൧൬. സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൫൦. തത്ഥ കതമോ സമാരോപനോ ഹാരോതി സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേതി യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ഏകസ്മിം കാരണഭൂതേ ധമ്മേ സുത്തേന ഗഹിതേ. യത്തകാനി പദട്ഠാനാനി ഓതരന്തീതി യത്തകാനി അഞ്ഞേസം കാരണഭൂതാനി തസ്മിം ധമ്മേ സമോസരന്തി. സബ്ബാനി താനി സമാരോപയിതബ്ബാനീതി സബ്ബാനി താനി പദട്ഠാനാനി പദട്ഠാനഭൂതാ ധമ്മാ സമ്മാ നിദ്ധാരണവസേന ആനേത്വാ ദേസനായ ആരോപേതബ്ബാ, ദേസനാരുള്ഹേ വിയ കത്വാ കഥേതബ്ബാതി അത്ഥോ. യഥാ ആവട്ടേ ഹാരേ ‘‘ഏകമ്ഹി പദട്ഠാനേ, പരിയേസതി സേസകം പദട്ഠാന’’ന്തി (നേത്തി. ൪ നിദ്ദേസവാര) വചനതോ അനേകേസം പദട്ഠാനാനം പരിയേസനാ വുത്താ, ഏവമിധാപി ബഹൂനം പദട്ഠാനാനം സമാരോപനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ആവട്ടേ ഹാരേ’’തി ആഹ. ന കേവലം പദട്ഠാനവസേനേവ സമാരോപനാ, അഥ ഖോ വേവചനഭാവനാപഹാനവസേനപി സമാരോപനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ സമാരോപനാ ചതുബ്ബിധാ’’തിആദിമാഹ.

കസ്മാ പനേത്ഥ പദട്ഠാനവേവചനാനി ഗഹിതാനി, നനു പദട്ഠാനവേവചനഹാരേ ഏവ അയമത്ഥോ വിഭാവിതോതി? സച്ചമേതം, ഇധ പന പദട്ഠാനവേവചനഗ്ഗഹണം ഭാവനാപഹാനാനം അധിട്ഠാനവിസയദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ തേസം അധിവചനവിഭാഗദസ്സനത്ഥഞ്ച. ഏവഞ്ഹി ഭാവനാപഹാനാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി ഹോന്തി സുകരാനി ച പഞ്ഞാപേതും. ഇദം പദട്ഠാനന്തി ഇദം തിവിധം സുചരിതം ബുദ്ധാനം സാസനസ്സ ഓവാദസ്സ വിസയാധിട്ഠാനഭാവതോ പദട്ഠാനം. തത്ഥ ‘‘കായിക’’ന്തിആദിനാ തീഹി സുചരിതേഹി സീലാദയോ തയോ ഖന്ധേ സമഥവിപസ്സനാ തതിയചതുത്ഥഫലാനി ച നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതി, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. വനീയതീതി വനം, വനതി, വനുതേ ഇതി വാ വനം. തത്ഥ യസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണാ കാമതണ്ഹായ, നിമിത്തഗ്ഗാഹോ അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹസ്സ, അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി തപ്പടിബന്ധഛന്ദരാഗാദീനം, അനുസയാ ച പരിയുട്ഠാനാനം കാരണാനി ഹോന്തി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ച കാമഗുണാ’’തിആദി വുത്തം.

൫൧. അയം വേവചനേന സമാരോപനാതി യോ ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി സേക്ഖഫലം, അനാഗാമിഫലം, കാമധാതുസമതിക്കമന’’ന്തി ഏതേഹി പരിയായവചനേഹി തതിയഫലസ്സ നിദ്ദേസോ, തഥാ യോ ‘‘അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അസേക്ഖഫലം, അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം, തേധാതുകസമതിക്കമന’’ന്തി ഏതേഹി പരിയായവചനേഹി ചതുത്ഥഫലസ്സ നിദ്ദേസോ, യോ ച ‘‘പഞ്ഞിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദീഹി പരിയായവചനേഹി പഞ്ഞായ നിദ്ദേസോ, അയം വേവചനേഹി ച സമാരോപനാ.

തസ്മാതിഹ ത്വം, ഭിക്ഖു, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹീതിആദി ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. കേവലം തത്ഥ ഏകലക്ഖണത്താ അവുത്താനമ്പി വുത്തഭാവദസ്സനവസേനേവ ആഗതം, ഇധ ഭാവനാസമാരോപനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ. കായാനുപസ്സനാ വിസേസതോ അസുഭാനുപസ്സനാ ഏവ കാമരാഗതദേകട്ഠകിലേസാനം ഏകന്തപടിപക്ഖാതി അസുഭസഞ്ഞാ കബളീകാരാഹാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസാ കാമുപാദാനം കാമയോഗോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ കാമാസവോ കാമോഘോ രാഗസല്ലം രൂപധമ്മപരിഞ്ഞായ പടിപക്ഖകിലേസാ രൂപധമ്മേസു രാഗോ ഛന്ദാഗതിഗമനന്തി ഏതേസം പാപധമ്മാനം പഹാനായ സംവത്തതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ’’തിആദിനാ.

തഥാ വേദനാനുപസ്സനാ വിസേസതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനാതി, സാ –

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദക്ഖി നം അനിച്ചതോ’’തി. (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩) –

ആദിവചനതോ സബ്ബം വേദനം ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പസ്സന്തീ സുഖസഞ്ഞായ വേദനാഹേതുപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസാനം ഗോസീലാദീഹി ഭവസുദ്ധി ഹോതീതി വേദനാസ്സാദേന പവത്തസ്സ ഭവുപാദാനസങ്ഖാതസ്സ സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ വേദനാവസേന ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯; ൧൦.൭൯; ധ. സ. ൧൨൩൭; വിഭ. ൯൦൯, ൯൬൦) ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ ദോസസല്ലസ്സ വേദനാസ്സാദവസേനേവ പവത്തസ്സ ഭവയോഗഭവാഭവഭവോഘസങ്ഖാതസ്സ ഭവരാഗസ്സ ഭവപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകകിലേസാനം വേദനാവിസയസ്സ രാഗസ്സ ദോസാഗതിഗമനസ്സ ച പഹാനായ സംവത്തതീതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ’’തിആദിനാ.

തഥാ ചിത്താനുപസ്സനാ വിസേസതോ അനിച്ചാനുപസ്സനാതി, സാ ചിത്തം ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പസ്സന്തീ തത്ഥ യേഭുയ്യേന സത്താ നിച്ചസഞ്ഞിനോതി നിച്ചസഞ്ഞായ വിഞ്ഞാണാഹാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസാനം നിച്ചാഭിനിവേസപടിപക്ഖതോ ഏവ ദിട്ഠുപാദാനം ദിട്ഠിയോഗസീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥദിട്ഠാസവദിട്ഠോഘസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിച്ചസഞ്ഞാനിമിത്തസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ (ധ. സ. ൧൨൩൯; വിഭ. ൮൩൨, ൮൬൬, ൯൬൨) മാനസല്ലസ്സ സഞ്ഞാപരിഞ്ഞായ പടിപക്ഖകിലേസാനം സഞ്ഞായ രാഗസ്സ ദിട്ഠാഭിനിവേസസ്സ അപ്പഹീനത്താ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഭയാഗതിഗമനസ്സ ച പഹാനായ സംവത്തതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ’’തിആദിനാ.

തഥാ ധമ്മാനുപസ്സനാ വിസേസതോ അനത്തസഞ്ഞാതി, സാ സങ്ഖാരേസു അത്തസഞ്ഞായ മനോസഞ്ചേതനാഹാരപരിഞ്ഞായ പടിപക്ഖകിലേസാനം സക്കായദിട്ഠിയാ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൮൭, ൨൦൨-൨൦൩; ൩.൨൭) പവത്തസ്സ മിച്ഛാഭിനിവേസസ്സ മിച്ഛാഭിനിവേസഹേതുകായ അവിജ്ജായോഗഅവിജ്ജാസവഅവിജ്ജോഘമോഹസല്ലസങ്ഖാതായ അവിജ്ജായ സങ്ഖാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസാനം സങ്ഖാരേസു രാഗസ്സ മോഹാഗതിഗമനസ്സ ച പഹാനായ സംവത്തതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ’’തിആദിനാ. സേസം ഉത്താനമേവ.

സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ.