ സദ്ധാനുസാരീ ഭവതീ’’തി. ദിട്ഠിചരിതോ സുഖായ പടിപദായാതിആദി പടിപദാനിദ്ദേസോ ഹേട്ഠാ ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൫ ആദയോ) ആഗതോ ഏവ, അത്ഥോപി തത്ഥ സബ്ബപ്പകാരതോ വുത്തോ ഏവ.

അപുബ്ബപദേസു പന വിവേചിയമാനോതി വിമോചിയമാനോ. പടിനിസ്സരതീതി നിയ്യാതി വിമുച്ചതീതി അത്ഥോ. ദന്ധഞ്ച ധമ്മം ആജാനാതീതി തണ്ഹാചരിതസ്സ മന്ദപഞ്ഞസ്സ വസേന വുത്തം. തിക്ഖപഞ്ഞോ പന ഖിപ്പം ധമ്മം ആജാനാതീതി. ‘‘സത്താപി ദുവിധാ’’തിആദിനാ ഇന്ദ്രിയവിഭാഗേന പുന പടിപദാവിഭാഗം ദസ്സേതി, തം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

‘‘യേ ഹി കേചീ’’തിആദിനാ താസം പടിപദാനം നിയ്യാനേ തീസുപി കാലേസു ഏകന്തികഭാവം ദസ്സേതി. തത്ഥ ഇമാഹി ഏവ ചതൂഹി പടിപദാഹീതി ഇമാഹി ഏവ ചതൂഹി പടിപദാഹി, തബ്ബിനിമുത്തായ അഞ്ഞായ പടിപദായ അഭാവതോ. ചതുക്കമഗ്ഗന്തി പടിപദാചതുക്കം, പടിപദാ ഹി മഗ്ഗോതി. അഥ വാ ചതുക്കമഗ്ഗന്തി നന്ദിയാവട്ടസ്സ ചതുദ്ദിസാസങ്ഖാതം മഗ്ഗം. താ പന ചതസ്സോ ദിസാ ദിസാലോചനനയേ ആഗമിസ്സന്തി. കിമത്ഥം പന ചതുക്കമഗ്ഗം പഞ്ഞപേന്തീതി ആഹ ‘‘അബുധജനസേവിതായാ’’തിആദി. തത്ഥ അബുധജനസേവിതായാതി അപണ്ഡിതജനസേവിതായ. ബാലകന്തായാതി ബാലജനകാമിതായ. രത്തവാസിനിയാതി രത്തേസു രാഗാഭിഭൂതേസു വസതീതി രത്തവാസിനീ, തസ്സാ. നന്ദിയാതി തത്ര തത്രാഭിനന്ദനട്ഠേന നന്ദീസങ്ഖാതായ. അവട്ടനത്ഥന്തി സമുച്ഛിന്ദനത്ഥം. അയം വുച്ചതി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതി അയം തണ്ഹാവിജ്ജാനം വസേന സംകിലേസപക്ഖേ ദ്വേ ദിസാ സമഥവിപസ്സനാനം വസേന വോദാനപക്ഖേപി ദ്വേ ദിസാ ചതുസച്ചയോജനാ നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ സമുട്ഠാനതായ ഭൂമീതി.

൮൨. ഏവം നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമിം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തസ്സ ദിസാഭൂതധമ്മേ നിദ്ദിസന്തേന യസ്മാ ചസ്സ ദിസാഭൂതധമ്മേസു വുത്തേസു ദിസാലോചനനയോ വുത്തോയേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വേയ്യാകരണേസു ഹി യേ കുസലാകുസലാ’’തി ദിസാലോചനലക്ഖണം ഏകദേസേന പച്ചാമസിത്വാ ‘‘തേ ദുവിധാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തേതി ദിസാഭൂതധമ്മാ. ദുവിധാതി ‘‘ഇമേ സംകിലേസധമ്മാ, ഇമേ വോദാനധമ്മാ’’തി ഏവം ദുവിധേന. ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാതി ഉപപത്തിതോ പരിതോ ഇക്ഖിതബ്ബാ, ധമ്മയുത്തിതോ തംതംദിസാഭാവേന പേക്ഖിതബ്ബാ ആലോചിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

യം പകാരം സന്ധായ ‘‘ദുവിധാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ’’തി വുത്തം, തം ദസ്സേതി ‘‘ലോകവട്ടാനുസാരീ ച ലോകവിവട്ടാനുസാരീ ചാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ലോകോ ഏവ വട്ടം ലോകവട്ടം. ലോകവട്ടഭാവേന അനുസരതി പവത്തതീതി ലോകവട്ടാനുസാരീ, സംകിലേസധമ്മോതി അത്ഥോ. ലോകസ്സ, ലോകതോ വാ വിവട്ടം ലോകവിവട്ടം, നിബ്ബാനം. തം അനുസരതി അനുലോമനവസേന ഗച്ഛതീതി ലോകവിവട്ടാനുസാരീ, വോദാനധമ്മോതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ – ‘‘വട്ടം നാമ സംസാരോ, വിവട്ടം നിബ്ബാന’’ന്തി.

തം കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി തം കഥം കേന പകാരേന ദട്ഠബ്ബന്തി ചേ? ഉപചയേന. യഥാ കതം കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ കതം ഉപചിതന്തി വുച്ചതി. ഏവം ഉപചിതഭാവേ കമ്മം നാമ ഹോതി, വിപാകവട്ടസ്സ കാരണം ഹോതീതി അത്ഥോ. സബ്ബേപി കിലേസാ ചതൂഹി വിപല്ലാസേഹി നിദ്ദിസിതബ്ബാ, ദസന്നമ്പി കിലേസാനം വിപല്ലാസഹേതുഭാവതോ. തേ കത്ഥ ദട്ഠബ്ബാതി തേ പന വിപല്ലാസാ കത്ഥ പസ്സിതബ്ബാതി ആഹ – ‘‘ദസ വത്ഥുകേ കിലേസപുഞ്ജേ’’തി. ദസവിധകാരണേ കിലേസസമൂഹേതി അത്ഥോ. തത്ഥ കിലേസാപി കിലേസവത്ഥു, കിലേസാനം പച്ചയധമ്മാപി കിലേസവത്ഥു. തേസു കാരണഭാവേന പുരിമസിദ്ധാ കിലേസാ പരതോ പരേസം കിലേസാനം പച്ചയഭാവതോ കിലേസാപി കിലേസവത്ഥു. അയോനിസോമനസികാരോ, അയോനിസോമനസികാരപരിക്ഖതാ ച ധമ്മാ കിലേസുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ കിലേസപ്പച്ചയാപി കിലേസവത്ഥൂതി ദട്ഠബ്ബം.

ചത്താരോ ആഹാരാതി ഏത്ഥ ആഹാരസീസേന തബ്ബിസയാ കിലേസാപി അധിപ്പേതാ. ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പഠമേ ആഹാരേ’’തിആദിനാ ദസവത്ഥുകേ കിലേസപുഞ്ജേ പുരിമം പുരിമം പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ കാരണന്തി ദസ്സേതി. തത്ഥ പഠമേ ആഹാരേതി വിസയഭൂതേ പഠമേ ആഹാരേ പഠമോ വിപല്ലാസോ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സേസാഹാരേസുപി ഏസേവ നയോ. പഠമേ വിപല്ലാസേതി പഠമേ വിപല്ലാസേ അപ്പഹീനേ സതി പഠമം ഉപാദാനം പവത്തതീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം നിദ്ദേസേയേവ കഥയിസ്സാമ.

൮൩. ഇദാനി ദസവത്ഥുകം കിലേസപുഞ്ജം തണ്ഹാവിജ്ജാവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ കരോന്തോ ‘‘യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കബളീകാരാഹാരം ഫസ്സാഹാരഞ്ച അപരിജാനന്തസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ യഥാക്കമം കായവേദനാസു തിബ്ബോ ഛന്ദരാഗോ ഹോതി, ഇതി ഉപക്കിലേസസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ ഹേതുഭാവതോ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ, യോ ച ഫസ്സോ ആഹാരോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ. തഥാ മനോസഞ്ചേതനാഹാരം വിഞ്ഞാണാഹാരഞ്ച അപരിജാനന്തോ ദിട്ഠിചരിതോ തേസു അത്തസഞ്ഞീ നിച്ചസഞ്ഞീ ച ഹോതീതി വുത്തനയേനേവ തേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ. തഥാ പുരിമകാ ദ്വേ വിപല്ലാസാ പുരിമകാനി ഏവ ച ദ്വേ ദ്വേഉപാദാനയോഗഗന്ഥാസവഓഘസല്ലവിഞ്ഞാണട്ഠിതിഅഗതിഗമനാനി തണ്ഹാപധാനത്താ തണ്ഹാസഭാവത്താ തണ്ഹാവിസയത്താ ച തണ്ഹാചരിതസ്സ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ. പച്ഛിമകാനി പന താനി ദിട്ഠിപധാനത്താ ദിട്ഠിസഭാവത്താ ദിട്ഠിവിസയത്താ ച ദിട്ഠിചരിതസ്സ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

൮൪. കബളീകാരേ ആഹാരേ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോതി ചതൂസു ആഹാരേസു കബളീകാരേ ആഹാരേ ചതൂസു ച വിപല്ലാസേസു ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ ദട്ഠബ്ബോ കബളീകാരാഹാരസ്സ അസുഭസഭാവത്താ അസുഭസമുട്ഠാനത്താ ച. തഥാ ഫസ്സാഹാരസ്സ ദുക്ഖസഭാവത്താ ദുക്ഖപച്ചയത്താ ച വിസേസതോ തത്ഥ ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ. തഥാ യേഭുയ്യേന സത്താ വിഞ്ഞാണേ നിച്ചസഞ്ഞിനോ, സങ്ഖാരേസു ച അത്തസഞ്ഞിനോ, ചേതനാപധാനാ ച സങ്ഖാരാതി വുത്തം – ‘‘വിഞ്ഞാണേ ആഹാരേ…പേ… അത്താതി വിപല്ലാസോ’’തി. പഠമേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ കാമേ ഉപാദിയതീതി ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപരിയേസഗ്ഗാഹീ കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമേ ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി. ഇദം വുച്ചതി കാമുപാദാനന്തി യം തഥാ കാമാനം ഗഹണം, ഇദം വുച്ചതി കാമുപാദാനം. ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപരിയേസഗ്ഗാഹീ ‘‘സീലബ്ബതേഹി അനാഗതേ ഭവവിസുദ്ധീതി തം നിബ്ബുതിസുഖ’’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി. ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപരിയേസഗ്ഗാഹീ ‘‘സബ്ബേ ഭവാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’’തി സംസാരാഭിനന്ദിനിം ഭവദിട്ഠിം ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി. ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപരിയേസഗ്ഗാഹീ ‘‘അസതി അത്തനി കസ്സിദം കമ്മഫലം, തസ്മാ സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദേതീ’’തി അത്തദിട്ഠിം ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ദുതിയേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ’’തിആദിനാ.

അയം വുച്ചതി കാമയോഗോതി യേന കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമുപാദാനേന വത്ഥുകാമേഹി സഹ സത്തോ സംയോജീയതി, അയം കാമരാഗോ ‘‘കാമയോഗോ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതി ഭവയോഗോതി യതോ സീലബ്ബതുപാദാനസങ്ഖാതേന ഭവുപാദാനേന ഭവേന സഹ സത്തോ സംയോജീയതി, അയം ഭവരാഗോ ‘‘ഭവയോഗോ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതി ദിട്ഠിയോഗോതി യായ അഹേതുകദിട്ഠിആദിസങ്ഖാതായ പാപികായ ദിട്ഠിയാ, സക്കായദിട്ഠിആദിഅവസിട്ഠദിട്ഠിയാ ച സത്തോ ദുക്ഖേന സഹ സംയോജീയതി, അയം പാപികാ ദിട്ഠി ‘‘ദിട്ഠിയോഗോ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതി അവിജ്ജായോഗോതി യായ അത്തവാദുപാദാനേന സകലവട്ടദുക്ഖേന ച സഹ സത്തോ സംയോജീയതി, അയം അവിജ്ജാ ‘‘അവിജ്ജായോഗോ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ പന കാമയോഗാദയോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥാദീനം പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘പഠമേ യോഗേ ഠിതോ അഭിജ്ഝായ കായം ഗന്ഥതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിജ്ഝായ കായം ഗന്ഥതീതി പരാഭിജ്ഝായനലക്ഖണായ അഭിജ്ഝായ നാമകായം ഗന്ഥതി ഘട്ടേതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഭവപത്ഥനായ അപ്പഹീനത്താ ഭവദിട്ഠിഭവരാഗവസേന ആഘാതവത്ഥൂസു സത്താ ചിത്താനി പദൂസേന്തീതി ആഹ – ‘‘ദുതിയേ യോഗേ ഠിതോ ബ്യാപാദേന കായം ഗന്ഥതീ’’തി. തഥാ ദിട്ഠിവസേന അവിജ്ജാവസേന ച സീലബ്ബതേഹി സുജ്ഝതി, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ച അഭിനിവിസതീതി ആഹ – ‘‘തതിയേ…പേ… ഇദംസച്ചാഭിനിവേസേന കായം ഗന്ഥതീ’’തി.

തസ്സാതി തസ്സ അഭിജ്ഝാദീഹി സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ഏവം ഗന്ഥിതാതി ഏവം അഭിജ്ഝായനാദിവസേന നാമകായം ഗന്ഥിത്വാ ഠിതാ. ആസവന്തീതി ആസവഭാവേന പവത്തന്തി. കുതോ ച വുച്ചതി ആസവന്തീതി കുതോ പന ഹേതുതോ തേ കിലേസാ ആസവന്തീതി ആസവഹേതും പുച്ഛതി. യസ്മാ പന കിലേസാ കുസലപ്പവത്തിം നിവാരേത്വാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്താ, മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നാ ഏവ വാ ആസവാനം ഉപ്പത്തിഹേതു ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘അനുസയതോ വാ പരിയുട്ഠാനതോ വാ’’തി വുത്തം. അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന കാമാസവോതി അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന സിദ്ധേന കാമരാഗസഭാവത്താ കാമാസവോ സിദ്ധോ ഹോതി. കത്ഥചിദേവ വിസയേ ദോമനസ്സിതോ തപ്പടിപക്ഖേ വിസയേ തബ്ബിസയബഹുലേ ച ഭവേ പത്ഥേതീതി ആഹ – ‘‘ബ്യാപാദകായഗന്ഥേന ഭവാസവോ’’തി. പരാമാസകായഗന്ഥേന ദിട്ഠാസവോതി സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥേന സിദ്ധേന തംസഭാവത്താ അപരാപരം വാ ദിട്ഠിയോ ഗന്ഥേന്തസ്സ ദിട്ഠാസവോ സിദ്ധോ ഹോതി. ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥേന അവിജ്ജാസവോതി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവിസന്തസ്സ അയോനിസോമനസികാരതോ അനേകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സദ്ധിം അവിജ്ജാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബേസം വാ അകുസലധമ്മാനം അവിജ്ജാപുബ്ബങ്ഗമത്താ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥേന സിദ്ധേന തസ്സ ഹേതുഭൂതോ അവിജ്ജാസവോ സിദ്ധോ ഹോതി.

യസ്മാ പന ആസവാ ഏവ പരിബുദ്ധാ വട്ടസ്മിം ഓഹനന്തി ഓസാദേന്തീതി ‘‘ഓഘാ’’തി വുച്ചന്തി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തസ്സ ഇമേ ചത്താരോ ആസവാ’’തിആദി.

അനുസയസഹഗതാതി അനുസയഭാവം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ഗതാ പവത്താ, അനുസയഭൂതാ വാ. അജ്ഝാസയന്തി ചിത്തം. അനുപവിട്ഠാതി ഓഗാള്ഹാ. ഹദയം ആഹച്ച തിട്ഠന്തീതി ചിത്തസ്സ അബ്ഭന്തരസങ്ഖാതം ഹദയം ആഹന്ത്വാ തിട്ഠന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫) ‘‘അബ്ഭന്തരട്ഠേന ഹദയ’’ന്തി. തേന വുച്ചന്തി സല്ലാതി യസ്മാ അജ്ഝാസയം അനുപവിട്ഠാ ഹദയം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി, തേന വുച്ചന്തി ‘‘സല്ലാ’’തി. പീളാജനനം ദുരുദ്ധരണതാ ച സല്ലട്ഠോ. ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഗഹണമുഖേന ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി ഗഹണം ഹോതീതി ദിട്ഠിം നിസ്സായപി മാനം ജപ്പേന്തീതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠോഘേന മാനസല്ലോ’’തി.

പരിയാദിന്നന്തി അഞ്ഞസ്സ ഓകാസം അദത്വാ സമന്തതോ ഗഹിതം. ചതൂസു ധമ്മേസു സണ്ഠഹതീതി ആരമ്മണപച്ചയതായ ആരമ്മണഭൂതേസു ചതൂസു ധമ്മേസു പതിട്ഠഹതി. താനി സരൂപതോ ദസ്സേതി ‘‘രൂപേ വേദനായ സഞ്ഞായ സങ്ഖാരേസൂ’’തി. നന്ദൂപസേചനേനാതി ലോഭസഹഗതസ്സ സമ്പയുത്താ നന്ദീ സഹജാതകോടിയാ, ഇതരസ്സ ഉപനിസ്സയകോടിയാ ഉപസേചനന്തി നന്ദൂപസേചനം, തേന നന്ദൂപസേചനേന. കേന പന തം നന്ദൂപസേചനന്തി ആഹ – ‘‘രാഗസല്ലേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേനാ’’തി.

തത്ഥ രാഗസല്ലേനാതി രാഗസല്ലേന ഹേതുഭൂതേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീതി രൂപമേവ ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗന്തബ്ബതോ, വിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാഭാവതോ ച രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഠിതി. പഞ്ചവോകാരഭവസ്മിഞ്ഹി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം രൂപക്ഖന്ധം നിസ്സായ തിട്ഠതി. ദോസസല്ലേനാതി സഹജാതേന ദോസസല്ലേന. യദാ വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി വുച്ചതി, തദാ ഉപനിസ്സയകോടിയാവ നന്ദിയാ ഉപസിത്തം വിഞ്ഞാണം ദട്ഠബ്ബം. വേദനാപി ദോമനസ്സവേദനാവ. യദാ ച ഉപനിസ്സയപച്ചയഭൂതേന ദോസസല്ലേന വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി വുച്ചതി, തദാ സഹജാതകോടിയാ, ഉപനിസ്സയകോടിയാ വാ നന്ദിയാ ഉപസിത്തം വിഞ്ഞാണം ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ പന തിസ്സോപി തിസ്സന്നം വേദനാനം ആരമ്മണൂപനിസ്സയഭാവതോ. തത്ഥ പഠമനയോ ദോമനസ്സാരമ്മണസ്സ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ വസേന വുത്തോ. ദുതിയോ സബ്ബവേദനാരമ്മണസ്സ വസേനാപി ദട്ഠബ്ബം.

മാനസല്ലേനാതി മാനസല്ലേന സഹജാതേന, ഉപനിസ്സയഭൂതേന വാ. മോഹസല്ലേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച അനാദിമതിസംസാരേ ഇത്ഥിപുരിസാ രൂപാഭിരാമാതി രാഗസല്ലവസേന പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി യോജിതാ. സബ്ബായപി വേദനായ ദുക്ഖപരിയായസബ്ഭാവതോ ദുക്ഖായ ച ദോസോ അനുസേതീതി ദോസസല്ലവസേന ദുതിയാ, സഞ്ഞാവസേന ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മഞ്ഞനാ ഹോതീതി മാനസല്ലവസേന തതിയാ, സങ്ഖാരേസു സമൂഹഘനം ദുബ്ബിനിബ്ഭോഗന്തി മോഹസല്ലവസേന ചതുത്ഥീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി യോജിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഉപത്ഥദ്ധന്തി ഓലുബ്ഭാരമ്മണഭൂതാഹി വിഞ്ഞാണട്ഠിതീഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതം. തഞ്ച കമ്മന്തി യം ‘‘ചേതനാ ചേതസിക’’ന്തി പുബ്ബേ (നേത്തി. ൮൨) വുത്തം. ഇമേ ച കിലേസാതി ഇമേ ച ദസവത്ഥുകാ കിലേസാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൮൫. ഇദാനി ആഹാരാദയോ നയാനം സംകിലേസപക്ഖേ ദിസാഭാവേന വവത്ഥപേതും ‘‘ഇമാ ചതസ്സോ ദിസാ’’തിആദി ആരദ്ധം, തം ഉത്താനമേവ. പുന കബളീകാരോ ആഹാരോതിആദി ആഹാരാദീസുയേവ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ, തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തത്ഥ ദസന്നം സുത്താനന്തി ഏകദേസേസു സമുദായവോഹാരേന വുത്തം. സമുദായേസു ഹി പവത്താ സമഞ്ഞാ അവയവേസുപി ദിസ്സതി, ‘‘യഥാ പടോ ദഡ്ഢോ, സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ’’തി ച. ഏകോ അത്ഥോതി ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദനതോ വുത്തം. ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി ഏത്ഥ ബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണേന ബ്യഞ്ജനത്ഥോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ദസഹിപി സുത്തപദേഹി സവത്ഥുകാ തണ്ഹാ വുത്താ. തണ്ഹാ ച രാഗചരിതം പുഗ്ഗലം ഖിപ്പം ദൂസേതീതി ആഹ – ‘‘ഇമേ രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ’’തി. യഥാ ച പഠമദിസാഭാവേന വുത്തധമ്മാ രാഗചരിതസ്സ ഉപക്കിലേസാ, ഏവം ദുതിയദിസാഭാവേന വുത്തധമ്മാ ദോസചരിതസ്സ. തതിയചതുത്ഥദിസാഭാവേന വുത്തധമ്മാ യഥാക്കമം ദിട്ഠിചരിതസ്സ മന്ദസ്സ തിക്ഖസ്സ ച ഉപക്കിലേസാ വുത്താ. തേസം ഉപക്കിലേസഭാവോ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ആഹാരവിപല്ലാസാദയോ യദിപി സബ്ബേഹി തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി പുബ്ബഭാഗേ യഥാരഹം പരിഞ്ഞേയ്യാ പഹാതബ്ബാ ച. യസ്സ പന ദുക്ഖാനുപസ്സനാ പുരിമേ ആഹാരദ്വയേ ദുക്ഖാകാരേന ബഹുലം പവത്തതി, തസ്സ വസേന യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ, യോ ച ഫസ്സോ ആഹാരോ, ഇമേ അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസു. ഏവഞ്ചേതം, ന അഞ്ഞഥാ. ന ഹി അരിയമഗ്ഗാനം വിയ പഹാതബ്ബേസു വിമോക്ഖമുഖാനം പരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബേസു കോചി നിയമോ സമ്ഭവതി. ഇതി സബ്ബേ ലോകവട്ടാനുസാരിനോ ധമ്മാ നിയ്യന്തി, തേ ലോകാ തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹീതി നിഗമനം. തസ്സത്ഥോ – ഇതി ഏവം വുത്തപ്പകാരാ സബ്ബേ ആഹാരാദയോ ലോകസങ്ഖാതവട്ടാനുസാരിനോ ധമ്മാ തേ ലോകഭൂതാ വട്ടതോ നിയ്യന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹീതി.

൮൬. ഏവം സംകിലേസപക്ഖേ ദിസാഭൂതധമ്മേ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി വോദാനപക്ഖേ ദിസാഭൂതധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയആനേഞ്ജവിഹാരോതി ചത്താരോ വിഹാരാ. മാനപ്പഹാനആലയസമുഗ്ഘാതഅവിജ്ജാപഹാനഭവൂപസമാ ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ. സച്ചാധിട്ഠാനാദീനി ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി. ഛന്ദസമാധിഭാവനാദയോ ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ. ഇന്ദ്രിയസംവരോ തപസങ്ഖാതോ പുഞ്ഞധമ്മോ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതം നിബ്ബാനഞ്ചാതി ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാതി.

പഠമാ പടിപദാതിആദി പടിപദാസതിപട്ഠാനാദീനം അഭേദസന്ദസ്സനം. യദി ഏവം കസ്മാ വിസും ഗഹണം കതന്തി? ദസവത്ഥുകസ്സ കിലേസപുഞ്ജസ്സ പടിപക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം പടിപദാദിദസകനിദ്ദേസോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദി (നേത്തി. ൮൭). കിഞ്ചാപി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ‘‘ഇദം നാമ സതിപട്ഠാനം ഇമായ ഏവ പടിപദായ ഇജ്ഝതീ’’തി നിയമോ നത്ഥി, തഥാപി പഠമായ പടിപദായ പഠമം സതിപട്ഠാനം സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവവസേന ഏവം വുത്തം – ‘‘പഠമാ പടിപദാ, പഠമം സതിപട്ഠാന’’ന്തി. യസ്മാ പന ആഹാരവിപല്ലാസാദീനം വിയ പടിപദാസതിപട്ഠാനാദീനം അത്ഥതോ നാനത്തം നത്ഥി. സതിപട്ഠാനാനിയേവ ഹി തഥാ തഥാ പടിപജ്ജമാനാനി ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദിനാമകാനി ഹോന്തി, തസ്മാ യഥാ സംകിലേസപക്ഖേ ‘‘പഠമേ ആഹാരേ പഠമോ വിപല്ലാസോ’’തിആദിനാ അധികരണഭേദേന വുത്തം, ഏവം അധികരണഭേദം അകത്വാ ‘‘പഠമാ പടിപദാ, പഠമം സതിപട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

അന്ധസ്സ പബ്ബതാരോഹനം വിയ കദാചിദേവ ഉപ്പജ്ജനകം അച്ഛരിയം, അച്ഛരായോഗ്ഗം അച്ഛരിയന്തി പോരാണാ. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം. ഉഭയമ്പേതം വിമ്ഹയാവഹസ്സ അധിവചനം. ന ഹി മാനപ്പഹാനാദിതോ അഞ്ഞം ദുരഭിസമ്ഭവതരം വിമ്ഹനീയഞ്ച ഉപലബ്ഭതീതി അധിതിട്ഠതി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ അധിട്ഠാനമത്തമേവ വാ തന്തി അധിട്ഠാനം. സച്ചഞ്ച തം അധിട്ഠാനഞ്ച, സച്ചസ്സ വാ അധിട്ഠാനം, സച്ചം അധിട്ഠാനം ഏതസ്സാതി വാ സച്ചാധിട്ഠാനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സമാധി ഏവ ഭാവേതബ്ബതായ സമാധിഭാവനാ. സുഖം ഭജതീതി സുഖഭാഗിയോ, സുഖഭാഗസ്സ വാ സുഖകോട്ഠാസസ്സ ഹിതോതി സുഖഭാഗിയോ. ഏകസ്സപി സത്തസ്സ അസുഭഭാവനാദയോ വിയ ഏകദേസേ അവത്തിത്വാ അനവസേസപരിയാദാനതോ നത്ഥി ഏതിസ്സാ പമാണന്തി അപ്പമഞ്ഞാ.

പഠമാ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പഠമം സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേതീതി പഠമായ പടിപദായ ഭാവനാബഹുലീകാരോ പഠമസ്സ സതിപട്ഠാനസ്സ ഭാവനാപാരിപൂരീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ഹി അരിയമഗ്ഗേ ഭാവിതേ സതിപട്ഠാനാദയോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ സബ്ബേപി ഭാവിതാ ഏവ ഹോന്തി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

കായാനുപസ്സനായ കാമരാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ ‘‘പഠമോ സതിപട്ഠാനോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ കാമപടിപക്ഖം പഠമം ഝാനം പരിപൂരേതീ’’തി വുത്തം. തഥാ പീതിപടിസംവേദനാദിവസേന പവത്തമാനം ദുതിയം സതിപട്ഠാനം, സപ്പീതികസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദനവസേന പവത്തമാനം തതിയം സതിപട്ഠാനം ഉക്കംസഗതസുഖസ്സ തതിയജ്ഝാനസ്സ അനിച്ചവിരാഗാദിവസേന പവത്തിയാ സങ്ഖാരേസു ഉപേക്ഖകം ചതുത്ഥം സതിപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

യസ്മാ പന രൂപാവചരപഠമജ്ഝാനം രൂപാവചരസമാപത്തീനം, ദുതിയജ്ഝാനം ബ്യാപാദവിതക്കാദിദൂരീഭാവേന ബ്രഹ്മവിഹാരാനം, തതിയജ്ഝാനം പീതിവിരാഗേന സുഖേന വിപസ്സനായ അധിട്ഠാനഭൂതം അരിയവിഹാരാനം, ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിആനേഞ്ജപ്പത്തം ആനേഞ്ജവിഹാരാനം വിസേസതോ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പഠമം ഝാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം പഠമം വിഹാരം പരിപൂരേതീ’’തിആദി വുത്തം. ഇതി യോ യസ്സ വിസേസപച്ചയോ, സോ തം പരിപൂരേതീതി വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൭. ഇദാനി പടിപദാദയോ വോദാനപക്ഖേ ദിസാഭാവേന വവത്ഥപേതും ‘‘തത്ഥ ഇമാ ചതസ്സോ ദിസാ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പുന ‘‘പഠമാ പടിപദാ’’തിആദി പടിപദാചതുക്കാദീസു യേന യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വോദാനം, തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. യദിപി തീസു വിമോക്ഖമുഖേസു ‘‘ഇദം നാമ വിമോക്ഖമുഖം ഇമായ ഏവ പടിപദായ ഇജ്ഝതീ’’തി നിയമോ നത്ഥി. യേസം പന പുഗ്ഗലാനം പുരിമാഹി ദ്വീഹി പടിപദാഹി അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന അരിയമഗ്ഗാധിഗമോ. തഥാ യസ്സ തതിയായ പടിപദായ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖേന, യസ്സ ച ചതുത്ഥായ പടിപദായ അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖേന അരിയമഗ്ഗാധിഗമോ, തേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന അയം പടിപദാവിമോക്ഖമുഖസംസന്ദനാ. സതിപട്ഠാനാദീഹി വിമോക്ഖമുഖസംസന്ദനായപി ഏസേവ നയോ.

തേസം വിക്കീളിതന്തി തേസം അസന്താസനജവപരക്കമാദിവിസേസയോഗേന സീഹാനം ബുദ്ധാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച വിക്കീളിതം വിഹരണം. യദിദം ആഹാരാദികിലേസവത്ഥുസമതിക്കമനമുഖേന സപരസന്താനേ പടിപദാദിസമ്പാദനാ. ഇദാനി ആഹാരാദീനം പടിപദാദീഹി യേന സമതിക്കമനം, തം നേസം പടിപക്ഖഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേസം പടിപക്ഖഭാവോ പഹാതബ്ബഭാവോ പഹായകഭാവോ ച ആഹാരവിഞ്ഞാണട്ഠിതീനഞ്ചേത്ഥ പഹാതബ്ബഭാവോ തപ്പടിബന്ധഛന്ദരാഗവസേന ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ ‘‘വിക്കീളിതം ഭാവനാ സച്ഛികിരിയാ ചാ’’തിആദി തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – തേസം വിക്കീളിതന്തി ഏത്ഥ യദേതം വിക്കീളിതം നാമ ഭാവേതബ്ബാനം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഭാവനാ, സച്ഛികാതബ്ബാനം ഫലനിബ്ബാനാനം സച്ഛികിരിയാ ച. തഥാ പഹാതബ്ബസ്സ ദസവത്ഥുകസ്സ കിലേസപുഞ്ജസ്സ തദങ്ഗാദിവസേന പഹാനം ബ്യന്തീകിരിയാ അനവസേസനന്തി. ഇദാനി തം സങ്ഖേപേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം വിക്കീളിതം വിപരിയാസാനധിട്ഠാന’’ന്തി ആഹ.

ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനന്തി ഇന്ദ്രിയാനം പവത്തനം ഭാവനാ സച്ഛികിരിയാ ച. വിപരിയാസാനധിട്ഠാനന്തി വിപല്ലാസാനം അപവത്തനം പഹാനം അനുപ്പാദനം. ഇന്ദ്രിയാനി സദ്ധമ്മഗോചരോതി ഇന്ദ്രിയാനി ചേത്ഥ സദ്ധമ്മസ്സ ഗോചരഭൂതാനി പവത്തിഹേതൂതി അധിപ്പേതാനി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനീതി അത്ഥോ. വിപരിയാസാ കിലേസഗോചരോതി വിപല്ലാസാ സംകിലേസപക്ഖസ്സ പവത്തിട്ഠാനം പവത്തിഹേതൂതി. അയം വുച്ചതി സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതി യായം ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ’’തിആദിനാ സംകിലേസപക്ഖേ ദസന്നം ചതുക്കാനം, ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദിനാ വോദാനപക്ഖേപി ദസന്നം ചതുക്കാനം തണ്ഹാചരിതാദീനം ഉപക്കിലേസവോദാനവിഭാവനാമുഖേന നിദ്ധാരണാ, അയം സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമി നാമ.

൮൮. ഇദാനി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലത്തയവസേന തിപുക്ഖലനയസ്സ ഭൂമിം വിഭാവേതുകാമോ യസ്മാ പന നയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാനുപ്പവേസസ്സ ഇച്ഛിതത്താ സീഹവിക്കീളിതനയതോ തിപുക്ഖലനയോ നിഗ്ഗച്ഛതി, തസ്മാ പടിപദാവിഭാഗതോ ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ സീഹവിക്കീളിതനയസ്സ ഭൂമിം നിദ്ദിസിത്വാ തതോ ഏവ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലത്തയേ നിദ്ധാരേതും ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാതി ഇമേ പുരിമാനം ദ്വിന്നം പടിപദാനം വസേന ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. ഏസ നയോ ഇതരത്ഥാപി. പുന ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദി യഥാവുത്തപുഗ്ഗലചതുക്കതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലത്തയം നിദ്ധാരേതും വുത്തം. തത്ഥ യോ സാധാരണായാതി ദുക്ഖാപടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ, സുഖാപടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം പന പടിപദാദ്വയം ഏകസ്സ സമ്ഭവതീതി? നയിദമേവം ദട്ഠബ്ബം. ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏകസ്മിം ദ്വേ പടിപദാ സമ്ഭവന്തീതി. യഥാവുത്താസു പന ദ്വീസു പടിപദാസു യോ യായ കായചി നിയ്യാതി, അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. യസ്മാ പന അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦) പടിപദാ ചലതി ന ചലതീതി വിചാരണായം ‘‘ചലതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ ഝാനന്തരമഗ്ഗന്തരേസു പടിപദാഭേദോ ഇച്ഛിതോവാതി.

‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ദേസനാവിഭാഗേഹിപി തമേവ പുഗ്ഗലവിഭാഗം വിഭാവേതി. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. തത്ഥ അധിചിത്തന്തി അധിചിത്തസിക്ഖഞ്ചാതി ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തേന അധിചിത്തസിക്ഖഞ്ച അധിപഞ്ഞാസിക്ഖഞ്ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ പഞ്ഞപേതീതി അത്ഥോ. അധിസീലന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അധിസീലസിക്ഖം അധിചിത്തസിക്ഖം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖഞ്ചാതി യോജേതബ്ബം.

ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ ഹുത്വാ തയോ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

അയം സംകിലേസോതി അയം അകുസലമൂലാദിദ്വാദസത്തികസങ്ഗഹോ സംകിലിസ്സതി ഏതേനാതി സംകിലേസോതി കത്വാ. ഇദം വോദാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തീണി ഹുത്വാ ദ്വേ ഭവന്തീതി നന്ദിയാവട്ടനയസ്സ ദിസാഭൂതധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ചാ’’തിആദി, തം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ നയാനം ഉദ്ദേസാനുക്കമേന നിദ്ദേസോ ന കതോതി? നയാനം നയേഹി സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം. പഠമനയതോ ഹി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന തതിയനയസ്സ, തതിയനയതോ ച ദുതിയനയസ്സ സമ്ഭവോതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം പഠമനയാനന്തരം തതിയനയോ, തതിയനയാനന്തരഞ്ച ദുതിയനയോ നിദ്ദിട്ഠോ. ധമ്മാധിട്ഠാനവസേന പന തതിയനയതോ ദുതിയനയോ, ദുതിയനയതോ പഠമനയോപി സമ്ഭവതീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം അന്തേ ‘‘തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ചാ’’തിആദിനാ പഠമനയസ്സ ഭൂമി ദസ്സിതാ. തേനേവ ഹി ‘‘ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തി, തീണി ഹുത്വാ ദ്വേ ഭവന്തീ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം ‘‘ദ്വേ ഹുത്വാ ചത്താരി ഭവന്തി, ദ്വേ ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തി, തീണി ഹുത്വാ ചത്താരി ഭവന്തീ’’തി അയമ്പി നയോ വത്തബ്ബോ സിയാതി? സച്ചമേതം, അയം പന നയോ അത്ഥതോ ദസ്സിതോ ഏവാതി കത്വാ ന വുത്തോ. യസ്മാ തിണ്ണം അത്ഥനയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനുപ്പവേസോ ഇച്ഛിതോ, സതി ച അനുപ്പവേസേ തതോ വിനിഗ്ഗമോപി സമ്ഭവതി ഏവാതി. അയഞ്ച അത്ഥോ പേടകോപദേസേന വിഭാവേതബ്ബോ.

തത്ഥായം ആദിതോ പട്ഠായ വിഭാവനാ – ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ തണ്ഹാചരിതോ ദുവിധോ മുദിന്ദ്രിയോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ ച. തഥാ ദിട്ഠിചരിതോതി. തത്ഥ തണ്ഹാചരിതോ മുദിന്ദ്രിയോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, തിക്ഖിന്ദ്രിയോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, ദിട്ഠിചരിതോ പന മുദിന്ദ്രിയോ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, തിക്ഖിന്ദ്രിയോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി. ഇതി ഇമാസു പടിപദാസു യഥാരഹം ഠിതേഹി തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതേഹി ചത്താരോ ആഹാരാ തപ്പടിബന്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പഹാതബ്ബാ. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേത്വാ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ ദട്ഠബ്ബാതി സബ്ബോ യഥാവുത്തനയോ അനുഗന്തബ്ബോ.

തത്ഥായം പാളി – തത്ഥ യേ ദിട്ഠിചരിതാ സത്താ, തേ കാമേസു ദോസദിട്ഠീ, ന ച യേ കാമേസു അനുസയാ സമൂഹതാ, തേ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി. തേസം സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ ‘‘കാമേഹി നത്ഥി അത്ഥോ’’തി, തേ ച പുബ്ബേയേവ കാമേഹി അനത്ഥികാ, ഇതി കാമേ അപ്പകസിരേന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, തേ ചേതസികേന ദുക്ഖേന അനജ്ഝോസിതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘സുഖാ പടിപദാ’’തി. യേ പന തണ്ഹാചരിതാ സത്താ, തേ കാമേസു അജ്ഝോസിതാ, തേസം സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഭിക്ഖു ‘‘കാമേഹി നത്ഥി അത്ഥോ’’തി, തേ പിയരൂപം ദുക്ഖേന പടിനിസ്സജ്ജന്തി. തേന വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖാ പടിപദാ’’തി. ഇതി ഇമേ സബ്ബേ സത്താ ദ്വീസു പടിപദാസു സമോസരണം ഗച്ഛന്തി ദുക്ഖായഞ്ച സുഖായഞ്ച.

തത്ഥ യേ ദിട്ഠിചരിതാ സത്താ, തേ ദ്വിധാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ ച മുദിന്ദ്രിയാ ച. തത്ഥ യേ ദിട്ഠിചരിതാ സത്താ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ, തേ സുഖേന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ഖിപ്പഞ്ച അഭിസമേന്തി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി. തത്ഥ യേ ദിട്ഠിചരിതാ സത്താ മുദിന്ദ്രിയാ പഠമം തിക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപാദായ ദന്ധതരം അഭിസമേന്തി, തേ സുഖേന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ദന്ധഞ്ച അഭിസമേന്തി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ’’തി. തത്ഥ തണ്ഹാചരിതാ സത്താ ദുവിധാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ ച മുദിന്ദ്രിയാ ച. തത്ഥ യേ തണ്ഹാചരിതാ സത്താ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ, തേ ദുക്ഖേന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ഖിപ്പഞ്ച അഭിസമേന്തി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി. തത്ഥ യേ തണ്ഹാചരിതാ സത്താ മുദിന്ദ്രിയാ പഠമം തിക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപാദായ ദന്ധതരം അഭിസമേന്തി, തേ ദുക്ഖേന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ദന്ധഞ്ച അഭിസമേന്തി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ’’തി. ഇമാ ചതസ്സോ പടിപദായോ അപഞ്ചമാ അഛട്ഠാ. യേ ഹി കേചി നിബ്ബുതാ നിബ്ബായന്തി നിബ്ബായിസ്സന്തി വാ ഇമാഹി ചതൂഹി പടിപദാഹി അനഞ്ഞാഹി, അയം പടിപദാ ചതുക്കമഗ്ഗേന കിലേസേ നിദ്ദിസതി. യാ ചതുക്കമഗ്ഗേന അരിയധമ്മേസു നിദ്ദിസിതബ്ബാ, അയം വുച്ചതി സീഹവിക്കീളിതോ നാമ നയോ.

തത്രിമേ ചത്താരോ ആഹാരാ, ചത്താരോ വിപല്ലാസാ ഉപാദാനാ യോഗാ ഗന്ഥാ ആസവാ ഓഘാ സല്ലാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ അഗതിഗമനാനീതി ഏവം ഇമാനി സബ്ബാനി ദസ പദാനി. അയം സുത്തസ്സ സംസന്ദനാ.

ചത്താരോ ആഹാരാ, തത്ഥ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ, യോ ച ഫസ്സോ ആഹാരോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതേന പഹാതബ്ബാ. തത്ഥ യോ ച മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ, യോ ച വിഞ്ഞാണാഹാരോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതേന പഹാതബ്ബാ.

തത്ഥ പഠമോ ആഹാരോ പഠമോ വിപല്ലാസോ, ദുതിയോ ആഹാരോ ദുതിയോ വിപല്ലാസോ, തതിയോ ആഹാരോ തതിയോ വിപല്ലാസോ, ചതുത്ഥോ ആഹാരോ ചതുത്ഥോ വിപല്ലാസോ, ഇമേ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ അപഞ്ചമാ അഛട്ഠാ. ഇദഞ്ച പമാണാ ചത്താരോ ആഹാരാ.

തത്ഥ പഠമേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ കാമേ ഉപാദിയതി, ഇദം കാമുപാദാനം. ദുതിയേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ അനാഗതം ഭവം ഉപാദിയതി, ഇദം സീലബ്ബതുപാദാനം. തതിയേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ വിപരീതദിട്ഠിം ഉപാദിയതി, ഇദം ദിട്ഠുപാദാനം. ചതുത്ഥേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ ഖന്ധേ അത്തതോ ഉപാദിയതി, ഇദം അത്തവാദുപാദാനം.

തത്ഥ കാമുപാദാനേ ഠിതോ കാമേ അഭിജ്ഝായ ഗന്ഥതി, അയം അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ. സീലബ്ബതുപാദാനേ ഠിതോ ബ്യാപാദം ഗന്ഥതി, അയം ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ. ദിട്ഠുപാദാനേ ഠിതോ പരാമാസം ഗന്ഥതി, അയം പരാമാസകായഗന്ഥോ. അത്തവാദുപാദാനേ ഠിതോ പപഞ്ചേന്തോ ഗന്ഥതി, അയം ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥോ.

തസ്സ ഗന്ഥഗന്ഥിതാ കിലേസാ ആസവന്തി. കിം പന വുച്ചതി ആസവന്തീതി? വിപ്പടിസാരാ. യേ വിപ്പടിസാരാ, തേ അനുസയാ. തത്ഥ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന കാമാസവോ, ബ്യാപാദകായഗന്ഥേന ഭവാസവോ, പരാമാസകായഗന്ഥേന ദിട്ഠാസവോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥേന അവിജ്ജാസവോ.

തേ ചത്താരോ ആസവാ വേപുല്ലം ഗതാ ഓഘാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചന്തി ‘‘ഓഘാ’’തി. തത്ഥ കാമാസവോ കാമോഘോ, ഭവാസവോ ഭവോഘോ, അവിജ്ജാസവോ അവിജ്ജോഘോ, ദിട്ഠാസവോ ദിട്ഠോഘോ.

തേ ചത്താരോ ഓഘാ ആസയമനുപവിട്ഠാ അനുസയസഹഗതാ വുച്ചന്തി സല്ലാതി ഹദയമാഹച്ച തിട്ഠന്തി. തത്ഥ കാമോഘോ രാഗസല്ലം, ഭവോഘോ ദോസസല്ലം, അവിജ്ജോഘോ മോഹസല്ലം, ദിട്ഠോഘോ ദിട്ഠിസല്ലം.

ഇമേഹി ചതൂഹി സല്ലേഹി പരിയാദിന്നം വിഞ്ഞാണം ചതൂസു ധമ്മേസു തിട്ഠതി രൂപേ വേദനായ സഞ്ഞായ സങ്ഖാരേസു. ഇമാ ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. തത്ഥ രാഗസല്ലേന നന്ദൂപസേചനം രൂപൂപഗം വിഞ്ഞാണം തിട്ഠതി. ദോസസല്ലേന വേദനൂപഗം. മോഹസല്ലേന സഞ്ഞൂപഗം. ദിട്ഠിസല്ലേന നന്ദൂപസേചനം സങ്ഖാരൂപഗം വിഞ്ഞാണം തിട്ഠതി.

ചതൂഹി വിഞ്ഞാണട്ഠിതീഹി ചതുബ്ബിധം അഗതിം ഗച്ഛന്തി ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ. രാഗേന ഛന്ദാ അഗതിം ഗച്ഛതി, ദോസേന ദോസാ അഗതിം ഗച്ഛതി, മോഹേന മോഹാ അഗതിം ഗച്ഛതി, ദിട്ഠിയാ ഭയാ അഗതിം ഗച്ഛതി, ഇതി ഇമാനി ച കമ്മാനി ഇമേ ച കിലേസാ അയം സംസാരഹേതു.

തത്ഥിമാ ചതസ്സോ ദിസാ കബളീകാരോ ആഹാരോ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ കാമുപാദാനം കാമയോഗോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ കാമാസവോ കാമോഘോ രാഗസല്ലം രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി ഛന്ദാ അഗതിഗമനം, അയം പഠമാ ദിസാ.

ഫസ്സോ ആഹാരോ ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ സീലബ്ബതുപാദാനം ഭവയോഗോ ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ ഭവാസവോ ഭവോഘോ ദോസസല്ലം വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി ദോസാ അഗതിഗമനം, അയം ദുതിയാ ദിസാ.

മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ ദിട്ഠുപാദാനം ദിട്ഠിയോഗോ പരാമാസകായഗന്ഥോ ദിട്ഠാസവോ ദിട്ഠോഘോ ദിട്ഠിസല്ലം സഞ്ഞൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി ഭയാ അഗതിഗമനം, അയം തതിയാ ദിസാ.

വിഞ്ഞാണാഹാരോ ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ അത്തവാദുപാദാനം അവിജ്ജായോഗോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോകായഗന്ഥോ അവിജ്ജാസവോ അവിജ്ജോഘോ മോഹസല്ലം സങ്ഖാരൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി മോഹാ അഗതിഗമനം, അയം ചതുത്ഥീ ദിസാ. ഇതി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം പഠമേന പദേന പഠമായ ദിസായ ആലോകനം, ദുതിയേന പദേന ദുതിയായ ദിസായ, തതിയേന പദേന തതിയായ ദിസായ, ചതുത്ഥേന പദേന ചതുത്ഥിയാ ദിസായ ആലോകനം, അയം വുച്ചതി ദിസാ ആലോകനാ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബേ കിലേസാ ചതൂസു പദേസു പക്ഖിപിതബ്ബാ. അയം അകുസലപക്ഖോ.

ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരി ഝാനാനി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ വിഹാരാ ദിബ്ബോ ബ്രഹ്മാ അരിയോ ആനേഞ്ജോ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, ചത്താരോ അധിട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമാധയോ ഛന്ദസമാധി വീരിയസമാധി ചിത്തസമാധി വീമംസാസമാധി, ചത്താരോ ധമ്മാ സുഖഭാഗിയാ നാഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝങ്ഗാ നാഞ്ഞത്ര തപസാ നാഞ്ഞത്ര ഇന്ദ്രിയസംവരാ നാഞ്ഞത്ര സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാ, ചത്താരി അപ്പമാണാനി.

തത്ഥ ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ഭാവിയമാനാ ബഹുലീകരിയമാനാ പഠമം ഝാനം പരിപൂരേതി, പഠമം ഝാനം പരിപുണ്ണം പഠമം സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേതി, പഠമം സതിപട്ഠാനം പരിപുണ്ണം പഠമം വിഹാരം പരിപൂരേതി, പഠമോ വിഹാരോ പരിപുണ്ണോ പഠമം സമ്മപ്പധാനം പരിപൂരേതി, പഠമം സമ്മപ്പധാനം പരിപുണ്ണം പഠമം അച്ഛരിയം അബ്ഭുതം ധമ്മം പരിപൂരേതി, പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പരിപുണ്ണോ പഠമം അധിട്ഠാനം പരിപൂരേതി, പഠമം അധിട്ഠാനം പരിപുണ്ണം ഛന്ദസമാധിം പരിപൂരേതി, ഛന്ദസമാധി പരിപുണ്ണോ ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരോ പരിപുണ്ണോ പഠമം അപ്പമാണം പരിപൂരേതി. ഏവം യാവ സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാ ചതുത്ഥം അപ്പമാണം പരിപൂരേതി.

തത്ഥ പഠമാ ച പടിപദാ പഠമഞ്ച ഝാനം പഠമഞ്ച സതിപട്ഠാനം ദിബ്ബോ ച വിഹാരോ പഠമഞ്ച സമ്മപ്പധാനം പഠമോ ച അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സച്ചാധിട്ഠാനഞ്ച ഛന്ദസമാധി ച ഇന്ദ്രിയസംവരോ ച മേത്താ ച അപ്പമാണം. അയം പഠമാ ദിസാ.

ദുതിയാ ച പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ദുതിയഞ്ച ഝാനം ദുതിയഞ്ച സതിപട്ഠാനം ബ്രഹ്മാ ച വിഹാരോ ദുതിയഞ്ച സമ്മപ്പധാനം ദുതിയോ ച അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ചാഗാധിട്ഠാനഞ്ച ചിത്തസമാധി ച തപോ ച കരുണാ ച അപ്പമാണം. അയം ദുതിയാ ദിസാ.

തതിയാ ച പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ തതിയഞ്ച ഝാനം തതിയഞ്ച സതിപട്ഠാനം അരിയോ ച വിഹാരോ തതിയഞ്ച സമ്മപ്പധാനം തതിയോ ച അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സച്ചാധിട്ഠാനഞ്ച വീരിയസമാധി ച ബോജ്ഝങ്ഗാ ച മുദിതാ ച അപ്പമാണം. അയം തതിയാ ദിസാ.

ചതുത്ഥീ ച പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ചതുത്ഥഞ്ച ഝാനം ചതുത്ഥഞ്ച സതിപട്ഠാനം ആനേഞ്ജോ ച വിഹാരോ ചതുത്ഥഞ്ച സമ്മപ്പധാനം ചതുത്ഥോ ച അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ഉപസമാധിട്ഠാനഞ്ച വീമംസാസമാധി ച സബ്ബനിസ്സഗ്ഗോ ച ഉപേക്ഖാ ച അപ്പമാണം. അയം ചതുത്ഥീ ദിസാ. ഇമാസം ചതുന്നം ദിസാനം യാ ആലോകനാ, അയം വുച്ചതി ദിസാലോചനോ നാമ നയോ.

തത്ഥായം യോജനാ – ചത്താരോ ച ആഹാരാ, ചതസ്സോ ച പടിപദാ, ചത്താരോ ച വിപല്ലാസാ, ചത്താരോ ച സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരി ച ഉപാദാനാനി, ചത്താരി ച ഝാനാനി, ചത്താരോ ച യോഗാ, ചത്താരോ ച വിഹാരാ, ചത്താരോ ച ഗന്ഥാ, ചത്താരോ ച സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ച ആസവാ, ചത്താരോ ച അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, ചത്താരോ ച ഓഘാ, ചത്താരി ച അധിട്ഠാനാനി, ചത്താരി ച സല്ലാനി, ചത്താരോ ച സമാധയോ, ചതസ്സോ ച വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, ചത്താരോ ച സുഖഭാഗിയാ ധമ്മാ, ചത്താരി ച അഗതിഗമനാനി ചത്താരി ച അപ്പമാണാനി. ഇതി കുസലാകുസലാനം പക്ഖപടിപക്ഖവസേന യോജനാ. അയം സീഹവിക്കീളിതേ ദിസാലോചനോ നയോ.

തസ്സ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി പരിയോസാനം, തത്ഥ പഠമായ ദിസായ സോതാപത്തിഫലം പരിയോസാനം, ദുതിയായ സകദാഗാമിഫലം, തതിയായ അനാഗാമിഫലം, ചതുത്ഥിയാ അരഹത്തഫലം പരിയോസാനന്തി.

തത്ഥ കതമോ തിപുക്ഖലനയോ? പടിപദാവിഭാഗേന ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു യോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യോ സുഖായ വാ പടിപദായ, ദന്ധാഭിഞ്ഞായ, ദുക്ഖായ വാ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, അയം നേയ്യോ. ഇതി ചത്താരോ ഹുത്വാ തയോ ഹോന്തി. തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാ വിപസ്സനാ സപ്പായാ. നേയ്യസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമോ സമഥോ, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാ. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ മുദുകാ ദേസനാ, നേയ്യസ്സ തിക്ഖാ ദേസനാ, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ തിക്ഖമുദുകാ ദേസനാ.

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ അധിചിത്തസിക്ഖാ ച അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ ച, നേയ്യസ്സ അധിസീലസിക്ഖാ ച അധിചിത്തസിക്ഖാ ച അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ ച. ഇതി ഇമേസം പുഗ്ഗലാനം ചതൂഹി പടിപദാഹി നിയ്യാനം.

തത്ഥായം സംകിലേസപക്ഖോ, തീണി അകുസലമൂലാനി, തയോ ഫസ്സാ, തിസ്സോ വേദനാ, തയോ ഉപവിചാരാ, തയോ കിലേസാ, തയോ വിതക്കാ, തയോ പരിളാഹാ, തീണി സങ്ഖതലക്ഖണാനി, തിസ്സോ ദുക്ഖതാ.

തീണി അകുസലമൂലാനീതി ലോഭോ അകുസലമൂലം, ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം. തയോ ഫസ്സാതി സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, ദുക്ഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ. തിസ്സോ വേദനാതി സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. തയോ ഉപവിചാരാതി സോമനസ്സൂപവിചാരോ, ദോമനസ്സൂപവിചാരോ, ഉപേക്ഖൂപവിചാരോ. തയോ കിലേസാതി ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ. തയോ വിതക്കാതി കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ. തയോ പരിളാഹാതി രാഗജോ, ദോസജോ, മോഹജോ. തീണി സങ്ഖതലക്ഖണാനീതി ഉപ്പാദോ, ഠിതി, വയോ. തിസ്സോ ദുക്ഖതാതി ദുക്ഖദുക്ഖതാ, വിപരിണാമദുക്ഖതാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ.

തത്ഥ ലോഭോ അകുസലമൂലം മനാപികേന ആരമ്മണേന സമുട്ഠഹതി. തദേവ മനാപികാരമ്മണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, സുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ, സുഖം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സൂപവിചാരോ, സോമനസ്സൂപവിചാരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി രാഗോ, രാഗം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ, കാമവിതക്കം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി രാഗജോ പരിളാഹോ, രാഗജം പരിളാഹം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപ്പാദോ സങ്ഖതലക്ഖണം, ഉപ്പാദം സങ്ഖതലക്ഖണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വിപരിണാമദുക്ഖതാ.

ദോസോ അകുസലമൂലം അമനാപികേന ആരമ്മണേന സമുട്ഠഹതി. തദേവ അമനാപികാരമ്മണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, ദുക്ഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ, ദുക്ഖം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സൂപവിചാരോ, ദോമനസ്സൂപവിചാരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദോസോ, ദോസം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ബ്യാപാദവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദോസജോ പരിളാഹോ, ദോസജം പരിളാഹം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം സങ്ഖതലക്ഖണം, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം സങ്ഖതലക്ഖണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖദുക്ഖതാ.

മോഹോ അകുസലമൂലം ഉപേക്ഖാഠാനിയം ആരമ്മണേന സമുട്ഠഹതി. തദേവ ഉപേക്ഖാഠാനിയം ആരമ്മണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖൂപവിചാരോ, ഉപേക്ഖൂപവിചാരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി മോഹോ, മോഹം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വിഹിംസാവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി മോഹജോ പരിളാഹോ, മോഹജം പരിളാഹം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വയോ സങ്ഖതലക്ഖണം, വയം സങ്ഖതലക്ഖണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സങ്ഖാരദുക്ഖതാ. ഇതി അയം തീഹി ആകാരേഹി കിലേസാനം നിദ്ദേസോ. യോ കോചി അകുസലപക്ഖോ, സബ്ബോ സോ തീസു അകുസലമൂലേസു സമോസരതീതി.

തത്ഥ കതമോ കുസലപക്ഖോ? തീണി കുസലമൂലാനി അലോഭോ, അദോസോ, അമോഹോ. തിസ്സോ പഞ്ഞാ സുതമയീ, ചിന്താമയീ, ഭാവനാമയീ. തയോ സമാധീ സവിതക്കസവിചാരോ, അവിതക്കവിചാരമത്തോ, അവിതക്കഅവിചാരോ. തിസ്സോ സിക്ഖാ അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. തീണി നിമിത്താനി സമഥനിമിത്തം, പഗ്ഗഹനിമിത്തം, ഉപേക്ഖാനിമിത്തം. തയോ വിതക്കാ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ, അബ്യാപാദവിതക്കോ, അവിഹിംസാവിതക്കോ. തീണി ഇന്ദ്രിയാനി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തയോ ഉപവിചാരാ നേക്ഖമ്മൂപവിചാരോ, അബ്യാപാദൂപവിചാരോ, അവിഹിംസൂപവിചാരോ തിസ്സോ ഏസനാ കാമേസനാ, ഭവേസനാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ. തയോ ഖന്ധാ സീലക്ഖന്ധോ, സമാധിക്ഖന്ധോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ.

തത്ഥ അലോഭോ കുസലമൂലം സുതമയിപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. സുതമയി പഞ്ഞാ പരിപുണ്ണാ സവിതക്കസവിചാരം സമാധിം പരിപൂരേതി, സവിതക്കസവിചാരോ സമാധി പരിപുണ്ണോ അധിസീലസിക്ഖം പരിപൂരേതി, അധിസീലസിക്ഖാ പരിപുണ്ണാ സമഥനിമിത്തം പരിപൂരേതി, സമഥനിമിത്തം പരിപുണ്ണം നേക്ഖമ്മവിതക്കം പരിപൂരേതി, നേക്ഖമ്മവിതക്കോ പരിപുണ്ണോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം പരിപൂരേതി, അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം പരിപുണ്ണം നേക്ഖമ്മസിതൂപവിചാരം പരിപൂരേതി, നേക്ഖമ്മൂപവിചാരം പരിപുണ്ണോ കാമേസനം പജഹതി. കാമേസനപ്പഹാനം സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേതി.

അദോസോ കുസലമൂലം ചിന്താമയിപഞ്ഞം പരിപൂരേതി, ചിന്താമയിപഞ്ഞാ പരിപുണ്ണാ അവിതക്കവിചാരമത്തം സമാധിം പരിപൂരേതി, അവിതക്കവിചാരമത്തോ സമാധി പരിപുണ്ണോ അധിചിത്തസിക്ഖം പരിപൂരേതി, അധിചിത്തസിക്ഖാ പരിപുണ്ണാ ഉപേക്ഖാനിമിത്തം പരിപൂരേതി, ഉപേക്ഖാനിമിത്തം പരിപുണ്ണം അബ്യാപാദവിതക്കം പരിപൂരേതി, അബ്യാപാദവിതക്കോ പരിപുണ്ണോ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം പരിപൂരേതി, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം പരിപുണ്ണം അബ്യാപാദൂപവിചാരം പരിപൂരേതി, അബ്യാപാദൂപവിചാരോ പരിപുണ്ണോ ഭവേസനം പജഹതി, ഭവേസനപ്പഹാനം സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേതി.

അമോഹോ കുസലമൂലം ഭാവനാമയിപഞ്ഞം പരിപൂരേതി, ഭാവനാമയിപഞ്ഞാ പരിപുണ്ണാ അവിതക്കഅവിചാരം സമാധിം പരിപൂരേതി, അവിതക്കഅവിചാരോ സമാധി പരിപുണ്ണോ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖം പരിപൂരേതി, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ പരിപുണ്ണാ പഗ്ഗഹനിമിത്തം പരിപൂരേതി, പഗ്ഗഹനിമിത്തം പരിപുണ്ണം അവിഹിംസാവിതക്കം പരിപൂരേതി, അവിഹിംസാവിതക്കോ പരിപുണ്ണോ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം പരിപൂരേതി, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം പരിപുണ്ണം അവിഹിംസൂപവിചാരം പരിപൂരേതി, അവിഹിംസൂപവിചാരോ പരിപുണ്ണോ ബ്രഹ്മചരിയേസനം പരിപൂരേതി, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ പരിപുണ്ണാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേതി.

ഇതി ഇമേ തയോ ധമ്മാ അകുസലപക്ഖികാ കുസലപക്ഖികാ ച തികനിദ്ദേസേഹി നിദ്ദിട്ഠാ തിപുക്ഖലനയസ്സ ദിസാ നാമ. തസ്സ പരിയോസാനം തയോ വിമോക്ഖാ അപ്പണിഹിതോ സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ, അയം തിപുക്ഖലോ നാമ ദുതിയോ നയോ.

തത്ഥ യേ ഇമേ തയോ പുഗ്ഗലാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ദ്വേ പുഗ്ഗലാ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ, സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ദ്വേയേവ പുഗ്ഗലാ ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ, ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ഇമേ ചത്താരോ. തേ വിസേസേന ദ്വേ ഹോന്തി ദിട്ഠിചരിതോ ച തണ്ഹാചരിതോ ച. ഇമേ ചത്താരോ ഹുത്വാ തയോ ഹോന്തി, തയോ ഹുത്വാ ദ്വേ ഹോന്തി. ഇമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ – അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച അഹിരീകഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച അസതി ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച നീവരണാനി ച സംയോജനാനി ച അജ്ഝോസാനഞ്ച അഭിനിവേസോ ച അഹംകാരോ ച മമംകാരോ ച അസ്സദ്ധിയഞ്ച ദോവചസ്സതാ ച കോസജ്ജഞ്ച അയോനിസോമനസികാരോ ച വിചികിച്ഛാ ച അവിജ്ജാ ച അസദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച അസമാപത്തി ച.

തത്ഥ അവിജ്ജാ ച അഹിരീകഞ്ച അസതി ച നീവരണാനി ച അജ്ഝോസാനഞ്ച അഹംകാരോ ച അസ്സദ്ധിയഞ്ച കോസജ്ജഞ്ച വിചികിച്ഛാ ച അസദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച, അയം ഏകാ ദിസാ.

തണ്ഹാ ച അനോത്തപ്പഞ്ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച സംയോജനാനി ച അഭിനിവേസോ ച മമംകാരോ ച ദോവചസ്സതാ ച അയോനിസോമനസികാരോ ച അവിജ്ജാ ച അസമാപത്തി ച, അയം ദുതിയാ ദിസാ. ദസന്നം ദുകാനം ദസ പദാനി പഠമാ ദിസാതി കാതബ്ബാനി. സംഖിത്തേന അത്ഥം ഞാപേന്തി പടിപക്ഖേ കണ്ഹപക്ഖസ്സ ദസന്നം ദുകാനം ദസ പദാനി ദുതിയകാനി, അയം ദുതിയാ ദിസാ.

തത്ഥ കതമോ കുസലപക്ഖോ? സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച വിജ്ജാ ച ചരണഞ്ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച അഹംകാരപ്പഹാനഞ്ച മമംകാരപ്പഹാനഞ്ച സമ്മാവായാമോ ച യോനിസോമനസികാരോ ച സമ്മാസതി ച സമ്മാസമാധി ച പഞ്ഞാ ച നിബ്ബിദാ ച സമാപത്തി ച സദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച സോമനസ്സഞ്ച ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി ച.

ദസന്നം ദുകാനം സമഥാദീനി സോമനസ്സപരിയോസാനാനി പഠമാനി ദസ പദാനി പഠമാ ദിസാ, വിപസ്സനാദീനി ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിപരിയോസാനാനി ദുതിയാനി ദസ പദാനി ദുതിയാ ദിസാ. ഇതി അകുസലപക്ഖേ കുസലപക്ഖേ ച നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ചതസ്സോ ദിസാ.

താസു കുസലപക്ഖേ സമഥാദീഹി അകുസലപക്ഖേ തണ്ഹാദയോ പഹാനം ഗച്ഛന്തി, തേസം പഹാനാ രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, കുസലപക്ഖേ വിപസ്സനാദീഹി അകുസലപക്ഖേ അവിജ്ജാദയോ പഹാനം ഗച്ഛന്തി, തേസം പഹാനാ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി. ഇതി ഇമാ ദ്വേ വിമുത്തിയോ നന്ദിയാവട്ടനയേ പരിയോസാനം.

തത്ഥ തണ്ഹാ അവിജ്ജാ സമഥോ വിപസ്സനാതി ചത്താരി പദാനി, തേസു അട്ഠാരസ മൂലപദാനി സമോസരന്തി. കഥം? സമഥോ ച അലോഭോ ച അദോസോ ച അസുഭസഞ്ഞാ ച ദുക്ഖസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി പഞ്ച പദാനി സമഥം ഭജന്തി, വിപസ്സനാ ച അമോഹോ ച അനിച്ചസഞ്ഞാ ച അനത്തസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി പദാനി വിപസ്സനം ഭജന്തി. ഏവം നവ പദാനി കുസലാനി ദ്വീസു പദേസു സമോസരന്തി. തണ്ഹാ ച ലോഭോ ച ദോസോ ച സുഭസഞ്ഞാ ച സുഖസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി പഞ്ച പദാനി തണ്ഹം ഭജന്തി, അവിജ്ജാ ച മോഹോ ച നിച്ചസഞ്ഞാ ച അത്തസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി പദാനി അവിജ്ജം ഭജന്തി. ഏവം നവ പദാനി അകുസലാനി ദ്വീസു പദേസു സമോസരന്തി. ഇതി തിപുക്ഖലോ ച സീഹവിക്കീളിതോ ച നന്ദിയാവട്ടനയം അനുപ്പവിസന്തി.

കഥം തിപുക്ഖലേ നയേ ഇതരേ ദ്വേ നയാ അനുപ്പവിസന്തി? വിപസ്സനാ ച അമോഹോ ച അനിച്ചസഞ്ഞാ ച അനത്തസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി പദാനി അമോഹോ, സമഥോ ച അലോഭോ ച അസുഭസഞ്ഞാ ച ദുക്ഖസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി പദാനി അലോഭോ, അദോസോ അദോസോ ഏവ. ഏവം നവ പദാനി കുസലാനി തീസു പദേസു സമോസരന്തി. തണ്ഹാ ച ലോഭോ ച സുഭസഞ്ഞാ ച സുഖസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി പദാനി ലോഭോ, അവിജ്ജാ ച മോഹോ ച നിച്ചസഞ്ഞാ ച അത്തസഞ്ഞാ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി പദാനി മോഹോ, ദോസോ ദോസോ ഏവ. ഏവം നവ പദാനി അകുസലാനി തീസു പദേസു സമോസരന്തി. ഇതി തിപുക്ഖലേ നയേ ഇതരേ ദ്വേ നയാ അനുപ്പവിസന്തി.

കഥം ചതൂസു പദേസു അട്ഠാരസ മൂലപദാനി സമോസരന്തി? തണ്ഹാ ച സുഭസഞ്ഞാ ച, അയം പഠമോ വിപല്ലാസോ. ലോഭോ ച സുഖസഞ്ഞാ ച, അയം ദുതിയോ വിപല്ലാസോ. അവിജ്ജാ ച നിച്ചസഞ്ഞാ ച, അയം തതിയോ വിപല്ലാസോ. മോഹോ ച അത്തസഞ്ഞാ ച, അയം ചതുത്ഥോ വിപല്ലാസോ. ഇതി നവ പദാനി അകുസലാനി ചതൂസു പദേസു സമോസരന്തി. സമഥോ ച അസുഭസഞ്ഞാ ച പഠമം സതിപട്ഠാനം, അലോഭോ ച ദുക്ഖസഞ്ഞാ ച ദുതിയം സതിപട്ഠാനം, വിപസ്സനാ ച അനിച്ചസഞ്ഞാ ച തതിയം സതിപട്ഠാനം, അമോഹോ ച അനത്തസഞ്ഞാ ച ചതുത്ഥം സതിപട്ഠാനം. ഇതി നവ പദാനി കുസലാനി ചതൂസു പദേസു സമോസരന്തി. ഏവം സീഹവിക്കീളിതനയേ ഇതരേ ദ്വേ നയാ അനുപ്പവിസന്തി. തിണ്ണഞ്ഹി നയാനം യാ ഭൂമിയോ ഗോചരോ, സോ ഏകേകം നയം അനുപ്പവിസതി. തസ്മാ ഏകേകസ്സ നയസ്സ അകുസലേ വാ ധമ്മേ വിഞ്ഞാതേ കുസലേ വാ പടിപക്ഖോ അന്വേസിതബ്ബോ. പടിപക്ഖം അന്വേസിത്വാ സോ നയോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ. തമ്ഹി നയേ നിദ്ദിട്ഠേ യഥാ ഏകമ്ഹി നയേ ഇതരേസം നയാനം മൂലപദാനി അനുപ്പവിട്ഠാനി, തതോ തതോ നീഹരിത്വാ നിദ്ദിസിതബ്ബാനി. ഏകേകസ്മിഞ്ഹി നയേ അട്ഠാരസ മൂലപദാനി അനുപ്പവിട്ഠാനി.

തത്ഥ ഏകേകസ്മിം ധമ്മേ വിഞ്ഞാതേ സബ്ബേ ധമ്മാ വിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. ഇമേസം തിണ്ണം നയാനം സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ചത്താരി ഫലാനി പരിയോസാനം പഠമായ ദിസായ പഠമം ഫലം, ദുതിയായ ദിസായ ദുതിയം ഫലം, തതിയായ ദിസായ തതിയം ഫലം, ചതുത്ഥായ ദിസായ ചതുത്ഥം ഫലം പരിയോസാനം.

തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ തയോ വിമോക്ഖാ പരിയോസാനം പഠമായ ദിസായ അപ്പണിഹിതോ, ദുതിയായ സുഞ്ഞതോ, തതിയായ അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ പരിയോസാനം.

നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ദ്വേ വിമുത്തിയോ പരിയോസാനം പഠമായ ദിസായ തണ്ഹാവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, ദുതിയായ ദിസായ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി പരിയോസാനം. ഇമേസു തീസു നയേസു യാ അട്ഠാരസന്നം പദാനം ആലോചനാ, അയം ദിസാലോചനോ നയോ. യാ ആലോകേത്വാ കുസലപക്ഖേ അകുസലപക്ഖേ ച ‘‘അയം ധമ്മോ ഇമം ധമ്മം ഭജതീ’’തി ജാനന്തേന സമ്മാ യോജനാ, അയം അങ്കുസോ നയോതി ഇമേ പഞ്ച നയാ.

നയസമുട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.