൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൧. തത്ഥ കതമോ വിചയോ ഹാരോതിആദി വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ – കിം വിചിനതീതി ഏത്ഥ ‘‘വിചിനതീ’’തി ഏതേന വിചയസദ്ദസ്സ കത്തുനിദ്ദേസതം ദസ്സേതി. കിന്തി പനത്ഥസ്സ ഹാരസ്സ വിസയോ പുച്ഛിതോതി തം തസ്സ വിസയം ദസ്സേതും ‘‘പദം വിചിനതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പദം വിചിനതീതി ആദിതോ പട്ഠായ യാവ നിഗമനാ സുത്തസ്സ സബ്ബം പദം വിചിനതി. അയഞ്ച വിചയോ ദുവിധോ സദ്ദതോ അത്ഥതോ ച. തേസു ‘‘ഇദം നാമപദം, ഇദം ആഖ്യാതപദം, ഇദം ഉപസഗ്ഗപദം, ഇദം നിപാതപദം, ഇദം ഇത്ഥിലിങ്ഗം, ഇദം പുരിസലിങ്ഗം, ഇദം നപുംസകലിങ്ഗം, ഇദം അതീതകാലം, ഇദം അനാഗതകാലം, ഇദം വത്തമാനകാലം, ഇദം കത്തുസാധനം, ഇദം കരണസാധനം, ഇദം കമ്മസാധനം, ഇദം അധികരണസാധനം, ഇദം പച്ചത്തവചനം, ഇദം ഉപയോഗവചനം, യാവ ഇദം ഭുമ്മവചനം, ഇദം ഏകവചനം, ഇദം അനേകവചന’’ന്തി ഏവമാദിവിഭാഗവചനം, അയം സദ്ദതോ പദവിചയോ. സോ പനായം പദവിചയോ അവിപരീതസഭാവനിരുത്തിസല്ലക്ഖണേനേവ സമ്പജ്ജതീതി ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥതോ പന വിചയോ തേന തേന പദേന വത്തബ്ബഅത്ഥസംവണ്ണനാ. സചേ പന പദം പുച്ഛാദിവസേന പവത്തം, തസ്സ തദത്ഥസ്സ ച പുച്ഛാദിഭാവോ വിചേതബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ഹം വിചിനതീ’’തിആദിമാഹ.

യസ്മാ ച സബ്ബോ ദേസനാഹാരോ വിചയഹാരസ്സ വിസയോ സുത്തസ്സ വിചയോതി കത്വാ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘അസ്സാദം വിചിനതീ’’തിആദി. യസ്മാ പന അനുഗീതീതി ഏത്ഥ അനുരൂപാ ഗീതി അനുഗീതീതി അയമ്പി അത്ഥോ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ വിചിയമാനസ്സ സുത്തപദസ്സ അനുരൂപതോ സുത്തന്തരപദാനിപി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വാ പദുദ്ധാരവസേന വാ ആനേത്വാ വിചേതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബേ നവ സുത്തന്തേ വിചിനതീ’’തി ആഹ. നവ സുത്തന്തേതി സുത്തഗേയ്യാദികേ നവ സുത്തേ, യഥാസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. അയം വിചയഹാരസ്സ പദത്ഥനിദ്ദേസോ.

ഏവം നിദ്ദേസവാരേ വിചയഹാരോ സങ്ഖേപതോ നിദ്ദിട്ഠോതി തം വിഭാഗേന നിദ്ദിസിത്വാ പടിനിദ്ദേസവസേന വിഭജന്തോ യസ്മാ പദവിചയോ സുത്തസ്സ അനുപദം പവത്തേതബ്ബതായ അതിഭാരികോ ന സുകരോ ചാതി തം അനാമസിത്വാ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനവിചയേ താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ കിം ഭവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ കിം ഭവേതി യേന പകാരേന സോ വിചയോ പവത്തേതബ്ബോ, തം പകാരജാതം കിം ഭവേ, കീദിസം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ‘‘യഥാ കിം ഭവേയ്യാ’’തിപി പാഠോ. പുന യഥാതി നിപാതമത്തം. ആയസ്മാതി പിയവചനം അജിതോതി ബാവരീബ്രാഹ്മണസ്സ പരിചാരകഭൂതാനം സോളസന്നം അഞ്ഞതരോ. പാരായനേതി പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തസ്സ അധിഗമൂപായദേസനത്താ കിഞ്ചാപി സബ്ബം ഭഗവതോ വചനം ‘‘പാരായന’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, സങ്ഗീതികാരേഹി പന വത്ഥുഗാഥാനുഗീതിഗാഥാദീഹി സദ്ധിം അജിതസുത്താദീനം (സു. നി. ൧൦൩൮ ആദയോ; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൭ ആദയോ, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧ ആദയോ) സോളസന്നം സുത്താനം ഇദം നാമം കതന്തി തേസഞ്ഞേവ പാരായനസമഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘പാരായനേ’’തി. കേചി ‘‘പാരായനികോ’’തി പഠന്തി. തേ കിര താപസപബ്ബജ്ജൂപഗമനതോ പുബ്ബേ പാരായനം അധീയന്താ വിചരിംസു. തസ്മാ അയമ്പി പാരായനം വത്തേതീതി പാരായനികോതി വുത്തോ. പുച്ഛതീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു പുച്ഛാനിബ്ബത്തത്താ അതീതാതി? സച്ചമേതം, പുച്ഛനാകാരം പന ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനം കത്വാ ഏവമാഹ.

പുച്ഛാ ച നാമേസാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ വിമതിച്ഛേദനാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ ഏകംസബ്യാകരണീയാ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയാ പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയാ ഠപനീയാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ സത്താധിട്ഠാനാതി അനേകവിധാ. തസ്മാ ‘‘കിമയം പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ’’തിആദിനാ യഥാസമ്ഭവം പുച്ഛാ വിചേതബ്ബാ. യഥാ ചേത്ഥ പുച്ഛാവിഭാഗോ, ഏവം വിസ്സജ്ജനവിഭാഗോപി വിസ്സജ്ജനവിചയേ യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബോ. പുച്ഛാസഭാഗേന ഹി വിസ്സജ്ജനന്തി. ഇധ പന വിമതിച്ഛേദനം സത്താധിട്ഠാനം പുച്ഛം ഉദാഹരിത്വാ തത്ഥ വിചയനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കേനാതി കത്തരി കരണവചനം. സൂതി നിപാതമത്തം, സൂതി വാ സംസയേ നിപാതോ, തേനസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിമതിച്ഛേദനപുച്ഛാഭാവം ദസ്സേതി. നിവുതോതി പടിച്ഛാദിതോ. ലോകോതി സത്തലോകോ. ഇച്ചായസ്മാ അജിതോതി സങ്ഗീതികാരകവചനം. നപ്പകാസതീതി ന പഞ്ഞായതി. കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീതി കിം അസ്സ ലോകസ്സ അഭിലേപനം വദസി. ‘‘കിം സ്വാഭിലേപന’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ കിം സു അഭിലേപനന്തി പദവിഭാഗോ.

പദാനീതി പജ്ജതി ഏതേഹി അത്ഥോതി പദാനി, വാക്യാനി. പുച്ഛിതാനീതി പുച്ഛാഭാവേന വുത്താനീതി അത്ഥോ. ഏകോ പഞ്ഹോതി യദിപി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛനവസേന വുത്താനി, ഞാതും ഇച്ഛിതോ പന അത്ഥോ ഏകോ ഏവാതി ‘‘ഏകോ പഞ്ഹോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഏകവത്ഥുപരിഗ്ഗഹാ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിഞ്ചാപി നിവാരണഅപ്പകാസനഅഭിലേപനമഹാഭയസങ്ഖാതാ പുച്ഛായ ഗഹിതാ ചത്താരോ ഏതേ അത്ഥാ, തേ പനേകം ലോകം പതിഗുണഭൂതാ, ലോകോ പധാനഭാവേന ഗഹിതോതി തബ്ബസേന ഏകോവായം പഞ്ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ലോകാധിട്ഠാന’’ന്തിആദി. കോ പന സോ ലോകോതി? ആഹ ‘‘ലോകോ തിവിധോ’’തിആദി.

തത്ഥ രാഗാദികിലേസബഹുലതായ കാമാവചരസത്താ കിലേസലോകോ. ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിബുദ്ധിയാ രൂപാവചരസത്താ ഭവലോകോ. ആനേഞ്ജസമാധിബഹുലതായ വിസദിന്ദ്രിയത്താ അരൂപാവചരസത്താ ഇന്ദ്രിയലോകോ. അഥ വാ കിലിസ്സനം കിലേസോ, വിപാകദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ ദുക്ഖബഹുലതായ അപായേസു സത്താ കിലേസലോകോ. തദഞ്ഞേ സത്താ സമ്പത്തിഭവഭാവതോ ഭവലോകോ. തത്ഥ യേ വിമുത്തിപരിപാചകേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതാ സത്താ, സോ ഇന്ദ്രിയലോകോതി വേദിതബ്ബം. പരിയാപന്നധമ്മവസേന ലോകസമഞ്ഞാതി അരിയപുഗ്ഗലാ ഇധ ന സങ്ഗയ്ഹന്തി.

അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന അന്ധകാരേന വിയ രഥഘടാദിധമ്മസഭാവപ്പടിച്ഛാദനലക്ഖണായ അവിജ്ജായ നിവുതോ പടിച്ഛാദിതോ ലോകോ. വിവിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാഹേതു. ‘‘വിവിച്ഛാ മച്ഛരിയ’’ന്തി സങ്ഗഹേ വുത്തം. പമാദാതി പമാദഹേതു. ജപ്പാഭിലേപനന്തി ജപ്പാ തണ്ഹാ അസ്സ ലോകസ്സ മക്കടാലേപോ വിയ മക്കടസ്സ അഭിലേപനം സിലേസോതി ബ്രൂമി. ദുക്ഖന്തി ജാതിആദികം വട്ടദുക്ഖന്തി അയം പദത്ഥോ. സേസം പാളിയാ ഏവ വിഞ്ഞായതി. ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛാഗാഥായം വുത്താനി ‘‘ഇമേഹീ’’തി വിസ്സജ്ജനഗാഥായം വുത്തേഹി ഇമേഹി ചതൂഹി പദേഹി വിസ്സജ്ജിതാനി. കഥന്തി ആഹ ‘‘പഠമ’’ന്തിആദിം. തേന യഥാക്കമം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനീതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി തം യഥാക്കമം പുച്ഛം വിസ്സജ്ജനഞ്ച സരൂപതോ ദസ്സേതും ഗാഥായ ച അത്ഥം വിവരിതും ‘‘കേനസ്സൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘നീവരണേഹീ’’തി പദേന വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാ ഹി സബ്ബേ സത്താ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ സുത്തന്തരദസ്സനേന ഇമസ്മിം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനവിചയേ അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പരിയായതോതി കാരണതോ. നീവരണസങ്ഖാതാനം കാമച്ഛന്ദാദീനമ്പി കാരണഭാവതോ പടിച്ഛാദനഭാവതോ ച ഏകംയേവ നീവരണം വദാമി, ന പന അഞ്ഞേസം നീവരണസഭാവാനം അഭാവാതി അത്ഥോ. യഥാ ച അവിജ്ജായ സതി നീവരണാനം ഭാവോ, ഏവം അവിജ്ജായ അസതി ന സന്തി നീവരണാനീതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബസോ’’തിആദി വുത്തം.

തേനാതി ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി പദേന. പഠമസ്സ പദസ്സാതി ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി പദസ്സ. യുത്താതി യോജിതാ, അനുരൂപാതി വാ അത്ഥോ. ഏതേന പുച്ഛാനുരൂപതാ വിസ്സജ്ജനസ്സ ദസ്സിതാതി പുബ്ബാപരവിചയോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. ‘‘യോ പുഗ്ഗലോ നീവരണേഹി നിവുതോ’’തിആദിനാ വിവിച്ഛാപമാദാനം അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. നിവുതോ ഏവ ഹി നപ്പകാസതി. വിവിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാ. തേനേവാഹ – ‘‘വിവിച്ഛാ നാമ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ’’തി. തത്രായം പദസിദ്ധി – യഥാ മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്മാദിട്ഠിയോ ‘‘നിച്ചം അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ ഏകംസഗ്ഗാഹഭാവേന പവത്തന്തി, ന ഏവമയം. അയം പന അനേകംസഗ്ഗാഹഭാവതോ ‘‘നിച്ചം നു ഖോ അനിച്ചം നു ഖോ’’തിആദിനാ വിവിധം വിരുദ്ധം വാ ഇച്ഛതി ഏസതീതി വിവിച്ഛാതി. ‘‘സോ വിചികിച്ഛന്തോ’’തിആദിനാ അപ്പകാസനസ്സ വിവിച്ഛാപമാദാനം കാരണഭാവം വിവരതി. സുക്കേ ധമ്മേ ന ഉപ്പാദിയതീതി ന സമാദായ വത്തതി. നപ്പകാസന്തീതി തേ അത്തനോ സന്താനേ അനുപ്പാദിയമാനാ കുസലാ ധമ്മാ തം പുഗ്ഗലം പകാസം ലോകേ അഭിഞ്ഞാതം ന കരോന്തീതി അത്ഥോ. അഭിലിമ്പതീതി മക്കടാലേപോ വിയ മക്കടം ദാരുസിലാദീസു പുരിസം രൂപാദിവിസയേ അല്ലീയാപേതീതി അത്ഥോ. ആസത്തിബഹുലസ്സാതി ആസങ്ഗബഹുലസ്സ. ഏവം അഭിജപ്പാതി കരിത്വാതി ഏവം പരിയുട്ഠാനട്ഠായിനീതി ഇമിനാ കാരണേന. തത്ഥാതി തായ തണ്ഹായ. ലോകോ അഭിലിത്തോ സിലേസേന മക്ഖിതോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം. മഹന്തം ഭയം മഹബ്ഭയം. തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി. ദുക്ഖം ദോമനസ്സന്തി ദുക്ഖമേവ വിഭത്തന്തി സബ്ബം ദുക്ഖം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തിസ്സോ ദുക്ഖതാ’’തിആദി വുത്തം. ഓധസോതി കദാചി അത്തൂപക്കമമൂലായ കദാചി പരൂപക്കമമൂലായാതിആദിനാ വിഭാഗേന ദുക്ഖദുക്ഖതായ മുച്ചനകാ വിസേസേന രൂപാവചരാ. തഥാതി ഓധസോ കദാചി കരഹചീതി ഏവം ആകഡ്ഢതി. വിപരിണാമദുക്ഖതായ മുച്ചനകാ ഉപേക്ഖാസമാപത്തിബഹുലാ വിസേസേന അരൂപാവചരസത്താ. അപ്പാബാധാതി പദം ദുക്ഖദുക്ഖതായ മുച്ചനസ്സ കാരണവചനം. ദീഘായുകാതി വിപരിണാമദുക്ഖതായ. അരൂപദേവാ ഹി ലോകേ വിസേസതോ ദീഘായുകാതി. ഇദഞ്ച മുച്ചനമച്ചന്തികം. യസ്മാ ച ദുക്ഖാ വേദനാപി സങ്ഖതത്താ അനിച്ചതാദിസങ്ഖാരദുക്ഖസഭാവാ ഏവ, തസ്മാ യതോ മുച്ചനമച്ചന്തികം, തം അനവസേസപരിയാദാനവസേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖാരദുക്ഖതായ പനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഉപാദിയതീതി ഉപാദി, വിപാകക്ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം. ഉപാദിസ്സ സേസം ഉപാദിസേസം, തം നത്ഥി ഏതിസ്സാതി അനുപാദിസേസാ, നിബ്ബാനധാതു, തായ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചായം കരണനിദ്ദേസോ. നിബ്ബാനധാതൂതി ച നിബ്ബായനമത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ സകലലോകബ്യാപിനീ സബ്ബസങ്ഗാഹിനീ ച സങ്ഖാരദുക്ഖതാ, തസ്മാ. ലോകസ്സാതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. തേന ‘‘ദുക്ഖമസ്സാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഏവമേത്ഥ ലോകസ്സ നീവരണാദീനി അജാനന്തേന, സമയന്തരപരിചയേന വാ തത്ഥ സംസയപക്ഖന്ദേന ഏകംസേനേവ ബ്യാകാതബ്ബത്താ സത്താധിട്ഠാനാ പുച്ഛാ കതാ, സാ ച അജാനനസ്സ, സംസയസ്സ വാ നീവരണാദിവിസയതായ ചതുബ്ബിധാ. പാളിയം പന നീവരണാദീനം ലോകോ ആധാരഭാവേന ഗാഥായം വുത്തോതി ഏകോ പഞ്ഹോതി ദസ്സിതന്തി. അയമേത്ഥ പുച്ഛാവിചയോ. വിസ്സജ്ജനവിചയോപി അദിട്ഠജോതിനീ വിസ്സജ്ജനാ വിമതിച്ഛേദിനീ ചാതിആദിനാ പുച്ഛാവിചയേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഏവം ഏകാധാരം പുച്ഛം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനേകാധാരം ദസ്സേതും ‘‘സവന്തി സബ്ബധീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സവന്തീതി സന്ദന്തി. സബ്ബധീതി സബ്ബേസു രൂപാദീസു ആയതനേസു. സോതാതി തണ്ഹാദിസോതാ. കിം നിവാരണന്തി തേസം കിം ആവരണം കാ രക്ഖാ. സംവരം ബ്രൂഹീതി തം നേസം നീവരണസങ്ഖാതം സംവരം കഥേഹി. കേന സോതാ പിധീയരേതി കേന ധമ്മേന തണ്ഹാദിസോതാ പിധിയ്യന്തി പച്ഛിജ്ജന്തീതി അയമേത്ഥ പദത്ഥോ. സേസം പാളിവസേനേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

തേ ദ്വേ പഞ്ഹാതി യദിപി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ പുച്ഛാവസേന പവത്തായ ചത്താരി പദാനി ചത്താരി വാക്യാനി. ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ പന അത്ഥസ്സ ദുവിധത്താ തേ ദ്വേ പഞ്ഹാ. കസ്മാതി ചേ? ‘‘ഇമേഹി ബഹ്വാധിവചനേന പുച്ഛിതാ’’തി ആഹ. തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഇമേ ഏതായ ഗാഥായ ഗഹിതാ അത്ഥാ യസ്മാ ബഹൂനി അധികിച്ച പവത്തവചനേന പുച്ഛിതാ, തസ്മാ തേ ദ്വേ പഞ്ഹാതി. ഏകതോ ഉപരി ബഹൂതി ഹി സാസനവോഹാരോ, തമേവ പുച്ഛായ ദുവിധത്ഥവിസയതം വിവരിതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യാഹി ഞാതിബ്യസനാദിസങ്ഖാതാഹി പാണവധാദീഹി ഏവ വാ ദുഗ്ഗതിഹേതുഭൂതാഹി ആപദാഹി സമം സഹ, സബ്ബഥാ വാ അയം ലോകോ ആപന്നോ അജ്ഝോത്ഥടോ. തംനിമിത്തേഹി ദസഹി കിലേസവത്ഥൂഹി സംകിലിട്ഠോ ച, തസ്സ തം ആപന്നാകാരം സംകിലിട്ഠാകാരഞ്ച ബുദ്ധിയം കത്വാ ആഹ – ‘‘ഏവം സമാപന്നസ്സ ഏവം സംകിലിട്ഠസ്സാ’’തി. വോദായതി സുജ്ഝതി ഏതേനാതി വോദാനം, സമഥവിപസ്സനാ. വുട്ഠാതി ഏതേന നിമിത്തതോ പവത്തതോ ചാതി വുട്ഠാനം, അരിയമഗ്ഗോ.

അസമാഹിതസ്സാതി നാനാരമ്മണേസു വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ. സവന്തീതി പവത്തന്തി. അഭിജ്ഝാതിആദി അസമാധാനഹേതുദസ്സനം. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവം അസമാഹിതസ്സാ’’തി. ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ഇധാപി അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേതി. സോതാനം സവനം യേഭുയ്യേന അനുരോധവസേനേവാതി ആഹ – ‘‘സവതി മനാപികേസു രൂപേസൂ’’തി. ഏത്ഥ ച ചക്ഖാദയോ സോതാനം ദ്വാരഭാവേന പവത്തമാനാ ഉപചാരവസേന സയം സവന്താ വിയ വുത്താ. ഇതീതി ഏവം. സബ്ബാതി സബ്ബസ്മാ. സബ്ബഥാതി സബ്ബപ്പകാരേന. ഇദം വോദാനന്തി ഇദം ‘‘പരിയുട്ഠാനവിഘാത’’ന്തി വുത്തം പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം വോദാനം.

വിസ്സജ്ജനഗാഥായ സതി തേസം നിവാരണന്തി വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ തേസം സോതാനം നിവാരണന്തി. സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീതി തമേവ സതിം സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി. പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേതി രൂപാദീസു അനിച്ചതാദിപടിവേധസാധികായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഏതേ സോതാ സബ്ബസോ പിധിയ്യന്തി, ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനവസേന സമുച്ഛിജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

നാവിഞ്ഛതീതി അഭിജ്ഝാദിപ്പവത്തിദ്വാരഭാവേന ചിത്തസന്താനം, പുഗ്ഗലം വാ നാകഡ്ഢതി. അനുസയപ്പഹാനം ഇധ പിധാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘പഞ്ഞായ അനുസയാ പഹീയന്തീ’’തി. യസ്മാ അനുസയനിമിത്തം പരിയുട്ഠാനം അനുസയാഭാവേ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുസയേസൂ’’തിആദി. ഇദാനി തമേവത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘തം യഥാ ഖന്ധവന്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാപി സോതാനം നിവാരണസങ്ഖാതം സംവരം പിധാനഞ്ച അജാനന്തേന തത്ഥ വാ സംസയിതേന ഏകംസികത്താ ധമ്മാധിട്ഠാനാ പുച്ഛാ കതാതി ഇധ പുച്ഛാവിചയോ വുത്തനയേനേവ വിസ്സജ്ജനവിചയോ ച വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച യേന അധിപ്പായേന ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി ഗാഥായ (സു. നി. ൧൦൩൮; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൭, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧; നേത്തി. ൪൫) സതിപി നിവാരണാദീനം ചതുന്നം പുച്ഛിതബ്ബഭാവേ ഏകോ പഞ്ഹോതി വുത്തം. തേന താവ സോതാനംയേവ സംവരോ പിധാനഞ്ച പുച്ഛിതന്തി സോതേ ഏകത്ഥവസേന ഗഹേത്വാ പുച്ഛായ ഏകാധിട്ഠാനഭാവതോ ഏകോ പഞ്ഹോതി വത്തബ്ബം സിയാ. സോതാനം വാ ബഹുഭാവതോ ബഹൂതി യത്തകാ സോതാ, തത്തകാ പഞ്ഹാതി. യേന പന അധിപ്പായേന ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ’’തി ഗാഥായം (സു. നി. ൧൦൪൦; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൯, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩; നേത്തി. ൪൫) സോതേ അനാമസിത്വാ സംവരപിധാനാനം വസേന ‘‘ദ്വേ പഞ്ഹാ’’തി വുത്തം. തേന പഠമഗാഥായം സതിപി നിവാരണാദീനം ലോകാധാരഭാവേ ലോകം അനാമസിത്വാ നിവാരണാദീനം വിഭാഗേന ചത്താരോ പഞ്ഹാതിപി വത്തബ്ബന്തി അയം നയോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി യസ്മാ പുച്ഛന്തോ ന കേവലം പുബ്ബേ അത്തനാ രചിതനിയാമേനേവ പുച്ഛതി, അഥ ഖോ ദേസനാകാലേ വുത്തധമ്മസ്സ അനുസന്ധിം ഗഹേത്വാപി പുച്ഛതി, തസ്മാ തസ്സ അനുസന്ധിം പുച്ഛായ വിചേതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘യാനി സോതാനീ’’തി ഗാഥായ അനന്തരം ‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ചാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യായം ഭഗവതാ വുത്താ പഞ്ഞാ, യാ ച സതി യഞ്ച തദവസേസം നാമരൂപം, ഏതം സബ്ബമ്പി കത്ഥ നിരുജ്ഝതി, ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹീതി.

വിസ്സജ്ജനഗാഥായം പനസ്സ യസ്മാ പഞ്ഞാസതിയോ നാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ താ വിസും ന വുത്താ. അയഞ്ചേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യം മം ത്വം, അജിത, ഏതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി അനന്തരഗാഥായം (സു. നി. ൧൦൪൨; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൧, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫; നേത്തി. ൧൧, ൪൫), യത്ഥ തം അസേസം ഉപരുജ്ഝതി, തം തേ വദാമി. തസ്സ തസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സഹേവ അപുബ്ബം അചരിമം ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി, ഏത്ഥേവ വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന നിരുജ്ഝതി, ഏതം വിഞ്ഞാണനിരോധം തസ്സ നിരോധോ നാതിവത്തതീതി വുത്തം ഹോതീതി. അയം പഞ്ഹേ അനുസന്ധിം പുച്ഛതീതി അനന്തരഗാഥായം സോതാനം പരിയുട്ഠാനാനുസയപ്പഹാനകിച്ചേന സദ്ധിം സതി പഞ്ഞാ ച വുത്താ, തം സുത്വാ തപ്പഹാനേ പഞ്ഞാസതീസു തിട്ഠന്തീസു താസം സന്നിസ്സയേന നാമരൂപേന ഭവിതബ്ബം, തഥാ ച സതി വട്ടതി ഏവ. കത്ഥ നു ഖോ ഇമാസം സനിസ്സയാനം പഞ്ഞാസതീനം അസേസനിരോധോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അയം പുച്ഛാ കതാതി ആഹ – ‘‘അയം പഞ്ഹേ…പേ… ധാതു’’ന്തി. തത്ഥ അനുസന്ധീയതി ദേസനാ ഏതായാതി അനുസന്ധി.

യായ പടിപദായ അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനധാതും അധിഗച്ഛന്തി, തം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനാസങ്ഖാതം പടിപദം സഹ വിസയേന ദസ്സേതും ‘‘തീണി ച സച്ചാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഖതാനീതി സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതാനീതി സങ്ഖതാനി. നിരോധധമ്മാനീതി നിരുജ്ഝനസഭാവാനി. ദുക്ഖം സമുദയോ മഗ്ഗോതി തേസം സരൂപദസ്സനം. നിരോധോ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘നിരോധോ അസങ്ഖതോ’’തി. സോ ഹി കേനചി പച്ചയേന ന സങ്ഖതോതി അസങ്ഖതോ. സഹ വിസയേന പഹാതബ്ബപഹായകസഭാവേസു അരിയസച്ചേസു പഹായകവിഭാഗമുഖേന പഹാതബ്ബവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ സമുദയോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ അവിജ്ജാവസേസാതി ദസ്സനമഗ്ഗേന പഹീനാവസേസാ അവിജ്ജാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച സേസ-സദ്ദോ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ മാനോ ഉദ്ധച്ചന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ. യഥാ ഹി അവിജ്ജാ, ഏവം ഏതേപി ധമ്മാ അപായഗമനീയസഭാവാ പഠമമഗ്ഗേന പഹീയന്തി ഏവാതി. ‘‘അവിജ്ജാനിരവസേസാ’’തിപി പാഠോ, ഏത്ഥാപി യഥാവുത്തേസു കാമച്ഛന്ദാദിപദേസുപി നിരവസേസ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. സാവസേസഞ്ഹി പുരിമമഗ്ഗദ്വയേന കാമച്ഛന്ദാദയോ പഹീയന്തി, ഇതരേഹി പന നിരവസേസന്തി. തേധാതുകേ ഇമാനി ദസ സംയോജനാനീതി ഏത്ഥ തേധാതുകേതി സംയോജനാനം വിസയദസ്സനം. തത്ഥ ഹി താനി സംയോജനവസേന പവത്തന്തി.

൧൨. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അധിട്ഠായാതി തം പഹായകം പത്വാ. യം പനാതി ഏത്ഥ യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ. ഇദം ഖയേ ഞാണന്തി യേന ഞാണേന ഹേതുഭൂതേന ‘‘ഖീണാ മേ ജാതീ’’തി അത്തനോ ജാതിയാ ഖീണഭാവം ജാനാതി, ഇദം ഏവം പച്ചവേക്ഖണസ്സ നിമിത്തഭൂതം അരഹത്തഫലഞാണം ഖയേ ഞാണം നാമ. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീതി ഏത്ഥാപി യന്തി ആനേതബ്ബം ‘‘യം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ഇദം അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അരഹത്തഫലഞാണവസേന അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ. അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ചിത്തുപ്പാദക്കണ്ഡ ൧൩൫-൧൪൨) പന ‘‘ഖയേ ഞാണം കിലേസക്ഖയകരേ അരിയമഗ്ഗേ ഞാണന്തി വുത്തം. അനുപ്പാദേ ഞാണം പടിസന്ധിവസേന അനുപ്പാദഭൂതേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം അനുപ്പാദപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നേ അരിയഫലേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ഇധ പന ഉഭയമ്പി അരഹത്തഫലഞാണവസേനേവ വിഭത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയ’’ന്തി, ‘‘ആരമ്മണസങ്കേതേന ദ്വേ നാമാനി ലബ്ഭന്തീ’’തി ച.

അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഹേട്ഠിമേസു തീസു ഫലേസു, ഉപരിമേസു ച തീസു മഗ്ഗേസു ഉപ്പത്തിയാ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം വിയ പഠമഫലുപ്പത്തിയാ അഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝതീതി ആഹ – ‘‘യഞ്ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദി. ഏതേന പഹാതബ്ബധമ്മാ വിയ ദസ്സനഭാവനാഹി അഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ തദവസേസഫലധമ്മാപി അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝന്തി. കോ പന വാദോ തേഭൂമകധമ്മാനന്തി ദസ്സേതി, ഏകാ പഞ്ഞാ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയത്താ. യദി ഏകാ, കഥം ദ്വിധാ വുത്താതി ആഹ ‘‘അപി ചാ’’തിആദി. ആരമ്മണസങ്കേതേനാതി ഖയേ അനുപ്പാദേതി ഇമായ ആരമ്മണസമഞ്ഞായ. സാ പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാതി യാ പുബ്ബേ സോതാനം പിധാനകിച്ചാ വുത്താ പഞ്ഞാ, സാ പജാനനസഭാവേന പഞ്ഞാ. ഇതരാ പന യഥാദിട്ഠം യഥാഗഹിതം ആരമ്മണം അപിലാപനട്ഠേന ഓഗാഹനട്ഠേന സതീതി.

൧൩. ഏവം ‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ചാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരിത്വാ ഇദാനി ‘‘നാമരൂപ’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥ യേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഇദം നാമരൂപ’’ന്തി ആഹ. നാമരൂപഞ്ച വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പാകടനാമരൂപമേവ വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യേ’’തിആദിമാഹ. തഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സഹചരണാദിനാ തദഞ്ഞേ ചിത്തചേതസികാ രൂപധമ്മാ ച ഗഹിതാ ഹോന്തീതി. നാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഖന്ധത്തയമേവ ഗഹിതന്തി ‘‘നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തം പന രൂപം സമ്പയുത്തന്തി? നയിദം സമ്പയുത്തപച്ചയവസേന വുത്തം. പചുരജനസ്സ പന അവിഭാഗേന ഗഹണീയസഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗാഥായ അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു പുച്ഛിതാതി തം ചതുരിദ്ധിപാദമുഖേന അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന പത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ഇദ്ധിപാദഭാവനാമൂലഭൂതാനി ഇന്ദ്രിയാനി സതിപഞ്ഞാഹി നിദ്ധാരേതും ‘‘തത്ഥ സതി ച പഞ്ഞാ ച ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി ആഹ. കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ സതി സിജ്ഝന്തീ ഏകന്തേന സമാധിം നിപ്ഫാദേതി. സതിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘സതി ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി, സതിന്ദ്രിയഞ്ച സമാധിന്ദ്രിയഞ്ചാ’’തി. തഥാ അനുസയസമുഗ്ഘാതവിധായിനീ പഞ്ഞാ സിജ്ഝമാനാ ന വിനാ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയം സിജ്ഝതീതി വുത്തം – ‘‘പഞ്ഞാ ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ഞിന്ദ്രിയഞ്ച വീരിയിന്ദ്രിയഞ്ചാ’’തി.

യാ ഇമേസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസൂതി ഇമേസു സതിആദീസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസു നിസ്സയപച്ചയതായ അധിട്ഠാനഭൂതേസു തംസഹജാതാ ഏവ യാ സദ്ദഹനാ. ‘‘ഇമേഹി ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹീ’’തിപി പാളി, തസ്സാ ഇമേഹി ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമ്പയുത്താതി വചനസേസോ, ആരമ്മണേ അഭിപ്പസാദലക്ഖണാ സദ്ധാ കത്തുകാമതാസഭാവസ്സ ഛന്ദസ്സ വിസേസപച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘യാ സദ്ധാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം ഛന്ദസമാധീ’’തി. സമാഹിതേ ചിത്തേതി വിപസ്സനാസമാധിനാ സമാഹിതേ ചിത്തേ. ഇദം പഹാനന്തി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനസാധകോ സമാധി പഹാനന്തി വുത്തോ പജഹതി ഏതേനാതി കത്വാ. ‘‘പധാന’’ന്തിപി പാഠോ, അഗ്ഗോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സമാധി ഏകോദീ’’തി വുച്ചതി.

‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ’’തിആദിനാ കായവചീചിത്തസങ്ഖാരസീസേന തംസമുട്ഠാപകാ വീരിയസങ്ഖാരാവ ഗഹിതാ. തേ ഹി യാവ ഭാവനാനിപ്ഫത്തി താവ ഏകരസേന സരണതോ സങ്കപ്പേതബ്ബതോ ച സരസങ്കപ്പാ’’തി വുത്താ ‘‘ഏവം മേ ഭാവനാ ഹോതൂ’’തി യഥാ ഇച്ഛിതാ, തഥാ പവത്തിയാ ഹേതുഭാവതോ. തദുഭയന്തി ഛന്ദസമാധിസങ്ഖാതഞ്ച പധാനസങ്ഖാരസങ്ഖാതഞ്ച വീരിയന്തി തം ഉഭയം. ഉഭയമേവ ഹി ഉപചാരവസേന അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ‘‘ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദ’’ന്തി വുത്തം. അഭിന്നമ്പി ഹി ഉപചാരവസേന ഭിന്നം വിയ കത്വാ വോഹരന്തി, യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി.

തത്ഥ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി വാ തായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി, പജ്ജതി ഏതേനാതി പാദോ, പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ പതിട്ഠാ അധിഗമൂപായോതി ഇദ്ധിപാദോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി. വിവേകനിസ്സിതന്തി തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതഞ്ച ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി അയം ഇദ്ധിപാദഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ വിപസ്സനാക്ഖണേ കിച്ചതോ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം. മഗ്ഗക്ഖണേ പന കിച്ചതോ സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം ആരമ്മണതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീതി. ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതന്തിആദീസു.

വിവേകത്താ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ, കേവലഞ്ചേത്ഥ വോസ്സഗ്ഗോ ദുവിധോ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ചാതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ വിപസ്സനാക്ഖണേ തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന കിലേസപ്പഹാനം. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ആരമ്മണകരണവസേന നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനം. തദുഭയമ്പി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ അത്ഥസംവണ്ണനാനയേ യുജ്ജതി. തഥാ ഹി അയം പഠമിദ്ധിപാദോ യഥാവുത്തേന പകാരേന കിലേസേ പരിച്ചജതി നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദതി. വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഇമിനാ പന വചനേന വോസ്സഗ്ഗത്ഥം പരിണമന്തം പരിണതഞ്ച പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഇദ്ധിപാദഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ യഥാ പഠമോ ഇദ്ധിപാദോ കിലേസപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥം നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥഞ്ച പരിപച്ചതി, യഥാ ച പരിപക്കോ ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേതീതി. സേസിദ്ധിപാദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – യഥാ ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തിതോ സമാധി ഛന്ദസമാധി. ഏവം വീരിയം ചിത്തം വീമംസം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തിതോ സമാധി വീമംസാസമാധീതി.

൧൪. ന കേവലം ചതുത്ഥഇദ്ധിപാദോ ഏവ സമാധിഞാണമൂലകോ, അഥ ഖോ സബ്ബോപീതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബോ സമാധി ഞാണമൂലകോ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ ഞാണാനുപരിവത്തീ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം കസ്മാ സോ ഏവ വീമംസാസമാധീതി വുത്തോതി? വീമംസം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തിതത്താതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തത്ഥ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ഞാണമൂലകോ. അധിഗമപഞ്ഞായ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ. പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ ഞാണാനുപരിവത്തി. അഥ വാ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ഞാണമൂലകോ. ഉപചാരപഞ്ഞായ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ. അപ്പനാപഞ്ഞായ ഞാണാനുപരിവത്തി. ഉപചാരപഞ്ഞായ വാ ഞാണമൂലകോ. അപ്പനാപഞ്ഞായ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ. അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞായ ഞാണാനുപരിവത്തീതി വേദിതബ്ബം.

യഥാ പുരേതി യഥാ സമാധിസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേന പുരേ പുബ്ബേ അതീതാസു ജാതീസു അസങ്ഖ്യേയ്യേസുപി സംവട്ടവിവട്ടേസു അത്തനോ പരേസഞ്ച ഖന്ധം ഖന്ധൂപനിബദ്ധഞ്ച ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥി, തഥാ പച്ഛാ സമാധിസ്സ അനാഗതംസഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേന അനാഗതാസു ജാതീസു അസങ്ഖ്യേയ്യേസുപി സംവട്ടവിവട്ടേസു അത്തനോ പരേസഞ്ച ഖന്ധം ഖന്ധൂപനിബദ്ധഞ്ച ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

യഥാ പച്ഛാതി യഥാ സമാധിസ്സ ചേതോപരിയഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേന അനാഗതേസു സത്തസു ദിവസേസു പരസത്താനം ചിത്തം ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥി, തഥാ പുരേ അതീതേസു സത്തസു ദിവസേസു പരസത്താനം ചിത്തം ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. യഥാ ദിവാതി യഥാ ദിവസഭാഗേ സൂരിയാലോകേന അന്ധകാരസ്സ വിധമിതത്താ ചക്ഖുമന്താനം സത്താനം ആപാഥഗതം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സുവിഞ്ഞേയ്യം. തഥാ രത്തിന്തി തഥാ രത്തിഭാഗേ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേപി അന്ധകാരേ വത്തമാനേ സമാധിസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനുപരിവത്തിതായ ദുപ്പടിവിജ്ഝം രൂപായതനം നത്ഥി.

യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ ച രത്തിയം തഥാ ദിവാപി അതിസുഖുമം കേനചി തിരോഹിതം യഞ്ച അതിദൂരേ, തം സബ്ബരൂപം ദുപ്പടിവിജ്ഝം നാമ നത്ഥി. യഥാ ച രൂപായതനേ വുത്തം, തഥാ സമാധിസ്സ ദിബ്ബസോതഞാണാനുപരിവത്തിതായ സദ്ദായതനേ ച നേതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഇതി വിവടേന ചേതസാ’’തിആദി. തത്ഥ അപരിയോനദ്ധേനാതി അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ പാരിബന്ധകകിലേസേഹി അനജ്ഝോത്ഥടേന, അപരിയോനദ്ധത്താ ഏവ സപ്പഭാസം ചിത്തം. ഏതേനേവ സമാധിസ്സ ഇദ്ധിവിധഞാണാനുപരിവത്തിതാപി വുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി ഇദ്ധിപാദസമ്പയുത്താനി സേക്ഖസ്സ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘കുസലാനീ’’തി. ചിത്തസഹഭൂനീതിആദി തേസം വിഞ്ഞാണനിരോധേന നിരോധദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തഥാ ‘‘നാമരൂപഞ്ചാ’’തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘ന കേവലം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഏവ, അഥ ഖോ നാമരൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണഹേതുകം വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധാ നിരുജ്ഝതീ’’തി.

തസ്സാതി വിഞ്ഞാണസ്സ. ഹേതൂതി തണ്ഹാഅവിജ്ജാദികോ. അനാഹാരന്തി പദസ്സ അത്ഥവിവരണം. അനഭിനന്ദിതന്തി അഭിനന്ദനഭൂതായ തണ്ഹായ പഹീനത്താ ഏവ അപത്ഥിതം. തതോ ഏവ അപ്പടിസന്ധികം വിഞ്ഞാണം തം നിരുജ്ഝതി. യഥാ ച വിഞ്ഞാണം, ഏവം നാമരൂപമ്പി വിഞ്ഞാണസങ്ഖാതസ്സ ഹേതുനോ പച്ചയസ്സ ച അഭാവാ തപ്പച്ചയാനം സങ്ഖാരാദീനം അഭാവാ അഹേതു അപ്പച്ചയം. സേസം പാകടമേവ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയോപി വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഏവം അനുസന്ധിപുച്ഛമ്പി ദസ്സേത്വാ ഹേട്ഠാ സത്താധിട്ഠാനാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ച പുച്ഛാ വിസും വിസും ദസ്സിതാതി ഇദാനി താ സഹ ദസ്സേതും ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥായം പദത്ഥോ – സങ്ഖാതധമ്മാതി അനിച്ചാദിവസേന പരിവീമംസിതധമ്മാ, അരഹതം ഏതം അധിവചനം. സേക്ഖാതി സീലാദീനി സിക്ഖമാനാ അവസേസാ അരിയപുഗ്ഗലാ. പുഥൂതി ബഹൂ സത്തജനാ. തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹീതി തേസം സേഖാസേഖാനം നിപകോ പണ്ഡിതോ ത്വം ഭഗവാ പടിപത്തിം പുട്ഠോ മേ ബ്രൂഹീതി. സേസം പാളിവസേനേവ വിഞ്ഞായതി.

൧൫. കിസ്സാതി കിസ്സ ഹേതു, കേന കാരണേനാതി അത്ഥോ. സേഖാസേഖവിപസ്സനാ പുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനയോഗേനാതി സേഖേ അസേഖേ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനേ ച പുച്ഛനയോഗേന, പുച്ഛാവിധിനാതി അത്ഥോ.

വിസ്സജ്ജനഗാഥായം കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാതി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേന ന അഭിഗിജ്ഝേയ്യ. മനസാനാവിലോ സിയാതി ബ്യാപാദവിതക്കാദയോ കായദുച്ചരിതാദയോ ച മനസോ ആവിലഭാവകരേ ധമ്മേ പജഹന്തോ ചിത്തേന അനാവിലോ ഭവേയ്യ. യസ്മാ പന അസേക്ഖോ അനിച്ചതാദിവസേന സബ്ബധമ്മാനം പരിതുലിതത്താ കുസലോ സബ്ബധമ്മേസു കായാനുപസ്സനാസതിആദീഹി ച സതോ സബ്ബകിലേസാനം ഭിന്നത്താ ഉത്തമഭിക്ഖുഭാവം പത്തോ ച ഹുത്വാ സബ്ബഇരിയാപഥേസു പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘കുസലോ…പേ… പരിബ്ബജേ’’തി ആഹാതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

തത്ഥ യം പുച്ഛാഗാഥായം ‘‘നിപകോ’’തി പദം വുത്തം, തം ഭഗവന്തം സന്ധായ വുത്തം, ഭഗവതോ ച നേപക്കം ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തം അനാവരണഞാണദസ്സനേന ദീപേതബ്ബന്തി അനാവരണഞാണം താവ കമ്മദ്വാരഭേദേഹി വിഭജിത്വാ സേഖാസേഖപടിപദം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തം. തേന സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനേന തഥാഗതസ്സ സേഖാസേഖപടിപത്തിദേസനാകോസല്ലമേവ വിഭാവേതി. തത്ഥ കോ ചാതി ക്വ ച, കസ്മിം വിസയേതി അത്ഥോ. തം വിസയം ദസ്സേതി ‘‘യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനി ചാ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഞാണദസ്സനം നാമ ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘സബ്ബം സങ്ഖതം അനിച്ചം ദുക്ഖം സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പന തസ്മിം വിസയേ യേന അപ്പവത്തി, സോ പടിഘാതോതി, ഏതേന ലക്ഖണത്തയപ്പടിവേധസ്സ ദുരഭിസമ്ഭവതം അനഞ്ഞസാധാരണതഞ്ച ദസ്സേതി. ലക്ഖണത്തയവിഭാവനേന ഹി ഭഗവതോ ചതുസച്ചപ്പടിവേധം സമ്മാസമ്ബോധിഞ്ച പണ്ഡിതാ പടിജാനന്തി.

അഞ്ഞാണം അദസ്സനന്തി തം പടിഘാതം സരൂപതോ ദസ്സേതി. ഛളാരമ്മണസഭാവപ്പടിച്ഛാദകോ ഹി സമ്മോഹോ ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോതി. യസ്മിം വിസയേ ഞാണദസ്സനം ഉപ്പത്തിരഹം, തത്ഥേവ തസ്സ പടിഘാതേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനി ചാ’’തി. യഥാ ഇധ പുരിസോതിആദി ഉപമാദസ്സനം. തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – പുരിസോ വിയ സബ്ബോ ലോകോ, താരകരൂപാനി വിയ ഛ ആരമ്മണാനി, തസ്സ പുരിസസ്സ താരകരൂപാനം ദസ്സനം വിയ ലോകസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി യഥാരഹം ഛളാരമ്മണജാനനം, തസ്സ പുരിസസ്സ താരകരൂപാനി പസ്സന്തസ്സാപി ‘‘ഏത്തകാനി സതാനി, ഏത്തകാനി സഹസ്സാനീ’’തിആദിനാ ഗണനസങ്കേതേന അജാനനം വിയ ലോകസ്സ രൂപാദിആരമ്മണം കഥഞ്ചി ജാനന്തസ്സാപി അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയാനവബോധോതി. സേസം പാകടമേവ.

ഇദാനി യേഹി പദേഹി ഭഗവതാ ആയസ്മതോ അജിതസ്സ സേഖാസേഖപടിപദാ വുത്താ, തേസം പദാനം അത്ഥം വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ സേഖേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി നിപാതമത്തം, തസ്മിം വാ വിസ്സജ്ജനേ. സേഖേനാതി സിക്ഖാ ഏതസ്സ സീലന്തി സേഖോ, തേന സേഖേന. ദ്വീസു ധമ്മേസൂതി ദുവിധേസു ധമ്മേസൂതി അധിപ്പായോ. പരിയുട്ഠാനീയേസൂതി ദോസേന പരിയുട്ഠിതേന യത്ഥ പരിവത്തിതബ്ബം, തേസു ആഘാതവത്ഥൂസൂതി അത്ഥോ. ‘‘പടിഘട്ഠാനീയേസൂ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ഗേധപടിസേധചോദനായം ഗേധനിമിത്തോ ദോസോ ഗേധേ സതി ഹോതീതി തതോപി ചിത്തസ്സ രക്ഖിതബ്ബതാ നിദ്ധാരേത്വാ വുത്താ. യസ്മാ പന ഭഗവതാ ‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൫; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൪, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮; നേത്തി. ൧൫-൧൭) വുത്തം, തസ്മാ ‘‘തത്ഥ യാ ഇച്ഛാ’’തിആദിനാ ഗേധവസേന നിദ്ദേസോ കതോ. അഥ വാ ദോസതോ ചിത്തസ്സ രക്ഖിതബ്ബതാ ഗാഥായ ദുതിയപാദേന വുത്തായേവാതി ദട്ഠബ്ബാ. ദുതിയപാദേന ഹി സേസകിലേസവോദാനധമ്മാ ദസ്സിതാ. തഥാ ഹി ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭേദതോ സമ്മാവായാമസ്സ വിസയഭാവേന സബ്ബേ സംകിലേസവോദാനധമ്മേ ചതുധാ വിഭജിത്വാ സമ്മപ്പധാനമുഖേന സേഖപടിപദം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സേഖോ അഭിഗിജ്ഝന്തോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനാവിലസങ്കപ്പോതി ആവിലാനം കാമസങ്കപ്പാദീനം അഭാവേന അനാവിലസങ്കപ്പോ. തതോ ഏവ ച അനഭിഗിജ്ഝന്തോ വായമതി, വീരിയം പവത്തേതി. കഥം വായമതീതി ആഹ – ‘‘സോ അനുപ്പന്നാന’’ന്തിആദി.

തത്ഥ സോതി ഉത്തരിവിസേസത്ഥായ പടിപജ്ജമാനോ സേക്ഖോ. അനുപ്പന്നാനന്തി അനിബ്ബത്താനം. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. അകുസലാനം ധമ്മാനന്തി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. അനുപ്പാദായാതി ന ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാസങ്ഖാതം കുസലച്ഛന്ദം ഉപ്പാദേതി. വായമതീതി പയോഗപരക്കമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി കായികചേതസികവീരിയം കരോതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി തേനേവ സഹജാതവീരിയേന ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി പധാനവീരിയം കരോതി. വായമതീതിആദീനി പന ചത്താരി പദാനി ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മസാതച്ചകിരിയാഹി യോജേതബ്ബാനി. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി അനുപ്പന്നാതി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനം പാപധമ്മാനം. പഹാനായാതി പജഹനത്ഥായ. അനുപ്പന്നാനം കുസലാനന്തി അനിബ്ബത്താനം കോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. ഉപ്പാദായാതി ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഉപ്പന്നാനന്തി നിബ്ബത്താനം. ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അസമ്മോസായാതി അനസ്സനത്ഥം. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനം ഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. ഭാവനായാതി വഡ്ഢിയാ. പാരിപൂരിയാതി പരിപൂരണത്ഥായാതി അയം താവ പദത്ഥോ.

൧൬. ‘‘കതമേ അനുപ്പന്നാ’’തിആദി അകുസലധമ്മാ കുസലധമ്മാ ച യാദിസാ അനുപ്പന്നാ യാദിസാ ച ഉപ്പന്നാ, തേ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇമേ അനുപ്പന്നാതി ഇമേ കാമവിതക്കാദയോ അസമുദാചാരവസേന വാ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന വാ അനുപ്പന്നാ നാമ. അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നാ നാമ അകുസലാ ധമ്മാ നത്ഥി. വിതക്കത്തയഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. അകുസലമൂലാനീതി അനുസയാ ഏവ സബ്ബേസം അകുസലാനം മൂലഭാവതോ ഏവം വുത്താ, ന ലോഭാദയോ ഏവ. ഇമേ ഉപ്പന്നാ അനുസയാ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാ അസമുഗ്ഘാടിതുപ്പന്നാതിആദിഉപ്പന്നപരിയായസബ്ഭാവതോ നാമവസേന ഉപ്പന്നാ നാമ, ന വത്തമാനഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഇമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി ഇമേ സോതാപന്നസ്സ സദ്ധാദയോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ നാമ, കോ പന വാദോ പുഥുജ്ജനാനന്തി ദസ്സേതി. കുസലസദ്ദോ ചേത്ഥ ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൫൮ ആദയോ) വിയ അനവജ്ജപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി ഇമേ പഠമമഗ്ഗേ സദ്ധാദയോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ നാമ.

സതിപട്ഠാനഭാവനായ സുനിഗ്ഗഹിതോ കാമവിതക്കോതി ആഹ – ‘‘യേന കാമവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സതിന്ദ്രിയ’’ന്തി. അനവജ്ജസുഖപദട്ഠാനേന അവിക്ഖേപേന ചേതോദുക്ഖസന്നിസ്സയോ വിക്ഖേപപച്ചയോ ബ്യാപാദവിതക്കോ സുനിഗ്ഗഹിതോതി വുത്തം – ‘‘യേന ബ്യാപാദവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സമാധിന്ദ്രിയ’’ന്തി. കുസലേസു ധമ്മേസു ആരദ്ധവീരിയോ പരാപരാധം സുഖേന സഹതീതി വീരിയേന വിഹിംസാവിതക്കോ സുനിഗ്ഗഹിതോതി ആഹ – ‘‘യേന വിഹിംസാവിതക്കം വാരേതി, ഇദം വീരിയിന്ദ്രിയ’’ന്തി. സമാധിആദീനമ്പി യഥാസകംപടിപക്ഖപ്പഹാനം പഞ്ഞവന്തസ്സേവ ഇജ്ഝതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘യേന ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ’’തിആദി.

ഏതേസം യഥാനിദ്ധാരിതാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സവിസയേ ജേട്ഠകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇമേസഞ്ച സദ്ധാദീനം സേഖാനം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബത്തിയാ സബ്ബേപി സേഖാ ധമ്മാ മത്ഥകപ്പത്താ ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം സേഖോ’’തിആദിനാ സേഖപടിപദം നിഗമേതി.

൧൭. ഏവം സേഖപടിപദം വിഭജിത്വാ ഇദാനി അസേഖപടിപദം വിഭജിതും ‘‘കുസലോ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബധമ്മാനന്തി ഇമിനാ പദേന വുത്തധമ്മേ താവ വിഭജിത്വാ തത്ഥ അസേക്ഖസ്സ കോസല്ലം ദസ്സേതും ‘‘ലോകോ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തം വുത്തത്ഥമേവ. കിലേസലോകേന ഭവലോകോ സമുദാഗച്ഛതീതി കാമാവചരധമ്മം നിസ്സായ രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ സമുദാഗമേതീതി അത്ഥോ. സോതി സോ മഹഗ്ഗതധമ്മേസു, പരിത്തമഹഗ്ഗതധമ്മേസു വാ ഠിതോ. ഇന്ദ്രിയാനി നിബ്ബത്തേതീതി സീലസമാധയോ നിബ്ബേധഭാഗിയേ കത്വാ വിമുത്തിപരിപാചനീയാനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഉപ്പാദേതി. ഇന്ദ്രിയേസു ഭാവിയമാനേസൂതി യഥാവുത്തഇന്ദ്രിയേസു വഡ്ഢിയമാനേസു രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹാദിവസേന നേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞാ ഭവതി.

ദസ്സനപരിഞ്ഞാതി ഞാതപരിഞ്ഞാ. ഭാവനാപരിഞ്ഞാതി തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാ ച. ‘‘സാ ദുവിധേനാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം ‘‘യദാ ഹി സേഖോ’’തിആദിനാ വിവരതി. തത്ഥ ‘‘നിബ്ബിദാസഹഗതേഹി സഞ്ഞാമനസികാരേഹീ’’തി ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനം ദസ്സേതി. യദാ ഹി സേഖോതി ചേത്ഥ സിക്ഖനസീലതായ കല്യാണപുഥുജ്ജനോപി സേഖപദേന സങ്ഗഹിതോതി കത്വാ ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ കോസല്ലം ഗച്ഛന്തി ദസ്സനകോസല്ലഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദാ കല്യാണപുഥുജ്ജനോ പുബ്ബഭാഗസിക്ഖം സിക്ഖന്തോ നിബ്ബിദാസഹഗതേഹി സഞ്ഞാമനസികാരേഹി ഞേയ്യം പരിജാനാതി, തദാ തസ്സ തേ വിപസ്സനാധമ്മാ ദസ്സനകോസല്ലം പഠമമഗ്ഗഞാണം ഗച്ഛന്തി സമ്പാപുണന്തി തേന സദ്ധിം ഘടേന്തി. യദാ പന സോതാപന്നാദിസേഖോ വുത്തനയേന നേയ്യം പരിജാനാതി, തദാ തസ്സ തേ വിപസ്സനാധമ്മാ ഭാവനാകോസല്ലം ഗച്ഛന്തീതി.

തം ഞാണന്തി യാ പുബ്ബേ നേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞാ വുത്താ, തം നേയ്യപരിജാനനഞാണം. പഞ്ചവിധേന വേദിതബ്ബന്തി വിസയഭേദേന തസ്സ ഭേദം ദസ്സേതി. ധമ്മാനം സലക്ഖണേ ഞാണന്തി രൂപാരൂപധമ്മാനം കക്ഖളഫുസനാദിസലക്ഖണേ ഞാണം. തം പന യസ്മാ സബ്ബം നേയ്യം ഹേതുഹേതുഫലഭേദതോ ദുവിധമേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ച അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ചാ’’തി നിദ്ദിട്ഠം.

പരിഞ്ഞാതി തീരണപരിഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ. യസ്മാ പനസ്സ രൂപാരൂപധമ്മേ സലക്ഖണതോ പച്ചയതോ ച അഭിജാനിത്വാ കുസലാദിവിഭാഗേഹി തേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന ജാനനാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഏവം അഭിജാനിത്വാ യാ പരിജാനനാ, ഇദം കുസല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവംഗഹിതാതി ഏവം അനിച്ചാദിതോ കലാപസമ്മസനാദിവസേന ഗഹിതാ സമ്മസിതാ. ഇദം ഫലം നിബ്ബത്തേന്തീതി ഇദം ഉദയബ്ബയഞാണാദികം ഫലം പടിപാടിയാ ഉപ്പാദേന്തി, നിമിത്തസ്സ കത്തുഭാവേന ഉപചരണതോ യഥാ അരിയഭാവകരാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീതി. തേസന്തി ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം. ഏവംഗഹിതാനന്തി ഏവംപവത്തിതാനം. അയം അത്ഥോതി അയം സച്ചാനം അനുബോധപടിവേധോ അത്ഥോ. യഥാ ഹി പരിഞ്ഞാപഞ്ഞാ സമ്മസിതബ്ബധമ്മേ സമ്മസനധമ്മേ തത്ഥ സമ്മസനാകാരം പരിജാനാതി, ഏവം സമ്മസനഫലമ്പി പരിജാനാതീതി കത്വാ അയം നയോ ദസ്സിതോ.

യേ അകുസലാതി സമുദയസച്ചമാഹ. സബ്ബേ ഹി അകുസലാ സമുദയപക്ഖിയാതി. യേ കുസലാതി മഗ്ഗധമ്മാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ. യദിപി ഫലധമ്മാപി സച്ഛികാതബ്ബാ, ചതുസച്ചപ്പടിവേധസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ ‘‘കതമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ, യം അസങ്ഖത’’ന്തി വുത്തം. അത്ഥകുസലോതി പച്ചയുപ്പന്നേസു അത്ഥേസു കുസലോ. ധമ്മകുസലോതി പച്ചയധമ്മേസു കുസലോ. പാളിഅത്ഥപാളിധമ്മാ വാ അത്ഥധമ്മാ. കല്യാണതാകുസലോതി യുത്തതാകുസലോ, ചതുനയകോവിദോതി അത്ഥോ, ദേസനായുത്തികുസലോ വാ. ഫലതാകുസലോതി ഖീണാസവഫലകുസലോ. ‘‘ആയകുസലോ’’തിആദീസു ആയോതി വഡ്ഢി. സാ അനത്ഥഹാനിതോ അട്ഠുപ്പത്തിതോ ച ദുവിധാ. അപായാതി അവഡ്ഢി. സാപി അത്ഥഹാനിതോ അനട്ഠുപ്പത്തിതോ ച ദുവിധാ. ഉപായോതി സത്താനം അച്ചായികേ കിച്ചേ വാ ഭയേ വാ ഉപ്പന്നേ തസ്സ തികിച്ഛനസമത്ഥം ഠാനുപ്പത്തികാരണം, തത്ഥ കുസലോതി അത്ഥോ. ഖീണാസവോ ഹി സബ്ബസോ അവിജ്ജായ പഹീനത്താ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തോ ഏതേസു ആയാദീസു കുസലോതി. ഏവം അസേഖസ്സ കോസല്ലം ഏകദേസേന വിഭാവേത്വാ പുന അനവസേസതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹതാ കോസല്ലേന സമന്നാഗതോ’’തി ആഹ.

പരിനിട്ഠിതസിക്ഖസ്സ അസേഖസ്സ സതോകാരിതായ അഞ്ഞം പയോജനം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥ’’ന്തി. ഇദാനി യഥാനിദ്ദിട്ഠം സേഖാസേഖപടിപദം നിഗമേന്തോ ‘‘ഇമാ ദ്വേ ചരിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബോജ്ഝന്തി ബുജ്ഝിതബ്ബം. തം ചതുബ്ബിധന്തി തം ബോജ്ഝം ചതുബ്ബിധം, ചതുസച്ചഭാവതോ. ഏവം ജാനാതീതി ഏവം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന യോ ജാനാതി. അയം വുച്ചതീതി അയം അസേഖോ സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ നിപ്പരിയായേന ‘‘സതോ അഭിക്കമതീ’’തിആദിനാ വുച്ചതീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇധാപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയാ പുബ്ബേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ ച മഹാഥേരോ വിചയഹാരം വിഭജന്തോ അജിതസുത്തവസേന (സു. നി. ൧൦൩ ആദയോ; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൫൭ ആദയോ, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧ ആദയോ) പുച്ഛാവിചയം വിസ്സജ്ജനവിചയഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സുത്തന്തരേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയാനം നയം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം പുച്ഛിതബ്ബം, ഏവം വിസ്സജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ ഏവന്തി ഇമിനാ നയേന. പുച്ഛിതബ്ബന്തി പുച്ഛാ കാതബ്ബാ, ആചിക്ഖിതബ്ബാ വാ, വിവേചേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏവം വിസ്സജ്ജിതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സുത്തസ്സ ചാതിആദി അനുഗീതിവിചയനിദസ്സനം. അനുഗീതി അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച സമാനേതബ്ബാതി സുത്തന്തരദേസനാസങ്ഖാതാ അനുഗീതി അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച സംവണ്ണിയമാനേന സുത്തേന സമാനാ സദിസീ കാതബ്ബാ, തസ്മിം വാ സുത്തേ സമ്മാ ആനേതബ്ബാ. അത്ഥാപഗതന്തി അത്ഥതോ അപേതം, അസമ്ബന്ധത്ഥം വാ ദസദാളിമാദിവചനം വിയ. തേനേവാഹ ‘‘സമ്ഫപ്പലാപം ഭവതീ’’തി. ഏതേന അത്ഥസ്സ സമാനേതബ്ബതായ കാരണമാഹ. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സാതി അസമ്മാവുത്തസ്സ. ദുന്നയോതി ദുക്ഖേന നേതബ്ബോ, നേതും വാ അസക്കുണേയ്യോ. ബ്യഞ്ജനുപേതന്തി സഭാവനിരുത്തിസമുപേതം.

ഏവം അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേത്വാ നിദ്ദേസവാരേ ‘‘സുത്തസ്സ യോ പവിചയോ’’തി സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം വിഭജിതും ‘‘സുത്തഞ്ച പവിചിനിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തസ്സ വിചിനനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം ഇദം സുത്തം ആഹച്ചവചന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആഹച്ചവചനന്തി ഭഗവതോ ഠാനകരണാനി ആഹച്ച അഭിഹന്ത്വാ പവത്തവചനം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാമം ദേസിതസുത്തന്തി അത്ഥോ. അനുസന്ധിവചനന്തി സാവകഭാസിതം. തഞ്ഹി ഭഗവതോ വചനം അനുസന്ധേത്വാ പവത്തനതോ ‘‘അനുസന്ധിവചന’’ന്തി വുത്തന്തി. നീതത്ഥന്തി യഥാരുതവസേന ഞാതബ്ബത്ഥം. നേയ്യത്ഥന്തി നിദ്ധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബത്ഥം. സംകിലേസഭാഗിയന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ പട്ഠാനവാരവണ്ണനായം ആവി ഭവിസ്സതി. യസ്മാ പന ഭഗവതോ ദേസനാ സോളസവിധേ സാസനപട്ഠാനേ ഏകം ഭാഗം അഭജന്തീ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോപി നയോ വിചേതബ്ബഭാവേന ഇധ നിക്ഖിത്തോ.

കുഹിം ഇമസ്സ സുത്തസ്സാതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ കസ്മിം പദേസേ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു. സബ്ബാനി സച്ചാനി പസ്സിതബ്ബാനീതി ദുക്ഖസച്ചം സുത്തസ്സ ‘‘കുഹിം കസ്മിം പദേസേ കസ്മിം വാ പദേ പസ്സിതബ്ബം നിദ്ധാരേത്വാ വിചേതും, സമുദയസച്ചം നിരോധസച്ചം മഗ്ഗസച്ചം കുഹിം പസ്സിതബ്ബം ദട്ഠബ്ബം നിദ്ധാരേത്വാ വിചേതു’’ന്തി ഏവം സബ്ബാനി സച്ചാനി ഉദ്ധരിത്വാ വിചേതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ. ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേതി ഏവം സുത്തം പവിചേതബ്ബന്തി ആദിതോ മജ്ഝതോ പരിയോസാനതോ ച ഏവം ഇമിനാ പുച്ഛാവിചയാദിനയേന സുത്തം പവിചിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനപുബ്ബാപരാനുഗീതിവിചയാ പാളിയം സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. അസ്സാദാദിവിചയോ പന സച്ചനിദ്ധാരണമുഖേന നയതോ ദസ്സിതോ, സോ നിദ്ദേസവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തബ്ബിചയേനേവ ച പദവിചയോ സിദ്ധോതി.

വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.