൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൫൧. ചതുത്ഥവഗ്ഗസ്സ പഠമേ രസേസൂതി അമ്ബിലമധുരതിത്തകകടുകലോണികഖാരികകസാവാദിഭേദേസു സായനീയേസു. ഗേധം അകരന്തി ഗിദ്ധിം അകരോന്തോ, തണ്ഹം അനുപ്പാദേന്തോതി വുത്തം ഹോതി. അലോലോതി ‘‘ഇദം സായിസ്സാമി, ഇദം സായിസ്സാമീ’’തി ഏവം രസവിസേസേസു അനാകുലോ. അനഞ്ഞപോസീതി പോസേതബ്ബകസദ്ധിവിഹാരികാദിവിരഹിതോ, കായസന്ധാരണമത്തേന സന്തുട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ വാ പുബ്ബേ ഉയ്യാനേ രസേസു ഗേധകരണലോലോ ഹുത്വാ അഞ്ഞപോസീ ആസിം, ഏവം അഹുത്വാ യായ തണ്ഹായ ലോലോ ഹുത്വാ രസേസു ഗേധം കരോതി, തം തണ്ഹം ഹിത്വാ ആയതിം തണ്ഹാമൂലകസ്സ അഞ്ഞസ്സ അത്തഭാവസ്സ അനിബ്ബത്തനേന അനഞ്ഞപോസീതി ദസ്സേതി. അഥ വാ അത്ഥഭഞ്ജനകട്ഠേന കിലേസാ ‘‘അഞ്ഞേ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം അപോസനേന അനഞ്ഞപോസീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സപദാനചാരീതി അവോക്കമ്മചാരീ അനുപുബ്ബചാരീ, ഘരപടിപാടിം അഛഡ്ഡേത്വാ അഡ്ഢകുലഞ്ച ദലിദ്ദകുലഞ്ച നിരന്തരം പിണ്ഡായ പവിസമാനോതി അത്ഥോ. കുലേ കുലേ അപ്പടിബദ്ധചിത്തോതി ഖത്തിയകുലാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി കിലേസവസേന അലഗ്ഗചിത്തോ, ചന്ദൂപമോ നിച്ചനവകോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൬൫; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൨൧).

പഠമം.

൧൫൨. ദുതിയേ ആവരണാനീതി നീവരണാനേവ, താനി അത്ഥതോ ഉരഗസുത്തേ (സു. നി. ൧ ആദയോ) വുത്താനി. താനി പന യസ്മാ അബ്ഭാദയോ വിയ ചന്ദം സൂരിയം വാ ചേതോ ആവരന്തി, തസ്മാ ‘‘ആവരണാനി ചേതസോ’’തി വുത്താനി. താനി ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ പഹായ. ഉപക്കിലേസേതി ഉപഗമ്മ ചിത്തം വിബാധേന്തേ അകുസലേ ധമ്മേ, വത്ഥോപമാദീസു (മ. നി. ൧.൭൦ ആദയോ) വുത്തേ അഭിജ്ഝാദയോ വാ. ബ്യപനുജ്ജാതി പനുദിത്വാ വിനാസേത്വാ, വിപസ്സനാമഗ്ഗേന പജഹിത്വാതി അത്ഥോ. സബ്ബേതി അനവസേസേ. ഏവം സമഥവിപസ്സനാസമ്പന്നോ പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠിനിസ്സയസ്സ പഹീനത്താ അനിസ്സിതോ. സേസമഗ്ഗേഹി ഛേത്വാ തേധാതുകഗതം സിനേഹദോസം, തണ്ഹാരാഗന്തി വുത്തം ഹോതി. സിനേഹോ ഏവ ഹി ഗുണപടിപക്ഖതോ സിനേഹദോസോതി വുത്തോ. സേസം വുത്തനയമേവ (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൬൬).

ദുതിയം.

൧൫൩. തതിയേ വിപിട്ഠികത്വാനാതി പിട്ഠിതോ കത്വാ, ഛഡ്ഡേത്വാ ജഹിത്വാതി അത്ഥോ. സുഖം ദുഖഞ്ചാതി കായികം സാതാസാതം. സോമനസ്സദോമനസ്സന്തി ചേതസികം സാതാസാതം. ഉപേക്ഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖം. സമഥന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമഥമേവ. വിസുദ്ധന്തി പഞ്ചനീവരണവിതക്കവിചാരപീതിസുഖസങ്ഖാതേഹി നവഹി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ അതിസുദ്ധം, നിദ്ധന്തസുവണ്ണമിവ വിഗതൂപക്കിലേസന്തി അത്ഥോ.

അയം പന യോജനാ – വിപിട്ഠികത്വാന സുഖം ദുക്ഖഞ്ച പുബ്ബേവ, പഠമജ്ഝാനൂപചാരഭൂമിയംയേവ ദുക്ഖം, തതിയജ്ഝാനൂപചാരഭൂമിയഞ്ച സുഖന്തി അധിപ്പായോ. പുന ആദിതോ വുത്തം ച-കാരം പരതോ നേത്വാ ‘‘സോമനസ്സം ദോമനസ്സഞ്ച വിപിട്ഠികത്വാന പുബ്ബേവാ’’തി അധികാരോ. തേന സോമനസ്സം ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരേ, ദോമനസ്സഞ്ച ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേയേവാതി ദീപേതി. ഏതാനി ഹി ഏതേസം പരിയായതോ പഹാനട്ഠാനാനി. നിപ്പരിയായതോ പന ദുക്ഖസ്സ പഠമജ്ഝാനം, ദോമനസ്സസ്സ ദുതിയജ്ഝാനം, സുഖസ്സ തതിയജ്ഝാനം, സോമനസ്സസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനം പഹാനട്ഠാനം. യഥാഹ – ‘‘പഠമജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ഏത്ഥുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതീ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൫൧൦). തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം. പരതോ പുബ്ബേവാതി തീസു പഠമജ്ഝാനദീസു ദുക്ഖദോമനസ്സസുഖാനി വിപിട്ഠികത്വാ ഏത്ഥേവ ച ചതുത്ഥജ്ഝാനേ സോമനസ്സം വിപിട്ഠികത്വാ ഇമായ പടിപദായ ലദ്ധാനുപേക്ഖം സമഥം വിസുദ്ധം ഏകോ ചരേ ഇതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൬൭; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൨൩).

തതിയം.

൧൫൪. ചതുത്ഥേ ആരദ്ധം വീരിയം അസ്സാതി ആരദ്ധവിരിയോ. ഏതേന അത്തനോ വീരിയാരമ്ഭം ആദിവീരിയം ദസ്സേതി. പരമത്ഥോ വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തത്ഥ പത്തിയാ പരമത്ഥപത്തിയാ. ഏതേന വീരിയാരമ്ഭേന പത്തബ്ബഫലം ദസ്സേതി. അലീനചിത്തോതി ഏതേന വീരിയുപത്ഥമ്ഭാനം ചിത്തചേതസികാനം അലീനതം ദസ്സേതി. അകുസീതവുത്തീതി ഏതേന ഠാനാസനചങ്കമാദീസു കായസ്സ അനവസീദനം. ദള്ഹനിക്കമോതി ഏതേന ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ചാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൨; അ. നി. ൨.൫; മഹാനി. ൧൯൬) ഏവം പവത്തം പദഹനവീരിയം ദസ്സേതി. യം തം അനുപുബ്ബസിക്ഖാദീസു പദഹന്തോ ‘‘കായേന ചേവ പരമത്ഥസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച നം അതിവിജ്ഝ പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ ഏതേന മഗ്ഗസമ്പയുത്തവീരിയം ദസ്സേതി. തഞ്ഹി ദള്ഹഞ്ച ഭാവനാപാരിപൂരിഗതത്താ, നിക്കമോ ച സബ്ബസോ പടിപക്ഖാ നിക്ഖന്തത്താ, തസ്മാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോപി ദള്ഹോ നിക്കമോ അസ്സാതി ‘‘ദള്ഹനിക്കമോ’’തി വുച്ചതി. ഥാമബലൂപപന്നോതി മഗ്ഗക്ഖണേ കായഥാമേന ഞാണബലേന ച ഉപപന്നോ. അഥ വാ ഥാമഭൂതേന ബലേന ഉപപന്നോതി ഥാമബലൂപപന്നോ, ഥിരഞാണബലൂപപന്നോതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന തസ്സ വീരിയസ്സ വിപസ്സനാഞാണസമ്പയോഗം ദീപേന്തോ യോനിസോ പദഹനഭാവം സാധേതി. പുബ്ബഭാഗമജ്ഝിമഉക്കട്ഠവീരിയവസേന വാ തയോപി പാദാ യോജേതബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൬൮).

ചതുത്ഥം.

൧൫൫. പഞ്ചമേ പടിസല്ലാനന്തി തേഹി തേഹി സത്തസങ്ഖാരേഹി പടിനിവത്തിത്വാ സല്ലീനം, ഏകത്തസേവിതാ ഏകീഭാവോ കായവിവേകോതി അത്ഥോ. ഝാനന്തി പച്ചനീകഝാപനതോ ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനതോ ച ചിത്തവിവേകോ വുച്ചതി. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നീവരണാദിപച്ചനീകഝാപനതോ കസിണാദിആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനതോ ച ‘‘ഝാന’’ന്തി വുച്ചതി. വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി സത്തസഞ്ഞാദിപച്ചനീകഝാപനതോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനതോ ച ‘‘ഝാന’’ന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനമേവ അധിപ്പേതം. ഏവമേതം പടിസല്ലാനഞ്ച ഝാനഞ്ച അരിഞ്ചമാനോതി അജഹമാനോ അനിസ്സജ്ജമാനോ. ധമ്മേസൂതി വിപസ്സനുപഗേസു പഞ്ചക്ഖന്ധാദിധമ്മേസു. നിച്ചന്തി സതതം സമിതം അബ്ബോകിണ്ണം. അനുധമ്മചാരീതി തേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തമാനേന അനുഗതം വിപസ്സനാധമ്മം ചരമാനോ. അഥ വാ ധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ ധമ്മാതി നവ ലോകുത്തരധമ്മാ, തേസം ധമ്മാനം അനുലോമോ ധമ്മോതി അനുധമ്മോ, വിപസ്സനായേതം അധിവചനം. തത്ഥ ‘‘ധമ്മാനം നിച്ചം അനുധമ്മചാരീ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം വിഭത്തിബ്യത്തയേന ‘‘ധമ്മേസൂ’’തി വുത്തം സിയാ. ആദീനവം സമ്മസിതാ ഭവേസൂതി തായ അനുധമ്മചാരിതാസങ്ഖാതായ വിപസ്സനായ അനിച്ചാകാരാദിദോസം തീസു ഭവേസു സമനുപസ്സന്തോ ഏവം ഇമായ കായവിവേകചിത്തവിവേകം അരിഞ്ചമാനോ സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാസങ്ഖാതായ പടിപദായ അധിഗതോതി വത്തബ്ബോ ഏകോ ചരേതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൬൯; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൨൫).

പഞ്ചമം.

൧൫൬. ഛട്ഠേ തണ്ഹക്ഖയന്തി നിബ്ബാനം, ഏവം ദിട്ഠാദീനവായ തണ്ഹായ ഏവ അപ്പവത്തിം. അപ്പമത്തോതി സാതച്ചകാരീ. അനേളമൂഗോതി അലാലാമുഖോ. അഥ വാ അനേളോ ച അമൂഗോ ച, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ഹിതസുഖസമ്പാപകം സുതമസ്സ അത്ഥീതി സുതവാ, ആഗമസമ്പന്നോതി വുത്തം ഹോതി. സതീമാതി ചിരകതാദീനം അനുസ്സരിതാ. സങ്ഖാതധമ്മോതി ധമ്മൂപപരിക്ഖായ പരിഞ്ഞാതധമ്മോ. നിയതോതി അരിയമഗ്ഗേന നിയാമം പത്തോ. പധാനവാതി സമ്മപ്പധാനവീരിയസമ്പന്നോ. ഉപ്പടിപാടിയാ ഏസ പാഠോ യോജേതബ്ബോ. ഏവമേതേഹി അപ്പമാദാദീഹി സമന്നാഗതോ നിയാമസമ്പാപകേന പധാനേന പധാനവാ, തേന പധാനേന പത്തനിയാമത്താ നിയതോ, തതോ അരഹത്തപ്പത്തിയാ സങ്ഖാതധമ്മോ. അരഹാ ഹി പുന സങ്ഖാതബ്ബാഭാവതോ ‘‘സങ്ഖാതധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധാ’’തി (സം. നി. ൨.൩൧; സു. നി. ൧൦൪൪; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൩, അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭; നേത്തി. ൧൪; പേടകോ. ൪൫). സേസം വുത്തനയമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൦).

ഛട്ഠം.

൧൫൭. സത്തമേ സീഹോതി ചത്താരോ സീഹാ – തിണസീഹോ, പണ്ഡുസീഹോ, കാളസീഹോ, കേസരസീഹോതി. തേസം കേസരസീഹോ അഗ്ഗമക്ഖായതി, ഏസോ ഇധ അധിപ്പേതോ. വാതോ പുരത്ഥിമാദിവസേന അനേകവിധോ. പദുമം രത്തസേതാദിവസേന. തേസു യോ കോചി വാതോ യം കിഞ്ചി പദുമം വട്ടതിയേവ. തത്ഥ യസ്മാ സന്താസോ അത്തസിനേഹേന ഹോതി, അത്തസിനേഹോ ച തണ്ഹാലേപോ, സോപി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേന വാ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേന വാ ലോഭേന ഹോതി, സോപി ച തണ്ഹായേവ. സജ്ജനം പന തത്ഥ ഉപപരിക്ഖാവിരഹിതസ്സ മോഹേന ഹോതി, മോഹോ ച അവിജ്ജാ. തത്ഥ സമഥേന തണ്ഹായ പഹാനം ഹോതി, വിപസ്സനായ അവിജ്ജായ. തസ്മാ സമഥേന അത്തസിനേഹം പഹായ സീഹോ വിയ സദ്ദേസു അനിച്ചദുക്ഖാദീസുഅസന്തസന്തോ, വിപസ്സനായ മോഹം പഹായ വാതോവ ജാലമ്ഹി ഖന്ധായതനാദീസു അസജ്ജമാനോ, സമഥേനേവ ലോഭം, ലോഭസമ്പയുത്തം ഏവ ദിട്ഠിഞ്ച പഹായ, പദുമംവ തോയേന സബ്ബഭവഭോഗലോഭേന അലിപ്പമാനോ.

ഏത്ഥ ച സമഥസ്സ സീലം പദട്ഠാനം, സമഥോ സമാധി, വിപസ്സനാ പഞ്ഞാതി ഏവം തേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു സിദ്ധേസു തയോപി ഖന്ധാ സിദ്ധാ ഹോന്തി. തത്ഥ സീലക്ഖന്ധേന സുരതോ ഹോതി, സോ സീഹോവ സദ്ധേസു ആഘാതവത്ഥൂസു അകുജ്ഝിതുകാമതായ ന സന്തസതി, പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന പടിവിദ്ധസഭാവോ വാതോവ ജാലമ്ഹി ഖന്ധാദിധമ്മഭേദേ ന സജ്ജതി, സമാധിക്ഖന്ധേന വീതരാഗോ പദുമംവ തോയേന രാഗേന ന ലിപ്പതി. ഏവം സമഥവിപസ്സനാഹി സീലസമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി ച യഥാസമ്ഭവം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം, തിണ്ണഞ്ച അകുസലമൂലാനം പഹാനവസേന അസന്തസന്തോ അസജ്ജമാനോ അലിപ്പമാനോ ച വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൧; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൨൭).

സത്തമം.

൧൫൮. അട്ഠമേ സഹനാ ച ഹനനാ ച സീഘജവത്താ ച സീഹോ. കേസരസീഹോവ ഇധ അധിപ്പേതോ. ദാഠാ ബലമസ്സ അത്ഥീതി ദാഠബലീ. പസയ്ഹ അഭിഭുയ്യാതി ഉഭയം ചാരീസദ്ദേന സഹ യോജേതബ്ബം പസയ്ഹചാരീ അഭിഭുയ്യചാരീതി. തത്ഥ പസയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹ പവാഹേത്വാ ചരണേന പസയ്ഹചാരീ. അഭിഭവിത്വാ സന്താസേത്വാ വസീകത്വാ ചരണേന അഭിഭുയ്ഹചാരീ. സ്വായം കായബലേന പസയ്ഹചാരീ, തേജസാ അഭിഭുയ്യചാരീ. തത്ഥ സചേ കോചി വദേയ്യ ‘‘കിം പസയ്ഹ അഭിഭുയ്യചാരീ’’തി. തതോ മിഗാനന്തി സാമിവചനം ഉപയോഗത്ഥേ കത്വാ ‘‘മിഗേ പസയ്ഹ അഭിഭുയ്യചാരീ’’തി പടിവത്തബ്ബം. പന്താനീതി ദൂരാനി. സേനാസനാനീതി വസനട്ഠാനാനി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കാ ജാനിതുന്തി ന വിത്ഥാരിതം (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൨).

അട്ഠമം.

൧൫൯. നവമേ ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഭവന്തൂ’’തിആദിനാ നയേന ഹിതസുഖൂപനയനകാമതാ മേത്താ. ‘‘അഹോ വത ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ വിമുച്ചേയ്യു’’ന്തിആദിനാ നയേന അഹിതദുക്ഖാപനയനകാമതാ കരുണാ. ‘‘മോദന്തി വത ഭോന്തോ സത്താ, മോദന്തി സാധു സുട്ഠൂ’’തിആദിനാ നയേന ഹിതസുഖാവിപ്പയോഗകാമതാ മുദിതാ. ‘‘പഞ്ഞായിസ്സന്തി സകേന കമ്മേനാ’’തി സുഖദുക്ഖേസു അജ്ഝുപേക്ഖനതാ ഉപേക്ഖാ. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പന ഉപ്പടിപാടിയാ മേത്തം വത്വാ ഉപേക്ഖാ വുത്താ, മുദിതാ ച പച്ഛാ. വിമുത്തിന്തി ചതസ്സോപി ഹി വിമുത്തീ. ഏതാ അത്തനോ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിയോ. തേന വുത്തം – ‘‘മേത്തം ഉപേക്ഖം കരുണം വിമുത്തിം, ആസേവമാനോ മുദിതഞ്ച കാലേ’’തി.

തത്ഥ ആസേവമാനോതി തിസ്സോ തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന ഭാവയമാനോ, ഉപേക്ഖം ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ഭാവയമാനോ. കാലേതി മേത്തം ആസേവിത്വാ തതോ വുട്ഠായ കരുണം, തതോ വുട്ഠായ മുദിതം, തതോ ഇതരതോ വാ നിപ്പീതികജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ഉപേക്ഖം ആസേവമാനോവ ‘‘കാലേ ആസേവമാനോ’’തി വുച്ചതി, ആസേവിതും ഫാസുകാലേ വാ. സബ്ബേന ലോകേന അവിരുജ്ഝമാനോതി ദസസു ദിസാസു സബ്ബേന സത്തലോകേന അവിരുജ്ഝമാനോ. മേത്താദീനഞ്ഹി ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടിക്കൂലാ ഹോന്തി, സത്തേസുപി വിരോധഭൂതോ പടിഘോ വൂപസമ്മതി. തേന വുത്തം – ‘‘സബ്ബേന ലോകേന അവിരുജ്ഝമാനോ’’തി. സേസം വുത്തസദിസമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൩).

നവമം.

൧൬൦. ദസമേ സംയോജനാനീതി ദസ സംയോജനാനി, താനി ച തേന തേന മഗ്ഗേന സന്ദാലയിത്വാന. അസന്തസം ജീവിതസങ്ഖയമ്ഹീതി ജീവിതസങ്ഖയോ വുച്ചതി ചുതിചിത്തസ്സ പരിഭേദോ, തസ്മിഞ്ച ജീവിതസങ്ഖയേ ജീവിതനികന്തിയാ പഹീനത്താ അസന്തസന്തി. ഏത്താവതാ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതും അത്തനോ ദസ്സേത്വാ ഗാഥാപരിയോസാനേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായീതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൪).

ദസമം.

൧൬൧. ഏകാദസമേ ഭജന്തീതി സരീരേന അല്ലീയിത്വാ പയിരുപാസന്തി. സേവന്തീതി അഞ്ജലികമ്മാദീഹി കിംകാരപടിസ്സാവിതായ ച പരിചരന്തി. കാരണം അത്ഥോ ഏതേസന്തി കാരണത്ഥാ, ഭജനായ സേവനായ ച നാഞ്ഞം കാരണമത്ഥി, അത്ഥോ ഏവ തേസം കാരണം, അത്ഥഹേതു സേവന്തീതി വുത്തം ഹോതി. നിക്കാരണാ ദുല്ലഭാ അജ്ജ മിത്താതി ‘‘ഇതോ കിഞ്ചി ലച്ഛാമാ’’തി ഏവം അത്തപടിലാഭകാരണേന നിക്കാരണാ, കേവലം –

‘‘ഉപകാരോ ച യോ മിത്തോ, സുഖേ ദുക്ഖേ ച യോ സഖാ;

അത്ഥക്ഖായീ ച യോ മിത്തോ, യോ ച മിത്താനുകമ്പകോ’’തി. (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൫; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൧; ദീ. നി. ൩.൨൬൫) –

ഏവം വുത്തേന അരിയേന മിത്തഭാവേന സമന്നാഗതാ ദുല്ലഭാ അജ്ജ മിത്താ. അത്തനി ഠിതാ ഏതേസം പഞ്ഞാ, അത്താനംയേവ ഓലോകേന്തി, ന അഞ്ഞന്തി അത്തട്ഠപഞ്ഞാ. ‘‘ദിട്ഠത്ഥപഞ്ഞാ’’തി അയമ്പി കിര പോരാണപാഠോ. സമ്പതി ദിട്ഠേയേവ അത്ഥേ ഏതേസം പഞ്ഞാ, ആയതിം ന പേക്ഖന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അസുചീതി അസുചിനാ അനരിയേന കായവചീമനോകമ്മേന സമന്നാഗതാതി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം അന്തരന്തരാ അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വുത്തം, തം സബ്ബം പാഠാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൭൫; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൧). ഏകാദസമം.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

യോ സോ സുഗതപുത്താനം, അധിപതിഭൂതേന ഹിതരതിനാ;

ഥേരേന ഥിരഗുണവതാ, സുവിഭത്തോ മഹാനിദ്ദേസോ.

തസ്സത്ഥവണ്ണനാ യാ, പുബ്ബട്ഠകഥാനയം തഥാ;

യുത്തിം നിസ്സായ മയാരദ്ധാ, നിട്ഠാനമുപഗതാ ഏസാ.

യം പുരം പുരുത്തമം, അനുരാധപുരവ്ഹയം;

യോ തസ്സ ദക്ഖിണേ ഭാഗേ, മഹാവിഹാരോ പതിട്ഠിതോ.

യോ തസ്സ തിലകോ ഭൂതോ, മഹാഥൂപോ സിലുച്ചയോ;

യം തസ്സ പച്ഛിമേ ഭാഗേ, ലേഖോ കഥികസഞ്ഞിതോ.

കിത്തിസേനോതി നാമേന, സജീവോ രാജസമ്മതോ;

സുചിചാരിത്തസമ്പന്നോ, ലേഖോ കുസലകമ്മികോ.

സീതച്ഛായതരുപേതം, സലിലാസയസമ്പദം;

ചാരുപാകാരസഞ്ചിതം, പരിവേണമകാരയി.

ഉപസേനോ മഹാഥേരോ, മഹാപരിവേണവാസിയോ;

തസ്സാദാസി പരിവേണം, ലേഖോ കുസലകമ്മികോ.

വസന്തേനേത്ഥ ഥേരേന, ഥിരസീലേന താദിനാ;

ഉപസേനവ്ഹയേന സാ, കതാ സദ്ധമ്മജോതികാ.

രഞ്ഞോ സിരിനിവാസസ്സ, സിരിസങ്ഘസ്സ ബോധിനോ;

ഛബ്ബീസതിമ്ഹി വസ്സമ്ഹി, നിട്ഠിതാ നിദ്ദേസവണ്ണനാ.

സമയം അനുലോമേന്തീ, ഥേരാനം ഥേരവംസദീപാനം;

നിട്ഠം ഗതാ യഥായം, അട്ഠകഥാ ലോകഹിതജനനീ.

സദ്ധമ്മം അനുലോമേന്താ, അത്തഹിതം പരഹിതഞ്ച സാധേന്താ;

നിട്ഠം ഗച്ഛന്തു തഥാ, മനോരഥാ സബ്ബസത്താനം.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ, അട്ഠകഥായേത്ഥ ഗണിതകുസലേഹി;

ഗണിതാ തു ഭാണവാരാ, ഞേയ്യാതിരേകചത്താരിസാ.

ആനുട്ഠുഭേന അസ്സാ, ഛന്ദോ ബദ്ധേന ഗണിയമാനാ തു;

അതിരേകദസസഹസ്സ-സങ്ഖാ ഗാഥാതി വിഞ്ഞേയ്യാ.

സാസനചിരട്ഠിതത്ഥം, ലോകഹിതത്ഥഞ്ച സാദരേന മയാ;

പുഞ്ഞം ഇമം രചയതാ, യം പത്തമനപ്പകം വിപുലം.

പുഞ്ഞേന തേന ലോകോ, സദ്ധമ്മരസായനം ദസബലസ്സ;

ഉപഭുഞ്ജിത്വാ വിമലം, പപ്പോതു സുഖം സുഖേനേവാതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികാ നാമ

ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.