സാസനപട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൮൯. ഏവം സബ്ബഥാ നയസമുട്ഠാനം വിഭജിത്വാ ഇദാനി സാസനപട്ഠാനം വിഭജന്തോ യസ്മാ സങ്ഗഹവാരാദീസു മൂലപദേഹേവ പട്ഠാനം സങ്ഗഹേത്വാ സരൂപതോ ന ദസ്സിതം, തസ്മാ യഥാ മൂലപദേഹി പട്ഠാനം നിദ്ധാരേതബ്ബം, ഏവം പട്ഠാനതോപി മൂലപദാനി നിദ്ധാരേതബ്ബാനീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അട്ഠാരസ മൂലപദാ കുഹിം ദട്ഠബ്ബാ? സാസനപട്ഠാനേ’’തി ആഹ. മൂലപദസാസനപട്ഠാനാനഞ്ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹോ പുബ്ബേ ദസ്സിതോ ഏവാതി. അഥ സാസനപട്ഠാനന്തി കോ വചനത്ഥോ? സാസനസ്സ പട്ഠാനന്തി സാസനപട്ഠാനം, സാസനം ദേസനാ, തസ്സാ വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം തേസം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനത്ഥം പകാരേഹി ഠാനം പവത്തി സാസനപട്ഠാനം. ഇധ പന തസ്സ തഥാഭാവദീപനം ‘‘സാസനപട്ഠാന’’ന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ സാസനം അധിസീലസിക്ഖാദയോ. തേസം പവത്തനുപായഭാവതോ പതിട്ഠഹന്തി ഏതേഹീതി പട്ഠാനാനി, സംകിലേസാദിധമ്മാ. തേസം പവേദനതോ തദുപചാരേന സുത്താനി പട്ഠാനാനി. തേസം പന സമൂഹഭാവതോ അയം പകരണപ്പദേസോ പട്ഠാനം നാമ.

അപരോ നയോ – കേനട്ഠേന പട്ഠാനം? പട്ഠിതട്ഠേന ഗമനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. ‘‘യേ തേ ഗോട്ഠാ പട്ഠിതഗാവോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൬) ആഗതട്ഠാനസ്മിഞ്ഹി യേന പട്ഠാനേന തേ ‘‘ഗോട്ഠാ പട്ഠിതഗാവോ’’തി വുത്താ, തം അത്ഥതോ ഗമനം ഹോതി. ഇതി നാതിവിത്ഥാരിതനയേസു ഹാരനയേസു അനിസ്സങ്ഗഗമനസ്സ ദേസനാഞാണസ്സ സംകിലേസഭാഗിയാദിലോകിയാദിഭേദേസു തദുഭയവോമിസ്സകഭേദേസു ച വിത്ഥാരിതനയലാഭതോ നിസ്സങ്ഗവസേന പവത്തഗമനത്താ തേ സംകിലേസഭാഗിയാദയോ ലോകിയാദയോ ച വിസും വിസും വോമിസ്സാ ച അധികരണവസേന പട്ഠാനം നാമ. തേസം പകാസനതോ അയം പകരണപ്പദേസോ പട്ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘സംകിലേസഭാഗിയ’’ന്തിആദീസു സംകിലിസ്സതി ഏതേനാതി സംകിലേസോ. സംകിലേസഭാഗേ സംകിലേസകോട്ഠാസേ പവത്തം സംകിലേസഭാഗിയം. വാസനാ പുഞ്ഞഭാവനാ, വാസനാഭാഗേ പവത്തം വാസനാഭാഗിയം, വാസനം ഭജാപേതീതി വാ വാസനാഭാഗിയം. നിബ്ബിജ്ഝനം ലോഭക്ഖന്ധാദീനം പദാലനം നിബ്ബേധോ. നിബ്ബേധഭാഗേ പവത്തം, നിബ്ബേധം ഭജാപേതീതി വാ നിബ്ബേധഭാഗിയം. പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാധമ്മാ അസേക്ഖാ, അസേക്ഖഭാവേ പവത്തം, അസേക്ഖേ ഭജാപേതീതി വാ അസേക്ഖഭാഗിയം. തേസു യത്ഥ തണ്ഹാദിസംകിലേസോ വിഭത്തോ, ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം. യത്ഥ ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു വിഭത്തം, ഇദം വാസനാഭാഗിയം. യത്ഥ സേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ വിഭത്താ, ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയം. യത്ഥ പന അസേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ വിഭത്താ, ഇദം അസേക്ഖഭാഗിയം. ഇതരാനി തേസം വോമിസ്സകനയവസേന വുത്താനി.

താനി പന ഛ ദുകാ ചത്താരോ തികാ ഏകം ചതുക്കം അപരമ്പി ഏകം ചതുക്കന്തി ദ്വാദസ ഹോന്തി. തേസു ചത്താരോ ദുകാ ദ്വേ ച തികാ ഉദ്ധടാ, ഇതരേ ന ഉദ്ധടാ, അനുദ്ധരണേ കാരണം നത്ഥി. ഇമിനാ നയേന തേപി ഗഹേതും സക്കാതി പാളിയം സംഖിത്താതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘ഇമാനി ചത്താരി സുത്താനി, സാധാരണാനി കതാനി അട്ഠ ഭവന്തീ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ കത്ഥചി സുത്തേ തണ്ഹാസംകിലേസോവ നിദ്ദിസീയതി, കത്ഥചി ദിട്ഠിസംകിലേസോവ, കത്ഥചി ദുച്ചരിതസംകിലേസോവ നിദ്ദിസീയതി, തസ്മാ സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം തിധാ വിഭജിത്വാ ഉദ്ദിട്ഠം ‘‘തണ്ഹാസംകിലേസഭാഗിയം സുത്ത’’ന്തിആദിനാ. തഥാ വോദാനം നാമ സംകിലേസേ സതി ഹോതീതി വോദാനഭാഗിയം സുത്തം സംകിലേസവിഭാഗേന തിധാവ ഉദ്ദിട്ഠം ‘‘തണ്ഹാവോദാനഭാഗിയം സുത്ത’’ന്തിആദിനാ. തം പന അത്ഥതോ വാസനാഭാഗിയാദി ഏവ ഹോതി. അയഞ്ച നയോ കേസുചി പോത്ഥകേസു നത്ഥി.

‘‘തത്ഥ സംകിലേസോ തിവിധോ’’തിആദി സംകിലേസപടിപക്ഖതോ സമഥാദിനിദ്ധാരണവസേന വാസനാഭാഗിയാദിസുത്താനം വിസയദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തത്ഥ യദി ആസത്തി ഉപ്പജ്ജതി ഭവേസൂതി ഭവേസു ഛന്ദരാഗം പജഹിതും അസക്കോന്തസ്സ യദി ഭവപത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം സായന്തി ഏവമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം സമഥവിപസ്സനാഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഭവതി പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനതോ. തത്രൂപപത്തിയാ സംവത്തതീതി തത്ര തത്ര ഭവേ ഉപപത്തിയാ സംവത്തതി. ഇമാനി ചത്താരി സുത്താനീതി ഇമാനി സംകിലേസഭാഗിയാദീനി ചത്താരി സുത്താനി. സാധാരണാനി കതാനീതി സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച, വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ചാതി ഏവം പദന്തരസംയോജനവസേന മിസ്സിതാനി കതാനി. അട്ഠ ഭവന്തീതി പുരിമാനി ചത്താരി ഇമാനി ചത്താരീതി ഏവം അട്ഠ ഭവന്തി.

താനിയേവ അട്ഠ സുത്താനി സാധാരണാനി കതാനി സോളസ ഭവന്തീതി താനിയേവ യഥാവുത്താനി അട്ഠ സുത്താനി വാസനാഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച, അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച, നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച, അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച, അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച, അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച, നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച നേവസംകിലേസഭാഗിയഞ്ച, നവാസനാഭാഗിയഞ്ച നനിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച ന അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ചാതി ഏവം സാധാരണാനി കതാനി പുരിമാനി അട്ഠ ഇമാനി അട്ഠാതി സോളസ ഭവന്തി. തേസു ചത്താരോ ഏകകാ, ഛ ദുകാ, ചത്താരോ തികാ, ഏകോ ചതുക്കോ, അപരോപി ഏകോ ചതുക്കോതി അയമ്പി വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥാപി ദ്വേ ദുകാ, ദ്വേ തികാ, ദ്വേ ചതുക്കാ ച പാളിയം അനാഗതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി ഇമസ്സ പട്ഠാനസ്സ സകലസാസനസങ്ഗഹിതഭാവം വിഭാവേതും ‘‘ഇമേഹി സോളസഹി സുത്തേഹി ഭിന്നേഹി നവവിധം സുത്തം ഭിന്നം ഭവതീ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ഇമേഹി സംകിലേസഭാഗിയാദീഹി സോളസഹി സുത്തേഹി പട്ഠാനനയേന വിഭത്തേഹി സുത്തഗേയ്യാദിനവവിധം പരിയത്തിസാസനസങ്ഖാതം സുത്തം ഭിന്നം സോളസധാ വിഭത്തം ഹോതി. ഇമിനാ സോളസവിധേന പട്ഠാനേന അസങ്ഗഹിതോ പരിയത്തിസാസനസ്സ പദേസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. കഥം പന സംകിലേസഭാഗിയാദിഭാവോ ഗഹേതബ്ബോതി? ആഹ ‘‘ഗാഥായ ഗാഥാ അനുമിനിതബ്ബാ’’തിആദി. തത്ഥ ഗാഥായ ഗാഥാ അനുമിനിതബ്ബാതി അയം ഗാഥാ വിയ ഗാഥാ സംകിലേസഭാഗിയാതി വാ വാസനാഭാഗിയാതി വാ നിബ്ബേധഭാഗിയാതി വാ അസേക്ഖഭാഗിയാതി വാ അനുമിനിതബ്ബാ, അനു അനു മിനിത്വാ തക്കേത്വാ ജാനിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഗാഥാവേയ്യാകരണവിനിമുത്താ സബ്ബാ പരിയത്തി ‘‘സുത്തേനാ’’തിപദേന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൯൦. ഇദാനി സംകിലേസഭാഗിയാദീനി സുത്താനി യഥാനിദ്ദിട്ഠാനി ഉദാഹരണവസേന വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ കതമം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്ത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ‘‘കാമന്ധാ ജാലസഞ്ഛന്നാ’’തി ഗാഥായ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. യഥാ ഇമസ്സ, ഏവം ഇതോ പരാനമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനം ഉത്താനപദാനഞ്ച അത്ഥം ന വണ്ണയിസ്സാമ.

അഗതിഗമനാനീതി കായാദീഹി അയുത്തഗമനാനി, അകത്തബ്ബകരണാനീതി അത്ഥോ. ഛന്ദാതി ഛന്ദഹേതു ഇച്ഛാപച്ചയാ. അഗതിം ഗച്ഛതീതി അഗന്തബ്ബം ഗതിം ഗച്ഛതി, അകത്തബ്ബം കരോതീതി അത്ഥോ. ധമ്മന്തി സാധൂനം അരിയാനം ധമ്മം. അതിവത്തതീതി അതിമദ്ദിത്വാ വീതിക്കമതി. നിഹീയതീതി ഹായതി. യസോതി കിത്തി ച പരിവാരോ ച.

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി ഗാഥായം മനോതി യദിപി കാമാവചരകുസലാദിഭേദം സബ്ബമ്പി ചതുഭൂമകചിത്തം മനോ, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ചക്ഖുപാലത്ഥേരസ്സ (ധ. പ. ൧-൨; ഥേരഗാ. ൯൫) പുരിമജാതിയം വേജ്ജഭൂതസ്സ ഉപ്പന്നവസേന നിയമിയമാനം പടിഘസമ്പയുത്തചിത്തമേവ ലബ്ഭതി. സോ മനോ പുബ്ബങ്ഗമോ ഏതേസന്തി മനോപുബ്ബങ്ഗമാ, മനസാ പഠമഗാമിനാ സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. ധമ്മാതി നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ധമ്മാ, തേ പന വേദനാദയോ തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ. ഏതേ ഹി മനോപുബ്ബങ്ഗമാ. കഥം പനേതേഹി സദ്ധിം ഏകസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഏകസ്മിഞ്ച ആരമ്മണേ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോ മനോ പുബ്ബങ്ഗമോ നാമ ഹോതീതി? ഉപ്പാദപച്ചയട്ഠേന. യഥാ ഹി ബഹൂസു ഏകതോ ഗാമഘാതാദികമ്മാനി കരോന്തേസു ‘‘കോ ഏതേസം പുബ്ബങ്ഗമോ’’തി വുത്തേ യോ തേസം പച്ചയോ ഹോതി, യം യം നിസ്സായ തേ തം കമ്മം കരോന്തി, സോ ദത്തോ വാ മിത്തോ വാ തേസം പുബ്ബങ്ഗമോതി വുച്ചതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ഇതി ഉപ്പാദപച്ചയട്ഠേന മനോ പുബ്ബങ്ഗമോ ഏതേസന്തി മനോപുബ്ബങ്ഗമാ. ന ഹി തേ മനേ അനുപ്പജ്ജന്തേ ഉപ്പജ്ജിതും സക്കുണന്തി, മനോ പന ഏകച്ചേസു ചേതസികേസു അനുപ്പജ്ജന്തേസുപി ഉപ്പജ്ജതി ഏവ.

അധിപതിവസേന മനോ സേട്ഠോ ഏതേസന്തി മനോസേട്ഠാ. യഥാ ഹി ചോരാദീനം ചോരജേട്ഠകാദയോ അധിപതിനോ സേട്ഠാ, തഥാ തേസമ്പി മനോ സേട്ഠോ. യഥാ പന ദാരുആദീഹി നിപ്ഫന്നാനി ഭണ്ഡാനി ദാരുമയാദീനി നാമ ഹോന്തി, തഥാ ഏതേപി മനതോ നിപ്ഫന്നത്താ മനോമയാ നാമ. പദുട്ഠേനാതി അഭിജ്ഝാദീഹി ദോസേഹി പദുട്ഠേന ദൂസിതേന ഭാസതി വാ കരോതി വാ. സോ ഹി ഭാസന്തോ ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതമേവ ഭാസതി, കരോന്തോപി തിവിധം കായദുച്ചരിതമേവ കരോതി, അഭാസന്തോ അകരോന്തോ തേഹി അഭിജ്ഝാദീഹി പദുട്ഠമനതായ തിവിധം മനോദുച്ചരിതം പൂരേതി. ഏവമസ്സ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതീതി തതോ തിവിധദുച്ചരിതതോ തം പുഗ്ഗലം ദുക്ഖം അന്വേതി ദുച്ചരിതാനുഭാവേന ചതൂസു അപായേസു ദുക്ഖം അനുഗച്ഛതി. യഥാ കിം? ചക്കംവ വഹതോ പദന്തി, യഥാ നാമ സകടം വഹതോ ബലീബദ്ദസ്സ പദം പഹരന്തം ചക്കം അനുഗച്ഛതി, ഏവം നം പുഗ്ഗലം ദുക്ഖമനുഗച്ഛതീതി.

‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതീ’’തി ഗാഥായം മിദ്ധീതി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ. മഹഗ്ഘസോതി മഹാഭോജനോ ആഹരഹത്ഥകഅലംസാടകതത്രവട്ടകകാകമാസകഭുത്തവമിതകാനം അഞ്ഞതരോ വിയ. നിദ്ദായിതാതി സുപനസീലോ. സമ്പരിവത്തസായീതി സേയ്യസുഖപസ്സസുഖാനം അനുയുഞ്ജനവസേന സമ്പരിവത്തകസയനസീലോ. നിവാപപുട്ഠോതി കുണ്ഡകാദിനാ സൂകരഭത്തേന പുട്ഠോ. ഘരസൂകരോ ഹി ബാലകാലതോ പട്ഠായ പോസിയമാനോ ഥൂലസരീരകാലേ ഗേഹതോ ബഹി നിക്ഖമിതും അലഭന്തോ ഹേട്ഠാമഞ്ചാദീസു സമ്പരിവത്തിത്വാ സമ്പരിവത്തിത്വാ അസ്സസന്തോ പസ്സസന്തോ സയതേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദാ പുരിസോ മിദ്ധീ ച ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച, നിവാപപുട്ഠോ മഹാവരാഹോ വിയ അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന യാപേതും അസക്കോന്തോ നിദ്ദാസീലോ സംപരിവത്തസായീ, തദാ സോ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി തീണി ലക്ഖണാനി മനസി കാതും ന സക്കോതി. തേസം അമനസികാരാ മന്ദപഞ്ഞോ പുനപ്പുനം ഗബ്ഭം ഉപേതി, ഗബ്ഭവാസതോ ന പരിമുച്ചതീതി.

‘‘അയസാവ മല’’ന്തി ഗാഥായം അയസാതി അയതോ. സമുട്ഠിതന്തി ജാതം. തതുട്ഠായാതി തതോ ഉട്ഠഹിത്വാ. അതിധോനചാരിനന്തി ധോനാ വുച്ചതി ചത്താരോ പച്ചയേ ഇദമത്ഥിതായ അലമേതേനാതി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനപഞ്ഞാ, തം അതിക്കമിത്വാ ചരന്തോ അതിധോനചാരീ നാമ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അയതോ മലം സമുട്ഠായ യതോ തം സമുട്ഠിതം, തമേവ ഖാദതി വിനാസേതി, ഏവമേവം ചത്താരോ പച്ചയേ അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തം അതിധോനചാരിനം സാനി കമ്മാനി അത്തനോ സന്താനേ ഉട്ഠിതത്താ അത്തനോ സന്തകാനേവ താനി കമ്മാനി ദുഗ്ഗതിം നയന്തീതി.

‘‘ചോരോ യഥാ’’തി ഗാഥായം ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹീതോതി യഥാ ചോരോ ഘരസന്ധിം ഛിന്ദിത്വാ ഗേഹം പവിസന്തോ ഘരസന്ധിമുഖേ ഏവ രാജപുരിസേഹി ഗഹിതോ. സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി ബജ്ഝതേ ചാതി തേന അത്തനാ കതകമ്മേന കസാഭിതാളനാദിനാ ഹഞ്ഞതി ചേവ അദ്ദുബന്ധനാദിനാ ബജ്ഝതി ച. ഏവം അയം പേച്ച പജാ പരത്ഥാതി ഏവമ്പി അയം പാപകാരിനീ പജാ ഇതോ ചവിത്വാ പരലോകേ. സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി ബജ്ഝതേ ചാതി അത്തനാവ കതേന പാപകമ്മേന നിരയാദീസു നാനപ്പകാരേഹി കമ്മകാരണാദീഹി ഹഞ്ഞതി ചേവ പരിബജ്ഝതി ചാതി.

‘‘സുഖകാമാനീ’’തി ഗാഥായം യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതീതി യോ പുഗ്ഗലോ ദണ്ഡേന വാ ലേഡ്ഡുആദീഹി വാ വിബാധതി. പേച്ച സോ ന ലഭേ സുഖന്തി സോ പുഗ്ഗലോ പരലോകേ മനുസ്സസുഖം വാ ദിബ്ബസുഖം വാ ന ലഭതി, നിബ്ബാനസുഖേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

ഗുന്നം ചേ തരമാനാനന്തി ഗാവീസു മഹോഘം തരന്തീസു. ജിമ്ഹം ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോതി യദി യൂഥപതി ഉസഭോ കുടിലം ഗച്ഛതി. സബ്ബാ താ ജിമ്ഹം ഗച്ഛന്തീതി സബ്ബാപി താ ഗാവിയോ കുടിലമേവ ഗച്ഛന്തി. കസ്മാ? നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ സതീതി നേത്തരി കുടിലം ഗതേ സതി, നേത്തസ്സ കുടിലം ഗതത്താതി അത്ഥോ. സോ ഹി താസം പച്ചയികോ ഉപദ്ദവഹരോ ച.

‘‘ഏവമേവ’’ന്തി ഗാഥായം യഥാ ചേതം, ഏവമേവം യോ മനുസ്സേസു പധാനസമ്മതോ, യദി സോ അധമ്മചാരീ സിയാ. യേ തസ്സ അനുജീവിനോ, സബ്ബേപി അധമ്മികാവ ഹോന്തി. സാമിസമ്പദാ ഹി പകതിസമ്പദം സമ്പാദേതി. യസ്മാ ച ഏതദേവ, തസ്മാ സബ്ബം രട്ഠം ദുക്ഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി അധമ്മികോ. സുകിച്ഛരൂപാ വതാതി സുട്ഠു കിച്ഛാപന്നരൂപാ വത. ഉപധീസൂതി കാമഗുണൂപധീസു. രത്താതി രാഗാഭിഭൂതാ. കടുകന്തി ദുക്ഖം.

കുക്കുച്ചജനകേനേവ പത്തവട്ടിപ്പഭവസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ ഫലുപ്പത്തി കദലിയാ പരാഭവായ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തീ’’തി. തഥാ ഫലപരിയോസാനത്താ ഓസധീനം ‘‘ഫലം വേളും ഫലം നള’’ന്തി വുത്തം. വളവായ കുച്ഛിസ്മിം ഗദ്രഭസ്സ ജാതാ അസ്സതരീ നാമ, സാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ കാലേ സമ്പത്തേ വിജായിതും ന സക്കോതി. പാദേഹി ഭൂമിം പഹരന്തീ തിട്ഠതി, അഥസ്സ ചത്താരോ പാദേ ചതൂസു ഖാണുകേസു ബന്ധിത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ പോതകം നീഹരന്തി, സാ തത്ഥേവ മരതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഗബ്ഭോ അസ്സതരിം യഥാ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അത്തനോ ഫലം കദലിവേളുനളേപി വിനാസേതി, ഗബ്ഭോ ച അസ്സതരിം, ഏവം അത്തനോ കമ്മഫലഭൂതോ സക്കാരോ അസപ്പുരിസം വിനാസേതീതി.

കോധമക്ഖഗരൂതി കുജ്ഝനലക്ഖണം കോധം, പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണം മക്ഖഞ്ച ഗരും കത്വാ ഉദ്ധം കത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ചരന്തോ. സുഖേത്തേതി സുഖേത്തേപി. പൂതിബീജംവാതി പൂതിഭാവം ഗതം ബീജം വിയ. ഛകണരസാദിപരിഭാവനസുക്ഖാപനസുഖസയാദീനി അകരണേന ബീജദോസദുട്ഠന്തി അത്ഥോ.

൯൧. ചേതസാതി അത്തനോ ചിത്തേന. ചേതോതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം. പരിച്ചാതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ഇരിയതീതി പവത്തതി. യഥാഭതന്തി യഥാ കിഞ്ചി ആഹരിത്വാ ഠപിതം.

മാകത്ഥാതി മാ അകത്ഥ. ന പമുത്യത്ഥീതി പമോക്ഖോ നത്ഥി. ഉപേച്ചാപീതി സഞ്ചിച്ചാപി, ബുദ്ധിപുബ്ബേനാപീതി അത്ഥോ.

‘‘അധമ്മേനാ’’തി വത്വാപി ‘‘മുസാവാദേനാ’’തി വചനം മുസാവാദസ്സ മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം. തേനേവാഹ – ‘‘ഏകം ധമ്മം അതീതസ്സാ’’തിആദി (ധ. പ. ൧൭൬), തഥാ ‘‘ഏവം പരിത്തം ഖോ, രാഹുല, തേസം സാമഞ്ഞം, യേസം നത്ഥി സമ്പജാനമുസാവാദേ ലജ്ജാ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൧൦൮). തം കഥം നു ഭവിസ്സതീതി തം ധനം കേന നു പകാരേന തേസം ഭവിസ്സതി. അധമ്മേന തേസം സമ്ഭതത്താ തേസു നചിരട്ഠിതികം ഹോതീതി അത്ഥോ. അന്തരായാ സു ഭവിസ്സന്തീതി അധമ്മിയവോഹാരാദിതോ രാജന്തരായാദയോ ഭവിസ്സന്തി. സൂതി നിപാതമത്തം. സമ്ഭതസ്സ വിനസ്സതീതി ഇമസ്സ സമ്ഭതം സജ്ജിതം വിനസ്സതി. സഗ്ഗന്തി സുഗതിം. സാ ഹി രൂപാദീഹി സോഭനേഹി അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോതി അധിപ്പേതാ. ഏത്താവതാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാനം അത്ഥാനം ഹാനിയാ. ഹതാതി വിനട്ഠാ.

വിവട്ടതേതി നിവട്ടതി. ലോഭാ ഖണതി അത്താനന്തി ലോഭഹേതു അപുഞ്ഞാനി കരോന്തോ കായവിസമാദിയോഗേന അത്താനം ഖണതി നാമ. മിത്തേഹി ജീരതീതി മിത്തഭാവേഹി ഹായതി.

ചരന്തീതി ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി അകുസലമേവ കരോന്താ വിചരന്തി. ബാലാതി ഇധലോകത്ഥം പരലോകത്ഥഞ്ച അജാനന്താ ഇധ ബാലാ നാമ. ദുമ്മേധാതി നിപ്പഞ്ഞാ. ന ഹി പഞ്ഞായ ദുട്ഠത്തം നാമ അത്ഥി. അമിത്തേനേവാതി അമിത്തഭൂതേന വിയ വേരിനാ വിയ ഹുത്വാ. കടുകപ്ഫലന്തി തിഖിണഫലം, ദുക്ഖഫലന്തി അത്ഥോ. ന തം കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ അനുതപ്പതീതി യം കമ്മം നിരയാദീസു നിബ്ബത്തനസമത്ഥം ദുക്ഖുദയം കത്വാ അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ അനുതപ്പതി അനുസോചതി, തം കതം ന സാധു ന സുന്ദരം ന ഭദ്ദകം. യസ്സ അസ്സുമുഖോതി യസ്സ അസ്സൂഹി തിന്തമുഖോ രോദന്തോ വിപാകം പടിസേവതി അനുഭോതി.

ദുക്കരന്തി വത്തപടിവത്തപൂരണാദിവസേന ആഭിസമാചാരികസീലസ്സ കാതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുക്കരം. സമാദാനതോ പട്ഠായ ഖണ്ഡം അകത്വാ വിസേസതോ ആദിബ്രഹ്മചരിയകസ്സ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ദുത്തിതിക്ഖം, സീലസംവരാദയോ വാ അപരിക്ഖതേ കത്വാ സമ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുക്കരം. അധിവാസേതബ്ബാനം പന ദുസ്സഹനതോ ഖന്തിസംവരംവസേന ദുത്തിതിക്ഖം. അബ്യത്തേനാതി മന്ദപഞ്ഞേന. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ. തത്ഥാതി തസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ. സമ്ബാധാതി ദുന്നിവത്ഥദുപ്പാരുതമാതുഗാമാദിസമ്മദ്ദാ. യത്ഥാതി സീലസംവരാദീനം പരിബന്ധഭൂതേസു സമ്ബാധസങ്ഖാതേസു വിസഭാഗാരമ്മണാദീസു. അഥ വാ ദുക്കരന്തിപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ദുത്തിതിക്ഖന്തി വുത്തം. ദുത്തിതിക്ഖന്തി ദുക്ഖമം ദുരധിവാസിയം. അബ്യത്തേനാതി ബാലേന. സാമഞ്ഞന്തി സമണധമ്മോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം പണ്ഡിതാ കുലപുത്താ ദസപി വസ്സാനി വീസതിപി…പേ… സട്ഠിപി വസ്സാനി ദന്തേഭി ദന്തമാധായ ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഏകാസനം ഏകഭത്തം പടിസേവമാനാ ആപാണകോടികം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താ സാമഞ്ഞം കരോന്തി, തം ബാലാ അബ്യത്താ കാതും ന സക്കോന്തീതി. ബഹൂഹി തത്ഥ സമ്ബാധാതി തസ്മിം സാമഞ്ഞസങ്ഖാതേ അരിയമഗ്ഗേ ബഹൂ സമ്ബാധാ, മഗ്ഗാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ ബഹൂ പരിസ്സയാതി അത്ഥോ.

അപ്പമേയ്യം പമിനന്തോതി അപ്പമേയ്യം ഖീണാസവപുഗ്ഗലം ‘‘ഏത്തകസീലോ അയം ഏത്തകസമാധി ഏത്തകപഞ്ഞോ’’തി ഏവം മിനന്തോ. കോധ വിദ്വാ വികപ്പയേതി കോ ഇധ വിദ്വാ മേധാവീ വികപ്പേയ്യ, ഖീണാസവോവ ഖീണാസവം മിനന്തോ വികപ്പേയ്യാതി ദീപേതി. നിവുതം മഞ്ഞേതി യോ പന പുഥുജ്ജനോ മിനേതും ആരഭതി, തം നിവുതം അവകുജ്ജപഞ്ഞം മഞ്ഞാമി. അകിസ്സവന്തി കിസ്സവാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, നിപ്പഞ്ഞന്തി അത്ഥോ.

കുഠാരീതി അത്തച്ഛേദകട്ഠേന കുഠാരിസദിസീ ഫരുസവാചാ. ഛിന്ദതീതി കുസലമൂലസങ്ഖാതേ മൂലേയേവ നികന്തതി. വിസം ഹലാഹലം ഇവാതി ഹലാഹലസങ്ഖാതം വിസം ഇവ. ഏവം വിരദ്ധം പാതേതീതി വിരദ്ധം അപരദ്ധം ഖലിതപുഗ്ഗലം ഏവം അപായേസു വിനിപാതേതി. വാചാ ദുബ്ഭാസിതാ യഥാതി യഥാ വാചാ അരിയൂപവാദനവസേന ദുബ്ഭാസിതാ.

൯൨. നിന്ദിയന്തി നിന്ദനീയം. തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോതി യോ ഗുണവിസിട്ഠതായ പസംസാരഹോ പുഗ്ഗലോ, തം വാ സോ പാപിച്ഛതാദീനി ആരോപേത്വാ ഗരഹതി. വിചിനാതീതി ഉപചിനാതി. കലിന്തി അപരാധം. അയം കലീതി അയം അപരാധോ. അക്ഖേസൂതി ജൂതകീളനക്ഖേസു. സബ്ബസ്സാപി സഹാപി അത്തനാതി സബ്ബേന അത്തനോ ധനേനാപി അത്തനാപി സദ്ധിം. സുഗതേസൂതി സോഭനഗമനത്താ, സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ, സമ്മാ ഗതത്താ, സമ്മാ ച ഗദത്താ സുഗതസങ്ഖാതേസു ബുദ്ധാദീസു. മനം പദോസയേതി യോ മനം പദോസേയ്യ, തസ്സ അയം മനോപദോസോ ഏവ മഹത്തരോ കലീതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ സതം സഹസ്സാനം…പേ… പാപകന്തി. തത്ഥ സതം സഹസ്സാനന്തി നിരബ്ബുദഗണനായ സതസഹസ്സം. ഛത്തിംസതീതി അപരാനി ഛത്തിംസതി നിരബ്ബുദാനി. പഞ്ച ചാതി അബ്ബുദഗണനായ പഞ്ച ച അബ്ബുദാനി. തസ്മാ വസ്സഗണനായ ഏത്തകോ സോ കാലോ, യം കാലം അരിയഗരഹിവാചം മനഞ്ച പണിധായ പാപകം നിരയം ഉപേതി, തത്ഥ പച്ചതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച സങ്ഖേപേന പദുമനിരയേ ആയുപ്പമാണം, വിത്ഥാരേന പന പരതോ ആഗമിസ്സതി.

ലോഭഗുണേതി ‘‘ഗുണോ’’തി ബാലേഹി ദിട്ഠത്താ, അനേകക്ഖത്തും പവത്തിതത്താ ച ലോഭോയേവ ലോഭഗുണോ, തസ്മിം ലോഭഗുണേ, തണ്ഹായാതി അത്ഥോ. അനുയുത്തോതി അനു അനു യുത്തോ. അവദഞ്ഞൂതി അവചനഞ്ഞൂ, ബുദ്ധാനമ്പി ഓവാദസ്സ അഗ്ഗഹണതോ. മച്ഛരീതി പഞ്ചവിധമച്ഛരിയേന മച്ഛരീ. പേസുണിയം അനുയുത്തോതി പേസുണിയസ്മിം അനുയുത്തോ അഗ്ഗസാവകാനം ഭേദനേന. കോകാലികഞ്ഹി മീയമാനം ഓവദന്തേന ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ഭാസിതാ ഇമാ ഗാഥാതി. മുഖദുഗ്ഗാതി മുഖവിസമ. വിഭൂതാതി വിഗതഭൂത അലികവാദി. അനരിയാതി അസപ്പുരിസ. ഭൂനഹൂതി ഭൂതിഹനക അത്തനോ ബുദ്ധിവിനാസക. പുരിസന്താതി പുരിസാധമ. കലീതി അലക്ഖിപുരിസ. അവജാതകപുത്താതി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അവജാതപുത്ത. മാ ബഹുഭാണിധ നേരയികോസീതി ഇദാനി ബഹുഭാണീ മാ ഹോഹി, നേരയികോ അസി ജാതോ. രജമാകിരസീതി കിലേസരജം അത്തനി പക്ഖിപസി. സന്തേതി സമിതകിലേസേ ഖീണാസവേ. കിബ്ബിസകാരീതി പാപകാരി. പപതന്തി നരകം.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയന്തി ഇദം തണ്ഹാദീനം സഭാവഭേദതോ അവത്ഥാഭേദതോ ച അനേകഭേദകം ദസ്സേതും അനേകേഹി സുത്തപദേഹി ഉദാഹരണവസേന ദസ്സിതം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പസന്നേനാതി കമ്മകമ്മഫലാദീനി സദ്ദഹന്തേന.

൯൩. ഇദ്ധന്തി ഹത്ഥൂപഗസീസൂപഗാദിഅലങ്കാരേഹി മണികനകാദീഹി ച സമിദ്ധം. ഫീതന്തി തേലമധുഫാണിതാദീഹി ച ധനധഞ്ഞാദീഹി ച വിപുലം. ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി നിരന്തരമനുസ്സം. സമ്ബാധബ്യൂഹന്തി ബ്യൂഹാ വുച്ചന്തി അനിബ്ബിദ്ധരച്ഛായോ. യേസു പവിട്ഠമഗ്ഗേനേവ നിഗ്ഗച്ഛന്തി, തേ സമ്ബാധാ ബ്യൂഹകാ ഏത്ഥാതി സമ്ബാധബ്യൂഹം. ഇമിനാപി തസ്സ നഗരസ്സ ഘനവാസമേവ ദീപേതി. ഭന്തേനാതി ദമഥം അനുപഗതേന, ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമന്തേന വാ. അപാപകന്തി അലാമകം. അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അചലപ്പസാദേന, സച്ചപ്പടിവേധതോ ആഗതേന പസാദേന.

പേച്ച സോ ലഭതേതി യോ ഭൂതേ ദണ്ഡേന ന ഹിംസതി, സോ പുഗ്ഗലോ പരലോകേ മനുസ്സഭൂതോ മനുസ്സസുഖം ദേവഭൂതോ ദിബ്ബസുഖം ഉഭയം അതിക്കന്തോ നിബ്ബാനസുഖം ലഭതീതി അത്ഥോ.

൯൪. ചാരികം പക്കമിസ്സതീതി ജനപദചാരികം ഗമിസ്സതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ജനപദചാരികം ചരതീതി? സത്തഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ജനപദചാരികം ചരന്തി – ദേസന്തരഗതാനം വേനേയ്യാനം വിനയനത്തം, തത്ര ഠിതാനം ഉസ്സുക്കസമുപ്പാദനം, ഭാവകാനം ഏകസ്മിം ഠാനേ നിബദ്ധവാസപരിഹരണം അത്തനോ ച തത്ഥ അനാസങ്ഗദസ്സനം, സമ്ബുദ്ധവസിതട്ഠാനതായ ദേസാനം ചേതിയഭാവസമ്പാദനം, ബഹൂനം സത്താനം ദസ്സനൂപസങ്കമനാദീഹി പുഞ്ഞോഘപ്പസവനം, അവുട്ഠിആദിഉപദ്ദവൂപസമനഞ്ചാതി ഇമേഹി സത്തഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ജനപദചാരികം ചരന്തീതി വേദിതബ്ബം.

ഇസിദത്തപുരാണാതി ഇസിദത്തോ ച പുരാണോ ച, തേസു ഇസിദത്തോ സകദാഗാമീ. പുരാണോ സോതാപന്നോ. സാകേതേതി ‘‘സാകേതോ’’തി ലദ്ധനാമേ അത്തനോ ഭോഗഗാമകേ. മഗ്ഗേ പുരിസം ഠപേസുന്തി തേസം കിര ഗാമദ്വാരേന ഭഗവതോ ഗമനമഗ്ഗോ, തസ്മാ ‘‘സചേ ഭഗവാ അമ്ഹാകം സുത്താനം വാ പമത്താനം വാ ഗച്ഛേയ്യ, അഥ പസ്സിതും ന ലഭേയ്യാമാ’’തി മഗ്ഗമജ്ഝേ പുരിസം ഠപേസും. അനുബന്ധിംസൂതി ന ദൂരതോവ, പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിംസു. ഭഗവാ ഹി സകടമഗ്ഗസ്സ മജ്ഝേ ജങ്ഘമഗ്ഗേന അഗമാസി, ഇതരേ ഉഭോസു പസ്സേസു അനുഗച്ഛന്താ അഗമംസു. മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മാതി ബുദ്ധാ ഹി കേനചി സദ്ധിം ഗച്ഛന്താവ പടിസന്ഥാരം കരോന്തി കേനചി സദ്ധിം ഠിതാ കേനചി സദ്ധിം ദിവസഭാഗമ്പി നിസിന്നാ, തസ്മാ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മയ്ഹം സാസനേ വല്ലഭാ ആഗതഫലാ, ഇമേഹി സദ്ധിം നിസീദിത്വാ ദിവസഭാഗം പടിസന്ഥാരം കരിസ്സാമീ’’തി. മഗ്ഗതോ ഓക്കമിത്വാ യേനഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി. പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീതി തേ കിര ഛത്തുപാഹനകത്തരദണ്ഡപാദബ്ഭഞ്ജനതേലാനി ചേവ അട്ഠവിധഞ്ച പാനകം സരഭപാദപല്ലങ്കഞ്ച ഗാഹാപേത്വാ ആഗമംസു. അഥ നം പല്ലങ്കം പഞ്ഞപേത്വാ അദംസു. സത്ഥാ തത്ഥ നിസീദി. ഏകമന്തം നിസീദിംസൂതി ‘‘ഛത്തുപാഹനാദീനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദേഥാ’’തി വത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

സാവത്ഥിയാ കോസലേസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീതിആദി സബ്ബം മജ്ഝിമദേസവസേനേവ വുത്തം. കസ്മാ? നിയതാചിണ്ണത്താ. ഭഗവതോ ഹി ചാരികചരണം മജ്ഝിമദേസേയേവ. സചേപി പച്ചന്തദേസേ ഗച്ഛതി, മജ്ഝിമദേസേയേവ അരുണം ഉട്ഠാപേതീതി നിയതാചിണ്ണം, തസ്മാ മജ്ഝിമദേസവസേനേവ വുത്തം. കാസീസൂതി കാസിരട്ഠതോ. തഥാ മഗധേസൂതി മഗധരട്ഠതോ. ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ ന കേവലം ആസന്നത്താ ഏവ തേസം സോമനസ്സം ഹോതി, അഥ ഖോ ‘‘ഇദാനി ദാനം ദാതും ഗന്ധമാലാദിപൂജം കാതും ധമ്മം സോതും പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ലഭിസ്സാമാ’’തി നേസം സോമനസ്സം ഹോതി.

തസ്മാതിഹ ഥപതയോ സമ്ബാധോ ഘരാവാസോതി ഥപതയോ യസ്മാ തുമ്ഹാകം മയി ദൂരീഭൂതേ അനപ്പകം ദോമനസ്സം ആസന്നേ അനപ്പകം സോമനസ്സം ഹോതി, തസ്മാപി വേദിതബ്ബമേതം ‘‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ’’തി. ഘരാവാസസ്സ ഹി ദോസേന തുമ്ഹാകം ഏവം ഹോതി. സചേ പന ഘരാവാസം പഹായ പബ്ബജിതാ അസ്സഥ, ഏവം വോ മയാ സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛന്താനഞ്ച ആഗച്ഛന്താനഞ്ച തം ന ഭവേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന സമ്ബാധതാ വേദിതബ്ബാ. മഹാഘരേ വസന്തസ്സാപി ഹി സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന ഘരാവാസോ സമ്ബാധോവ. രജോപഥോതി രാഗാദിരജാനം ആഗമനപഥോ, ആഗമനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാതി പബ്ബജ്ജാ പന അകിഞ്ചനഅപലിബോധട്ഠേന അബ്ഭോകാസോ. ചതുരതനികേപി ഹി ഗബ്ഭേ ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം പല്ലങ്കേന പല്ലങ്കം ഘട്ടേത്വാ നിസിന്നാനമ്പി അകിഞ്ചനാപലിബോധട്ഠേന പബ്ബജ്ജാ അബ്ഭോകാസോ നാമ ഹോതി. അലഞ്ച പന വോ ഥപതയോ അപ്പമാദായാതി ഏവം സമ്ബാധഘരാവാസേ വസന്താനം തുമ്ഹാകം അപ്പമാദമേവ കാതും യുത്തന്തി അത്ഥോ.

നാഗാതി ഹത്ഥിനോ. ഓപവയ്ഹാതി രഞ്ഞോ ആരോഹനയോഗ്ഗാ. ഏകം പുരതോ ഏകം പച്ഛതോ നിസീദാപേമാതി തേ കിര ദ്വേപി ജനാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ദ്വീസു നാഗേസു താ ഇത്ഥിയോ ഏവം നിസീദാപേത്വാ രഞ്ഞോ നാഗം മജ്ഝേ കത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹംസു. നാഗോപി രക്ഖിതബ്ബോതി യഥാ കിഞ്ചി വിസേസിതം ന കരോതി, ഏവം രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. താപി ഭഗിനിയോതി യഥാ പമാദം നാപജ്ജന്തി, ഏവം രക്ഖിതബ്ബാ ഹോന്തി. അത്താപീതി സിതകഥിതവിക്ഖേപിതാദീനി അകരോന്തേഹി അത്താപി രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. ഏവം കരോന്തോ ഹി ‘‘സാമിദുബ്ഭകോ ഏസോ’’തി നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഹോതി.

തസ്മാതിഹ ഥപതയോതി യസ്മാ തുമ്ഹേ രാജാ നിച്ചം രാജഭണ്ഡം പടിച്ഛാപേതി, തസ്മാപി സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജോപഥോ. യസ്മാ പന പംസുകൂലികം ഭിക്ഖും ഏവം പടിച്ഛാപേന്തോ നത്ഥി, തസ്മാ അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ, ഏവം സബ്ബത്ഥാപി. അലഞ്ച ഖോ ഥപതയോ അപ്പമാദായ, അപ്പമാദമേവ കരോഥാതി ദസ്സേതി.

മുത്തചാഗോതി വിസ്സട്ഠചാഗോ. പയതപാണീതി ആഗതാഗതാനം ദാനത്ഥായ ധോതഹത്ഥോ. വോസഗ്ഗരതോതി വോസഗ്ഗസങ്ഖാതേ ചാഗേ രതോ. യാചയോഗോതി യാചിതബ്ബയുത്തോ. ‘‘യാജയോഗോ’’തിപി പാഠോ, ദാനയുത്തോതി അത്ഥോ. ദാനസംവിഭാഗരതോതി ഏതേന അപ്പമത്തകമ്പി കിഞ്ചി ലഭിത്വാ തതോപി സംവിഭാഗേ രതോ. അപ്പടിവിഭത്തന്തി ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതി, ഇദം അയ്യാന’’ന്തി ഏവം അകതവിഭാഗം, സബ്ബം ദാതബ്ബമേവ ഹുത്വാ ഠിതന്തി അത്ഥോ. ഇമേഹി ഖോ ഥപതയോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതീതി സോതാപന്നോ ഇമേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏതേന സോതാപന്നേന ഇമേസം ചതുന്നം ധമ്മാനം ഏകന്തതോ ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേതി.

ഏവം തേസം ഥപതീനം ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം പരിയായേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിപ്പരിയായേന തം ദസ്സേതും ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ ഥപതയോ’’തിആദി വുത്തം.

൯൫. സഹസ്സം കപ്പകോടിയോതി സഹസ്സം അത്തഭാവാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. ‘‘അസീതി കപ്പകോടിയോ’’തിപി പാഠോ, അസീതിആയുകപ്പകോടിയോ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. കത്ഥ പന തേ അഹേസുന്തി? ആഹ ‘‘ദേവേ ചേവ മനുസ്സേ ചാ’’തി, ദേവേസു ചേവ മനുസ്സേസു ചാതി അത്ഥോ. സംവിരുള്ഹമ്ഹീതി സമന്തതോ പല്ലവഗ്ഗഹണേന വിരുള്ഹേ. അലഭിംഹന്തി അലഭിം അഹം. അജ്ജ തിംസം തതോ കപ്പാതി തതോ കപ്പതോ അജ്ജ സമ്പതി അയം കപ്പോ തിംസതിമോ. തസ്സാ സഞ്ഞായ വാസനാതി തസ്സ ബുദ്ധഗതായ സഞ്ഞായ വാസനതോ.

തണ്ഹാനിഘാതകോതി തണ്ഹായ സമുച്ഛേദകോ. വടംസകോതി പുപ്ഫമയകണ്ണികോ. സബ്ബപുപ്ഫേഹിലങ്കതോതി നാനാപുപ്ഫേഹി അലങ്കതോ. ലപനന്തരാതി ഉത്തരാധരോട്ഠാനം അന്തരതോ. ഓക്കാതി പഭാ. മുദ്ധനന്തരധായഥാതി മുദ്ധനി അന്തരധായഥ. കങ്ഖം വിതരാതി വിമതിം വിനോദേഹി. യസ്സ തം സബ്ബധമ്മേസു, സദാ ഞാണം പവത്തതീതി തന്തി നിപാതമത്തം. യസ്സ സബ്ബധമ്മേസു ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധത്താ സദാ ഞാണം പവത്തതി. സോ സബ്ബഞ്ഞൂ ഭഗവാ ഥേരം ആനന്ദം ഏതദബ്രവീതി സമ്ബന്ധോ. രാജാ രട്ഠേ ഭവിസ്സതീതി സബ്ബസ്മിം രട്ഠേ രാജാ ഭവിസ്സതി. ചരിമന്തി ചരിമഭവം. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ. ധമ്മതന്തി ചതുസച്ചധമ്മം, പച്ചേകബോധിം വാ.

൯൬. സുവണ്ണച്ഛദനം നാവന്തി ഉഭോസു പസ്സേസു സുവണ്ണാലങ്കാരേഹി പടിമണ്ഡിതവസേന ഛാദിതം സുവണ്ണനാവം. പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിയാകാസി, സക്കസ്സ ഇതി മേ സുതന്തി യഥാ സാ ദേവതാ പഞ്ഹം പുട്ഠാ സക്കസ്സ ബ്യാകാസി, ഏവം മയാപി സുതന്തി ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ അത്തനാ യഥാസുതം തം ഭഗവതോ വദതി.

പംസുഥൂപേസൂതി സരീരധാതും അബ്ഭന്തരേ ഠപേത്വാ പംസൂഹി കതഥൂപേസു. ഏവഞ്ഹി തേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സകതാ നാമ ഹോന്തി, തേനേവാഹ – ‘‘ഉദ്ദിസ്സകതേസു ദസബലധരാന’’ന്തി.

൯൭. ദേവപുത്തസരീരവണ്ണാതി ദേവപുത്തസരീരസദിസവണ്ണാ. സുഭഗസണ്ഠിതീതി സോഭഗ്ഗയുത്തസണ്ഠാനാ. ഉളാരം വത തം ആസീതി തം മയാ കതം പുഞ്ഞം ഉളാരം വത അഹോസി. യാഹന്തി യാ അഹം. സതസഹസ്സം കപ്പേ, മുദിതോ ഥൂപം അപൂജേസീതി ഥൂപം പൂജേത്വാ സതസഹസ്സം ആയുകപ്പേ അഹം മുദിതോതി അത്ഥോ. അനാഗന്തുന വിനിപാതന്തി അപായുപപത്തിം അനുപഗന്ത്വാ. യം ചക്ഖുന്തി യം പഞ്ഞാചക്ഖും. പണിഹിതന്തി ഠപിതം. വിമുത്തചിത്തമ്ഹീതി വിമുത്തചിത്തോ അമ്ഹി. വിധൂതലതോതി വിധൂതതണ്ഹാലതോ, സമുച്ഛിന്നതണ്ഹോതി അത്ഥോ.

൯൮. സാമാകപത്ഥോദനമത്തന്തി സാമാകതിണാനം നാളികോദനമത്തം. അഖിലേതി പഞ്ചന്നം ചേതോഖിലാനം അഭാവേന അഖിലേ. തസ്മിഞ്ച ഓകപ്പയി ധമ്മമുത്തമന്തി തസ്മിം പച്ചേകബുദ്ധേ ഉത്തമധമ്മം പച്ചേകബോധിം ‘‘ഉത്തമധമ്മേന നാമ ഇമസ്മിം ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സദ്ദഹിം. ‘‘തസ്മിഞ്ച ധമ്മേ പണിധേസിം മാനസ’’ന്തി ഇമിനാ പടിലദ്ധധമ്മം അഹമ്പി സച്ഛികരേയ്യന്തി ചിത്തം പണിദഹിം. ഭവേ കുദാസുപി ച മാ അപേക്ഖവാതി കത്ഥചി ഭവേ അപേക്ഖവാ മാ ഭവേയ്യന്തി ച പണിധേസിം മാനസന്തി സമ്ബന്ധോ.

കുരൂസൂതി ഉത്തരകുരൂസു. ദീഘായുകേസൂതി തേസം വസ്സസഹസ്സായുകതായ വുത്തം. അമമേസൂതി അപരിഗ്ഗഹേസു. പാണീസൂതി സത്തേസു. അഹീനഗാമീസൂതി യഥാലദ്ധസമ്പത്തീഹി യാവതായുകം അപരിഹീനസഭാവേസു. തിദസോപപജ്ജഥാതി താവതിംസോ ഹുത്വാ ഉപപജ്ജിം, തിദസേ വാ താവതിംസഭവനേ ഉപപജ്ജിം. വിസിട്ഠകായൂപഗതോതി വിസിട്ഠകായേസു നാനാവണ്ണകായേസു ഉപഗതോ. യസസ്സിസൂതി പരിവാരവന്തേസു. ഹിതാഹിതാസിഹീതി കുസലാകുസലേ വീതിവത്തീഹി. പച്ചക്ഖം ഖ്വിമന്തി പച്ചക്ഖം ഖോ ഇമം വചനന്തി അധിപ്പായോ.

സകാസീതി സോ അകാസി. ബലിമാഭിഹാരീതി പൂജാബലിം അഭിഹരി. പതിതസ്സ ഏകന്തി തസ്സ ഹത്ഥതോ ഏകപുപ്ഫം പതിതം.

ഉപരിട്ഠന്തി ഉപരി വേഹാസേ ഠിതം. അരിട്ഠന്തി അരിട്ഠം നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം. അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ചാതി അജ്ഝത്തവിസയാ ച ബഹിദ്ധവിസയാ ച. യേ മേ വിജ്ജിംസൂതി യേ മേ പുബ്ബേ വിജ്ജമാനാ അഹേസും. ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി പുനപ്പുനം ജായനമീയനഭൂതോ സംസാരോ പുനബ്ഭവോതി ച വുച്ചതി, സോ ച ദാനി നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തന്തി ഇദം വാസനാഭാഗപുഞ്ഞവിഭാവനാനം നാനാസുത്തപദാനം ഉദാഹരണവസേന ദസ്സിതം വാസനാഭാഗിയം സുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൯൯. ‘‘ഉദ്ധം അധോ…പേ… അപുനബ്ഭവായാ’’തി ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയം സുത്തന്തി വുത്തം ഓഘതരണസ്സ അരിയമഗ്ഗകിച്ചത്താ. ന ചേതനാ കരണീയാതി ന ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം. ധമ്മതാതി ധമ്മസഭാവോ.

൧൦൦. യദാ ഹവേതി യസ്മിം ഹവേ കാലേ. പാതുഭവന്തീതി ഉപ്പജ്ജന്തി. ധമ്മാതി അനുലോമപച്ചയാകാരപടിവേധസാധകാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. പാതുഭവന്തീതി വാ പകാസേന്തി, അഭിസമയവസേന പാകടാ ഹോന്തി. ധമ്മാതി ചതുഅരിയസച്ചധമ്മാ. ആതാപോ വുച്ചതി കിലേസസന്താപനട്ഠേന വീരിയം. ആതാപിനോതി സമ്മപ്പധാനവീരിയവതോ. ഝായതോതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ച ഝാനേന ഝായന്തസ്സ. ബ്രാഹ്മണസ്സാതി ബാഹിതപാപസ്സ ഖീണാസവസ്സ. അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാതി അഥസ്സ ഏവം പാതുഭൂതധമ്മസ്സ യാ താ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീതി? നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി ഭഗവാ അവോചാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൧൨) നയേന ‘‘കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജരാമരണം, കസ്സ പനിദം ജരാമരണന്തി? നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി ഭഗവാ അവോചാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൩൫) ച നയേന പച്ചയാകാരകങ്ഖാ വുത്താ. യാ ച പച്ചയാകാരസ്സേവ അപ്പടിവിദ്ധത്താ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദികാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) സോളസകങ്ഖാ ‘‘ബുദ്ധേ കങ്ഖതി ധമ്മേ കങ്ഖതീ’’തിആദികാ (ധ. സ. ൧൦൦൮) അട്ഠ ച കങ്ഖാ ആഗതാ, താ സബ്ബാ വപയന്തി അപഗച്ഛന്തി നിരുജ്ഝന്തി, കസ്മാ? യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മം, യസ്മാ അവിജ്ജാദികേന ഹേതുനാ സഹേതുകം ഇമം സങ്ഖാരാദിം കേവലം ദുക്ഖക്ഖന്ധധമ്മം പജാനാതി അഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝതി.

യതോ ഖയം പച്ചയാനം അവേദീഹി യസ്മാ പച്ചയാനം ഖയസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം അവേദി അഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝി, തസ്മാ യദാസ്സ ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ വുത്തപ്പകാരാ ധമ്മാ പാതുഭവന്തി. അഥസ്സ യാ നിബ്ബാനസ്സ അവിദിതത്താ കങ്ഖാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, സബ്ബാപി താ കങ്ഖാ വപയന്തീതി.

ആരഞ്ഞന്തി ആരഞ്ഞകം. അഞ്ഞാതുഞ്ഛേന യാപേന്തന്തി കുലേസു അഞ്ഞാതോ നിച്ചനവോയേവ ഹുത്വാ ഉഞ്ഛേന പിണ്ഡചരിയായ യാപേന്തം. അഥ വാ അഭിലക്ഖിതേസു ഇസ്സരജനഗേഹേസു കടുകഭണ്ഡസമ്ഭാരം സുഗന്ധഭോജനം പരിയേസന്തസ്സ ഉഞ്ഛനം ഞാതുഞ്ഛനം നാമ, ഘരപടിപാടിയാ പന ദ്വാരേ ഠിതേന ലദ്ധമിസ്സകഭോജനം അഞ്ഞാതുഞ്ഛനം നാമ. ഇദം ഇധ അധിപ്പേതം. തേന യാപേന്തം. കാമേസു അനപേക്ഖിനന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു നിരപേക്ഖം.

ഛേത്വാതി വധിത്വാ. സുഖം സേതീതി കോധപരിളാഹേന അപരിദയ്ഹമാനത്താ സുഖം സയതി. ന സോചതീതി കോധവിനാസേന വിനട്ഠദോമനസ്സത്താ ന സോചതി. വിസമൂലസ്സാതി ദുക്ഖവിപാകസ്സ. മധുരഗ്ഗസ്സാതി യം അക്കുട്ഠസ്സ പച്ചക്കോസിത്വാ പഹടസ്സ പടിപ്പഹരിത്വാ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, തം സന്ധായ സോ ‘‘മധുരഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ പരിയോസാനം ‘‘അഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. അരിയാതി ബുദ്ധാദയോ.

ഹനേതി ഹനേയ്യ. ഉപ്പതിതന്തി അസമുഗ്ഘാടിതം അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നവസേന സമുദാചാരുപ്പന്നവസേന സമുദാചരന്തം. വിനോദയേതി അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരേയ്യ.

൧൦൧. സത്തിയാതി ദേസനാസീസമേതം, ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേനാതി അത്ഥോ. ഓമട്ഠോതി പഹടോ. ചത്താരോ ഹി പഹാരാ ഓമട്ഠോ ഉമ്മട്ഠോ മട്ഠോ വിമട്ഠോതി. തത്ഥ ഉപരി ഠത്വാ അധോമുഖം ദിന്നപ്പഹാരോ ഓമട്ഠോ നാമ, അധോ ഠത്വാ ഉദ്ധം മുഖം ദിന്നപ്പഹാരോ ഉമ്മട്ഠോ നാമ, അഗ്ഗളസൂചി വിയ വിനിവിജ്ഝിത്വാ കതോ മട്ഠോ നാമ, സേസോ സബ്ബോപി വിമട്ഠോ നാമ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഓമട്ഠോ ഗഹിതോ. സോ ഹി സബ്ബദാരുണോ ദുരുദ്ധരണസല്ലോ ദുത്തികിച്ഛോ അന്തോദോസോ അന്തോപുബ്ബലോഹിതോ ച ഹോതി. പുബ്ബലോഹിതം അനിക്ഖമിത്വാ വണമുഖം പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി. പുബ്ബലോഹിതം നീഹരിതുകാമേഹി മഞ്ചേന സദ്ധിം ബന്ധിത്വാ അധോസിരോ കാതബ്ബോ ഹോതി, മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം പാപുണാതി. പരിബ്ബജേതി വിഹരേയ്യ.

ഇമായ ഗാഥായ കിം കഥിതം? യഥാ സത്തിയാ ഓമട്ഠപുരിസോ സല്ലുബ്ബാഹനവണതികിച്ഛനാനം അത്ഥായ വീരിയം ആരഭതി പയോഗം കരോതി പരക്കമതി. യഥാ ച ദയ്ഹമാനേ മത്ഥകേ ആദിത്തസിരോ തസ്സ നിബ്ബാപനത്ഥായ വീരിയം ആരഭതി പയോഗം കരോതി പരക്കമതി, ഏവമേവം ഭിക്ഖു കാമരാഗപ്പഹാനായ സതോ അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ വിഹരേയ്യ ഭഗവാതി കഥേസി.

ഏവം ദേവതായ കഥിതേ അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമായ ദേവതായ ഉപമാ ദള്ഹം കത്വാ ആനീതാ, അത്ഥം പന പരിത്തകം ഗഹേത്വാ ഠിതാ. പുനപ്പുനം കഥേന്തീപി ഹി ഏസാ കാമരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനമേവ കഥേയ്യ, യാവ ച കാമരാഗോ മഗ്ഗേന ന സമുഗ്ഘാടിയ്യതി, താവ അനുബന്ധോവ ഹോതീ’’തി തമേവ ഉപമം ഗഹേത്വാ പഠമമഗ്ഗവസേന ദേവതായ വിനിവട്ടേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ പുരിമനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ലോകാമിസന്തി കാമഗുണോ. സന്തിപേക്ഖോതി സബ്ബസങ്ഖാരൂപസമം നിബ്ബാനം അപേക്ഖമാനോ. പഞ്ഞവാതി പഞ്ഞവന്തോ. പഹിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതിപേസിതചിത്തോ. വിരതോ കാമസഞ്ഞായാതി യായ കായചി സബ്ബതോ കാമസഞ്ഞായ ചതുത്ഥമഗ്ഗസമ്പയുത്തായ സമുച്ഛേദവിരതിയാ വിരതോ. ‘‘വിരത്തോ’’തിപി പാഠോ. കാമസഞ്ഞായാതി പന ഭുമ്മവചനം ഹോതി. സഗാഥാവഗ്ഗേ (സം. നി. ൧.൯൬) ‘‘കാമസഞ്ഞാസൂ’’തി പാഠോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി ദസന്നമ്പി സംയോജനാനം അതീതത്താ സബ്ബസംയോജനാതീതോ. ചതുത്ഥമഗ്ഗേനേവ വാ ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാതീതോ തത്ര തത്രാഭിനന്ദനതോ നന്ദിസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ തിണ്ണഞ്ച ഭവാനം പരിക്ഖീണത്താ നന്ദിഭവപരിക്ഖീണോ. സോ താദിസോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ഗമ്ഭീരേ സംസാരണ്ണവേ ന സീദതി.

സദ്ദഹാനോതി യേന പുബ്ബഭാഗേ കായസുചരിതാദിഭേദേന, അപരഭാഗേ ച സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയഭേദേന ധമ്മേന അരഹന്തോ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാ നിബ്ബാനം പത്താ. തം സദ്ദഹാനോ അരഹതം ധമ്മം നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞം ലഭതി, തഞ്ച ഖോ ന സദ്ധാമത്തകേനേവ. യസ്മാ പന സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓദഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, തസ്മാ ഉപസങ്കമനതോ പട്ഠായ യാവ ധമ്മസ്സവനേന സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞം.

കിം വുത്തം ഹോതി? തം ധമ്മം സദ്ദഹിത്വാപി ആചരിയുപജ്ഝായേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാപി വത്തകരണേന പയിരുപാസിത്വാ യദാ പയിരുപാസനായ ആരാധിതചിത്താ കിഞ്ചി വത്തുകാമാ ഹോന്തി. അഥ അധിഗതായ സോതുകാമതായ സോതം ഓദഹിത്വാ സുണന്തോ ലഭതീതി ഏവം സുസ്സൂസമ്പി ച സതിഅവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതഞ്ഞുതായ വിചക്ഖണോ ഏവ ലഭതി, ന ഇതരോ. തേനാഹ – ‘‘അപ്പമത്തോ വിചക്ഖണോ’’തി.

പതിരൂപകാരീതി ദേസകാലാദീനി അഹാപേത്വാ ലോകിയസ്സ ലോകുത്തരസ്സ ധമ്മസ്സ പതിരൂപം അധിഗമൂപായം കരോതീതി പതിരൂപകാരീ. ധുരവാതി ചേതസികവീരിയവസേന അനിക്ഖിത്തധുരോ. ഉട്ഠാതാതി കായികവീരിയവസേന ഉട്ഠാനസമ്പന്നോ അസിഥിലപരക്കമോ. വിന്ദതേ ധനന്തി ലോകിയലോകുത്തരധനം അധിഗച്ഛതി. സച്ചേനാതി വചീസച്ചേന പരമത്ഥസച്ചേന ച. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകാ നിബ്ബുതിം പാപുണന്താ കിത്തിമ്പി പാപുണന്തിയേവ. ദദന്തി പരേസം യം കിഞ്ചി ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം ദേന്തോ മിത്താനി ഗന്ഥതി സമ്പാദേതി കരോതീതി അത്ഥോ. ദുദ്ദദം വാ ദദന്തോ ഗന്ഥതി, ദാനമുഖേന ചത്താരിപി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തേഹി മിത്താനി കരോന്തി. അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം, സ വേ പേച്ച ന സോചതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇമേ സദ്ധാദയോ ധമ്മാ വിജ്ജന്തി, സോ ഇമസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം ഗന്ത്വാ ന സോചതി, സോകകാരണം തസ്സ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, സ വേ പേച്ച ന സോചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൦) –

ഗാഥം അവസേസം കത്വാ ഉദാഹടം. ആളവകസുത്തേ ഹി ഇമാ ഗാഥാ ആളവകേന ‘‘കഥം സു ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൭) പുട്ഠേന ഭഗവതാ ഭാസിതാതി.

യേന കേനചി വണ്ണേനാതി യേന കേനചി കാരണേന, പകാരേന വാ. സംവാസോതി ഏകസ്മിം ഠാനേ സഹവാസോ സമാഗമോ. തന്തി തഥാ സമാഗതം അനുകമ്പിതബ്ബം പുരിസം. മനസാ ചേ പസന്നേനാതി കരുണാസമുസ്സാഹിതേന പസാദേന പസന്നേന മനസാ. ന തേന ഹോതി സംയുത്തോതി തേന യഥാവുത്തേന അനുസാസനേന കാമച്ഛന്ദാദീനം സംയോജനവസേന സംയുത്തോ നാമ ന ഹോതി. യാനുകമ്പാ അനുദ്ദയാതി യാ അരിയമഗ്ഗസമ്പാപനവസേന കരുണായനാ, മേത്തായനാ ചാതി അത്ഥോ.

൧൦൨. രാഗോ ച ദോസോ ചാതി രാഗദോസാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാവ. കുതോനിദാനാതി കിംനിദാനാ കിംഹേതുകാ. പച്ചത്തവചനസ്സ ഹി അയം തോ-ആദേസോ, സമാസേ ചസ്സ ലോപാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അരതീ രതീ ലോമഹംസോ കുതോജാതി യായം പന്തേസു സേനാസനേസു, അധികുസലേസു ച ധമ്മേസു അരതി ഉക്കണ്ഠിതാ, യാ ച പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രതി അഭിരതി ആസത്തി കീളനാദി, യോ ച ലോമഹംസസമുട്ഠാനതോ ലോമഹംസസങ്ഖാതോ ചിത്തുത്രാസോ, ഇമേ തയോ ധമ്മാ കുതോ ജാതാ കുതോ നിബ്ബത്താതി പുച്ഛാ. കുതോ സമുട്ഠായാതി കുതോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ. മനോതി കുസലചിത്തം. വിതക്കാതി കാമവിതക്കാദയോ. കുമാരകാ ധങ്കമിവോസജന്തീതി യഥാ കുമാരകാ കീളന്താ കാകം സുത്തേന പാദേ ബന്ധിത്വാ ഓസജന്തി ഖിപന്തി, ഏവം കുസലമനം അകുസലവിതക്കാ കുതോ സമുട്ഠായ ഓസജന്തീതി പുച്ഛാ.

രാഗോ ചാതി ദുതിയഗാഥാ തസ്സാ വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ ഇതോതി അത്തഭാവം സന്ധായാഹ. അത്തഭാവനിദാനാ ഹി രാഗദോസാ, അരതി രതി ലോമഹംസാ ച അത്തഭാവതോ ജാതാ. കാമവിതക്കാദയോ അത്തഭാവതോ ഏവ സമുട്ഠായ കുസലമനം ഓസജന്തി. തേന തദഞ്ഞം പകതിആദികാരണം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘ഇതോനിദാനാ ഇതോ സമുട്ഠായാ’’തി. പുരിമഗാഥായ വുത്തനയേനേത്ഥ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി യ്വായം ‘‘ഇതോനിദാനാ’’തിആദീസു അത്തഭാവനിദാനാ അത്തഭാവതോ ജാതാ അത്തഭാവതോ സമുട്ഠായാതി അത്ഥോ വുത്തോ, തം സാധേന്തോ ആഹ – ‘‘സ്നേഹജാ അത്തസമ്ഭൂതാ’’തി. ഏതേ ഹി രാഗാദയോ വിതക്കപരിയോസാനാ തണ്ഹാസ്നേഹേന ജാതാ. തഥാ ജായന്താ ച പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധഭേദേ അത്തഭാവസങ്ഖാതേ അത്തനി സമ്ഭൂതാ. തേനാഹ – ‘‘സ്നേഹജാ അത്തസമ്ഭൂതാ’’തി. ഇദാനി തദത്ഥജോതികം ഉപമം ദസ്സേതി ‘‘നിഗ്രോധസ്സേവ ഖന്ധജാ’’തി. തത്ഥ ഖന്ധജാതി ഖന്ധേസു ജാതാ പാരോഹാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നിഗ്രോധസ്സ ഖന്ധജസങ്ഖാതാ പാരോഹാ ആപോരസസങ്ഖാതേ സ്നേഹേ സതി ജായന്തി, ജായന്താ ച തസ്മിംയേവ നിഗ്രോധേ തേസു തേസു സാഖപ്പദേസേസു സമ്ഭവന്തി, ഏവം ഏതേ രാഗാദയോ അജ്ഝത്തം തണ്ഹാസ്നേഹേ സതി ജായന്തി, ജായന്താ ച തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ തേസു തേസു ചക്ഖാദിപ്പദേസേസു ഇട്ഠാരമ്മണേസു സമ്ഭവന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘സ്നേഹജാ അത്തസമ്ഭൂതാ’’തി. പുഥു വിസത്താ കാമേസൂതി യസ്മാ രാഗോപി പഞ്ചകാമഗുണികാദിവസേന, ദോസോപി ആഘാതവത്ഥുആദിവസേന അരതിആദയോപി തസ്സ തസ്സ ഭേദസ്സ വസേനാതി സബ്ബഥാ സബ്ബേപിമേ കിലേസാ പുഥു അനേകപ്പകാരാ ഹുത്വാ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണാദിവസേന തേസു തേസു കാമേസു തഥാ തഥാ വിസത്താ ലഗ്ഗാ സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതാ. കിമിവ? മാലുവാവ വിതതാ വനേ യഥാ വനേ വിതതാ മാലുവാ തേസു തേസു രുക്ഖസാഖപ്പസാഖാദിഭേദേസു വിസത്താ ഹോതി ലഗ്ഗാ സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതാ, ഏവം ഏതേ കിലേസാ ധമ്മാ, തസ്മാ ഏത്ഥ പുഥുപഭേദേസു വത്ഥുകാമേസു വിസത്തം കിലേസഗഹനം.

യേ നം പജാനന്തി യതോനിദാനം, തേ നം വിനോദേന്തി സുണോഹി യക്ഖ. തസ്സത്ഥോ – യേ സത്താ നം കിലേസഗഹനം ‘‘ഇതോനിദാനം ഏസ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ജാനന്തി, തേ നം തണ്ഹാസിനേഹസിനേഹിതേ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജതീതി ഞത്വാ തം തണ്ഹാസിനേഹം ആദീനവാനുപസ്സനാദിഭാവനാഞാണഗ്ഗിനാ വിസോസേന്താ വിനോദേന്തി പജഹന്തി, ഏവം അമ്ഹാകം ഭാസിതം സുണോഹി യക്ഖാതി. തേ ദുത്തരം ഓഘമിമം തരന്തി, അതിണ്ണപുബ്ബം അപുനബ്ഭവായാതി യേ ഹി സംകിലേസഗഹനം വിനോദേന്തി, തേ ഏകന്തേന മഗ്ഗം ഭാവേന്തി. ന ഹി മഗ്ഗഭാവനം വിനാ കിലേസവിനോദനം അത്ഥി. ഏവം മഗ്ഗം ഭാവേന്താ തേ പകതിഞാണേന ദുത്തരം കാമോഘാദിം ചതുബ്ബിധം ഓഘം ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ സുപിനന്തേനപി അതിണ്ണപുബ്ബം അനതിക്കന്തപുബ്ബം അപുനബ്ഭവായ നിബ്ബാനായ തരന്തി.

ദുക്കരം ഭഗവാതി ഏകോ കിര ദേവപുത്തോ പുബ്ബയോഗാവചരോ ബഹലകിലേസതായ സപ്പയോഗേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സമണധമ്മം കത്വാ പുബ്ബഹേതുമന്ദതായ അരിയഭൂമിം അപ്പത്വാവ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ, സോ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ ദുക്കരഭാവം ആരോചേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ ദുക്കരന്തി ദസപി വസ്സാനി…പേ… സട്ഠിപി വസ്സാനി ഏകന്തപരിസുദ്ധസ്സ സമണധമ്മസ്സ കരണം നാമേതം ദുക്കരം. സേക്ഖാതി സത്ത സേക്ഖാ. സീലസമാഹിതാതി സീലേന സമാഹിതാ സമുപേതാ. ഠിതത്താതി പതിട്ഠിതസഭാവാ. ഏവം പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജിത്വാ ഉപരിപഞ്ഹം സമുട്ഠാപനത്ഥം ‘‘അനഗാരിയുപേതസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനഗാരിയുപേതസ്സാതി അനഗാരിയം നിഗ്ഗേഹഭാവം ഉപഗതസ്സ, പബ്ബജിതസ്സാതി അത്ഥോ. തുട്ഠീതി ചതുപച്ചയസന്തോസോ.

ഭാവനായാതി ചിത്തവൂപസമഭാവനായ. തേ ഛേത്വാ മച്ചുനോ ജാലന്തി യേ രത്തിന്ദിവം ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ, തേ ദുസ്സമാദഹം ചിത്തം സമാദഹന്തി. യേ സമാഹിതചിത്താ, തേ ചതുപച്ചയസന്തോസം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സന്തുട്ഠാ, തേ സീലം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സീലേ പതിട്ഠിതാ സത്ത സേക്ഖാ, തേ അരിയാ മച്ചുനോ ജാലസങ്ഖാതം കിലേസജാലം ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി.

ദുഗ്ഗമോതി സച്ചമേതം, ഭന്തേ, യേ ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ, തേ ദുസ്സമാദഹം ചിത്തം സമാദഹന്തി. യേ സമാഹിതചിത്താ, തേ ചതുപച്ചയസന്തോസം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സന്തുട്ഠാ, തേ സീലം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സീലേ പരമഗ്ഗാഹിനോ സത്ത സേക്ഖാ, തേ അരിയാ മച്ചുനോ ജാലസങ്ഖാതം കിലേസജാലം ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി. കിം ന ഗമിസ്സന്തി, അയം പന ദുഗ്ഗമോ ‘‘ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോ’’തി ആഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരിയമഗ്ഗോ നേവ ദുഗ്ഗമോ ന വിസമോ, പുബ്ബഭാഗപടിപദായ പനസ്സ ബഹൂ പരിസ്സയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏവം വുത്തോ. അവംസിരാതി ഞാണസിരേന അധോസിരാ ഹുത്വാ പപതന്തി. അരിയമഗ്ഗം ആരോഹിതും അസമത്ഥതായ ഏവ തേ മഗ്ഗേ പപതന്തീതി വുച്ചന്തി. അരിയാനം സമോ മഗ്ഗോതി സ്വേവ മഗ്ഗോ അരിയാനം സമോ ഹോതി. വിസമേ സമാതി വിസമേപി സത്തകായേ സമാ ഏവ.

൧൦൩. ഇദഞ്ഹി തം ജേതവനന്തി അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ ജേതവനസ്സ ചേവ ബുദ്ധാദീനഞ്ച വണ്ണഭണനത്ഥം ആഗന്ത്വാ ഏവമാഹ. ഇസിസങ്ഘനിസേവിതന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘനിവേസിതം. ഏവം പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി അരിയമഗ്ഗസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ ‘‘കമ്മം വിജ്ജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ. വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ. ധമ്മോതി സമാധി, സമാധിപക്ഖികാ വാ ധമ്മാ. സീലം ജീവിതമുത്തമന്തി സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതഞ്ച ഉത്തമന്തി ദസ്സേതി. അഥ വാ വിജ്ജാതി ദിട്ഠിസങ്കപ്പാ. ധമ്മോതി വായാമസതിസമാധയോ. സീലന്തി വാചാകമ്മന്താജീവാ. ജീവിതമുത്തമന്തി ഏതസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം നാമ ഉത്തമന്തി. ‘‘ഏതേന മച്ചാ സുജ്ഝന്തീ’’തി ഏതേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

തസ്മാതി യസ്മാ മഗ്ഗേന സുജ്ഝന്തി, ന ഗോത്തധനേഹി, തസ്മാ. യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന ബോധിപക്ഖിയധമ്മം വിചിനേയ്യ. ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതീതി ഏവം തസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ വിസുജ്ഝതി. അഥ വാ യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന അരിയസച്ചധമ്മം വിചിനേയ്യ. ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതീതി ഏവം തേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു വിസുജ്ഝതി. ഇദാനി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ ‘‘സാരിപുത്തോവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാരിപുത്തോവാതി അവധാരണവചനം, ഏതേഹി പഞ്ഞാദീഹി സാരിപുത്തോവ സേയ്യോതി വദതി. ഉപസമേനാതി കിലേസവൂപസമേന. പാരങ്ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ, യോ കോചി നിബ്ബാനപത്തോ ഭിക്ഖു, ന താദിസോ. ഏതാവപരമോ സിയാ, ന ഥേരാ ഉത്തരിതരോ നാമ സാവകോ അത്ഥീതി വദതി.

അതീതന്തി അതീതേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ. നാന്വാഗമേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാനുഗച്ഛേയ്യ. നപ്പടികങ്ഖേതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന പത്ഥേയ്യ. യദതീതന്തി ഇദമേത്ഥ കാരണവചനം. യസ്മാ യം അതീതം, തം പഹീനം നിരുദ്ധം അത്ഥങ്ഗതം, തസ്മാ തം നാനുഗച്ഛേയ്യ. യസ്മാ ച യം തത്ഥ അനാഗതം, തം അപ്പത്തം അജാതം അനിബ്ബത്തം, തസ്മാ തമ്പി ന പത്ഥേയ്യ. തത്ഥ തത്ഥാതി പച്ചുപ്പന്നമ്പി ധമ്മം യത്ഥ യത്ഥേവ സോ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ തത്ഥേവ നം അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി സത്തഹി അനുപസ്സനാഹി വിപസ്സതി, അരഞ്ഞാദീസു വാ തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി. അസംഹീരം അസംകുപ്പന്തി ഇദം വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപസ്സനാ ഹി രാഗാദീഹി ന സംഹിരതി ന കുപ്പതീതി അസംഹീരാ അസംകുപ്പാ, തം അനുബ്രൂഹയേ വഡ്ഢേയ്യ പടിവിപസ്സേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി ന സംഹിരതി ന കുപ്പതീതി അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അനുബ്രൂഹയേ, പുനപ്പുനം തദാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേന്തോ വഡ്ഢേയ്യാതി അത്ഥോ.

തസ്സ പന അനുബ്രൂഹനസ്സ അത്ഥായ അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പന്തി കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനേന ‘‘ആതപ്പ’’ന്തി ലദ്ധനാമം വീരിയം അജ്ജേവ കാതബ്ബം. കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേതി സ്വേ ജീവിതം വാ മരണം വാ കോ ജാനാതി. അജ്ജേവ ദാനം ദസ്സാമി, സീലം വാ രക്ഖിസ്സാമി, അഞ്ഞതരം വാ പന കുസലം കരിസ്സാമി, ‘‘അജ്ജ താവ പപഞ്ചോ അത്ഥി, സ്വേ വാ പുനദിവസേ വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ ‘‘അജ്ജേവ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം വീരിയം കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. മഹാസേനേനാതി അഹിവിച്ഛികവിസസത്ഥാദീനി ഹി അനേകാനി മരണകാരണാനി തസ്സ സേനാതി തായ മഹതിയാ സേനായ വസേന മഹാസേനേന ഏവരൂപേന മച്ചുനാ സദ്ധിം ‘‘കതിപാഹം താവ ആഗമേഹി, യാവാഹം ബുദ്ധപൂജാദിം അത്തനോ അവസ്സയം കമ്മം കരോമീ’’തി ഏവം മിത്തസന്ഥവാകാരസങ്ഖാതോ വാ ‘‘ഇദം സതം വാ സഹസ്സം വാ ഗഹേത്വാ കതിപാഹം ആഗമേഹീ’’തി ഏവം ലഞ്ജാനുപ്പദാനസങ്ഖാതോ വാ ‘‘ഇമിനാ ബലരാസിനാ പടിബാഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം ബലരാസിസങ്ഖാതോ വാ സങ്ഗരോ നത്ഥി. സങ്ഗരോതി ഹി മിത്തകരണലഞ്ജദാനബലരാസിസങ്കഡ്ഢനാനം നാമം, തസ്മാ അയമത്ഥോ വുത്തോ. അതന്ദിതന്തി അനലസം ഉട്ഠാഹകം. ഏവം പടിപന്നത്താ ഭദ്ദോ ഏകരത്തോ അസ്സാതി ഭദ്ദേകരത്തോ. ഇതീതി ഏവം പടിപന്നം പുഗ്ഗലം ‘‘ഭദ്ദേകരത്തോ അയ’’ന്തി രാഗാദിസന്തതായ സന്തോ ബുദ്ധമുനി ആചിക്ഖതി.

ചക്ഖുനാ പഞ്ഞായ ചാതി ചക്ഖുനാ ച പഞ്ഞായ ച. ചക്ഖുഭൂതായ വാ പഞ്ഞായ. സതിയാ പഞ്ഞായ ചാതി സതിയാ ച പഞ്ഞായ ച, സതിവിസിട്ഠായ വാ പഞ്ഞായ. കായേനാതി നാമകായേന.

ദിബ്ബചക്ഖു സുവിസുദ്ധന്തി ദിബ്ബം ചക്ഖു സുവിസുദ്ധം, യം സച്ഛികരോതീതി അധിപ്പായോ. പുബ്ബേനിവാസാതി പുരിമാസു ജാതീസു നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ. ഇദ്ധിവിധാതി ഇദ്ധികോട്ഠാസാ. നിരോധോതി നിബ്ബാനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൧൦൪. യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തന്തി ഏകഘനം സേലം വിയ പകതിവാതേഹി ലോകധമ്മവാതേഹി അകമ്പനീയതോ യസ്സ ചിത്തം സേലൂപമം. തേനാഹ – ‘‘ഠിതം നാനുപകമ്പതീ’’തി. രജനീയേസൂതി ലാഭാദീസു. കോപനേയ്യേതി അലാഭാദികേ. കുതോ നം ദുക്ഖമേസ്സതീതി തം ഏവം ഭാവിതചിത്തം വീതിക്കന്തലോകധമ്മം ഉത്തമപുരിസം ലോകധമ്മഹേതുകം ദുക്ഖം നാനുഗമിസ്സതി.

യോ ബ്രാഹ്മണോതി ബാഹിതപാപധമ്മതായ ബ്രാഹ്മണോ, ന ദിട്ഠമങ്ഗലികതായ ഹുംഹുങ്കാരകസാവാദിപാപധമ്മയുത്തോ ഹുത്വാ കേവലം ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണോതി പടിജാനാതി. സോ ബ്രാഹ്മണോ ബാഹിതപാപധമ്മത്താ ഹുംഹുങ്കാരപ്പഹാനേന നിഹുംഹുങ്കോ. രാഗാദികസാവാഭാവേന നിക്കഭാവോ. സീലസംവരേന സംയതചിത്തതായ യതത്തോ. ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേഹി വേദേഹി അന്തം നിബ്ബാനം, വേദാനം വാ അന്തം ഗതത്താ വേദന്തഗൂ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ വൂസിതബ്രഹ്മചരിയോ. ധമ്മേന സോ ബ്രഹ്മവാദം വദേയ്യാതി സോ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഹ’’ന്തി ഏതം വാദം വദേയ്യ. യസ്സ സകലലോകസന്നിവാസേ കുഹിഞ്ചി ഏകാരമ്മണേപി രാഗുസ്സദോ ദോസുസ്സദോ മോഹുസ്സദോ മാനുസ്സദോ ദിട്ഠുസ്സദോതി ഇമേ ഉസ്സദാ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ന ഗാധതീതി ന പതിട്ഠഹതി. സുക്കാതി സുക്കസങ്ഖാതാ ഗഹാ. യദി ചന്ദിമസൂരിയാദീനം പഭാ തത്ഥ നത്ഥി, തമോ ഏവ ച സിയാതി ആസങ്കമാനേ സന്ധായാഹ ‘‘തമോ തത്ഥ ന വിജ്ജതീ’’തി. യദാ ച അത്തനാവേദീതിആദീസു ഏവംവിധം നിബ്ബാനം അത്തപച്ചക്ഖേന ഞാണേന യദാ വിന്ദതി, അഥ രൂപാരൂപധമ്മതോ സുഖദുക്ഖതോ ച വിപ്പമുത്തോ ഹോതീതി.

സകേസു ധമ്മേസൂതി സകഅത്തഭാവസങ്ഖാതേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. യേഭുയ്യേന ഹി അജ്ഝത്തം വിപസ്സനാഭിനിവേസോ ഹോതീതി. ഏതം പിസാചന്തി അജകലാപക, ഏതം തയാ വുത്തം പിസാചം കിലേസപിസാചഞ്ച. പക്കുലന്തി തയാ കതം അക്കുലം പക്കുലകരണഞ്ച. അതിവത്തതീതി അതിക്കമതി.

നാഭിനന്ദതി ആയന്തിന്തി പുരാണദുതിയികം ആഗച്ഛന്തിം അഞ്ഞം വാ ന അഭിനന്ദതി ചിത്തേന ന സമ്പടിച്ഛതി. തമേവ പക്കമന്തിം ന സോചതി. സങ്ഗാ സങ്ഗാമജിം മുത്തന്തി പഞ്ചവിധാപി സങ്ഗതോ മുത്തം സങ്ഗാമജിം ഭിക്ഖും.

ബഹ്വേത്ഥാതി ബഹു ഏത്ഥ ന്ഹായതി ജനോ, ന തേന സോ സുദ്ധോ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ജാതിബലം നിസേധന്തി ജാതിബലസ്സ നിസേധകം. സഹായാ വതാതി സമഥവിപസ്സനാഭാവനായ സഹ അയനവസേന സഹായാ വത. കാലേന കാലം സപ്പായധമ്മസ്സ സവനവസേന ചിരരത്തം സമേതി സമാഗമോ ഏതേസന്തി ചിരരത്തസമേതികാ. സിഥിലമാരബ്ഭാതി സിഥിലം വീരിയം കത്വാ.

൧൦൫. തത്ര ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോതി സത്ഥു സാവകസ്സ ച പഞ്ചസ്വേവ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു നിബ്ബിദാദയോതി പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയം അനുപാദാവിമുത്തിയഞ്ച ഹേട്ഠാ ഉപരി ച വിസേസാഭാവം ദസ്സേതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘നത്ഥി വിമുത്തിയാ നാനത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൫.൩൧; കഥാ. ൩൫൫ അത്ഥതോ സമാനം). തത്ഥ വിസേസാഭാവം പച്ചാമസതി ‘‘തത്ര കോ വിസേസോ’’തി. അധിപ്പയാസോതി അധികപയോഗോ. നാനാകരണന്തി ച വിസേസോയേവ വുത്തോ.

അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോതി ഭിക്ഖവേ, യദിപി സാവകസ്സ സത്ഥു ച വിമുത്തിയം വിസേസോ നത്ഥി, സയമ്ഭുഞാണേന പന സവാസനസബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അനുപ്പന്നസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ പരസന്താനേ ഉപ്പാദനാദിസകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണസമായോഗോ. അയം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാവിമുത്തതോ വിസേസോതി. തത്ഥ അനുപ്പന്നസ്സാതി അവത്തമാനസ്സ. അരിയമഗ്ഗഞ്ഹി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പാദേസി. അന്തരാ അഞ്ഞോ സത്ഥാ ഉപ്പാദേതാ നാമ നാഹോസി, തസ്മാ അയം ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ നാമ. അസഞ്ജാതസ്സാതി തസ്സേവ വേവചനം. അനക്ഖാതസ്സാതി അകഥിതസ്സ. മഗ്ഗം ജാനാതീതി മഗ്ഗഞ്ഞൂ. മഗ്ഗം വിദിതം പാകടം അകാസീതി മഗ്ഗവിദൂ. മഗ്ഗേ ച അമഗ്ഗേ ച കോവിദോതി മഗ്ഗകോവിദോ. മഗ്ഗാനുഗാതി മഗ്ഗം അനുഗച്ഛന്താ. പച്ഛാസമന്നാഗതാതി അഹം പഠമം സമന്നാഗതോ, സാവകാ പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

൧൦൬. ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൮൫; പു. പ. ൧൬൮) തമേന യുത്തോതി തമോ. കായദുച്ചരിതാദീഹി പുന നിരയതമുപഗമനതോ തമപരായണോ. ഇതി ഉഭയേനപി ഖന്ധതമോവ കഥിതോ ഹോതി. ‘‘അഡ്ഢേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൮൫; പു. പ. ൧൬൮) ജോതിനാ യുത്തോതി ജോതി, ആലോകഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. കായസുചരിതാദീഹി പുന സഗ്ഗൂപപത്തിഭവൂപഗമനതോ ജോതിപരായണോ. ഇമിനാ നയേന ഇതരേപി ദ്വേ വേദിതബ്ബാ.

ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാതി ഏത്ഥ ധീരാതി ബുദ്ധാദയോ പണ്ഡിതപുരിസാ. യം സങ്ഖലികസങ്ഖാതം അയേന നിബ്ബത്തം ആയസം അദ്ദുബന്ധനസങ്ഖാതം ദാരുമയഞ്ച പബ്ബജതിണേഹി രജ്ജും കത്വാ കതരജ്ജുബന്ധനഞ്ച, തം അസിആദീഹി ഛിന്ദിതും സക്കുണേയ്യതായ ‘‘ഥിര’’ന്തി ന വദന്തീതി അത്ഥോ. സാരത്തരത്താതി രത്താ ഹുത്വാ രത്താ. ബലവരാഗരത്താതി അത്ഥോ. മണികുണ്ഡലേസൂതി മണീസു ച കുണ്ഡലേസു ച, മണിചിത്തേസു വാ കുണ്ഡലേസു. ഏതം ദള്ഹന്തി യേ മണികുണ്ഡലേസു സാരത്തരത്താ, തേസു യോ രാഗോ, യാ ച പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ തണ്ഹാ, ഏതം കിലേസമയം ബന്ധനം പണ്ഡിതപുരിസാ ‘‘ദള്ഹ’’ന്തി വദന്തി.

ഓഹാരിനന്തി ആകഡ്ഢിത്വാ ചതൂസു അപായേസു പാതനതോ അവഹരതി ഹേട്ഠാ ഹരതീതി ഓഹാരിനം. സിഥിലന്തി ബന്ധനട്ഠാനേ ഛവിആദീനി അകോപേത്വാ ബന്ധനഭാവമ്പി അജാനാപേത്വാ ജലപഥഥലപഥാദീസു കമ്മം കാതും ദേതീതി സിഥിലം. ദുപ്പമുഞ്ചന്തി ലോഭവസേന ഹി ഏകവാരമ്പി ഉപ്പന്നം കിലേസബന്ധനം ദട്ഠട്ഠാനതോ കച്ഛപോ വിയ ദുമ്മോചയം ഹോതീതി ദുപ്പമുഞ്ചം. ഏതമ്പി ഛേത്വാനാതി ഏതം ദള്ഹമ്പി കിലേസബന്ധനം ഞാണഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിത്വാ അനപേക്ഖിനോ ഹുത്വാ കാമസുഖം പഹായ പരിബ്ബജന്തി പക്കമന്തി പബ്ബജന്തി ചാതി അത്ഥോ.

൧൦൭. ചേതേതീതി അകുസലചേതനാവസേന ചേതേതി. പകപ്പേതീതി തമേവ അകുസലചേതനം കായവചീകമ്മഭാവം പാപനവസേന കപ്പേതി. അനുസേതീതി രാഗാദിഅനുസയോവ സന്താനേ അപ്പഹീനഭാവേന അനുസേതി. ആരമ്മണമേതം ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാതി യദേതം ചേതനം പകപ്പനം അനുസയനഞ്ച, ഏതം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതീതി യഥാവുത്തപച്ചയേ സതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതാസമ്പാദനതോ പതിട്ഠാ ഹോതി. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീതി ആയതിം പുനബ്ഭവസങ്ഖാതാ വിഞ്ഞാണാദീനം അഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി.

‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതീ’’തിആദിനാ അകുസലകമ്മമേവ പടിക്ഖിപതി. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ, യദിപി കദാചി യോനിസോമനസികാരാ അകുസലചേതനാ നപ്പവത്തതി, അനുസയാ പന അപ്പഹീനാതി, തേ കുസലസ്സ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാ ഹോന്തി യേവാതി. സതി ച അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീതി വത്തും വട്ടതിയേവ. തതിയവാരോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ.

൧൦൮. ‘‘നേസോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ സമുദ്ദോ’’തിആദി യദി ദുപ്പൂരണട്ഠേന സംസീദനട്ഠേന ദുരതിക്കമനട്ഠേന സാഗരോ ‘‘സമുദ്ദോ’’തി വുച്ചേയ്യ, തതോ സതഭാഗേനപി സഹസ്സഭാഗേനപി ചക്ഖുആദീസ്വേവ അയം നയോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ സമുദ്ദോ, തസ്സ രൂപമയോ വേഗോ’’തി, രൂപേസു സത്താനം ആവിഞ്ഛനതോ രൂപായതനമേവ വേഗോ ചക്ഖുസ്സ വേഗോതി അത്ഥോ.

യോ തം രൂപമയം വേഗം സഹതീതി യോ ഭിക്ഖു സഹ വിസയേന ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ സമ്മസന്തോ തത്ഥ ച നിബ്ബിന്ദന്തോ വിരജ്ജന്തോ തപ്പടിബദ്ധതോ കിലേസജാലതോ വിമുച്ചന്തോ അഭിഭവതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതരി ചക്ഖുസമുദ്ദന്തി അയം ഭിക്ഖു ചക്ഖുസങ്ഖാതം സമുദ്ദം തിണ്ണോതി വുച്ചതി.

അപരോ നയോ – ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ സമുദ്ദോതി യദിപി ദുപ്പൂരണട്ഠേന യദി വാ സമുദനട്ഠേന സമുദ്ദോ, ചക്ഖുമേവ സമുദ്ദോ. തസ്സ ഹി പഥവിതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ നീലാദിആരമ്മണം സമോസരന്തം പരിപുണ്ണഭാവം കാതും ന സക്കോതി. ഏവം ദുപ്പൂരണട്ഠേനപി സമുദ്ദോ. ചക്ഖു ച തേസു തേസു നീലാദിആരമ്മണേസു സമുദേതി അസംവുതം ഹുത്വാ ഓസരമാനം കിലേസുപ്പത്തിയാ കാരണഭാവേന സദോസഭാവേന ഗച്ഛതീതി സമുദനട്ഠേനപി സമുദ്ദോ. തഥാ ചക്ഖും തണ്ഹാസോതാദീനം ഉപ്പത്തിദ്വാരതായ തേഹി സന്താനസ്സ സമുദനട്ഠേന തേമനട്ഠേന സമുദ്ദോ. തസ്സ രൂപമയോ വേഗോതി സമുദ്ദസ്സ അപ്പമാണോ ഊമിമയോ വേഗോ വിയ തസ്സാപി ചക്ഖുസമുദ്ദസ്സ സമോസരന്തസ്സ നീലാദിഭേദസ്സ ആരമ്മണസ്സ വസേന അപ്പമേയ്യോ രൂപമയോ വേഗോ വേദിതബ്ബോ. യോ തം രൂപമയം വേഗം സഹതീതി യോ തം ചക്ഖുസമുദ്ദേ സമോസരന്തം രൂപമയം വേഗം മനാപേ രൂപേ രാഗം, അമനാപേ ദോസം, അസമപേക്ഖനേ മോഹന്തി ഏവം രാഗാദികിലേസേ അനുപ്പാദേന്തോ ഉപേക്ഖകഭാവേന സഹതി.

സഊമിന്തിആദീസു കിലേസഊമീഹി സഊമിം. കിലേസവട്ടേഹി സാവട്ടം. കിലേസഗഹേഹി സഗഹം. കിലേസരക്ഖസേഹി സരക്ഖസം. കോധുപായാസസ്സ വാ വസേന സഊമിം. കാമഗുണവസേന സാവട്ടം. മാതുഗാമവസേന സഗഹം സരക്ഖസം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഊമിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോധുപായാസസ്സേതം അധിവചനം (ഇതിവു. ൧൦൯; മ. നി. ൨.൧൬൨; അ. നി. ൪.൧൨൨). തഥാ ആവട്ടന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം (ഇതിവു. ൧൦൯; മ. നി. ൨.൧൬൪; അ. നി. ൪.൧൨൨). ഗഹരക്ഖസോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൯). സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

സഊമിഭയം ദുത്തരം അച്ചതരീതി അനിച്ചതാദിഊമിഭയേന സഭയം ദുരതിക്കമം അതിക്കമി. ലോകന്തഗൂതി സംസാരലോകസ്സ അന്തം ഗതോ. പാരഗതോതി വുച്ചതീതി നിബ്ബാനം ഗതോതി കഥീയതി.

ബളിസാതി സത്താനം അനത്ഥഹേതുതായ ബളിസാ വിയ ബളിസാ. അനയായാതി അനത്ഥായ. ബ്യാബാധായാതി ദുക്ഖായ. ഇട്ഠാതി പരിയിട്ഠാ വാ അപരിയിട്ഠാ വാ സുഖാരമ്മണതായ ഇട്ഠാ. കാമനീയട്ഠേന കന്താ. മനസ്സ വഡ്ഢനട്ഠേന മനാപാ. പിയസഭാവതായ പിയരൂപാ. കിലേസകാമസഹിതത്താ കാമൂപസംഹിതാ. രാഗജനനട്ഠേന ചിത്തസ്സ രഞ്ജനതോ രജനീയാ. തഞ്ചേതി തം രൂപാരമ്മണം, നീലാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നമ്പി ഹി രൂപായതനം രൂപാരമ്മണഭാവേന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യഭാവേന ച ഏകവിധതം നാതിവത്തതീതി തംസഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ‘‘തഞ്ചേ’’തി വുത്തം. അഭിനന്ദതീതി അഭിനന്ദനഭൂതായ സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിമുഖോ നന്ദതി. അഭിവദതീതി ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി വദാപേന്തിയാ തണ്ഹായനവസേന അഭിവദതി. അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ തിട്ഠതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗിലിതബളിസോ മാരസ്സാതി അയം, ഭിക്ഖു, കിലേസമാരസ്സ ബളിസഭൂതം രൂപതണ്ഹം ഗിലിത്വാ ഠിതോതി വുച്ചതി. സേസവാരേസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഭേദീതി ഭിന്ദി. പരിഭേദീതി സബ്ബഭാഗേന ഭിന്ദി. സേസം ഉത്താനമേവ.

൧൦൯. അയം ലോകോ സന്താപജാതോതി അയം സത്തലോകോ ജാതസന്താപോ ഞാതിബ്യസനാദിവസേന ഉപ്പന്നസോകസന്താപോ ച രാഗാദിവസേന ഉപ്പന്നപരിളാഹസന്താപോ ചാതി അത്ഥോ. ഫസ്സപരേതോതി അനേകേഹി ദുക്ഖഫസ്സേഹി അഭിഭൂതോ. രോദം വദതി അത്തതോതി തം തം അത്തനാ ഫുട്ഠം ദുക്ഖം അഭാവിതകായതായ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ‘‘അഹോ ദുക്ഖം, ഈദിസം ദുക്ഖം മയ്ഹം സത്തുനോപി മാ ഹോതൂ’’തിആദിനാ വിലപന്തോ വദതി. കസ്മാ? യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ, യസ്മാ ഏതേ സത്താ യേന യേന പകാരേന അത്തനോ ദുക്ഖസ്സ പടികാരം മഞ്ഞന്തി ആസീസന്തി, തം ദുക്ഖം തതോ അഞ്ഞേന പകാരേന തികിച്ഛിതബ്ബം ഹോതി. യേന വാ പകാരേന അത്തനോ വഡ്ഢിം മഞ്ഞന്തി, തതോ അഞ്ഞഥാ അവഡ്ഢി ഏവ പന ഹോതി. ഏവം അഞ്ഞഥാഭാവിതം ഇച്ഛാവിഘാതം ഏവ പാപുണാതി. അയം ഭവസത്തോ കാമാദിഭവേസു സത്തോ സത്തലോകോ, തഥാപി ഭവമേവാഭിനന്ദതി, ന തത്ഥ നിബ്ബിന്ദതി. യദഭിനന്ദതി തം ഭയന്തി യം കാമാദിഭവം അഭിനന്ദതി, തം ജരാമരണാദിഅനേകബ്യസനാനുബന്ധത്താ അതിവിയ ഭയാനകട്ഠേന ഭയം. യസ്സ ഭായതീതി യതോ ജരാമരണാദിതോ ഭായതി, തം ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ദുക്ഖദുക്ഖതായ ച ദുക്ഖന്തി.

ഭവവിപ്പഹാനായാതി ഭവസ്സ പജഹനത്ഥായ. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകന്തേനേവ കാമാദിഭവസ്സ സമുദയപ്പഹാനേന പഹാനത്ഥം ഇദം മയാ അധിഗതം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീതി.

ഏവം അരിയസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഏകംസേനേവ നിയ്യാനികഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞമഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനികഭാവം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘യേ ഹി കേചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭവേനാതി രൂപഭവേന വാ അരൂപഭവേന വാ. ഭവസ്സാതി സംസാരസ്സ. വിപ്പമോക്ഖന്തി ഭവതോ വിമുത്തിം, സംസാരസുദ്ധിന്തി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ തത്ഥ നിബ്ബാനസഞ്ഞിനോ, ഭവഗാമികമ്മേന പന രൂപാരൂപജ്ഝാനേന, തംനിബ്ബത്തേന ച ഉപപത്തിഭവേന ഭവവിസുദ്ധിം വദന്താ ഭവേന ഭവവിപ്പമോക്ഖം വദന്തി നാമ. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബേ തേ അവിപ്പമുത്താ ഭവസ്മാതി വദാമീ’’തി. അഥ വാ ഭവേനാതി ഭവദിട്ഠിയാ, ഭവതി തിട്ഠതി സസ്സതന്തി ഹി പവത്തനതോ സസ്സതദിട്ഠി ‘‘ഭവദിട്ഠീ’’തി വുച്ചതി. ഭവദിട്ഠി ഏവ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘ഭവോ’’തി വുത്താ ഭവതണ്ഹാതിആദീസു വിയ. ഭവദിട്ഠിവസേന ഹി ഇധേകച്ചേ ഭവവിസേസംയേവ ഭവവിപ്പമോക്ഖം മഞ്ഞന്തി. യഥാ തം ബകോ ബ്രഹ്മാ ആഹ – ‘‘ഇദം നിച്ചം, ഇദം ധുവം, ഇദം സസ്സതം, ഇദം അവിപരിണാമധമ്മ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൫൦൧; സം. നി. ൧.൧൭൫). വിഭവേനാതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ. വിഭവതി വിനസ്സതി ഉച്ഛിജ്ജതീതി ഹി പവത്തനതോ ഉച്ഛേദദിട്ഠി വുത്തനയേന ‘‘വിഭവോ’’തി വുച്ചതി. ഭവസ്സ നിസ്സരണമാഹംസൂതി സംസാരസുദ്ധിം വദിംസു. ഉച്ഛേദദിട്ഠിവസേന ഹി ഇധേകച്ചേ സംസാരസുദ്ധിം വദന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘യതോ ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ സമ്മാ സമുച്ഛിന്നോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯൧).

അനിസ്സടാതി അനിക്ഖന്താ. തത്ഥ കാരണമാഹ – ‘‘ഉപധിഞ്ഹി പടിച്ച ദുക്ഖമിദം സമ്ഭോതീ’’തി. തത്ഥ ഉപധിന്തി ഖന്ധാദിഉപധിം. കിം വുത്തം ഹോതി? യത്ഥ ഇമേ ദിട്ഠിഗതികാ നിബ്ബാനസഞ്ഞിനോ, തത്ഥ ഖന്ധൂപധികിലേസൂപധിഅഭിസങ്ഖാരൂപധയോ അധിഗതാ ഞാതാ. കുതോ തസ്സ ദുക്ഖനിസ്സരണതാതി. യം പന പരമത്ഥതോ ദുക്ഖനിസ്സരണം, തം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ’’തി വുത്തം.

ലോകമിമം പസ്സാതി ഭഗവാ അത്തനോ ചിത്തം ആലപതി. പുഥൂതി വിസും വിസും. അവിജ്ജായ പരേതന്തി മോഹേന അഭിഭൂതം. ഭൂതന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം. ഭൂതരതന്തി ഇത്ഥീ പുരിസേ, പുരിസോ ഇത്ഥിയാതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം സത്തേസു രതം, തതോ ഏവ ഭവാ അപരിമുത്താ. യേ ഹി കേചി ഭവാതി ഇത്തരഖണാ വാ ദീഘായുകാ വാ സാതവന്തോ വാ അസാതവന്തോ വാ ഭവാ. സബ്ബധീതി ഉദ്ധം അധോ തിരിയന്തി സബ്ബത്ഥ. സബ്ബത്ഥതായാതി സബ്ബഭാവേന. സബ്ബേ തേ ഭവാതിആദീസു ‘‘സബ്ബേപി ഭവാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ വിപസ്സനാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ അവിപരീതം പസ്സതോ ഭവതണ്ഹാപി പഹീയതി നിരുജ്ഝതി, വിഭവം ഉച്ഛേദമ്പി നാഭിനന്ദതി ന പത്ഥേതി, തസ്സ സബ്ബ തണ്ഹാനം അനവസേസതോ മഗ്ഗേന നിരുജ്ഝനതോ നിബ്ബാനം നിബ്ബുതി ഹോതി. തസ്സ ഏവം നിബ്ബുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുപാദാ കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം അനുപാദാനതോ അഗ്ഗഹണതോ പുനബ്ഭവോ ന ഹോതി. ഏവംഭൂതേന ച അഭിഭൂതോ പഞ്ചവിധോപി മാരോ വിജിതോ അസ്സ അനേന മാരേന സങ്ഗാമോ, സബ്ബേപി ഭവേ സമതിക്കന്തോ ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു താദിലക്ഖണപ്പത്തോതി.

അനുസോതഗാമീ അന്ധപുഥുജ്ജനോ പടിസോതഗാമീ കല്യാണപുഥുജ്ജനോ. ഠിതത്തോ സേക്ഖോ. ഇതരോ അസേക്ഖോ.

൧൧൦. അഭിജാതികോതി ജാതിയോ. കണ്ഹാഭിജാതികോതി കണ്ഹേ നീചേ കുലേ ജാതോ. കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതീതി കാളകം ദസവിധം ദുസ്സീലധമ്മം പസവതി കരോതി, സോ തം അഭിജായിത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തതി. സുക്കം ധമ്മന്തി ‘‘അഹം പുബ്ബേപി പുഞ്ഞാനം അകതത്താ നീചേ കുലേ നിബ്ബത്തോ, ഇദാനി പുഞ്ഞം കരിസ്സാമീ’’തി പുഞ്ഞസങ്ഖാതം സുക്കം പണ്ഡരം ധമ്മം അഭിജായതി, സോ തേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതി. അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനന്തി നിബ്ബാനഞ്ഹി സചേ കണ്ഹം ഭവേയ്യ, കണ്ഹവിപാകം ദദേയ്യ. സുക്കം, സുക്കവിപാകം ദദേയ്യ. ദ്വിന്നമ്പി അപ്പദാനതോ പന ‘‘അകണ്ഹം അസുക്ക’’ന്തി വുത്തം. നിബ്ബാനന്തി ചേത്ഥ അരഹത്തം അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി കിലേസനിബ്ബാനന്തേ ജാതത്താ നിബ്ബാനം നാമ. തം ഏസ അഭിജായതി പസവതി കരോതി. സുക്കാഭിജാതികോതി സുക്കേ ഉച്ചേ കുലേ ജാതോ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘കണ്ഹം കണ്ഹവിപാക’’ന്തിആദികസ്സ കമ്മചതുക്കസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ ഹാരസമ്പാതവാരേ വിഭത്തോ ഏവ.

൧൧൧. മാനുസത്തന്തി മനുസ്സഭാവം, മനുസ്സയോനിന്തി അത്ഥോ. ദ്വേതി കിച്ചം അകിച്ചമേവ ചാതി ദ്വേ. കിച്ചാനി ത്വേവ കത്തബ്ബാനി, ന ചാകിച്ചം കിഞ്ചി കത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സുകിച്ചന്തിആദി ‘‘കിച്ച’’ന്തി വുത്താനം തേസം സരൂപദസ്സനം.

പധാനാനീതി ഉത്തമാനി വിസിട്ഠാനി. പുരിമസ്മിം പബ്ബജിതേസൂതി വിസയേ ഭുമ്മം. ദുതിയേ അധികരണേ. തത്ഥ നിബ്ബാനന്തി അരഹത്തം അധിപ്പേതം. കസ്മാ പനേത്ഥ ആമിസപരിച്ചാഗോ അരഹത്തേന സമധുരോ നിദ്ദിട്ഠോതി? ദക്ഖിണേയ്യേസു ദക്ഖിണായ മഹപ്ഫലഭാവദസ്സനത്ഥം. യേന യേന വാ പന വത്ഥുനാതി ഉച്ഛേദാദിവത്ഥുനാ. അജ്ഝോസിതാതി ഭവതണ്ഹാദിവസേന അജ്ഝോസിതാ. ദുതിയേ യേന യേന വാ പന വത്ഥുനാതി അമരാവിക്ഖേപവത്ഥുആദിനാ.

ഇമിനാ അസുഭേന കമ്മവിപാകേനാതി അസുഭസ്സ കായദുച്ചരിതാദികമ്മസ്സ വിപാകത്താ അസുഭേന അസിവേന കമ്മവിപാകേന. ഇദം ബാലലക്ഖണം നിബ്ബത്തതീതി പുരിമസ്മിം ഭവേ ദുച്ചരിതസമങ്ഗിതായ ബാലോ അയം ഭവതീതി ഉപലക്ഖണം ജായതി. ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തന്തി ഇദം ഏവം പവത്തം സംകിലേസഭാഗിയം നാമ സുത്തം.

ഇമിനാ സുഭേനാതി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ മഹാപുരിസലക്ഖണന്തി പണ്ഡിതലക്ഖണം. കിലേസഭൂമീഹീതി കിലേസട്ഠാനേഹി കിലേസാവത്ഥാഹി വാ. സാനുസയസ്സ പരിയുട്ഠാനം ജായതീതി അപ്പഹീനാനുസയസ്സ പച്ചയസമായോഗേ രാഗാദയോ പരിയുട്ഠാനവസേന പവത്തന്തി. പരിയുട്ഠിതോ സംയുജ്ജതീതി യോ രാഗാദീഹി പരിയുട്ഠിതചിത്തോ, സോ കാമരാഗാദീഹി സംയുജ്ജതി നാമ. സംയുജ്ജന്തോ ഉപാദിയതീതി യോ കാമരാഗസംയോജനാദീഹി സംയുത്തോ, സോ കാമുപാദാനാദീനി അകുസലകമ്മാനി ച ഉപാദിയതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൧൧൨. ഏവം സോളസവിധേന സാസനപട്ഠാനം നാനാസുത്തേഹി ഉദാഹരണവസേന വിഭജിത്വാ ഇദാനി അട്ഠവീസതിവിധേന സാസനപട്ഠാനം ദസ്സേന്തേന യസ്മാ അയമ്പി പട്ഠാനവിഭാഗോ മൂലപദേഹി സങ്ഗഹിതോ, ന ഇമസ്സാപി തേഹി അസങ്ഗഹിതോ പദേസോ അത്ഥി, തസ്മാ മൂലപദം വിഭജിതബ്ബതഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമേ അട്ഠാരസ മൂലപദാ’’തി പുച്ഛായ വസേന മൂലപദാനി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തിആദിനാ നവതികാ, ഥവോ ചാതി അട്ഠവീസതിവിധം സാസനപട്ഠാനം ഉദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ ലോകിയന്തി ലോകേ നിയുത്തോ, ലോകേ വാ വിദിതോ ലോകിയോ. ഇധ പന ലോകിയോ അത്ഥോ യസ്മിം സുത്തേ വുത്തോ, തം സുത്തം ലോകിയം. തഥാ ലോകുത്തരം. യസ്മിം പന സുത്തേ പദേസേന ലോകിയോ, പദേസേന ലോകുത്തരോ വുത്തോ, തം ലോകിയഞ്ച ലോകുത്തരഞ്ച. യഞ്ച സത്തേ അധിട്ഠായ സത്തപഞ്ഞത്തിമുഖേന ദേസിതം, തം സത്താധിട്ഠാനം. ധമ്മവസേനേവ ദേസിതം ധമ്മാധിട്ഠാനം. ഉഭയവസേന ദേസിതം സത്താധിട്ഠാനഞ്ച ധമ്മാധിട്ഠാനഞ്ച. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബുദ്ധാദീനം പന ഗുണാഭിത്ഥവനവസേന പവത്തം സുത്തം ഥവോ നാമ.

തത്ഥ സജ്ജുഖീരന്തി തങ്ഖണംയേവ ധേനുയാ ഥനേഹി നിക്ഖന്തം അബ്ഭുണ്ഹഖീരം. മുച്ചതീതി പരിണമതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ധേനുയാ ഥനതോ നിക്ഖന്തം ഖീരം തങ്ഖണംയേവ ന മുച്ചതി ന പരിണമതി ന ദധിഭാവം ഗച്ഛതി, തക്കാദിഅമ്ബിലസമായോഗതോ പന പരതോ കാലന്തരേന പകതിം ജഹതി ദധിഭാവം പാപുണാതി, ഏവമേവം പാപകമ്മമ്പി കിരിയക്ഖണേയേവ ന വിപച്ചതി. യദി വിപച്ചേയ്യ, നാനാഗതീനം സഭാവട്ഠാനം സിയാ, ന കോചി പാപകമ്മം കാതും വിസഹേയ്യ. യാവ പന കുസലാഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധാ ചരന്തി, താവ തം തേ രക്ഖന്തി, തേസം ഭേദാ അപായേസു നിബ്ബത്താപനവസേന വിപച്ചതി. വിപച്ചമാനഞ്ച ഡഹന്തം ബാലമന്വേതി, കിം വിയ? ഭസ്മച്ഛന്നോവ പാവകോ. യഥാ ഹി ഛാരികായ പടിച്ഛന്നോ വീതച്ചിതങ്ഗാരോ അക്കന്തോപി ഛാരികായ പടിച്ഛന്നത്താ ന താവ ഡഹതി, ഛാരികം പന താപേത്വാ ചമ്മാദീനി ഡഹനവസേന യാവ മത്ഥലുങ്ഗാ ഡഹന്തോ ഗച്ഛതി, ഏവമേവം പാപകമ്മമ്പി യേന കതം, തം ബാലം ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ അത്തഭാവേ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തം ഡഹന്തം അനുഗച്ഛതീതി.

യസ്സിന്ദ്രിയാനീതി തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഛേകേന സാരഥിനാ സുദന്താ അസ്സാ വിയ ഛ ഇന്ദ്രിയാനി സമഥം ദന്തഭാവം നിബ്ബിസേവനഭാവം ഗതാനി, തസ്സ നവവിധം മാനം പഹായ ഠിതത്താ പഹീനമാനസ്സ ചതുന്നം ആസവാനം അഭാവേന അനാസവസ്സ താദിഭാവേ ഠിതസ്സ തഥാരൂപസ്സ ദേവാപി പിഹയന്തി, മനുസ്സാപി ദസ്സനഞ്ച ആഗമനഞ്ച പത്ഥേന്തിയേവാതി. ആഹാരേ സതീതി ആഹാരപടിബദ്ധേ ഛന്ദരാഗേ അപ്പഹീനേ സതി.

൧൧൩. സബ്ബാ ദിസാ അനുപരിഗമ്മ ചേതസാതി പരിതോ ദസപി ദിസാ ചിത്തേന അനുഗന്ത്വാ. നേവജ്ഝഗാതി നേവ അധിഗച്ഛേയ്യ. പിയതരന്തി അതിസയേന പിയം. അത്തനാതി അത്തതോ. ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസന്തി ഏവം കസ്സചിപി അത്തനാ പിയതരസ്സ അനുപലബ്ഭനവസേന വിസും വിസും പരേസം സത്താനം അത്താ പിയോ. യസ്മാ ച ഏതദേവ, തസ്മാ ന ഹിംസേ പരം അത്തകാമോ അത്തനോ സുഖകാമോതി.

ഭൂതാതി ജാതാ നിബ്ബത്താ. ഭവിസ്സന്തീതി നിബ്ബത്തിസ്സന്തി. ഭൂതാതി വാ ഖീണാസവാ. തേ ഹി പഹീനഭവത്താ ഭൂതാ ഏവ. ഗമിസ്സന്തീതി പരലോകം ഗമിസ്സന്തി. ഖീണാസവാ പന അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനം.

പിയോ ച ഹോതീതി സുപരിസുദ്ധായ സീലസമ്പത്തിയാ, സുപരിസുദ്ധായ ച ദിട്ഠിസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോ പിയോ പിയായിതബ്ബോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സീലദസ്സനസമ്പന്നം, ധമ്മട്ഠം സച്ചവാദിനം;

അത്തനോ കമ്മകുബ്ബാനം, തം ജനോ കുരുതേ പിയ’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൧൭);

പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകാതബ്ബതായ ഗരു. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവസേന സമ്ഭാവേതബ്ബതായ ഭാവനീയോ. സീലഗുണേന വാ പിയഗരുആദിഭാവാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച അസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൫).

വത്താതി ‘‘കാലേന വക്ഖാമീ’’തിആദിപഞ്ചധമ്മേ അത്തനി ഉപട്ഠാപേത്വാ സബ്രഹ്മചാരീനം ഉല്ലുമ്പനഭാവേ ഠത്വാ വത്താ. വചനക്ഖമോതി സബ്രഹ്മചാരീഹി യേന കേനചി വുച്ചമാനോ സുബ്ബചോ ഹുത്വാ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതായ തേസം വചനം ഖമതീതി വചനക്ഖമോ. വത്താതി വാ ധമ്മകഥാവസേന വചനസീലോ. വചനക്ഖമോതി ധമ്മം സംവണ്ണേന്തോ പരേഹി അസംഹീരോ ഹുത്വാ തേസം പുച്ഛാവചനക്ഖമതായ വചനക്ഖമോ. ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താതി സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിം, അഞ്ഞം വാ ഗമ്ഭീരകഥം കത്താ. ന ചട്ഠാനേ നിയോജകോതി ധമ്മവിനയാദിം അധമ്മാവിനയാദിവസേന അവത്വാ ധമ്മവിനയാദിവസേനേവ ദീപനതോ ന ച അട്ഠാനേ നിയോജകോ.

മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭) വചനതോ തീസു ഭവേസു സത്താനം ജനനതോ തണ്ഹാ മാതാ നാമ. ‘‘അഹം അസുകസ്സ നാമ രഞ്ഞോ, രാജമഹാമത്തസ്സ വാ പുത്തോ’’തി പിതരം നിസ്സായ അസ്മിമാനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ അസ്മിമാനോ പിതാ നാമ. ലോകോ വിയ രാജാനം യസ്മാ സബ്ബദിട്ഠിഗതാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ഭജന്തി, തസ്മാ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ദ്വേ ഖത്തിയാ രാജാനോ നാമ. ദ്വാദസായതനാനി വിത്ഥതട്ഠേന രട്ഠസദിസത്താ രട്ഠം നാമ. ആയസാധകോ ആയുത്തകപുരിസോ വിയ തംനിസ്സിതോ നന്ദിരാഗോ അനുചരോ നാമ.

അനീഘോതി നിദ്ദുക്ഖോ. ബ്രാഹ്മണോതി ഖീണാസവോ. ഏതേന ഹി തണ്ഹാദയോ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാസിനാ ഹതാ ബാഹിതാ. യാതീതി സോ ബ്രാഹ്മണോ നിദ്ദുക്ഖോ ഹുത്വാ യാതീതി.

കായേതി കരജകായേ. ചിത്തന്തി പാദകജ്ഝാനചിത്തം. സമോദഹതീതി പക്ഖിപതി. യദാ ദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തദാ കായഗതികം പാദകജ്ഝാനചിത്തം അധിട്ഠഹതീതി അത്ഥോ. ചിത്തേപി കായം സമോദഹതീതി യദാ സീഘം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തദാ പാദകജ്ഝാനചിത്തേ കായം പക്ഖിപതി, ചിത്തഗതികം കായം അധിട്ഠഹതീതി അത്ഥോ. കായേ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാതി ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യാ’’തി വുത്തനയേന (മഹാവ. ൮, ൧൩൭; ദീ. നി. ൨.൬൬; മ. നി. ൧.൨൮൨; ൨.൩൩൮; സം. നി. ൧.൧൭൨) ഇദ്ധിമാ കായേ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ പരേസം ദിസ്സമാനേന കായേന ആരാമരാമണേയ്യകാദീനി പേക്ഖമാനോ ചിത്തക്ഖണേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛതി.

൧൧൪. യം തം ലോകുത്തരം ഞാണന്തി സബ്ബം ലോകം ഉത്തരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഠിതത്താ വുത്തം, ന പന ലോകുത്തരഭൂമികത്താ. സബ്ബകാലേ പവത്തതീതി ആവജ്ജനപടിബദ്ധവുത്തിത്താ വുത്തം, ന സതതം സമിതം പവത്തതീതി. ന ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഭഗവതോ സബ്ബസ്മിംയേവ കാലേ ഉപ്പജ്ജതീതി സക്കാ വത്തുന്തി.

കിത്തയിസ്സാമി തേ സന്തിന്തി സബ്ബകിലേസവൂപസമഹേതുതായ സന്തിം നിബ്ബാനം ദസ്സേസ്സാമി. ദിട്ഠേ ധമ്മേതി ദിട്ഠേ ദുക്ഖാദിധമ്മേ, ഇമസ്മിം ഏവ വാ അത്തഭാവേ. അനീതിഹന്തി ഇതിഹാസാതി ഏവം ന ഇതികിരായ പവത്തം, അത്തപച്ചക്ഖന്തി അത്ഥോ. യം വിദിത്വാ സതോ ചരന്തി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ (ധ. പ. ൨൭൭; ഥേരഗാ. ൬൭൬; നേത്തി. ൫) നയേന സതോ ഹുത്വാ ചരന്തോ അരിയമഗ്ഗേന യം സന്തിം വിദിത്വാ. തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി സങ്ഖാരലോകേ വിസപ്പനതോ വിസത്തികസങ്ഖാതം തണ്ഹം തരേ തരേയ്യ സമതിക്കമേയ്യാതി അത്ഥോ.

തഞ്ചാഹം അഭിനന്ദാമീതി തം വുത്തപ്പകാരം സന്തിജോതകം തുമ്ഹാകം വചനം അഹം പത്ഥയാമി, തം ഏവ വാ സന്തിം ഉത്തമം അഭിനന്ദാമീതി ധോതകോ വദതി. ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി ഏത്ഥ ഉദ്ധന്തി അനാഗതം ഉപരി ച. അധോതി അതീതം ഹേട്ഠാ ച. തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നം പരിതോ ച. ഏതം വിദിത്വാ സങ്ഗോതീതി ഏതം അനാഗതാദിം സങ്ഗജനനട്ഠാനന്തി ഞത്വാ. ഭവാഭവായാതി ഖുദ്ദകാനഞ്ചേവ മഹന്താനഞ്ച ഭവാനം അത്ഥായ, സസ്സതുച്ഛേദായ വാ.

അരിയസച്ചാനന്തി അരിയഭാവകരാനം സച്ചാനം. അനനുബോധാതി അബുജ്ഝനേന അജാനനേന. അപ്പടിവേധാതി അപ്പടിവിജ്ഝനേന. സന്ധാവിതന്തി ഭവതോ ഭവസ്സ ഗമനേന സന്ധാവിതം. സംസരിതന്തി പുനപ്പുനം ഗമനവസേന സംസരിതം. മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാതി മയാ ചേവ തുമ്ഹേഹി ച. അഥ വാ സന്ധാവിതം സംസരിതന്തി സന്ധാവനം സംസരണം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച അഹോസീതി അത്ഥോ. ഭവനേത്തീതി ഭവാഭവം നയനസമത്ഥാ തണ്ഹാരജ്ജു. സംസിതന്തി സംസരിതം. സമൂഹതാതി സുട്ഠു ഹതാ ഛിന്നാ അപ്പവത്തികതാ.

സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി പച്ചയേഹി സങ്ഖരീയന്തീതി ‘‘സങ്ഖാരാ’’തി ലദ്ധനാമാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ആദിഅന്തവന്തതോ അനിച്ചന്തികതോ താവകാലികതോ ഖണപരിത്തതോ ച ന നിച്ചാതി അനിച്ചാ. യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതീതി യദാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സതി. അഥ ഇമസ്മിം വട്ടദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ ദുക്ഖപരിജാനനാദിവസേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാതി യ്വായം വുത്തനയേന സച്ചപ്പടിവേധോ, ഏസ വിസുദ്ധത്ഥായ മഗ്ഗോ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാതി സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനട്ഠേന ഖയട്ഠേന ച ദുക്ഖാതി. സേസം വുത്തനയമേവ. സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി സബ്ബേപി തേഭൂമകധമ്മാ പരതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ അസാരതോ അവസവത്തനതോ ച അനത്താതി. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

സേയ്യോതി വിസിട്ഠോ ഉത്തമോ. സദിസോതി സമാനോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഓമാനോപി ഹി അത്തനോ അവങ്കരണമുഖേനപി സംപഗ്ഗണ്ഹനവസേനേവ പവത്തതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി. കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാതി സരസപഭങ്ഗുതായ ഏകന്തേനേവ അനവട്ഠിതസഭാവേഹി രൂപധമ്മേഹി സേയ്യാദിവസേന അത്തനോ ഉക്ഖിപനസ്സ തേസം യഥാഭൂതം അദസ്സനം അഞ്ഞാണം വിനാ കിം അഞ്ഞം കാരണം സിയാ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാരണം തസ്സ നത്ഥീതി അത്ഥോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ.

൧൧൫. യേ അരിയസച്ചാനി വിഭാവയന്തീതി ദുക്ഖാദീനി അരിയസച്ചാനി പഞ്ഞാഓഭാസേന സച്ചപ്പടിച്ഛാദകകിലേസന്ധകാരം വിധമേത്വാ അത്തനോ പകാസാനി പാകടാനി കരോന്തി. ഗമ്ഭീരപഞ്ഞേനാതി അപ്പമേയ്യപഞ്ഞതായ സദേവകസ്സപി ലോകസ്സ ഞാണേന അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠപഞ്ഞേന സബ്ബഞ്ഞുനാതി വുത്തം ഹോതി. സുദേസിതാനീതി സങ്ഖേപവിത്ഥാരാദീഹി തേഹി തേഹി നയേഹി സുട്ഠു ദേസിതാനി. കിഞ്ചാപി തേ ഹോന്തി ഭുസം പമത്താതി തേ വിഭാവിതഅരിയസച്ചാ പുഗ്ഗലാ കാമം ദേവരജ്ജചക്കവത്തിരജ്ജാദിപമാദട്ഠാനം ആഗമ്മ ഭുസം പമത്താ ഹോന്തി, തഥാപി സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന ഠപേത്വാ സത്ത ഭവേ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, തേസം നിരുദ്ധത്താ ന അട്ഠമം ഭവം ആദിയന്തി, സത്തമഭവേയേവ പന വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ.

യഥിന്ദഖീലോതി ഏത്ഥ യഥാതി ഉപമാവചനം. ഇന്ദഖീലോതി നഗരദ്വാരഥിരകരണത്ഥം ഉമ്മാരബ്ഭന്തരേ അട്ഠ വാ ദസ വാ ഹത്ഥേ പഥവിം ഖണിത്വാ ആകോടിതസ്സ സാരദാരുമയസ്സ ഥമ്ഭസ്സേതം അധിവചനം. പഥവിസ്സിതോ സിയാതി ഗമ്ഭീരനേമിതായ അന്തോ പവിസിത്വാ ഭൂമിനിസ്സിതോ സിയാ ഭവേയ്യ. ചതുബ്ഭി വാതേഹീതി ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതവാതേഹി. അസമ്പകമ്പിയോതി കമ്പേതും വാ ചാലേതും വാ അസക്കുണേയ്യോ. തഥൂപമം…പേ… പസ്സതീതി യോ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പഞ്ഞായ അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പസ്സതി, തം സപ്പുരിസം ഉത്തമപുരിസം തഥാ ദസ്സനതോ സബ്ബതിത്ഥിയവാദവാതേഹി അസമ്പകമ്പിയതായ തഥൂപമം യഥാവുത്തഇന്ദഖീലൂപമം വദാമീതി അത്ഥോ.

സോതാപത്തിയങ്ഗേഹീതി അരിയസോതാപജ്ജനസ്സ അങ്ഗഭൂതേഹി. അരിയസാവകോതി അരിയസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സദ്ധമ്മസ്സവനന്തേ ജാതത്താ അരിയസാവകോ. ഖീണനിരയോമ്ഹീതി ഖീണനിരയോ അമ്ഹി. ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോതി ഇദം നിരയാദീനംയേവ വേവചനവസേന വുത്തം. നിരയാദയോ ഹി വഡ്ഢിസങ്ഖാതതോ അയതോ അപേതത്താ അപായാ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതിയോ. ദുക്കടകാരിനോ വിവസാ ഏത്ഥ നിപതന്തീതി വിനിപാതാ. സോതം അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ പത്തോ അധിഗതോതി സോതാപന്നോ. അകുപ്പധമ്മതായ മഗ്ഗഫലാനം പുഥുജ്ജനഭാവസങ്ഖാതേ വിരൂപേ ന നിപതനസഭാവോതി അവിനിപാതധമ്മോ. തതോ ഏവ ധമ്മനിയാമേന നിയതതായ നിയതോ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതാ സമ്ബോധി അവസ്സം പത്തബ്ബതായ അസ്സ പരം അയനം ഗതി പടിസരണന്തി സമ്ബോധിപരായണോ.

നിവിട്ഠാതിആദീനി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ. സഹധമ്മിയാതി സബ്രഹ്മചാരിനോ. അരിയകന്തേഹീതി അരിയാനം കന്തേഹി പിയേഹി മനാപേഹി. പഞ്ച സീലാനി ഹി അരിയസാവകാനം കന്താനി ഹോന്തി, ഭവന്തരേപി അവിജഹനതോ. താനി സന്ധായേതം വുത്തം. സബ്ബോപി പനേത്ഥ സംവരോ ലബ്ഭതിയേവ. സോതാപന്നോഹമസ്മീതി ഇദം ദേസനാസീസമേവ. സകദാഗാമിആദയോപി ‘‘സകദാഗാമീഹമസ്മീ’’തിആദിനാ നയേന ബ്യാകരോന്തിയേവ. യതോ സബ്ബേസമ്പി സിക്ഖാപദാവിരോധേന യുത്തട്ഠാനേ ബ്യാകരണം അനുഞ്ഞാതമേവാതി.

യസ്സിന്ദ്രിയാനീതി യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി. സുഭാവിതാനീതി അരിയമഗ്ഗഭാവനാവസേന സുട്ഠു ഭാവിതാനി. അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ചാതി ഓരമ്ഭാഗിയാനം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനഞ്ച സംയോജനാനം പജഹനവസേന. തേനാഹ ‘‘സബ്ബലോകേ’’തി. നിബ്ബിജ്ഝാതി നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ.

ധമ്മപദാനീതി ധമ്മകോട്ഠാസാനി. അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദം നാമ അലോഭോ വാ അലോഭസീസേന അധിഗതഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി വാ ദസഅസുഭവസേന വാ അധിഗതഝാനാദീനി അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദം. ചതുബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അധിഗതാനി അബ്യാപാദോ ധമ്മപദം. ദസാനുസ്സതിആഹാരേപടിക്കൂലസഞ്ഞാവസേന അധിഗതാനി സമ്മാസതി ധമ്മപദം. ദസകസിണആനാപാനവസേന അധിഗതാനി സമ്മാസമാധി ധമ്മപദം.

പഞ്ച ഛിന്ദേതി ഹേട്ഠാ അപായുപപത്തിസംവത്തനികാനി പഞ്ച ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി പാദേ ബദ്ധരജ്ജും വിയ പുരിസോ സത്ഥേന ഹേട്ഠാ മഗ്ഗത്തയേന ഛിന്ദേയ്യ. പഞ്ച ജഹേതി ഉപരിദേവലോകസമ്പാപകാനി പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി പുരിസോ ഗീവായ ബദ്ധരജ്ജും വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന ജഹേയ്യ ഛിന്ദേയ്യേവാതി അത്ഥോ. പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം പഹാനത്ഥായ സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഉത്തരി ഭാവേയ്യ. പഞ്ച സങ്ഗാതിഗോതി ഏവം സന്തേ പഞ്ചന്നം രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിസങ്ഗാനം അതിക്കമനേന പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖു ‘‘ഓഘതിണ്ണോ’’തി വുച്ചതി, നിത്തിണ്ണചതുരോഘോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

അനഞ്ഞാതം അപ്പടിവിദ്ധം ചതുസച്ചധമ്മം, അമതപദംയേവ വാ ഞസ്സാമി ജാനിസ്സാമീതി പടിപന്നസ്സ പഠമമഗ്ഗട്ഠസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. പഠമമഗ്ഗഞാണഞ്ഹി തംപുബ്ബഭാഗവസേന ഏവം വുത്തം. ആജാനാതി പഠമമഗ്ഗേന ഞാതമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ ജാനാതീതി അഞ്ഞോ, തസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, ഹേട്ഠാ തീസു ഫലേസു, ഉപരി തീസു മഗ്ഗേസു ച ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതകിച്ചസ്സ അരഹതോ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം, അഗ്ഗഫലഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അനഭിസമേതസ്സാതി അപ്പടിവിദ്ധസ്സ. അഭിസമയായാതി പടിവേധായ.

൧൧൬. ബാലലക്ഖണാനീതി ബാലസ്സ ഉപലക്ഖണകാരണാനി. ബാലനിമിത്താനീതി ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തി ഗഹേതും നിമിത്താനി കാരണാനി. ബാലാപദാനാനീതി ബാലസ്സ പോരാണാനി വിരുള്ഹാനി കമ്മാനി. ‘‘ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ’’തിആദീസു ദുച്ചിന്തിതം അഭിജ്ഝം ബ്യാപാദം മിച്ഛാദസ്സനഞ്ച ചിന്തേതീതി ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ. ദുബ്ഭാസിതം മുസാവാദാദിം ഭാസതീതി ദുബ്ഭാസിതഭാസീ. ദുക്കടം പാണാതിപാതാദികമ്മം കരോതീതി ദുക്കടകമ്മകാരീ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ.

ഭിയ്യോതി ഉപരൂപരി. പകുജ്ഝേയ്യുന്തി വിരുജ്ഝേയ്യും. ‘‘പകുപ്പേയ്യു’’ന്തിപി പാഠോ. ഭുസേനാതി ദള്ഹേന. ദണ്ഡേനാതി ദണ്ഡദാനേന. ധീരോതി പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞജാതികോ. നിസേധയേതി പടിബാഹേയ്യ. പുന കിഞ്ചി കാതും വത്തും വാ അസമത്ഥം കരേയ്യാതി അത്ഥോ.

പരന്തി പച്ചത്ഥികം. യോ സതോ ഉപസമ്മതീതി യോ സതിമാ ഹുത്വാ ഉപസമ്മതി, തസ്സ ഉപസമംയേവാഹം ബാലസ്സ പടിസേധനം മഞ്ഞാമീതി അത്ഥോ.

വജ്ജന്തി ദോസം. യദാ നം മഞ്ഞതീതി യസ്മാ നം മഞ്ഞതി. അജ്ഝാരുഹതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. ഗോവ ഭിയ്യോ പലായിനന്തി യഥാ ഗോയൂഥേ താവദേവ ദ്വേ ഗാവോ യുജ്ഝന്തേ ഗോഗണോ ഓലോകേന്തോ തിട്ഠതി യാവ ന ഏകോ പലായതി, യദാ പന പലായതി, അഥ തം പലായീനം സബ്ബോ ഗോഗണോ ഭിയ്യോ അജ്ഝോത്ഥരതി, ഏവം ദുമ്മേധോ ഖമന്തം ഭിയ്യോ അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്ഥോ.

സദത്ഥപരമാതി സകത്ഥപരമാ. ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോ ന വിജ്ജതീതി തേസു സകത്ഥപരമേസു അത്ഥേസു ഖന്തിതോ ഉത്തരിതരോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ ന വിജ്ജതി. തമാഹു പരമം ഖന്തിന്തി യോ ബലവാ തിതിക്ഖതി, തസ്സ തം ഖന്തിം പരമം ആഹു. ബാലബലം നാമ അഞ്ഞാണബലം. തം യസ്സ ബലം, അബലമേവ തം, ന തം ബലന്തി ആഹു കഥേന്തി ദീപേന്തി. ധമ്മഗുത്തസ്സാതി ധമ്മേന രക്ഖിതസ്സ ധമ്മം വാ രക്ഖന്തസ്സ. പടിവത്താതി പടിപ്ഫരിത്വാ വത്താ, പടിപ്പരിത്വാ വാ യം വാ തം വാ വദേയ്യാസി. ധമ്മട്ഠം പന ചാലേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തസ്സേവ തേന പാപിയോതി തേന കോധേന തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ പാപം ഹോതി. കതരസ്സാതി? യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി, തസ്സ. തത്ഥ കുദ്ധന്തി സമ്പദാനേ ഉപയോഗവചനം, കുദ്ധസ്സാതി അത്ഥോ. തികിച്ഛന്താനന്തി ഏകവചനേ ബഹുവചനം, തികിച്ഛന്തന്തി അത്ഥോ. ജനാ മഞ്ഞന്തീതി ഏവരൂപം അത്തനോ ച പരസ്സ ചാതി ഉഭിന്നം അത്ഥം തികിച്ഛന്തം നിപ്ഫാദേന്തം പുഗ്ഗലം ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തി അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാ ഏവം മഞ്ഞന്തി. യേ ധമ്മസ്സ അകോവിദാതി യേ ചതുസച്ചധമ്മേ അകോവിദാ അച്ഛേകാ, തേ ഏവം മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ.

൧൧൭. പത്തന്തി അധിഗതം ഏതരഹി അനുഭുയ്യമാനം കാമൂപകരണം പത്തബ്ബന്തി തദേവ അനാഗതേ അധിഗന്തബ്ബം അനുഭവിതബ്ബം, ഉഭയമേതം രജാനുകിണ്ണന്തി തദുഭയമ്പി രാഗരജാദീഹി അവകിണ്ണം. ആതുരസ്സാതി രാഗാദികിലേസാതുരസ്സ. അനുസിക്ഖതോതി കിലേസബഹുലപുഗ്ഗലേ അനുസിക്ഖതോ. യേ ച സിക്ഖാസാരാതി യേ യഥാസമാദിന്നം സീലവതാദിസങ്ഖാതം സിക്ഖം സാരതോ ഗഹേത്വാ ഠിതാ. തേനാഹ – ‘‘സീലം വതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി. തത്ഥ യം ‘‘ന കരോമീ’’തി ഓരമതി, തം സീലം. യം വേസഭോജനകിച്ചചരണാദി, തം വതം. ജീവിതന്തി ആജീവോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതി. ഉപട്ഠാനസാരാതി ഏതേസം സീലാദീനം അനുട്ഠാനസാരാ. ഏതേഹി ഏവ സംസാരസുദ്ധീതി താനി സാരതോ ഗഹേത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ.

ഇച്ചേതേ ഉഭോ അന്താതി ഇതി സീലബ്ബതപരാമാസമുഖേന അത്തകിലമഥാനുയോഗോ, കാമേസു അനവജ്ജസഞ്ഞിതാമുഖേന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ചാതി ഏതേ ഉഭോ അന്താ. തേ ച ഖോ യഥാക്കമം ആയതിം പത്തബ്ബേ, ഏതരഹി പത്തേ ച രാഗരജാദിഓകിണ്ണേ കാമഗുണേ അല്ലീനേഹി കിലേസാതുരാനം അനുസിക്ഖന്തേഹി, സയഞ്ച കിലേസാതുരേഹേവ പടിപജ്ജിതബ്ബാ, തതോ ഏവ ച തേ കടസിവഡ്ഢനാ അപരാപരം ജരാമരണേഹി സിവഥികായ വഡ്ഢനസീലാ ഏകന്തേനേവ കടസിം വഡ്ഢേന്തി, സയം വഡ്ഢന്താ പരേ ച അന്തദ്വയേ സമാദപേന്താ വഡ്ഢാപേന്തി ചാതി അത്ഥോ.

ഉഭോ അന്തേ അനഭിഞ്ഞായാതി യഥാവുത്തേ ഉഭോ അന്തേ അജാനിത്വാ. ഓലീയന്തി ഏകേതി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഓലീയനതണ്ഹാഭിനിവേസവസേന അവലീയന്തി ഏകച്ചേ. അതിധാവന്തി ഏകേതി ഏകച്ചേ – ‘‘ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി അതിധാവനാഭിനിവേസവസേന അതിക്കമന്തി.

ന അമഞ്ഞിംസു തേസഞ്ച തണ്ഹാദിമഞ്ഞനാനം പഹീനത്താ. തതോ ഏവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനതോ തിവിധമ്പി വട്ടം തേസം പഞ്ഞാപനായ നത്ഥീതി.