൧. ദേസനാഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ

ഏവം സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ നാനാവണ്ണാനി മുത്തപുപ്ഫാനി പകിരന്തോ വിയ സുസിക്ഖിതസിപ്പാചരിയവിചാരിതേസു സുരത്തസുവണ്ണാലങ്കാരേസു നാനാവിധരംസിജാലസമുജ്ജലാനി വിവിധാനി മണിരതനാനി ബന്ധന്തോ വിയ മഹാപഥവിം പരിവത്തേത്വാ പപ്പടകോജം ഖാദാപേന്തോ വിയ യോജനികമധുഗണ്ഡം പീളേത്വാ സുമധുരസം പായേന്തോ വിയ ച ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ നാനാസുത്തപദേസേ ഉദാഹരന്തോ സോളസ ഹാരേ വിഭജിത്വാ ഇദാനി തേ ഏകസ്മിംയേവ സുത്തേ യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ഹാരസമ്പാതവാരം ആരഭി. ആരഭന്തോ ച യായം നിദ്ദേസവാരേ –

൫൨. ‘‘സോളസ ഹാരാ പഠമം, ദിസലോചനതോ ദിസാ വിലോകേത്വാ;

സങ്ഖിപിയ അങ്കുസേന ഹി, നയേഹി തീഹി നിദ്ദിസേ സുത്ത’’ന്തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. യസ്മാ തം ഹാരവിഭങ്ഗവാരോ നപ്പയോജേതി, വിപ്പകിണ്ണവിസയത്താ, നയവിചാരസ്സ ച അന്തരിതത്താ. അനേകേഹി സുത്തപദേസേഹി ഹാരാനം വിഭാഗദസ്സനമേവ ഹി ഹാരവിഭങ്ഗവാരോ. ഹാരസമ്പാതവാരോ പന തം പയോജേതി, ഏകസ്മിംയേവ സുത്തപദേസേ സോളസ ഹാരേ യോജേത്വാവ തദനന്തരം നയസമുട്ഠാനസ്സ കഥിതത്താ. തസ്മാ ‘‘സോളസ ഹാരാ പഠമ’’ന്തി ഗാഥം പച്ചാമസിത്വാ ‘‘തസ്സാ നിദ്ദേസോ കുഹിം ദട്ഠബ്ബോ, ഹാരസമ്പാതേ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘തസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസോ കത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഏതേന സുത്തേസു ഹാരാനം യോജനാനയദസ്സനം ഹാരസമ്പാതവാരോതി ദസ്സേതി. ഹാരസമ്പാതപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഏവ.

അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാതി ചക്ഖുദ്വാരാദീസു സതിആരക്ഖാഭാവേന അഗുത്തേന ചിത്തേന. മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേനാതി സസ്സതാദിമിച്ഛാഭിനിവേസദൂസിതേന. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേനാതി ചിത്തസ്സ കായസ്സ ച അകല്യതാലക്ഖണേഹി ഥിനമിദ്ധേഹി അജ്ഝോത്ഥടേന. വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീതി കിലേസമാരാദീനം യഥാകാമം കരണീയോ ഹോതീതി അയം താവ ഗാഥായ പദത്ഥോ.

പമാദന്തി ‘‘അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാ’’തി ഇദം പദം ഛസു ദ്വാരേസു സതിവോസഗ്ഗലക്ഖണം പമാദം കഥേതി. തം മച്ചുനോ പദന്തി തം പമജ്ജനം ഗുണമാരണതോ മച്ചുസങ്ഖാതസ്സ മാരസ്സ വസവത്തനട്ഠാനം, തേന ‘‘അരക്ഖിതേന ചിത്തേന, വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീ’’തി പഠമപാദം ചതുത്ഥപാദേന സമ്ബന്ധിത്വാ ദസ്സേതി. സോ വിപല്ലാസോതി യം അനിച്ചസ്സ ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ ‘‘നിച്ച’’ന്തി ദസ്സനം, സോ വിപല്ലാസോ വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ. തേനേവാഹ – ‘‘വിപരീതഗ്ഗാഹലക്ഖണോ വിപല്ലാസോ’’തി. സബ്ബം വിപല്ലാസസാമഞ്ഞേന ഗഹേത്വാ തസ്സ അധിട്ഠാനം പുച്ഛതി ‘‘കിം വിപല്ലാസയതീ’’തി. സാമഞ്ഞസ്സ ച വിസേസോ അധിട്ഠാനഭാവേന വോഹരീയതീതി ആഹ – ‘‘സഞ്ഞം ചിത്തം ദിട്ഠിമിതീ’’തി. തം ‘‘വിപല്ലാസയതീ’’തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേസു സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ സബ്ബമുദുകോ, അനിച്ചാദികസ്സ വിസയസ്സ മിച്ഛാവസേന ഉപട്ഠിതാകാരഗ്ഗഹണമത്തം മിഗപോതകാനം തിണപുരിസകേസു പുരിസോതി ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ വിയ. ചിത്തവിപല്ലാസോ തതോ ബലവതരോ, അമണിആദികേ വിസയേ മണിആദിആകാരേന ഉപട്ഠഹന്തേ തഥാ സന്നിട്ഠാനം വിയ നിച്ചാദിതോ സന്നിട്ഠാനമത്തം. ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ പന സബ്ബബലവതരോ യം യം ആരമ്മണം യഥാ യഥാ ഉപട്ഠാതി, തഥാ തഥാ നം സസ്സതാദിവസേന ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവിസന്തോ പവത്തതി. തത്ഥ സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസസ്സ കാരണം, ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസസ്സ കാരണം ഹോതി.

ഇദാനി വിപല്ലാസാനം പവത്തിട്ഠാനം വിസയം ദസ്സേതും ‘‘സോ കുഹിം വിപല്ലാസയതി, ചതൂസു അത്തഭാവവത്ഥൂസൂ’’തി ആഹ. തത്ഥ അത്തഭാവവത്ഥൂസൂതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. തേ ഹി ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, ‘‘അത്താ’’തി ഭവതി ഏത്ഥ ബുദ്ധി വോഹാരോ ചാതി അത്തഭാവോ, സോ ഏവ സുഭാദീനം വിപല്ലാസസ്സ ച അധിട്ഠാനഭാവതോ വത്ഥു ചാതി ‘‘അത്തഭാവവത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി. ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ തേസം സബ്ബവിപല്ലാസമൂലഭൂതായ സക്കായദിട്ഠിയാ പവത്തിട്ഠാനഭാവേന അത്തഭാവവത്ഥുതം ദസ്സേത്വാ പുന വിപല്ലാസാനം പവത്തിആകാരേന സദ്ധിം വിസയം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘രൂപം പഠമം വിപല്ലാസവത്ഥു അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വുത്തം. തം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യം. പുന മൂലകാരണവസേന വിപല്ലാസേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ ചിത്തസ്സ സംകിലേസാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അവിജ്ജാരഹിതാ തണ്ഹാ നത്ഥി, അവിജ്ജാ ച സുഭസുഖസഞ്ഞാനമ്പി പച്ചയോ ഏവ, തഥാപി തണ്ഹാ ഏതാസം സാതിസയം പച്ചയോതി ദസ്സേതും ‘‘തണ്ഹാനിവുതം…പേ… ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വുത്തം. ദിട്ഠിനിവുതന്തി ദിട്ഠിസീസേന അവിജ്ജാ വുത്താതി അവിജ്ജാനിവുതന്തി അത്ഥോ. കാമഞ്ചേത്ഥ തണ്ഹാരഹിതാ ദിട്ഠി നത്ഥി, തണ്ഹാപി ദിട്ഠിയാ പച്ചയോ ഏവ. തണ്ഹാപി ‘‘നിച്ചം അത്താ’’തി അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്താനം തഥാപവത്തമിച്ഛാഭിനിവേസസ്സ മോഹോ വിസേസപച്ചയോതി ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠിനിവുതം…പേ… അത്താ’’തി വുത്തം.

യോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോതി ‘‘അനിച്ചേ നിച്ചം, അനത്തനി അത്താ’’തി പവത്തമ്പി വിപല്ലാസദ്വയം സന്ധായാഹ – ‘‘സോ അതീതം രൂപം…പേ… അതീതം വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി. ഏതേന അട്ഠാരസവിധോപി പുബ്ബന്താനുകപ്പികവാദോ പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം വിപല്ലാസാനം വസേന ഹോതീതി ദസ്സേതി. തണ്ഹാവിപല്ലാസോതി തണ്ഹാമൂലകോ വിപല്ലാസോ. ‘‘അസുഭേ സുഭം, ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി ഏതം വിപല്ലാസദ്വയം സന്ധായ വദതി. അനാഗതം രൂപം അഭിനന്ദതീതി അനാഗതം രൂപം ദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേന അഭിനന്ദതി. അനാഗതം വേദനം, സഞ്ഞം, സങ്ഖാരേ, വിഞ്ഞാണം അഭിനന്ദതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏതേന ചതുചത്താലീസവിധോപി അപരന്താനുകപ്പികവാദോ യേഭുയ്യേന പുരിമാനം ദ്വിന്നം വിപല്ലാസാനം വസേന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ദ്വേ ധമ്മാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാതി ഏവം പരമസാവജ്ജസ്സ വിപല്ലാസസ്സ മൂലകാരണന്തി വിസേസതോ ദ്വേ ധമ്മാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ചാതി തേ സരൂപതോ ദസ്സേതി. താഹി വിസുജ്ഝന്തം ചിത്തം വിസുജ്ഝതീതി പടിപക്ഖവസേനപി താസം ഉപക്കിലേസഭാവംയേവ വിഭാവേതി, ന ഹി തണ്ഹാഅവിജ്ജാസു പഹീനാസു കോചി സംകിലേസധമ്മോ ന പഹീയതീതി. യഥാ ച വിപല്ലാസാനം മൂലകാരണം തണ്ഹാവിജ്ജാ, ഏവം സകലസ്സാപി വട്ടസ്സ മൂലകാരണന്തി യഥാനുസന്ധിനാവ ഗാഥം നിട്ഠപേതും ‘‘തേസ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേസന്തി യേസം അരക്ഖിതം ചിത്തം മിച്ഛാദിട്ഠിഹതഞ്ച, തേസം. ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാന’’ന്തിആദിനാ മാരസ്സ വസഗമനേന അനാദിമതിസംസാരേ സംസരണന്തി ദസ്സേതി.

ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേനാതി ഏത്ഥ ‘‘ഥിനം നാമാ’’തിആദിനാ ഥിനമിദ്ധാനം സരൂപം ദസ്സേതി. തേഹി ചിത്തസ്സ അഭിഭൂതതാ സുവിഞ്ഞേയ്യാവാതി തം അനാമസിത്വാ കിലേസമാരഗ്ഗഹണേനേവ തംനിമിത്താ അഭിസങ്ഖാരമാരഖന്ധമാരമച്ചുമാരാ ഗഹിതാ ഏവാതി ‘‘കിലേസമാരസ്സ ച സത്തമാരസ്സ ചാ’’തി ച-സദ്ദേന വാ തേസമ്പി ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സോ ഹി നിവുതോ സംസാരാഭിമുഖോതി സോ മാരവസം ഗതോ, തതോ ഏവ നിവുതോ കിലേസേഹി യാവ ന മാരബന്ധനം ഛിജ്ജതി, താവ സംസാരാഭിമുഖോവ ഹോതി, ന വിസങ്ഖാരാഭിമുഖോതി അധിപ്പായോ. ഇമാനി ഭഗവതാ ദ്വേ സച്ചാനി ദേസിതാനി. കഥം ദേസിതാനി?

തത്ഥ ദുവിധാ കഥാ അഭിധമ്മനിസ്സിതാ ച സുത്തന്തനിസ്സിതാ ച. താസു അഭിധമ്മനിസ്സിതാ നാമ അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാതി രത്തമ്പി ചിത്തം അരക്ഖിതം, ദുട്ഠമ്പി ചിത്തം അരക്ഖിതം, മൂള്ഹമ്പി ചിത്തം അരക്ഖിതം. തത്ഥ രത്തം ചിത്തം അട്ഠന്നം ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാനം വസേന വേദിതബ്ബം, ദുട്ഠം ചിത്തം ദ്വിന്നം പടിഘചിത്തുപ്പാദാനം വസേന വേദിതബ്ബം, മൂള്ഹം ചിത്തം ദ്വിന്നം മോമൂഹചിത്തുപ്പാദാനം വസേന വേദിതബ്ബം. യാവ ഇമേസം ചിത്തുപ്പാദാനം വസേന ഇന്ദ്രിയാനം അഗുത്തി അഗോപായനാ അപാലനാ അനാരക്ഖാ സതിവോസഗ്ഗോ പമാദോ ചിത്തസ്സ അസംവരോ, ഏവം അരക്ഖിതം ചിത്തം ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിഹതം നാമ ചിത്തം ചതുന്നം ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാനം വസേന വേദിതബ്ബം, ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതം നാമ ചിത്തം പഞ്ചന്നം സസങ്ഖാരികാകുസലചിത്തുപ്പാദാനം വസേന വേദിതബ്ബം. ഏവം സബ്ബേപി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ ഹോന്തി. തേ ‘‘കതമേ ധമ്മാ അകുസലാ? യസ്മിം സമയേ അകുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തിആദിനാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. ൩൬൫) അകുസലചിത്തുപ്പാദദേസനാവസേന വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബാ. മാരസ്സാതി ഏത്ഥ പഞ്ച മാരാ. തേസു കിലേസമാരസ്സ ചതുന്നം ആസവാനം ചതുന്നം ഓഘാനം ചതുന്നം യോഗാനം ചതുന്നം ഗന്ഥാനം ചതുന്നം ഉപാദാനാനം അട്ഠന്നം നീവരണാനം ദസന്നം കിലേസവത്ഥൂനം വസേന ആസവഗോച്ഛകാദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪-൧൯, ൧൧൦൨) വുത്തനയേന, തഥാ ‘‘ജാതിമദോ ഗോത്തമദോ ആരോഗ്യമദോ’’തിആദിനാ ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൩൨) ആഗതാനം സത്തന്നം കിലേസാനഞ്ച വസേന വിഭാഗോ വത്തബ്ബോ. അയം താവേത്ഥ അഭിധമ്മനിസ്സിതാ കഥാ.

സുത്തന്തനിസ്സിതാ (മ. നി. ൧.൩൪൭; അ. നി. ൧൧.൧൭) പന അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാതി ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ, യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന …പേ… ഘാനേന… ജിവ്ഹായ… കായേന… മനസാ…പേ… മനിന്ദ്രിയേന സംവരം ആപജ്ജതി (മ. നി. ൧.൩൪൭, ൪൧൧, ൪൨൧; ൨.൪൧൯; ൩.൧൫, ൭൫). ഏവം അരക്ഖിതം ചിത്തം ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേന ചാതി മിച്ഛാദിട്ഠിഹതം നാമ ചിത്തം പുബ്ബന്തകപ്പനവസേന വാ അപരന്തകപ്പനവസേന വാ പുബ്ബന്താപരന്തകപ്പനവസേന വാ മിച്ഛാഭിനിവിസന്തസ്സ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ ‘‘സസ്സതോ ലോകോതി വാ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി (വിഭ. ൯൩൭; പടി. മ. ൧.൧൪൦) വാ യാ ദിട്ഠി, തായ ഹതം ഉപഹതം. യാ ച ഖോ ‘‘ഇമാ ചത്താരോ സസ്സതവാദാ…പേ… പഞ്ച പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ’’തി ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൩൦ ആദയോ) പഞ്ചത്തയേ (മ. നി. ൩.൨൧ ആദയോ) ച ആഗതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ, താസം വസേന ചിത്തസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിഹതഭാവോ കഥേതബ്ബോ.

ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേനാതി ഥിനം നാമ ചിത്തസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ. മിദ്ധം നാമ വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ. തഥാ ഥിനം അനുസ്സാഹസംഹനനം. മിദ്ധം അസത്തിവിഘാതോ. ഇതി ഥിനേന മിദ്ധേന ച ചിത്തം അഭിഭൂതം അജ്ഝോത്ഥടം ഉപദ്ദുതം സങ്കോചനപ്പത്തം ലയാപന്നം. വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീതി വസോ നാമ ഇച്ഛാ ലോഭോ അധിപ്പായോ രുചി ആകങ്ഖാ ആണാ ആണത്തി. മാരോതി പഞ്ച മാരാ – ഖന്ധമാരോ അഭിസങ്ഖാരമാരോ മച്ചുമാരോ ദേവപുത്തമാരോ കിലേസമാരോതി. ഗച്ഛതീതി തേസം വസം ഇച്ഛം…പേ… ആണത്തിം ഗച്ഛതി ഉപഗച്ഛതി ഉപേതി വത്തതി അനുവത്തതി നാതിക്കമതീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ യഥാവുത്താ അകുസലാ ധമ്മാ, തണ്ഹാവിജ്ജാ ഏവ വാ സമുദയസച്ചം. യോ സോ ‘‘വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തോ, സോ യേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ, തേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചം. ഏവം ഭഗവതാ ഇധ ദ്വേ സച്ചാനി ദേസിതാനി. തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖം സമുദയോ ചാ’’തി. തേസം ഭഗവാ പരിഞ്ഞായ ച പഹാനായ ച ധമ്മം ദേസേതീതി വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ സമുദയസ്സ പഹാനായാ’’തി വുത്തം. കഥം ദേസേതീതി ചേ –

‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സ, സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ;

സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ, ഞത്വാന ഉദയബ്ബയം;

ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂ ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ’’തി. (ഉദാ. ൩൨) –

ഗാഥായ. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ അരക്ഖിതേന ചിത്തേന വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതി, തസ്മാ സതിസംവരേന മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം രക്ഖണേന രക്ഖിതചിത്തോ അസ്സ. സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോതി യസ്മാ കാമസങ്കപ്പാദിമിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരോ തഥാ തഥാ അയോനിസോ വികപ്പേത്വാ നാനാവിധാനി മിച്ഛാദസ്സനാനി ഗണ്ഹാതി. തതോ ഏവ ച മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേന ചിത്തേന വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതി, തസ്മാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിസമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ അസ്സ. സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാതി സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരതായ വിധുതമിച്ഛാദസ്സനോ കമ്മസ്സകതാലക്ഖണം യഥാഭൂതഞാണലക്ഖണഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ സീലസമാധീസു യുത്തപ്പയുത്തോ. തതോ ഏവ ച ഞത്വാന ഉദയബ്ബയം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സമപഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഉപ്പാദം നിരോധഞ്ച ഞത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അനുക്കമേന അരിയമഗ്ഗേ ഗണ്ഹന്തോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂ ഭിക്ഖു സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേതി ഏവം സബ്ബസോ ഭിന്നകിലേസത്താ ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ യഥാസമ്ഭവം തിവിധദുക്ഖതായോഗേന ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതാ സബ്ബാപി ഗതിയോ ജഹേയ്യ, താസം പരഭാഗേ നിബ്ബാനേ തിട്ഠേയ്യാതി അത്ഥോ.

യം തണ്ഹായ അവിജ്ജായ ച പഹാനം, അയം നിരോധോതി പഹാനസ്സ നിരോധസ്സ പച്ചയഭാവതോ അസങ്ഖതധാതു പഹാനം നിരോധോതി ച വുത്താ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനീതി പുരിമഗാഥായ പുരിമാനി ദ്വേ, പച്ഛിമഗാഥായ പച്ഛിമാനി ദ്വേതി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ഭാസിതാനി ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. തേസു സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം, സബ്ബഗതിജഹനം ഫലം, രക്ഖിതചിത്തതാദികോ ഉപായോ, അരക്ഖിതചിത്തതാദിനിസേധനമുഖേന രക്ഖിതചിത്തതാദീസു നിയോജനം ഭഗവതോ ആണത്തീതി. ഏവം ദേസനാഹാരപദത്ഥാ അസ്സാദാദയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തേനേവാഹ – ‘‘നിയുത്തോ ദേസനാഹാരസമ്പാതോ’’തി.

ദേസനാഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.