ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൨൧. ഇതോ പരം ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡ’’ന്തി ഇതോ പരം അതിരേകപദമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. തത്ഥ സബ്ബേസൂതി അനവസേസേസു. ഭൂതേസൂതി സത്തേസു. ഏത്ഥ ഭൂതേസൂതി കിഞ്ചാപി ഭൂതസദ്ദോ ‘‘ഭൂതസ്മിം പാചിത്തിയ’’ന്തി ഏവമാദീസു (പാചി. ൬൯) വിജ്ജമാനേ, ‘‘ഭൂതമിദം, സാരിപുത്ത, സമനുപസ്സസീ’’തി ഏവമാദീസു ഖന്ധപഞ്ചകേ, ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഭിക്ഖു, മഹാഭൂതാ ഹേതൂ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൩.൮൬) ചതുബ്ബിധേ പഥവീധാത്വാദിരൂപേ, ‘‘യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ’’തി ഏവമാദീസു (ജാ. ൧.൨.൧൯൦) ഖീണാസവേ, ‘‘സബ്ബേവ നിക്ഖിപിസ്സന്തി, ഭൂതാ ലോകേ സമുസ്സയ’’ന്തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൨൦) സബ്ബസത്തേ, ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാ’’തി ഏവമാദീസു (പാചി. ൯൦) രുക്ഖാദികേ, ‘‘ഭൂതം ഭൂതതോ പജാനാതീ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩) ചാതുമഹാരാജികാനം ഹേട്ഠാ സത്തനികായം ഉപാദായ വത്തതി. ഇധ പന അവിസേസതോ പഥവീപബ്ബതാദീസു ജാതാ സത്താ ഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ. തേസു ഭൂതേസു. നിധായാതി നിക്ഖിപിത്വാ.

ദണ്ഡന്തി കായവചീമനോദണ്ഡം, കായദുച്ചരിതാദീനമേതം അധിവചനം. കായദുച്ചരിതഞ്ഹി ദണ്ഡയതീതി ദണ്ഡോ, ബാധേതി അനയബ്യസനം പാപേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം വചീദുച്ചരിതഞ്ച മനോദുച്ചരിതഞ്ച. പഹരണദണ്ഡോ ഏവ വാ ദണ്ഡോ, തം നിധായാതിപി വുത്തം ഹോതി. അവിഹേഠയന്തി അവിഹേഠയന്തോ. അഞ്ഞതരമ്പീതി യം കിഞ്ചി ഏകമ്പി. തേസമ്പീതി തേസം സബ്ബഭൂതാനം. ന പുത്തമിച്ഛേയ്യാതി അത്രജോ ഖേത്തജോ ദിന്നകോ അന്തേവാസികോതി ഇമേസു ചതൂസു പുത്തേസു യം കിഞ്ചി പുത്തം ന ഇച്ഛേയ്യ. കുതോ സഹായന്തി സഹായം പന ഇച്ഛേയ്യാതി കുതോ ഏവ ഏതം.

ഏകോതി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ, അദുതിയട്ഠേന ഏകോ, തണ്ഹാപഹാനട്ഠേന ഏകോ, ഏകന്തവിഗതകിലേസോതി ഏകോ, ഏകോ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ. സമണസഹസ്സസ്സപി ഹി മജ്ഝേ വത്തമാനോ ഗിഹിസഞ്ഞോജനസ്സ ഛിന്നത്താ ഏകോ, ഏവം പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ. ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഇരിയതി വത്തതീതി ഏകോ. ഏവം അദുതിയട്ഠേന ഏകോ.

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതി.

‘‘ഏവമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി. (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭) –

ഏവം തണ്ഹാപഹാനട്ഠേന ഏകോ. സബ്ബകിലേസാസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാതി ഏവം ഏകന്തവിഗതകിലേസോതി ഏകോ. അനാചരിയകോ ഹുത്വാ സയമ്ഭൂ സാമഞ്ഞേവ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏവം ഏകോ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ.

ചരേതി യാ ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ. സേയ്യഥിദം – യാ പണിധിസമ്പന്നാനം ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഇരിയാപഥചരിയാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അജ്ഝത്തികായതനേസു ആയതനചരിയാ, അപ്പമാദവിഹാരീനം ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സതിചരിയാ, അധിചിത്തമനുയുത്താനം ചതൂസു ഝാനേസു സമാധിചരിയാ, ബുദ്ധിസമ്പന്നാനം ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഞാണചരിയാ, സമ്മാ പടിപന്നാനം ചതൂസു അരിയമഗ്ഗേസു മഗ്ഗചരിയാ, അധിഗതഫലാനം ചതൂസു സാമഞ്ഞഫലേസു പടിപത്തിചരിയാ, തിണ്ണം ബുദ്ധാനം സബ്ബസത്തേസു ലോകത്ഥചരിയാ, തത്ഥ പദേസതോ പച്ചേകബുദ്ധസാവകാനന്തി. യഥാഹ – ‘‘ചരിയാതി അട്ഠ ചരിയായോ യാ ഇരിയാപഥചരിയാ’’തി (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧; പടി. മ. ൧.൧൯൭; ൩.൨൮) വിത്ഥാരോ. താഹി ചരിയാഹി സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യാ ഇമാ ‘‘അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധായ ചരതി, പഗ്ഗണ്ഹന്തോ വീരിയേന ചരതി, ഉപട്ഠഹന്തോ സതിയാ ചരതി, അവിക്ഖിത്തോ സമാധിനാ ചരതി, പജാനന്തോ പഞ്ഞായ ചരതി, വിജാനന്തോ വിഞ്ഞാണേന ചരതി, ഏവം പടിപന്നസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ആയാപേന്തീതി ആയതനചരിയായ ചരതി, ഏവം പടിപന്നോ വിസേസമധിഗച്ഛതീതി വിസേസചരിയായ ചരതീ’’തി (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧; പടി. മ. ൧.൧൯൭; ൩.൨൯) ഏവം അപരാപി അട്ഠ ചരിയാ വുത്താ. താഹി സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി ഖഗ്ഗവിസാണോ നാമ ഖഗ്ഗമിഗസിങ്ഗം.

കപ്പ -സദ്ദോ പനായം അഭിസദ്ദഹനവോഹാരകാലപഞ്ഞത്തിച്ഛേദവികപ്പലേസസമന്തഭാവസദിസാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ഓകപ്പനീയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ. യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അഭിസദ്ദഹനത്ഥോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൨൫൦) വോഹാരോ. ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) കാലോ. ‘‘ഇച്ചായസ്മാ കപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (സു. നി. ൧൦൯൮; ചൂളനി. കപ്പമാണവപുച്ഛാ ൧൧൭, കപ്പമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൬൧) പഞ്ഞത്തി. ‘‘അലങ്കതോ കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി ഏവമാദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൩൬൮) ഛേദനം. ‘‘കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൪൪൬) വികപ്പോ. ‘‘അത്ഥി കപ്പോ നിപജ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൮.൮൦) ലേസോ. ‘‘കേവലകപ്പം വേളുവനം ഓഭാസേത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൯൪) സമന്തഭാവോ. ‘‘സത്ഥുകപ്പേന വത കിര, ഭോ, സാവകേന സദ്ധിം മന്തയമാനാ ന ജാനിമ്ഹാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൨൬൦) സദിസോ, പടിഭാഗോതി അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ സദിസോ പടിഭാഗോതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ഖഗ്ഗവിസാണസദിസോതി വുത്തം ഹോതി. അയം താവേത്ഥ പദതോ അത്ഥവണ്ണനാ.

അധിപ്പായാനുസന്ധിതോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – യ്വായം വുത്തപ്പകാരോ ദണ്ഡോ ഭൂതേസു പവത്തിയമാനോ അഹിതോ ഹോതി, തം തേസു അപ്പവത്തിയമാനേസു തപ്പടിപക്ഖഭൂതായ മേത്തായ ഹിതൂപസംഹാരേന ച സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം, നിഹിതദണ്ഡത്താ ഏവ ച യഥാ അനിഹിതദണ്ഡാ സത്താ ഭൂതാനി ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ വിഹേഠേന്തി, തഥാ അവിഹേഠയം, അഞ്ഞതരമ്പി തേസം ഇമം മേത്താകമ്മട്ഠാനമാഗമ്മ യദേവ തത്ഥ വേദനാഗതം സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണഗതം തഞ്ച തദനുസാരേനേവ തദഞ്ഞഞ്ച സങ്ഖാരഗതം വിപസ്സിത്വാ ഇമം പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീ’’തി അയം താവ അധിപ്പായോ.

അയം പന അനുസന്ധി – ഏവം വുത്തേ തേ അമച്ചാ ആഹംസു – ‘‘ഇദാനി, ഭന്തേ, കുഹിം ഗച്ഛഥാ’’തി? തതോ തേന ‘‘പുബ്ബപച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ കത്ഥ വസന്തീ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ഞത്വാ ‘‘ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ’’തി വുത്തേ പുനാഹംസു – ‘‘അമ്ഹേ ദാനി, ഭന്തേ, പജഹഥ, ന ഇച്ഛഥാ’’തി. അഥ പച്ചേകബുദ്ധോ ആഹ – ‘‘ന പുത്തമിച്ഛേയ്യാ’’തി സബ്ബം. തത്രായം അധിപ്പായോ – അഹം ഇദാനി അത്രജാദീസു യം കിഞ്ചി പുത്തമ്പി ന ഇച്ഛേയ്യം, കുതോ പന തുമ്ഹാദിസം സഹായം. തസ്മാ തുമ്ഹേസുപി യോ മയാ സദ്ധിം ഗന്തുകാമോ മാദിസോ വാ ഹോതും ഇച്ഛതി, സോ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. അഥ വാ തേഹി ‘‘അമ്ഹേ ദാനി, ഭന്തേ, പജഹഥ, ന ഇച്ഛഥാ’’തി വുത്തേ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ‘‘ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ, കുതോ സഹായ’’ന്തി വത്വാ അത്തനോ യഥാവുത്തേനട്ഠേന ഏകചരിയായ ഗുണം ദിസ്വാ പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൩൫).

തത്ഥ തസാതി വിപാസകിരിയാ. ഥാവരാതി ഖീണാസവാ. ഭയഭേരവാതി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാ ചിത്തുത്രാസാ. നിധായാതി ഛഡ്ഡേത്വാ. നിദഹിത്വാതി ഠപേത്വാ. ഓരോപയിത്വാതി അധോകരിത്വാ. സമോരോപയിത്വാതി അധോഗതം വിസ്സജ്ജേത്വാ. നിക്ഖിപിത്വാതി തതോ അപനേത്വാ. പടിപ്പസ്സമ്ഭിത്വാതി സന്നിസീദാപേത്വാ.

ആലപനന്തി ആദിതോ ലപനം. സല്ലപനന്തി സമ്മാ ലപനം. ഉല്ലപനന്തി ഉദ്ധം കത്വാ ലപനം. സമുല്ലപനന്തി പുനപ്പുനം ഉദ്ധം കത്വാ ലപനം.

ഇരിയാപഥചരിയാതി ഇരിയാപഥാനം ചരിയാ, പവത്തനന്തി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ആയതനചരിയാ പന ആയതനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞാനം ചരിയാ. പത്തീതി ഫലാനി. താനി ഹി പാപുണീയന്തീതി ‘‘പത്തീ’’തി വുത്താനി. സത്തലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ അത്ഥാ ലോകത്ഥാതി അയം വിസേസോ.

ഇദാനി താസം ചരിയാനം ഭൂമിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതൂസു ഇരിയാപഥേസൂ’’തിആദിമാഹ. സതിപട്ഠാനേസൂതി ആരമ്മണസതിപട്ഠാനേസുപി വുച്ചമാനേസു സതിതോ അനഞ്ഞാനി, വോഹാരവസേന പന അഞ്ഞാനി വിയ കത്വാ വുത്തം. അരിയസച്ചേസൂതി പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയസച്ചഞാണേന വിസും വിസും സച്ചപരിഗ്ഗഹവസേന വുത്തം. അരിയമഗ്ഗേസു സാമഞ്ഞഫലേസൂതി ച വോഹാരവസേനേവ വുത്തം. പദേസതോതി ലോകത്ഥചരിയായ ഏകദേസേ. നിപ്പദേസതോ ഹി ലോകത്ഥചരിയം ബുദ്ധാ ഏവ കരോന്തി. പുന താ ഏവ ചരിയായോ കാരകപുഗ്ഗലവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പണിധിസമ്പന്നാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പണിധിസമ്പന്നാ നാമ ഇരിയാപഥാനം സന്തത്താ ഇരിയാപഥാവ ഠിതിയാ സമ്പന്നാ അകമ്പിതഇരിയാപഥാ ഭിക്ഖുഭാവാനുരൂപേന സന്തേന ഇരിയാപഥേന സമ്പന്നാ.

ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനന്തി ചക്ഖാദീസു ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ പവത്തം ഏകേകദ്വാരവസേന ഗുത്തം ദ്വാരം ഏതേസന്തി ഗുത്തദ്വാരാ, തേസം ഗുത്തദ്വാരാനം. ദ്വാരന്തി ചേത്ഥ ഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന ചക്ഖാദയോ ഏവ. അപ്പമാദവിഹാരീനന്തി സീലാദീസു അപ്പമാദവിഹാരവതം. അധിചിത്തമനുയുത്താനന്തി വിപസ്സനായ പാദകഭാവേന അധിചിത്തസങ്ഖാതം സമാധിം അനുയുത്താനം. ബുദ്ധിസമ്പന്നാനന്തി നാമരൂപവവത്ഥാനം ആദിം കത്വാ യാവ ഗോത്രഭു, താവ പവത്തേന ഞാണേന സമ്പന്നാനം. സമ്മാ പടിപന്നാനന്തി ചതുമഗ്ഗക്ഖണേ. അധിഗതഫലാനന്തി ചതുഫലക്ഖണേ. തഥാഗതാനന്തി തഥാ ആഗതാനം. അരഹന്താനന്തി ദൂരകിലേസാനം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനന്തി സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മബുദ്ധാനം. ഇമേസം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ പകാസിതോ ഏവ.

പദേസതോ പച്ചേകബുദ്ധാനന്തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാനം ഏകദേസതോ. സാവകാനന്തി സാവകാനമ്പി ഏകദേസതോ. അധിമുച്ചന്തോതി അധിമോക്ഖം കരോന്തോ. സദ്ധായ ചരതീതി സദ്ധാവസേന പവത്തതി. പഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയേന പദഹന്തോ. ഉപട്ഠപേന്തോതി സതിയാ ആരമ്മണം ഉപട്ഠപേന്തോ. അവിക്ഖേപം കരോന്തോതി സമാധിവസേന വിക്ഖേപം അകരോന്തോ. പജാനന്തോതി ചതുസച്ചജാനനപഞ്ഞായ പകാരേന ജാനന്തോ. വിജാനന്തോതി ഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തജവനപുബ്ബങ്ഗമേന ആവജ്ജനവിഞ്ഞാണേന ആരമ്മണം വിജാനന്തോ. വിഞ്ഞാണചരിയായാതി ആവജ്ജനവിഞ്ഞാണചരിയാവസേന. ഏവം പടിപന്നസ്സാതി സഹാവജ്ജനായ ഇന്ദ്രിയചരിയായ പടിപന്നസ്സ. കുസലാ ധമ്മാ ആയാപേന്തീതി സമഥവിപസ്സനാവസേന പവത്താ കുസലാ ധമ്മാ ഭുസം യാപേന്തി, പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ആയതനചരിയായാതി കുസലാനം ധമ്മാനം ഭുസം യതനചരിയായ, പവത്തനചരിയായാതി വുത്തം ഹോതി. വിസേസമധിഗച്ഛതീതി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന വിസേസം അധിഗച്ഛതി.

ദസ്സനചരിയാ ച സമ്മാദിട്ഠിയാതിആദീസു സമ്മാ പസ്സതി, സമ്മാ വാ തായ പസ്സന്തി, പസട്ഠാ സുന്ദരാ വാ ദിട്ഠീതി സമ്മാദിട്ഠി, തസ്സാ സമ്മാദിട്ഠിയാ നിബ്ബാനപച്ചക്ഖകരണേന ദസ്സനചരിയാ. സമ്മാ സങ്കപ്പേതി, സമ്മാ വാ തേന സങ്കപ്പേന്തി, പസട്ഠോ സുന്ദരോ വാ സങ്കപ്പോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. തസ്സ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനചരിയാ. സമ്മാ വദതി, സമ്മാ വാ തായ വദന്തി, പസട്ഠാ സുന്ദരാ വാ വാചാതി സമ്മാവാചാ, മിച്ഛാവാചാവിരതിയാ ഏതം നാമം. തസ്സാ ചതുബ്ബിധവചീസംവരപരിഗ്ഗഹചരിയാ. സമ്മാ കരോതി, സമ്മാ വാ തേന കരോന്തി, പസട്ഠം സുന്ദരം വാ കമ്മന്തി സമ്മാകമ്മം, സമ്മാകമ്മമേവ സമ്മാകമ്മന്തോ, മിച്ഛാകമ്മന്തവിരതിയാ ഏതം നാമം. തസ്സ തിവിധകായസംവരസമുട്ഠാനചരിയാ. സമ്മാ ആജീവതി, സമ്മാ വാ തേന ആജീവന്തി, പസട്ഠോ സുന്ദരോ വാ ആജീവോതി സമ്മാആജീവോ, മിച്ഛാആജീവവിരതിയാ ഏതം നാമം. തസ്സ വോദാനചരിയാ പരിസുദ്ധചരിയാ. സമ്മാ വായമതി, സമ്മാ വാ തേന വായമന്തി, പസട്ഠോ സുന്ദരോ വാ വായാമോതി സമ്മാവായാമോ, തസ്സ പഗ്ഗഹചരിയാ. സമ്മാ സരതി, സമ്മാ വാ തായ സരന്തി, പസട്ഠാ സുന്ദരാ വാ സതീതി സമ്മാസതി, തസ്സാ ഉപട്ഠാനചരിയാ. സമ്മാ സമാധിയതി, സമ്മാ വാ തേന സമാധിയന്തി, പസട്ഠോ സുന്ദരോ വാ സമാധീതി സമ്മാസമാധി, തസ്സ അവിക്ഖേപചരിയാ.

തക്കപ്പോതി തേന കപ്പോ, ഏവരൂപോതി അത്ഥോ. തസ്സദിസോതി തേന സദിസോ, ‘‘തസ്സദികോ’’തി വാ പാഠോ. തപ്പടിഭാഗോതി തേന പടിഭാഗോ തപ്പടിഭാഗോ, ഏദിസോതി അത്ഥോ. സാദുരസം അതിക്കന്തം ലോണം അതിലോണം. ലോണകപ്പോതി ലോണസദിസോതി വുച്ചതി. അതിതിത്തകന്തി അതിക്കന്തതിത്തകം, പുചിമന്ദാദികപ്പോ തിത്തകസദിസോതി വുച്ചതി. അതിമധുരന്തി ഖീരപായാസാദികം. ഹിമകപ്പോതി ഹിമോദകസദിസോ. സത്ഥുകപ്പോതി സത്ഥുനാ ബുദ്ധേന സദിസോ. ഏവമേവാതി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം.

തത്രായം ഏതസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സങ്ഖേപേന വിപസ്സനാആചിക്ഖനവിധിം ദസ്സേത്വാ ഗമിസ്സാമ. തത്ഥ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹം കാതുകാമോ പച്ചേകബോധിസത്തോ രൂപാരൂപഅട്ഠസമാപത്തീസു യം കിഞ്ചി ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ വിതക്കാദീനി ഝാനങ്ഗാനി ച തംസമ്പയുത്തേ ച ഫസ്സാദയോ ധമ്മേ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘സബ്ബമ്പേതം ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ നമനട്ഠേന നാമ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തതോ തസ്സ പച്ചയം പരിയേസന്തോ ‘‘ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ പവത്തതീ’’തി പസ്സതി. പുന വത്ഥുസ്സ പച്ചയഭൂതാനി ച ഉപാദാരൂപാനി ച പസ്സിത്വാ ‘‘ഇദം സബ്ബം രുപ്പനതോ രൂപ’’ന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. പുന തദുഭയം ‘‘നമനലക്ഖണം നാമം, രുപ്പനലക്ഖണം രൂപ’’ന്തി ഏവം സങ്ഖേപതോ നാമരൂപം വവത്ഥപേതി. സമഥയാനികവസേനേതം വുത്തം. വിപസ്സനായാനികോ പന ചതുധാതുവവത്ഥാനമുഖേന ഭൂതുപാദായരൂപാനി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘സബ്ബമ്പേതം രുപ്പനതോ രൂപ’’ന്തി പസ്സതി. തതോ ഏവം പരിച്ഛിന്നരൂപസ്സ ചക്ഖാദീനി നിസ്സായ പവത്തമാനാ അരൂപധമ്മാ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി. തതോ സബ്ബേപി തേ അരൂപധമ്മേ നമനലക്ഖണേന ഏകതോ കത്വാ ‘‘ഇദം നാമ’’ന്തി പസ്സതി, സോ ‘‘ഇദം നാമം, ഇദം രൂപ’’ന്തി ദ്വേധാ വവത്ഥപേതി. ഏവം വവത്ഥപേത്വാ ‘‘നാമരൂപതോ ഉദ്ധം അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ നത്ഥീ’’തി പസ്സതി.

യഥാ ഹി അങ്ഗസമ്ഭാരാ, ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു, ഹോതി ‘‘സത്തോ’’തി സമ്മുതി. (സം. നി. ൧.൧൭൧; മി. പ. ൨.൧.൧; കഥാ. ൨൩൩);

ഏവമേവ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സന്തേസു ‘‘സത്തോ പുഗ്ഗലോ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതീതി ഏവമാദിനാ നയേന നാമരൂപാനം യാഥാവദസ്സനസങ്ഖാതേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഭൂതേന ഞാണേന നാമരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന തസ്സ പച്ചയമ്പി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ വുത്തനയേന നാമരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഹേതൂ’’തി പരിയേസന്തോ അഹേതുവാദവിസമഹേതുവാദേസു ദോസം ദിസ്വാ രോഗം ദിസ്വാ തസ്സ നിദാനം സമുട്ഠാനമ്പി പരിയേസന്തോ വേജ്ജോ വിയ തസ്സ ഹേതുഞ്ച പച്ചയഞ്ച പരിയേസന്തോ അവിജ്ജാ തണ്ഹാ ഉപാദാനം കമ്മന്തി ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മേ നാമരൂപസ്സ ഉപ്പാദപച്ചയത്താ ‘‘ഹേതൂ’’തി. ആഹാരം ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചയത്താ ‘‘പച്ചയോ’’തി ച പസ്സതി. ഇമസ്സ ഹി കായസ്സ അവിജ്ജാദയോ തയോ ധമ്മാ മാതാ വിയ ദാരകസ്സ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തി, കമ്മം പിതാ വിയ പുത്തസ്സ ജനകം, ആഹാരോ ധാതി വിയ ദാരകസ്സ സന്ധാരകോതി. ഏവം രൂപകായസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കത്വാ പുന ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫) നയേന നാമകായസ്സപി പച്ചയം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘അതീതാനാഗതാപി ധമ്മാ ഏവമേവ വത്തന്തീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കരോതി.

തസ്സ യാ സാ പുബ്ബന്തം ആരബ്ഭ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനം, ന നു ഖോ അഹോസിം, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തി പഞ്ചവിധാ വിചികിച്ഛാ വുത്താ.

യാപി അപരന്തം ആരബ്ഭ ‘‘ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, ന നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) പഞ്ചവിധാ വിചികിച്ഛാ വുത്താ.

യാപി ഏതരഹി വാ പന പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥംകഥീ ഹോതി ‘‘അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) ഛബ്ബിധാ വിചികിച്ഛാ വുത്താ, സാ സബ്ബാപി പഹിയ്യതി. ഏവം പച്ചയപരിഗ്ഗഹണേന തീസു അദ്ധാസു കങ്ഖം വിതരിത്വാ ഠിതം ഞാണം ‘‘കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധീ’’തിപി ‘‘ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തിപി ‘‘യഥാഭൂതഞാണ’’ന്തിപി ‘‘സമ്മാദസ്സന’’ന്തിപി വുച്ചതി.

ഏത്ഥ പന തിസ്സോ ഹി ലോകിയപരിഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാതി. തത്ഥ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, വേദയിതലക്ഖണാ വേദനാ’’തി ഏവം തേസം തേസം ധമ്മാനം പച്ചത്തലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന പവത്താ പഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ. ‘‘രൂപം അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ പന നയേന തേസംയേവ ധമ്മാനം സാമഞ്ഞലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പവത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാപഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ നാമ. തേസു ഏവ പന ധമ്മേസു നിച്ചസഞ്ഞാദിപജഹനവസേന പവത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവ പഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാ നാമ.

തത്ഥ സങ്ഖാരപരിച്ഛേദതോ പട്ഠായ യാവ പച്ചയപരിഗ്ഗഹാ ഞാതപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ ധമ്മാനം പച്ചത്തലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ചം ഹോതി. കലാപസമ്മസനതോ പട്ഠായ യാവ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാ തീരണപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ സാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ചം ഹോതി. ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ ഉപരി പഹാനപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. തതോ ച പട്ഠായ ഹി അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം, അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം, നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം, വിരജ്ജന്തോ രാഗം, നിരോധേന്തോ സമുദയം, പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതീതി ഏവം നിച്ചസഞ്ഞാദിപഹാനസാധികാനം സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ആധിപച്ചം. ഇതി ഇമാസു തീസു പരിഞ്ഞാസു സങ്ഖാരപരിച്ഛേദസ്സ ചേവ പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സ ച സാധിതത്താ ഇമിനാ യോഗിനാ ഞാതപരിഞ്ഞാവ അധിഗതാ.

പുന ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ഹുത്വാ അഭാവതോ അനിച്ചം, ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ ദുക്ഖം, അവസവത്തിത്താ അനത്താ. യാ കാചി വേദനാ… സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ … യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ഹുത്വാ അഭാവതോ അനിച്ചം, ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ ദുക്ഖം, അവസവത്തിത്താ അനത്താ’’തി ഏവമാദിനാ (സം. നി. ൩.൪൮; പടി. മ. ൧.൪൮) നയേന കലാപസമ്മസനം കരോതി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ’’തി.

ഏവം സങ്ഖാരേ അനിച്ചദുക്ഖാനത്തവസേന കലാപസമ്മസനം കത്വാ പുന സങ്ഖാരാനം ഉദയബ്ബയമേവ പസ്സതി. കഥം? ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാകമ്മആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦). ഏവം രൂപക്ഖന്ധസ്സ പച്ചയായത്തതാദസ്സനേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. ഏവം പഞ്ചഹാകാരേഹി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ, തണ്ഹാകമ്മആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയനിരോധദസ്സനേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതീതി ഏവം പഞ്ചഹാകാരേഹി രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി.

തഥാ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോ, തണ്ഹാകമ്മഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയായത്തതാദസ്സനേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, തണ്ഹാകമ്മഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയനിരോധദസ്സനേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. ഏവം സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി.

അയം പന വിസേസോ – വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഫസ്സട്ഠാനേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ, നാമരൂപനിരോധാ’’തി യോജേതബ്ബം. ഏവം ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പച്ചയസമുദയവസേന ച നിബ്ബത്തിലക്ഖണവസേന ച പച്ചയനിരോധവസേന ച വിപരിണാമലക്ഖണവസേന ച ഉദയബ്ബയദസ്സനേന ച ദസ ദസ കത്വാ പഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി വുത്താനി. തേസം വസേന ‘‘ഏവമ്പി രൂപസ്സ ഉദയോ, ഏവമ്പി രൂപസ്സ വയോ’’തി പച്ചയതോ ചേവ ഖണതോ ച വിത്ഥാരേന മനസികാരം കരോതി.

തസ്സേവം കരോതോ ‘‘ഇതി കിര ഇമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി ഞാണം വിസദം ഹോതി. ‘‘ഏവം കിര ഇമേ ധമ്മാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി നിച്ചനവാ ഹുത്വാ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി. ന കേവലഞ്ച നിച്ചനവാ, സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഉസ്സാവബിന്ദു വിയ ഉദകബുബ്ബുളോ വിയ ഉദകേ ദണ്ഡരാജി വിയ ആരഗ്ഗേ സാസപോ വിയ വിജ്ജുപ്പാദോ വിയ ച പരിത്തട്ഠായിനോ, മായാമരീചിസുപിനാലാതചക്കഗന്ധബ്ബനഗരഫേണകദലിആദയോ വിയ അസാരാ നിസ്സാരാ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. ഏത്താവതാ ച പന അനേന ‘‘വയധമ്മമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച വയം ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ആകാരേന സമ്മസനപഞ്ഞായ ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം നാമ പഠമം തരുണവിപസ്സനാഞാണം അധിഗതം ഹോതി. യസ്സാധിഗമാ ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകോ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

അഥസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഓഭാസോ ഞാണം പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാ നികന്തീതി ദസ വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏത്ഥ ഓഭാസോ നാമ വിപസ്സനക്ഖണേ ഞാണസ്സ ബലവത്താ ലോഹിതം സന്നിസീദതി, തേന ച ചിത്തോഭാസോ നിബ്ബത്തതി. തം ദിസ്വാ അകുസലോ യോഗീ ‘‘മഗ്ഗോ മേ പത്തോ’’തി തമേവ ഓഭാസം അസ്സാദേതി. ഞാണമ്പി വിപസ്സനാഞാണമേവ. തം സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ സുദ്ധം പസന്നം ഹുത്വാ പവത്തതി. തം ദിസ്വാ പുബ്ബേ വിയ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി അസ്സാദേതി. പീതിപി വിപസ്സനാപീതി ഏവ. തസ്സ ഹി തസ്മിം ഖണേ പഞ്ചവിധാ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. പസ്സദ്ധീതി വിപസ്സനാപസ്സദ്ധി. തസ്മിം സമയേ നേവ കായചിത്താനം ദരഥോ, ന ഗാരവം, ന കക്ഖളതാ, ന അകമ്മഞ്ഞതാ, ന ഗേലഞ്ഞതാ, ന വങ്കതാ ഹോതി. സുഖമ്പി വിപസ്സനാസുഖമേവ. തസ്സ കിര തസ്മിം സമയേ സകലസരീരം അഭിസന്ദയമാനം അതിപണീതം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി.

അധിമോക്ഖോ നാമ വിപസ്സനക്ഖണേ പവത്താ സദ്ധാ. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ ചിത്തചേതസികാനം അതിവിയ പസാദഭൂതാ ബലവതീ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. പഗ്ഗഹോ നാമ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം വീരിയം. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ അസിഥിലം അനച്ചാരദ്ധം സുപഗ്ഗഹിതം വീരിയം ഉപ്പജ്ജതി. ഉപട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ സുപട്ഠിതാ സതി ഉപ്പജ്ജതി. ഉപേക്ഖാ ദുവിധാ വിപസ്സനാവജ്ജനവസേന. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ സബ്ബസങ്ഖാരഗഹണേ മജ്ഝത്തഭൂതം വിപസ്സനുപേക്ഖാസങ്ഖാതം ഞാണം ബലവന്തം ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനോദ്വാരാവജ്ജനുപേക്ഖാ ച. സാ ച തം തം ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ സൂരാ തിഖിണാ ഹുത്വാ വഹതി. നികന്തീതി വിപസ്സനാനികന്തി. ഓഭാസാദീസു ഹി ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമാ സന്താകാരാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി. ഏത്ഥ ഓഭാസാദയോ കിലേസവത്ഥുതായ ‘‘ഉപക്കിലേസാ’’തി വുത്താ ന അകുസലത്താ. നികന്തി പന ഉപക്കിലേസോ ചേവ കിലേസവത്ഥു ച.

പണ്ഡിതോ പന ഭിക്ഖു ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു വിക്ഖേപം അഗച്ഛന്തോ ‘‘ഓഭാസാദയോ ധമ്മാ ന മഗ്ഗോ, ഉപക്കിലേസവിമുത്തം പന വീഥിപടിപന്നം വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച വവത്ഥപേതി. തസ്സേവം ‘‘അയം മഗ്ഗോ, അയം ന മഗ്ഗോ’’തി ഞത്വാ ഠിതം ഞാണം മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി വുച്ചതി. ഇതോ പട്ഠായ അട്ഠന്നം വിപസ്സനാഞാണാനം വസേന സിഖാപത്തവിപസ്സനാഞാണം നവമഞ്ച സച്ചാനുലോമികം ഞാണന്തി അയം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ ഹോതി. ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണന്തി ഇമാനി അട്ഠ ഞാണാനി നാമ. നവമം സച്ചാനുലോമികം ഞാണന്തി അനുലോമസ്സേതം നാമം.

തസ്മാ തം സമ്പാദേതുകാമേന ഉപക്കിലേസവിമുത്തം ഉദയബ്ബയഞാണം ആദിംകത്വാ ഏതേസു ഞാണേസു യോഗോ കരണീയോ. ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തസ്സ ഹി അനിച്ചലക്ഖണം യഥാഭൂതം ഉപട്ഠാതി, ഉദയബ്ബയപടിപീളനം പസ്സതോ ദുക്ഖലക്ഖണഞ്ച, ‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി സമ്ഭോതി, ദുക്ഖം തിട്ഠതി വേതി ചാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൭൧; കഥാ. ൨൩൩) പസ്സതോ അനത്തലക്ഖണഞ്ച.

ഏത്ഥ ച അനിച്ചം അനിച്ചലക്ഖണം ദുക്ഖം ദുക്ഖലക്ഖണം അനത്താ അനത്തലക്ഖണന്തി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനിച്ചന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം. കസ്മാ? ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തഭാവാ, ഹുത്വാ അഭാവതോ വാ. അഞ്ഞഥത്തം നാമ ജരാ. ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം അനിച്ചലക്ഖണം, ഹുത്വാ അഭാവസങ്ഖാതോ വാ ആകാരവികാരോ. ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി വചനതോ തദേവ ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം. കസ്മാ? അഭിണ്ഹം പടിപീളനതോ. അഭിണ്ഹം പടിപീളനാകാരോ ദുക്ഖലക്ഖണം. ‘‘യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫-൧൬) വചനതോ തദേവ ഖന്ധപഞ്ചകം അനത്താ. കസ്മാ? അവസവത്തനതോ. അവസവത്തനാകാരോ അനത്തലക്ഖണം. ഇമാനി തീണിപി ലക്ഖണാനി ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തസ്സേവ ആരമ്മണാനി ഹോന്തി.

പുനപി സോ രൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ഏവം അനിച്ചാ’’തിആദിനാ വിപസ്സതി, തസ്സ സങ്ഖാരാ ലഹും ലഹും ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, തതോ ഉപ്പാദം വാ ഠിതിം വാ പവത്തം വാ നിമിത്തം വാ ആരമ്മണം അകത്വാ തേസം ഖയവയനിരോധേ ഏവ സതി സന്തിട്ഠതി, ഇദം ഭങ്ഗഞാണം നാമ. ഇമസ്സ ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ അയം യോഗീ ‘‘യഥാ ഇമേ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി നിരുജ്ഝന്തി, ഏവം അതീതേപി സങ്ഖാരഗതം ഭിജ്ജി, അനാഗതേപി ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി നിരോധമേവ പസ്സന്തോ തിട്ഠതി. തസ്സ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ആസേവന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനി ഗതിട്ഠിതി സത്താവാസേസു പഭേദകാ സങ്ഖാരാ ജലിതഅങ്ഗാരകാസുആദയോ വിയ മഹാഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. ഏതം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം നാമ.

തസ്സ തം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം ആസേവന്തസ്സ സബ്ബേ ഭവാദയോ ആദിത്തഅങ്ഗാരം വിയ സമുസ്സിതഖഗ്ഗോ വിയ പച്ചത്ഥികോ അപ്പടിസരണാ സാദീനവാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. ഇദം ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം നാമ. തസ്സ ഏവം സങ്ഖാരേ ആദീനവതോ പസ്സന്തസ്സ ഭവാദീസുപി സങ്ഖാരാനം ആദീനവത്താ സങ്ഖാരേസു ഉക്കണ്ഠനാ അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം നാമ.

സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദന്തസ്സ ഉക്കണ്ഠന്തസ്സ തസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുഞ്ചിതുകാമതാ നിസ്സരിതുകാമതാ ഹോതി. ഇദം മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം നാമ. പുന തസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുഞ്ചിതും പന തേ ഏവ സങ്ഖാരേ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ തീരണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം നാമ.

സോ ഏവം തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തേസു അനത്തലക്ഖണസ്സ സുദിട്ഠത്താ ‘‘അത്താ’’തി വാ ‘‘അത്തനിയ’’ന്തി വാ അഗണ്ഹന്തോ സങ്ഖാരേസു ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച പഹായ സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനോ ഹോതി മജ്ഝത്തോ, ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ന ഗണ്ഹാതി, തീസു ഭവേസു ഉപേക്ഖകോ, ഇദം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം നാമ.

തം പനേസ ചേ സന്തിപദം നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതി, സബ്ബസങ്ഖാരപവത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ നിബ്ബാനനിന്നം പക്ഖന്ദം ഹോതി. നോ ചേ നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതി, പുനപ്പുനം ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വാ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വാ ‘‘അനത്താ’’തി വാ തിവിധാനുപസ്സനാവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണമേവ ഹുത്വാ പവത്തതി. ഏവം തിട്ഠമാനഞ്ച ഏതം തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭാവം ആപജ്ജിത്വാ തിട്ഠതി. തിസ്സോ ഹി അനുപസ്സനാ ‘‘തീണി വിമോക്ഖമുഖാനീ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവം അനിച്ചതോ മനസികരോന്തോ അധിമോക്ഖബഹുലോ അനിമിത്തം വിമോക്ഖം പടിലഭതി, ദുക്ഖതോ മനസികരോന്തോ പസ്സദ്ധിബഹുലോ അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖം പടിലഭതി, അനത്തതോ മനസികരോന്തോ വേദബഹുലോ സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖം പടിലഭതി.

ഏത്ഥ ച അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോതി അനിമിത്താകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി അനിമിത്തായ ധാതുയാ ഉപ്പന്നത്താ അനിമിത്തോ, കിലേസേഹി ച വിമുത്തത്താ വിമോക്ഖോ. ഏതേനേവ നയേന അപ്പണിഹിതാകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അപ്പണിഹിതോ, സുഞ്ഞതാകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ സുഞ്ഞതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവം അധിഗതസങ്ഖാരുപേക്ഖസ്സ കുലപുത്തസ്സ വിപസ്സനാ സിഖാപ്പത്താ ഹോതി. വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാതി ഏതദേവ. അസ്സ തം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ആസേവന്തസ്സ തിക്ഖതരാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ ‘‘ഇദാനി മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി വാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വാ ‘‘അനത്താ’’തി വാ സമ്മസിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി, ഭവങ്ഗാനന്തരം സങ്ഖാരുപേക്ഖായ കഥിതനയേനേവ അനിച്ചാദിആകാരേന മനസികരിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം, തഥേവ മനസികരോതോ പഠമം ജവനചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യം പരികമ്മന്തി വുച്ചതി, തദനന്തരം തദേവ ദുതിയജവനചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യം ഉപചാരന്തി വുച്ചതി, തദനന്തരമ്പി തദേവ ഉപ്പജ്ജതി തതിയം ജവനചിത്തം. യം അനുലോമന്തി വുച്ചതി, ഇദം തേസം പാടിഏക്കം നാമ.

അവിസേസേന പന തിവിധമ്പേതം ‘‘ആസേവന’’ന്തിപി ‘‘പരികമ്മ’’ന്തിപി ‘‘ഉപചാര’’ന്തിപി ‘‘അനുലോമ’’ന്തിപി വുച്ചതി. ഇദം പന അനുലോമഞാണം സങ്ഖാരാരമ്മണായ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വിപസ്സനായ പരിയോസാനം ഹോതി, നിപ്പരിയായേന പന ഗോത്രഭുഞാണമേവ വിപസ്സനായ പരിയോസാനന്തി വുച്ചതി. തതോ പരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം പുഥുജ്ജനഗോത്തം അതിക്കമമാനം അരിയഗോത്തം ഓക്കമമാനം നിബ്ബാനാരമ്മണേ പഠമസമന്നാഹാരഭൂതം അപുനരാവട്ടകം ഗോത്രഭുഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം പന ഞാണം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഞ്ച ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഞ്ച ന ഭജതി. അന്തരാ അബ്ബോഹാരികമേവ ഹോതി. വിപസ്സനാസോതേ പതിതത്താ ‘‘പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീ’’തി വാ ‘‘വിപസ്സനാ’’തി വാ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഗോത്രഭുഞാണേ നിരുദ്ധേ തേന ദിന്നസഞ്ഞായ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ദിട്ഠിസംയോജനം സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം വിചികിച്ഛാസംയോജനന്തി തീണി സംയോജനാനി വിദ്ധംസേന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം തസ്സേവ വിപാകഭൂതാനി ദ്വേ തീണി വാ ഫലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി അനന്തരവിപാകത്താ ലോകുത്തരകുസലാനം, ഫലപരിയോസാനേ പനസ്സ ഉപ്പന്നഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദിത്വാ പച്ചവേക്ഖണത്ഥായ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി. സോ ഹി ‘‘ഇമിനാ വതാഹം മഗ്ഗേന ആഗതോ’’തി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘മേ അയം ആനിസംസോ ലദ്ധോ’’തി ഫലം പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘ഇമേ നാമ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘ഇമേ നാമ കിലേസാ അവസിട്ഠാ’’തി ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി. അവസാനേ ച ‘‘അയം ധമ്മോ മയാ പടിവിദ്ധോ’’തി അമതം നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതി. ഇതി സോതാപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി ഹോന്തി. തഥാ സകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലാവസാനേ. അരഹത്തഫലാവസാനേ അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥി. ഏവം സബ്ബാനിപി ഏകൂനവീസതിപച്ചവേക്ഖണാനി ഹോന്തി.

ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സോ യോഗാവചരോ തസ്മിംയേവ ആസനേ നിസിന്നോ വുത്തനയേന വിപസ്സിത്വാ കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവം കരോന്തോ ദുതിയമഗ്ഗം പാപുണാതി, തദനന്തരം വുത്തനയേനേവ ഫലഞ്ച. തതോ വുത്തനയേന വിപസ്സിത്വാ കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനം കരോന്തോ തതിയമഗ്ഗം പാപുണാതി, വുത്തനയേന ഫലഞ്ച. തതോ തസ്മിംയേവാസനേ വുത്തനയേന വിപസ്സിത്വാ രൂപരാഗാരൂപരാഗമാനുദ്ധച്ചാവിജ്ജാനം അനവസേസപ്പഹാനം കരോന്തോ ചതുത്ഥമഗ്ഗം പാപുണാതി, വുത്തനയേന ഫലഞ്ച. ഏത്താവതാ ചേസ ഹോതി അരഹാ മഹാഖീണാസവോ പച്ചേകബുദ്ധോ. ഇതി ഇമേസു ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

ഏത്താവതാ ‘‘സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസ’’ന്തി ഏതേന പാതിമോക്ഖസംവരാദിസീലസ്സ വുത്തത്താ സീലവിസുദ്ധി. ‘‘ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായ’’ന്തി ഏതേന പടിഘാനുനയവിവജ്ജനവസേന മേത്താദീനം വുത്തത്താ ചിത്തവിസുദ്ധി. ‘‘ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി ഇമിനാ പന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദീനം വുത്തത്താ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി സത്ത വിസുദ്ധിയോ വുത്താ ഹോന്തി. അയമേത്ഥ മുഖമത്തനിദസ്സനം, വിത്ഥാരം പന ഇച്ഛന്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗം (വിസുദ്ധി. ൨.൬൬൨, ൬൭൮, ൬൯൨, ൭൩൭, ൮൦൬ ആദയോ) ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏത്താവതാ ചേസോ പച്ചേകബുദ്ധോ –

‘‘ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി, സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന;

പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. (സു. നി. ൪൨; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൮) –

പസംസിയാദിഭാവം ആപജ്ജിത്വാ ഗന്ധമാദനപബ്ബതം ഉപസോഭയമാനോ വിഹാസിന്തി ഏവം സബ്ബത്ഥ.

പഠമഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൨. ദുതിയേ സംസഗ്ഗജാതസ്സാതി ജാതസംസഗ്ഗസ്സ. തത്ഥ ദസ്സനസവനകായസമുല്ലപനസമ്ഭോഗവസേന പഞ്ചവിധോ സംസഗ്ഗോ. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിസ്വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ നാമ. തത്ഥ സീഹളദീപേ കാളദീഘവാപീഗാമേ പിണ്ഡായ ചരന്തം കല്യാണവിഹാരവാസിം ദഹരഭിക്ഖും ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ കേനചി ഉപായേന തം അലഭിത്വാ കാലകതാ കുടുമ്ബിയധീതാ തസ്സാ നിവാസനചോളക്ഖണ്ഡം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപായ വത്ഥധാരിനിയാ നാമ സദ്ധിം സംവാസം നാലത്ഥ’’ന്തി ഹദയം ഫാലേത്വാ കാലകതോ സോ ഏവ ച ദഹരോ നിദസ്സനം.

പരേഹി പന കഥിയമാനം രൂപാദിസമ്പത്തിം അത്തനാ വാ ഹസിതലപിതഗീതസദ്ദം സുത്വാ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നോ രാഗോ സവനസംസഗ്ഗോ നാമ. തത്രാപി ഗിരിഗാമവാസീകമ്മാരധീതായ പഞ്ചഹി കുമാരീഹി സദ്ധിം പദുമസ്സരം ഗന്ത്വാ ന്ഹായിത്വാ മാലം സീസേ ആരോപേത്വാ ഉച്ചാസദ്ദേന ഗായന്തിയാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ സദ്ദം സുത്വാ കാമരാഗേന ഝാനാ പരിഹായിത്വാ അനയബ്യസനം പത്തോ പഞ്ചഗ്ഗളലേണവാസീ തിസ്സദഹരോ നിദസ്സനം.

അഞ്ഞമഞ്ഞം അങ്ഗപരാമസനേന ഉപ്പന്നരാഗോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ. ധമ്മഗായനദഹരഭിക്ഖു ചേത്ഥ നിദസ്സനം. മഹാവിഹാരേ കിര ദഹരഭിക്ഖു ധമ്മം ഭാസതി, തത്ഥ മഹാജനേ ആഗതേ രാജാപി അഗമാസി സദ്ധിം അന്തേപുരേന. തതോ രാജധീതായ തസ്സ രൂപഞ്ച സദ്ദഞ്ച ആഗമ്മ ബലവരാഗോ ഉപ്പന്നോ തസ്സ ച ദഹരസ്സാപി. തം ദിസ്വാ രാജാ സല്ലക്ഖേത്വാ സാണിപാകാരേന പരിക്ഖിപാപേസി, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരാമസിത്വാ ആലിങ്ഗിസു. പുന സാണിപാകാരം അപനേത്വാ പസ്സന്താ ദ്വേപി കാലകതേയേവ അദ്ദസംസൂതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനസമുല്ലപനേ ഉപ്പന്നരാഗോ പന സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ നാമ. ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം പരിഭോഗകരണേ ഉപ്പന്നരാഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ നാമ. ദ്വീസുപി ച ഏതേസു മരിചവട്ടിവിഹാരേ ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനീ ച നിദസ്സനം. മരിചവട്ടിമഹാവിഹാരമഹേ കിര ദുട്ഠഗാമണി അഭയമഹാരാജാ മഹാദാനം പടിയാദേത്വാ ഉഭതോസങ്ഘം പരിവിസതി. തത്ഥ ഉണ്ഹയാഗുയാ ദിന്നായ സങ്ഘനവകസാമണേരീ അനാധാരകസ്സ സത്തവസ്സികസങ്ഘനവകസാമണേരസ്സ ദന്തവലയം ദത്വാ സമുല്ലാപം അകാസി, തേ ഉഭോപി ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ സട്ഠിവസ്സാ ഹുത്വാ പരതീരം ഗതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമുല്ലാപേന പുബ്ബസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ താവദേവ ജാതസിനേഹാ സിക്ഖാപദാനി വീതിക്കമിത്വാ പാരാജികാ അഹേസുന്തി.

ഏവം പഞ്ചവിധേ സംസഗ്ഗേ യേന കേനചി സംസഗ്ഗേന ജാതസംസഗ്ഗസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാ, പുരിമരാഗപച്ചയാ ബലവരാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതീതി തമേവ സ്നേഹം അനുഗച്ഛന്തം സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികസോകപരിദേവാദിനാനപ്പകാരകം ദുക്ഖമിദം പഹോതി നിബ്ബത്തതി ഭവതി ജായതി. അപരേ പന ‘‘ആരമ്മണേ ചിത്തവോസഗ്ഗോ സംസഗ്ഗോ’’തി ഭണന്തി. തതോ സ്നേഹോ സ്നേഹദുക്ഖന്തി.

ഏവമത്ഥപ്പഭേദം ഇമം അഡ്ഢഗാഥം വത്വാ സോ പച്ചേകബുദ്ധോ ആഹ – ‘‘സ്വാഹം യമിദം സ്നേഹന്വയം സോകാദിദുക്ഖം പഹോതി, തസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂലം ഖനന്തോ പച്ചേകസമ്ബോധിം അധിഗതോ’’തി. ഏവം വുത്തേ തേ അമച്ചാ ആഹംസു – ‘‘അമ്ഹേഹി ദാനി, ഭന്തേ, കിം കത്തബ്ബ’’ന്തി? തതോ സോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ വാ അഞ്ഞേ വാ യോ ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമോ, സോ സബ്ബോപി ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി. ഏത്ഥ ച യം തം ‘‘സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതീ’’തി വുത്തം, തദേവ സന്ധായ ‘‘ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ യഥാവുത്തേന സംസഗ്ഗേന സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാ, സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതി, ഏവം യഥാഭൂതം ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ അഹം അധിഗതോതി ഏവമ്പി അഭിസമ്ബന്ധിത്വാ ചതുത്ഥപാദോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഉദാനവസേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തതോ പരം സബ്ബം പുരിമഗാഥായ വുത്തസദിസമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൩൬).

നിദ്ദേസേ അനുപ്പാദേതീതി രൂപസ്മിം അനുബ്യഞ്ജനം ദിസ്വാ അല്ലീയതി. അനുബന്ധതീതി രൂപസ്മിം സ്നേഹവസേന ബന്ധതി. ഭവന്തീതി ഹോന്തി. ജായന്തീതി ഉപ്പജ്ജന്തി. നിബ്ബത്തന്തീതി വത്തന്തി. പാതുഭവന്തീതി പാകടാ ഹോന്തി. സമ്ഭവന്തി സഞ്ജായന്തി അഭിനിബ്ബത്തന്തീതി തീണി ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതാനി. ഇതോ പരം അട്ഠകവഗ്ഗേ (മഹാനി. ൧ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദുതിയഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൩. തതിയേ മേത്തായനവസേന മിത്താ. സുഹദഭാവേന സുഹജ്ജാ. കേചി ഹി ഏകന്തഹിതകാമതായ മിത്താവ ഹോന്തി, ന സുഹജ്ജാ. കേചി ഗമനാഗമനട്ഠാനനിസജ്ജാസമുല്ലാപാദീസു ഹദയസുഖജനനേന സുഹജ്ജാവ ഹോന്തി, ന മിത്താ. കേചി തദുഭയവസേന സുഹജ്ജാ ചേവ മിത്താ ച. തേ ദുവിധാ ഹോന്തി അഗാരിയാ ച അനഗാരിയാ ച. തത്ഥ അഗാരിയാ തിവിധാ ഹോന്തി ഉപകാരാ സമാനസുഖദുക്ഖാ അനുകമ്പകാതി. അനഗാരിയാ വിസേസേന അത്ഥക്ഖായിനോ. ഏവം തേ ചതൂഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ ഹോന്തി.

യഥാഹ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി ഉപകാരോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. പമത്തം രക്ഖതി, പമത്തസ്സ സാപതേയ്യം രക്ഖതി, ഭീതസ്സ സരണം ഹോതി, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു തദ്ദിഗുണം ഭോഗം അനുപ്പദേതി (ദീ. നി. ൩.൨൬൧).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി സമാനസുഖദുക്ഖോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. ഗുയ്ഹമസ്സ ആചിക്ഖതി, ഗുയ്ഹമസ്സ പരിഗൂഹതി, ആപദാസു ന വിജഹതി, ജീവിതമ്പിസ്സ അത്ഥായ പരിച്ചത്തം ഹോതി (ദീ. നി. ൩.൨൬൨).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അനുകമ്പകോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. അഭവേനസ്സ ന നന്ദതി, ഭവേനസ്സ നന്ദതി, അവണ്ണം ഭണമാനം നിവാരേതി, വണ്ണം ഭണമാനം പസംസതി (ദീ. നി. ൩.൨൬൪).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അത്ഥക്ഖായീ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. പാപാ നിവാരേതി, കല്യാണേ നിവേസേതി, അസ്സുതം സാവേതി, സഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൬൩).

തേസു ഇധ അഗാരിയാ അധിപ്പേതാ, അത്ഥതോ പന സബ്ബേപി യുജ്ജന്തി. തേ മിത്തേ സുഹജ്ജേ. അനുകമ്പമാനോതി അനുദയമാനോ, തേസം സുഖം ഉപസംഹരിതുകാമോ ദുക്ഖം അപഹരിതുകാമോ.

ഹാപേതി അത്ഥന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥവസേന തിവിധം, തഥാ അത്തത്ഥപരത്ഥഉഭയത്ഥവസേനാപി തിവിധം അത്ഥം ലദ്ധവിനാസനേന അലദ്ധാനുപ്പാദനേനാതി ദ്വിധാപി ഹാപേതി വിനാസേതി. പടിബദ്ധചിത്തോതി ‘‘അഹം ഇമം വിനാ ന ജീവാമി, ഏസോ മേ ഗതി, ഏസോ മേ പരായണ’’ന്തി ഏവം അത്താനം നീചേ ഠാനേ ഠപേന്തോപി പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി. ‘‘ഇമേ മം വിനാ ന ജീവന്തി, അഹം തേസം ഗതി, അഹം തേസം പരായണ’’ന്തി ഏവം അത്താനം ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തോപി പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി. ഇധ പന ഏവം പടിബദ്ധചിത്തോ അധിപ്പേതോ.

ഏതം ഭയന്തി ഏതം അത്ഥഹാപനഭയം, അത്തനോ സമാപത്തിഹാനിം സന്ധായ ഭണതി. സന്ഥവേതി തിവിധോ സന്ഥവോ തണ്ഹാദിട്ഠിമിത്തസന്ഥവവസേന. തത്ഥ അട്ഠസതപ്പഭേദാപി തണ്ഹാ തണ്ഹാസന്ഥവോ, ദ്വാസട്ഠിപ്പഭേദാപി ദിട്ഠി ദിട്ഠിസന്ഥവോ, പടിബദ്ധചിത്തതായ മിത്താനുകമ്പനാ മിത്തസന്ഥവോ. സോ ഇധ അധിപ്പേതോ. തേന ഹിസ്സ സമാപത്തി പരിഹീനാ. തേനാഹ – ‘‘ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോ’’തി. സേസം പുബ്ബസദിസമേവാതി വേദിതബ്ബം. നിദ്ദേസേ വത്തബ്ബം നത്ഥി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൩൭; അപ. അട്ഠ. ൧.൧.൯൩-൯൪).

തതിയഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൪. ചതുത്ഥേ വംസോതി വേളു. വിസാലോതി വിത്ഥിണ്ണോ. വ-കാരോ അവധാരണത്ഥോ, ഏവകാരോ വാ അയം. സന്ധിവസേനേത്ഥ ഏ-കാരോ നട്ഠോ. തസ്സ പരപദേന സമ്ബന്ധോ, തം പച്ഛാ യോജേസ്സാമ. യഥാതി പടിഭാഗേ. വിസത്തോതി ലഗ്ഗോ ജടിതോ സംസിബ്ബിതോ. പുത്തേസു ദാരേസു ചാതി പുത്തധീതുഭരിയാസു. യാ അപേക്ഖാതി യാ തണ്ഹാ യോ സ്നേഹോ. വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോതി വംസകളീരോ വിയ അലഗ്ഗമാനോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ വംസോ വിസാലോ വിസത്തോ ഏവ ഹോതി, പുത്തേസു ച ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ, സാപി ഏവം താനി വത്ഥൂനി സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതത്താ വിസത്താ ഏവ. സ്വാഹം തായ അപേക്ഖായ അപേക്ഖവാ വിസാലോ വംസോ വിയ വിസത്തോതി ഏവം അപേക്ഖായ ആദീനവം ദിസ്വാ തം അപേക്ഖം മഗ്ഗഞാണേന ഛിന്ദന്തോ അയം വംസകളീരോവ രൂപാദീസു വാ ദിട്ഠാദീസു വാ ലാഭാദീസു വാ കാമഭവാദീസു വാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അസജ്ജമാനോ പച്ചേകസമ്ബോധിം അധിഗതോതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇമായപി നിദ്ദേസേ അതിരേകം നത്ഥി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൩൮).

ചതുത്ഥഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൫. പഞ്ചമേ മിഗോതി സബ്ബേസം ആരഞ്ഞികചതുപ്പദാനം ഏവ ഏതം അധിവചനം. ഇധ പന പസദമിഗോ അധിപ്പേതോ. അരഞ്ഞമ്ഹീതി ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസം അരഞ്ഞം, ഇധ പന ഉയ്യാനം അധിപ്പേതം, തസ്മാ ‘‘ഉയ്യാനമ്ഹീ’’തി വുത്തം ഹോതി. യഥാതി പടിഭാഗേ. അബദ്ധോതി രജ്ജുബന്ധനാദീസു യേന കേനചി അബദ്ധോ. ഏതേന വിസ്സട്ഠചരിയം ദീപേതി. യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായാതി യേന ദിസാഭാഗേന ഗന്തും ഇച്ഛതി, തേന ഗോചരത്ഥം ഗച്ഛതി. തസ്മാ തത്ഥ യത്തകം ഇച്ഛതി ഗന്തും, തത്തകം ഗച്ഛതി. യം ഇച്ഛതി ഖാദിതും, തം ഖാദതീതി ദീപേതി. വിഞ്ഞൂ നരോതി പണ്ഡിതപുരിസോ. സേരിതന്തി സച്ഛന്ദവുത്തിതം അപരായത്തഭാവം. പേക്ഖമാനോതി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഓലോകയമാനോ. അഥ വാ ധമ്മസേരിതം പുഗ്ഗലസേരിതഞ്ച. ലോകുത്തരധമ്മാ ഹി കിലേസവസം അഗമനതോ സേരിനോ തേഹി സമന്നാഗതാ പുഗ്ഗലാ ച, തേസം ഭാവനിദ്ദേസോ സേരിതം പേക്ഖമാനോതി. കിം വുത്തം ഹോതി? മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ, യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ. കദാ നു ഖോ അഹമ്പി തണ്ഹാബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ ഏവം ഗച്ഛേയ്യന്തി ഇതി മേ തുമ്ഹേഹി ഇതോ ചിതോ ച പരിവാരേത്വാ ഠിതേഹി ബദ്ധസ്സ യേനിച്ഛകം ഗന്തും അലഭന്തസ്സ തസ്മിം യേനിച്ഛകഗമനാഭാവേ ആദീനവം യേനിച്ഛകഗമനേ ആനിസംസം ദിസ്വാ അനുക്കമേന സമഥവിപസ്സനാപാരിപൂരിം അഗമിം. തതോ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൩൯ ആദയോ).

പഞ്ചമഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൬. ഛട്ഠേ അയം പിണ്ഡത്ഥോ – സഹായമജ്ഝേ ഠിതസ്സ ദിവാസേയ്യസങ്ഖാതേ വാസേ ച മഹാഉപട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഠാനേ ച ഉയ്യാനഗമനസങ്ഖാതേ ഗമനേ ച ജനപദചാരികസങ്ഖാതായ ചാരികായ ച ‘‘ഇദം മേ സുണ, ഇദം മേ ദേഹീ’’തിആദിനാ നയേന തഥാ തഥാ ആമന്തനാ ഹോതി, തസ്മാ അഹം തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബിജ്ജിത്വാ യായം അരിയജനസേവിതാ അനേകാനിസംസാ ഏകന്തസുഖാ, ഏവം സന്തേപി ലോഭാഭിഭൂതേഹി സബ്ബകാപുരിസേഹി അനഭിജ്ഝിതാ അപത്ഥിതാ പബ്ബജ്ജാ, തം അനഭിജ്ഝിതം പരേസം അവസവത്തനേന ഭബ്ബപുഗ്ഗലവസേനേവ ച സേരിതം പേക്ഖമാനോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അനുക്കമേന പച്ചേകസമ്ബോധിം അധിഗതോതി. സേസം വുത്തനയമേവ (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൩൯-൪൨).

ഛട്ഠഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൭. സത്തമേ ഖിഡ്ഡാതി കീളനാ. സാ ദുവിധാ ഹോതി കായികാ ച വാചസികാ ച. തത്ഥ കായികാ നാമ ഹത്ഥീഹിപി കീളന്തി, അസ്സേഹിപി രഥേഹിപി ധനൂഹിപി ഥരൂഹിപീതി ഏവമാദി. വാചസികാ നാമ ഗീതം സിലോകഭണനം മുഖഭേരികന്തി ഏവമാദി. രതീതി പഞ്ചകാമഗുണരതി. വിപുലന്തി യാവ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച ഠാനേന സകലത്തഭാവബ്യാപകം. സേസം പാകടമേവ. അനുസന്ധിയോജനാപി ചേത്ഥ സംസഗ്ഗഗാഥായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൧).

സത്തമഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൮. അട്ഠമേ ചാതുദ്ദിസോതി ചതൂസു ദിസാസു യഥാസുഖവിഹാരീ, ‘‘ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; അ. നി. ൪.൧൨൫; വിഭ. ൬൪൩; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൮) വാ നയേന ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാഫരിതാ ചതസ്സോ ദിസാ അസ്സ സന്തീതിപി ചാതുദ്ദിസോ. താസു ദിസാസു കത്ഥചി സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ ഭയേന ന പടിഹഞ്ഞതീതി അപ്പടിഘോ. സന്തുസ്സമാനോതി ദ്വാദസവിധസ്സ സന്തോസസ്സ വസേന സന്തുസ്സകോ. ഇതരീതരേനാതി ഉച്ചാവചേന പച്ചയേന. പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീതി ഏത്ഥ പരിസ്സയന്തി കായചിത്താനി, പരിഹാപേന്തി വാ തേസം സമ്പത്തിം, താനി വാ പടിച്ച സയന്തീതി പരിസ്സയാ, ബാഹിരാനം സീഹബ്യഗ്ഘാദീനം അബ്ഭന്തരാനഞ്ച കാമച്ഛന്ദാദീനം കായചിത്തുപദ്ദവാനം ഏതം അധിവചനം. തേ പരിസ്സയേ അധിവാസനഖന്തിയാ ച വീരിയാദീഹി ച ധമ്മേഹി സഹതീതി പരിസ്സയാനം സഹിതാ. ഥദ്ധഭാവകരഭയാഭാവേന അഛമ്ഭീ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ തേ ചത്താരോ സമണാ, ഏവം ഇതരീതരേന പച്ചയേന സന്തുസ്സമാനോ ഏത്ഥ പടിപത്തിപദട്ഠാനേ സന്തോസേ ഠിതോ ചതൂസു ദിസാസു മേത്താദിഭാവനായ ചാതുദ്ദിസോ, സത്തസങ്ഖാരേസു പടിഹനനകരഭയാഭാവേന അപ്പടിഘോ ച ഹോതി. സോ ചാതുദ്ദിസത്താ വുത്തപ്പകാരാനം പരിസ്സയാനം സഹിതാ, അപ്പടിഘത്താ അഛമ്ഭീ ച ഹോതീതി ഏതം പടിപത്തിഗുണം ദിസ്വാ യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ പച്ചേകസമ്ബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി.

അഥ വാ തേ സമണാ വിയ സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന വുത്തനയേനേവ ചാതുദ്ദിസോ ഹോതീതി ഞത്വാ ഏവം ചാതുദ്ദിസഭാവം പത്ഥയന്തോ യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ അധിഗതോമ്ഹി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി ഈദിസം ഠാനം പത്ഥയമാനോ ചാതുദ്ദിസതായ പരിസ്സയാനം സഹിതാ അപ്പടിഘതായ ച അഛമ്ഭീ ഹുത്വാ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൨).

നിദ്ദേസേ മേത്താതി അത്ഥതോ താവ മിജ്ജതീതി മേത്താ, സിനേഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ വാ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതിപി മേത്താ. മേത്താസഹഗതേനാതി മേത്തായ സമന്നാഗതേന. ചേതസാതി ചിത്തേന. ഏകം ദിസന്തി ഏകിസ്സാ ദിസായ പഠമപരിഗ്ഗഹിതം സത്തം ഉപാദായ ഏകം ദിസം പരിയാപന്നസത്തഫരണവസേന വുത്തം. ഫരിത്വാതി ഫുസിത്വാ ആരമ്മണം കത്വാ. വിഹരതീതി ബ്രഹ്മവിഹാരാധിട്ഠിതം ഇരിയാപഥവിഹാരം പവത്തേതി. തഥാ ദുതിയന്തി യഥാ പുരത്ഥിമാദീസു ദിസാസു യം കിഞ്ചി ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥേവ തദനന്തരം ദുതിയം തതിയം ചതുത്ഥഞ്ചാതി അത്ഥോ.

ഇതി ഉദ്ധന്തി ഏതേനേവ ച നയേന ഉപരിമം ദിസന്തി വുത്തം ഹോതി. അധോ തിരിയന്തി അധോദിസമ്പി തിരിയം ദിസമ്പി ഏവമേവ. തത്ഥ ച അധോതി ഹേട്ഠാ. തിരിയന്തി അനുദിസാ. ഏവം സബ്ബദിസാസു അസ്സമണ്ഡലേ അസ്സമിവ മേത്താസഹഗതം ചിത്തം സാരേതിപി പച്ചാസാരേതിപീതി. ഏത്താവതാ ഏകമേകം ദിസം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഓധിസോ മേത്താഫരണം ദസ്സിതം. സബ്ബധീതിആദി പന അനോധിസോ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബധീതി സബ്ബത്ഥ. സബ്ബത്തതായാതി സബ്ബേസു ഹീനമജ്ഝിമഉക്കട്ഠമിത്തസപത്തമജ്ഝത്താനിപ്പഭേദേസു അത്തതായ, ‘‘അയം പരസത്തോ’’തി വിഭാഗം അകത്വാ അത്തസമതായാതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ വാ സബ്ബത്തതായാതി സബ്ബേന ചിത്തഭാവേന, ഈസകമ്പി ബഹി അവിക്ഖിപമാനോതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബസത്തവന്തം, സബ്ബസത്തയുത്തന്തി അത്ഥോ. ലോകന്തി സത്തലോകം. വിപുലേനാതി ഏവമാദിപരിയായദസ്സനതോ പനേത്ഥ പുന ‘‘മേത്താസഹഗതേനാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ വാ ഏത്ഥ ഓധിസോ ഫരണേ വിയ പുന തഥാ-സദ്ദോ ഇതി-സദ്ദോ വാ ന വുത്തോ, തസ്മാ പുന ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ’’തി വുത്തം. നിഗമനവസേന വാ ഏതം വുത്തം. വിപുലേനാതി ഏത്ഥ ച ഫരണവസേന വിപുലതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഭൂമിവസേന പന തം മഹഗ്ഗതം. പഗുണവസേന അപ്പമാണസത്താരമ്മണവസേന ച അപ്പമാണം. ബ്യാപാദപച്ചത്ഥികപ്പഹാനേന അവേരം. ദോമനസ്സപ്പഹാനേന അബ്യാപജ്ജം. നിദ്ദുക്ഖന്തി വുത്തം ഹോതി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൪). കരുണാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥായേവ. മോദന്തി തായ തംസമങ്ഗിനോ, സയം വാ മോദതി, മോദനമത്തമേവ വാ സാതി മുദിതാ. ‘‘അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദിബ്യാപാദപ്പഹാനേന മജ്ഝത്തഭാവൂപഗമനേന ച ഉപേക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ.

ലക്ഖണാദിതോ പനേത്ഥ ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ മേത്താ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹസമ്ഭവോ വിപത്തി. ദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ കരുണാ, പരദുക്ഖാസഹനരസാ, അവിഹിംസാപച്ചുപട്ഠാനാ, ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. വിഹിംസൂപസമോ തസ്സാ സമ്പത്തി, സോകസമ്ഭവോ വിപത്തി. പമോദലക്ഖണാ മുദിതാ, അനിസ്സായനരസാ, അരതിവിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം സമ്പത്തിദസ്സനപദട്ഠാനാ. അരതിവൂപസമോ തസ്സാ സമ്പത്തി, പഹാനസമ്ഭവോ വിപത്തി. സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ, സത്തേസു സമഭാവദസ്സനരസാ, പടിഘാനുനയവൂപസമപച്ചുപട്ഠാനാ, ‘‘കമ്മസ്സകാ സത്താ, തേ കസ്സ രുചിയാ സുഖിതാ വാ ഭവിസ്സന്തി, ദുക്ഖതോ വാ മുച്ചിസ്സന്തി, പത്തസമ്പത്തിതോ വാ ന പരിഹായിസ്സന്തീ’’തി ഏവം പവത്തകമ്മസ്സകതാദസ്സനപദട്ഠാനാ. പടിഘാനുനയവൂപസമോ തസ്സാ സമ്പത്തി, ഗേഹസ്സിതായ അഞ്ഞാണുപേക്ഖായ സമ്ഭവോ വിപത്തി.

തത്ഥ സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി പച്ചയസന്തോസവസേന സന്തുട്ഠോ ഹോതി. ഇതരീതരേന ചീവരേനാതി ന ഥൂലസുഖുമലൂഖപണീതഥിരജിണ്ണാനം യേന കേനചി ചീവരേന, അഥ ഖോ യഥാലദ്ധാനം ഇതരീതരേന യേന കേനചി സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചീവരസ്മിഞ്ഹി തയോ സന്തോസാ – യഥാലാഭസന്തോസോ, യഥാബലസന്തോസോ, യഥാസാരുപ്പസന്തോസോതി. പിണ്ഡപാതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇമേ തയോ സന്തോസേ സന്ധായ ‘‘സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന. യഥാലദ്ധാദീസു യേന കേനചി ചീവരേന സന്തുട്ഠോ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ചീവരം ജാനിതബ്ബം, ചീവരഖേത്തം ജാനിതബ്ബം, പംസുകൂലം ജാനിതബ്ബം, ചീവരസന്തോസോ ജാനിതബ്ബോ, ചീവരപടിസംയുത്താനി ധുതങ്ഗാനി ജാനിതബ്ബാനി. തത്ഥ ചീവരം ജാനിതബ്ബന്തി ഖോമാദീനി ഛ ചീവരാനി ദുകൂലാദീനി ഛ അനുലോമചീവരാനിപി ജാനിതബ്ബാനി. ഇമാനി ദ്വാദസ കപ്പിയചീവരാനി. കുസചീരം വാകചീരം ഫലകചീരം കേസകമ്ബലം വാളകമ്ബലം പോത്ഥകോ ചമ്മം ഉലൂകപക്ഖം രുക്ഖദുസ്സം ലതാദുസ്സം ഏരകദുസ്സം കദലിദുസ്സം വേളുദുസ്സന്തി ഏവമാദീനി പന അകപ്പിയചീവരാനി.

ചീവരഖേത്തന്തി ‘‘സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഞാതിതോ വാ മിത്തതോ വാ അത്തനോ വാ ധനേന പംസുകൂലം വാ’’തി ഏവം ഉപ്പജ്ജനതോ ഛ ഖേത്താനി, അട്ഠന്നഞ്ച മാതികാനം വസേന അട്ഠ ഖേത്താനി ജാനിതബ്ബാനി.

പംസുകൂലന്തി സോസാനികം പാപണികം രഥിയം സങ്കാരകൂടം സോത്ഥിയം സിനാനം തിത്ഥം ഗതപച്ചാഗതം അഗ്ഗിഡഡ്ഢം ഗോഖായിതം ഉപചികാഖായിതം ഉന്ദൂരഖായിതം അന്തച്ഛിന്നം ദസച്ഛിന്നം ധജാഹടം ഥൂപം സമണചീവരം സാമുദ്ദിയം ആഭിസേകിയം പന്ഥികം വാതാഹടം ഇദ്ധിമയം ദേവദത്തിയന്തി തേവീസതി പംസുകൂലാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ച സോത്ഥിയന്തി ഗബ്ഭമലഹരണം. ഗതപച്ചാഗതന്തി മതകസരീരം പാരുപിത്വാ സുസാനം നേത്വാ ആനീതചീവരം. ധജാഹടന്തി ധജം ഉസ്സാപേത്വാ തതോ ആനീതം. ഥൂപന്തി വമ്മികേ പൂജിതചീവരം. സാമുദ്ദിയന്തി സമുദ്ദവീചീഹി ഥലം പാപിതം. പന്ഥികന്തി പന്ഥം ഗച്ഛന്തേഹി ചോരഭയേന പാസാണേഹി കോട്ടേത്വാ പാരുതചീവരം. ഇദ്ധിമയന്തി ഏഹിഭിക്ഖുചീവരം. സേസം പാകടമേവ.

ചീവരസന്തോസോതി വീസതി ചീവരസന്തോസാ – ചീവരേ വിതക്കസന്തോസോ ഗമനസന്തോസോ പരിയേസനസന്തോസോ പടിലാഭസന്തോസോ മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ യഥാബലസന്തോസോ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ ഉദകസന്തോസോ ധോവനസന്തോസോ കരണസന്തോസോ പരിമാണസന്തോസോ സുത്തസന്തോസോ സിബ്ബനസന്തോസോ രജനസന്തോസോ കപ്പസന്തോസോ പരിഭോഗസന്തോസോ സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ വിസ്സജ്ജനസന്തോസോതി. തത്ഥ സാദകഭിക്ഖുനോ തേമാസം നിബദ്ധവാസം വസിത്വാ ഏകമാസമത്തം വിതക്കിതും വട്ടതി. സോ ഹി പവാരേത്വാ ചീവരമാസേ ചീവരം കരോതി. പംസുകൂലികോ അദ്ധമാസേനേവ കരോതി. ഇദം മാസദ്ധമാസമത്തം വിതക്കനം വിതക്കസന്തോസോ. ചീവരത്ഥായ ഗച്ഛന്തസ്സ പന ‘‘കത്ഥ ലഭിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ഗമനം ഗമനസന്തോസോ നാമ. പരിയേസന്തസ്സ പന യേന വാ തേന വാ സദ്ധിം അപരിയേസിത്വാ ലജ്ജിം പേസലഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ പരിയേസനം പരിയേസനസന്തോസോ നാമ. ഏവം പരിയേസന്തസ്സ ആഹരിയമാനം ചീവരം ദൂരതോവ ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മനാപം ഭവിസ്സതി, ഏതം അമനാപ’’ന്തി ഏവം അവിതക്കേത്വാ ഥൂലസുഖുമാദീസു യഥാലദ്ധേനേവ സന്തുസ്സനം പടിലാഭസന്തോസോ നാമ. ഏവം ലദ്ധം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ‘‘ഏത്തകം ദുപട്ടസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം ഏകപട്ടസ്സാ’’തി അത്തനോ പഹോനകമത്തേനേവ സന്തുസ്സനം മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ നാമ. ചീവരം പരിയേസന്തസ്സ പന ‘‘അസുകസ്സ ഘരദ്വാരേ മനാപം ലഭിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ ദ്വാരപടിപാടിയാ ചരണം ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ നാമ.

ലൂഖപണീതേസു യേന കേനചി യാപേതും സക്കോന്തസ്സ യഥാലദ്ധേനേവ യാപനം യഥാലാഭസന്തോസോ നാമ. അത്തനോ ഥാമം ജാനിത്വാ യേന യാപേതും സക്കോതി, തേന യാപനം യഥാബലസന്തോസോ നാമ. മനാപം അഞ്ഞസ്സ ദത്വാ അത്തനാ യേന കേനചി യാപനം യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ നാമ. ‘‘കത്ഥ ഉദകം മനാപം, കത്ഥ അമനാപ’’ന്തി അവിചാരേത്വാ യേന കേനചി ധോവനുപഗേന ഉദകേന ധോവനം ഉദകസന്തോസോ നാമ. തഥാ പണ്ഡുമത്തികഗേരുകപൂതിപണ്ണരസകിലിട്ഠാനി പന ഉദകാനി വജ്ജേതും വട്ടതി. ധോവന്തസ്സ പന മുഗ്ഗരാദീഹി അപഹരിത്വാ ഹത്ഥേഹി മദ്ദിത്വാ ധോവനം ധോവനസന്തോസോ നാമ. തഥാ അസുജ്ഝന്തം പണ്ണാനി പക്ഖിപിത്വാ താപിതഉദകേനാപി ധോവിതും വട്ടതി. ഏവം ധോവിത്വാ കരോന്തസ്സ ‘‘ഇദം ഥൂലം, ഇദം സുഖുമ’’ന്തി അകോപേത്വാ പഹോനകനീഹാരേനേവ കരണം കരണസന്തോസോ നാമ. തിമണ്ഡലപടിച്ഛാദനമത്തസ്സേവ കരണം പരിമാണസന്തോസോ നാമ. ചീവരകരണത്ഥായ പന ‘‘മനാപം സുത്തം പരിയേസിസ്സാമീ’’തി അവിചാരേത്വാ രഥികാദീസു വാ ദേവട്ഠാനേ വാ ആഹരിത്വാ പാദമൂലേ വാ ഠപിതം യം കിഞ്ചിദേവ സുത്തം ഗഹേത്വാ കരണം സുത്തസന്തോസോ നാമ.

കുസിബന്ധനകാലേ പന അങ്ഗുലിമത്തേ സത്തവാരേ ന വിജ്ഝിതബ്ബം. ഏവം കരോന്തസ്സ ഹി യോ ഭിക്ഖു സഹായോ ന ഹോതി, തസ്സ വത്തഭേദോപി നത്ഥി. തിവങ്ഗുലമത്തേ പന സത്തവാരേ വിജ്ഝിതബ്ബം. ഏവം കരോന്തസ്സ മഗ്ഗപടിപന്നേനാപി സഹായേന ഭവിതബ്ബം. യോ ന ഹോതി, തസ്സ വത്തഭേദോ. അയം സിബ്ബനസന്തോസോ നാമ. രജന്തേന പന കാളകച്ഛകാദീനി പരിയേസന്തേന ന രജിതബ്ബം, സോമവക്കലാദീസു യം ലഭതി, തേന രജിതബ്ബം. അലഭന്തേന പന മനുസ്സേഹി അരഞ്ഞേ വാകം ഗഹേത്വാ ഛഡ്ഡിതരജനം വാ ഭിക്ഖൂഹി പചിത്വാ ഛഡ്ഡിതകസടം വാ ഗഹേത്വാ രജിതബ്ബം. അയം രജനസന്തോസോ നാമ. നീലകദ്ദമകാളസാമേസു യം കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസിന്നസ്സ പഞ്ഞായമാനകപ്പകരണം കപ്പസന്തോസോ നാമ.

ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനമത്തവസേന പരിഭുഞ്ജനം പരിഭോഗസന്തോസോ നാമ. ദുസ്സം പന ലഭിത്വാ സുത്തം വാ സൂചിം വാ കാരകം വാ അലഭന്തേന ഠപേതും വട്ടതി, ലഭന്തേന ന വട്ടതി. കതമ്പി ചേ അന്തേവാസികാദീനം ദാതുകാമോ ഹോതി, തേ ച അസന്നിഹിതാ, യാവ ആഗമനാ ഠപേതും വട്ടതി, ആഗതമത്തേസു തേസു ദാതബ്ബം. ദാതും അസക്കോന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം. അഞ്ഞസ്മിം ചീവരേ സതി പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതും വട്ടതി. അനധിട്ഠിതമേവ ഹി സന്നിധി ഹോതി. അധിട്ഠിതം ന ഹോതീതി മഹാസീവത്ഥേരോ ആഹ. അയം സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ നാമ. വിസ്സജ്ജേന്തേന പന മുഖം ഓലോകേത്വാ ന ദാതബ്ബം, സാരണീയധമ്മേ ഠത്വാവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബന്തി അയം വിസ്സജ്ജനസന്തോസോ നാമ.

ചീവരപടിസംയുത്താനി ധുതങ്ഗാനി നാമ പംസുകൂലികങ്ഗഞ്ചേവ തേചീവരികങ്ഗഞ്ച. ഇതി ചീവരസന്തോസമഹാഅരിയവംസം പൂരയമാനോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമാനി ദ്വേ ധുതങ്ഗാനി ഗോപേതി, ഇമാനി ഗോപേന്തോ ചീവരസന്തോസമഹാഅരിയവംസവസേന സന്തുട്ഠോ ഹോതി.

വണ്ണവാദീതി ഏകോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം ന കഥേതി. ഏകോ ന സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി. ഏകോ നേവ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, ന സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി. ഏകോ സന്തുട്ഠോ ച ഹോതി, സന്തോസസ്സ ച വണ്ണം കഥേതി. തഥാരൂപോ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ തം ദസ്സേതും ‘‘ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ’’തി വുത്തം.

അനേസനന്തി ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗപ്പഭേദം നാനപ്പകാരം അനേസനം. അപ്പതിരൂപന്തി അയുത്തം. അലദ്ധാ ചാതി അലഭിത്വാ. യഥാ ഏകച്ചോ ‘‘കഥം നു ഖോ ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’’തി പുഞ്ഞവന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ കോഹഞ്ഞം കരോന്തോ ഉത്തസതി പരിതസ്സതി, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏവം അലദ്ധാ ച ചീവരം ന പരിതസ്സതി. ലദ്ധാ ചാതി ധമ്മേന സമേന ലഭിത്വാ. അധിഗതോതി വിഗതലോഭഗിദ്ധോ. അമുച്ഛിതോതി അധിമത്തതണ്ഹായ മുച്ഛനം അനാപന്നോ. അനജ്ഝാപന്നോതി തണ്ഹായ അനോത്ഥടോ അപരിയോനദ്ധോ. ആദീനവദസ്സാവീതി അനേസനാപത്തിയഞ്ച ഗധിതപരിഭോഗേ ച ആദീനവം പസ്സമാനോ. നിസ്സരണപഞ്ഞോതി ‘‘യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) വുത്തം നിസ്സരണമേവ പജാനന്തോ.

ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാതി യേന കേനചി ചീവരേന സന്തുട്ഠിയാ. നേവത്താനുക്കംസേതീതി യഥാ പനിധേകച്ചോ ‘‘അഹം പംസുകൂലികോ, മയാ ഉപസമ്പദമാളേയേവ പംസുകൂലികങ്ഗം ഗഹിതം, കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി അത്തുക്കംസനം കരോതി. ഏവം സോ അത്തുക്കംസനം ന കരോതി. ന പരം വമ്ഭേതീതി ‘‘ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന പംസുകൂലികാതി വാ പംസുകൂലികമത്തമ്പി ഏതേസം നത്ഥീ’’തി വാ ഏവം പരം ന വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോതി യോ തസ്മിം ചീവരസന്തോസേ വണ്ണവാദീ. താസു വാ ദക്ഖോ ഛേകോ ബ്യത്തോ. അനലസോതി സാതച്ചകിരിയായ ആലസിയവിരഹിതോ. സമ്പജാനോ പതിസ്സതോതി സമ്പജാനപഞ്ഞായ ചേവ സതിയാ ച യുത്തോ. അരിയവംസേ ഠിതോതി അരിയവംസേ പതിട്ഠിതോ.

ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേനാതി യേന കേനചി പിണ്ഡപാതേന. ഏത്ഥപി പിണ്ഡപാതോ ജാനിതബ്ബോ, പിണ്ഡപാതഖേത്തം ജാനിതബ്ബം, പിണ്ഡപാതസന്തോസോ ജാനിതബ്ബോ, പിണ്ഡപാതപടിസംയുത്തം ധുതങ്ഗം ജാനിതബ്ബം. തത്ഥ പിണ്ഡപാതോതി ഓദനോ കുമ്മാസോ സത്തു മച്ഛോ മംസം ഖീരം ദധി സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം യാഗു ഖാദനീയം സായനീയം ലേഹനീയന്തി സോളസ പിണ്ഡപാതാ.

പിണ്ഡപാതഖേത്തന്തി സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനം സലാകഭത്തം പക്ഖികം ഉപോസഥികം പാടിപദികം ആഗന്തുകഭത്തം ഗമികഭത്തം ഗിലാനഭത്തം ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ധുരഭത്തം കുടിഭത്തം വാരഭത്തം വിഹാരഭത്തന്തി പന്നരസ പിണ്ഡപാതഖേത്താനി.

പിണ്ഡപാതസന്തോസോതി പിണ്ഡപാതേ വിതക്കസന്തോസോ ഗമനസന്തോസോ പരിയേസനസന്തോസോ പടിലാഭസന്തോസോ പടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ യഥാബലസന്തോസോ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ ഉപകാരസന്തോസോ പരിമാണസന്തോസോ പരിഭോഗസന്തോസോ സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ വിസ്സജ്ജനസന്തോസോതി പന്നരസ സന്തോസാ. തത്ഥ സാദകോ ഭിക്ഖു മുഖം ധോവിത്വാ വിതക്കേതി. പിണ്ഡപാതികേന പന ഗണേന സദ്ധിം ചരതാ സായം ഥേരുപട്ഠാനകാലേ ‘‘സ്വേ കത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി ‘‘അസുകഗാമേ, ഭന്തേ’’തി ഏത്തകം ചിന്തേത്വാ തതോ പട്ഠായ ന വിതക്കേതബ്ബം. ഏകചാരികേന വിതക്കമാളകേ ഠത്വാ വിതക്കേതബ്ബം. തതോ പട്ഠായ വിതക്കേന്തോ പന അരിയവംസാ ചുതോ ഹോതി പരിബാഹിരോ. അയം വിതക്കസന്തോസോ നാമ. പിണ്ഡായ പവിസന്തേന പന ‘‘കുഹിം ലഭിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേന ഗന്തബ്ബം. അയം ഗമനസന്തോസോ നാമ. പരിയേസന്തേന യം വാ തം വാ അഗ്ഗഹേത്വാ ലജ്ജിം പേസലമേവ ഗഹേത്വാ പരിയേസിതബ്ബം. അയം പരിയേസനസന്തോസോ നാമ. ദൂരതോവ ആഹരിയമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മനാപം, ഏതം അമനാപ’’ന്തി ചിത്തം ന ഉപ്പാദേതബ്ബം. അയം പടിലാഭസന്തോസോ നാമ. ‘‘ഇദം മനാപം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഇദം അമനാപം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ യം കിഞ്ചി യാപനമത്തം ഗഹേതബ്ബമേവ. അയം പടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ നാമ.

ഏത്ഥ പന ദേയ്യധമ്മോ ബഹു, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, അപ്പം ഗഹേതബ്ബം. ദേയ്യധമ്മോ ബഹു, ദായകോപി ബഹുദാതുകാമോ, പമാണേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ദേയ്യധമ്മോപി ന ബഹു, ദായകോപി അപ്പം ദാതുകാമോ, അപ്പം ഗഹേതബ്ബം. ദേയ്യധമ്മോ ന ബഹു, ദായകോ പന ബഹുദാതുകാമോ, പമാണേന ഗഹേതബ്ബം. പടിഗ്ഗഹണസ്മിഞ്ഹി മത്തം അജാനന്തോ മനുസ്സാനം പസാദം മക്ഖേതി, സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി, സാസനം ന കരോതി. വിജാതമാതുയാപിസ്സ ചിത്തം ഗഹേതും ന സക്കോതി. ഇതി മത്തം ജാനിത്വാവ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി അയം മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ നാമ. അഡ്ഢകുലാനിയേവ അഗന്ത്വാ ദ്വാരപടിപാടിയാ ഗന്തബ്ബം. അയം ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ നാമ. യഥാലാഭസന്തോസാദയോ ചീവരേ വുത്തനയാ ഏവ.

പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘സമണധമ്മം അനുപാലേസ്സാമീ’’തി ഏവം ഉപകാരം ഞത്വാ പരിഭുഞ്ജനം ഉപകാരസന്തോസോ നാമ. പത്തം പൂരേത്വാ ആനീതം ന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം. അനുപസമ്പന്നേ സതി തേന ഗാഹാപേതബ്ബം, അസതി ആഹരാപേത്വാ പടിഗ്ഗഹണപരിമാണമത്തം ഗഹേതബ്ബം. അയം പരിമാണസന്തോസോ നാമ. ജിഘച്ഛായ പടിവിനോദനം ‘‘ന ഇദമേത്ഥ നിസ്സരണ’’ന്തി ഏവം പരിഭുഞ്ജനം പരിഭോഗസന്തോസോ നാമ. നിദഹിത്വാ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. അയം സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ നാമ. മുഖം അനോലോകേത്വാ സാരണീയധമ്മേ ഠിതേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബം. അയം വിസ്സജ്ജനസന്തോസോ നാമ.

പിണ്ഡപാതപടിസംയുത്താനി പന പഞ്ച ധുതങ്ഗാനി പിണ്ഡപാതികങ്ഗം സപദാനചാരികങ്ഗം ഏകാസനികങ്ഗം പത്തപിണ്ഡികങ്ഗം ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗന്തി. ഇതി പിണ്ഡപാതസന്തോസമഹാഅരിയവംസം പൂരയമാനോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമാനി പഞ്ച ധുതങ്ഗാനി ഗോപേതി, ഇമാനി ഗോപേന്തോ പിണ്ഡപാതസന്തോസമഹാഅരിയവംസവസേന സന്തുട്ഠോ ഹോതി. വണ്ണവാദീതിആദീനി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

സേനാസനാനീതി ഇധ സേനാസനം ജാനിതബ്ബം, സേനാസനഖേത്തം ജാനിതബ്ബം, സേനാസനസന്തോസോ ജാനിതബ്ബോ, സേനാസനപടിസംയുത്തധുതങ്ഗം ജാനിതബ്ബം. തത്ഥ സേനാസനന്തി മഞ്ചോ പീഠം ഭിസി ബിമ്ബോഹനം വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാ ലേണം അട്ടോ മാളോ വേളുഗുമ്ബോ രുക്ഖമൂലം യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തീതി ഇമാനി പന്നരസ സേനാസനാനി.

സേനാസനഖേത്തന്തി സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഞാതിതോ വാ മിത്തതോ വാ അത്തനോ വാ ധനേന പംസുകൂലം വാതി ഛ ഖേത്താനി.

സേനാസനസന്തോസോതി സേനാസനേ വിതക്കസന്തോസാദയോ പന്നരസ സന്തോസാ. തേ പിണ്ഡപാതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സേനാസനപടിസംയുത്താനി പന പഞ്ച ധുതങ്ഗാനി ആരഞ്ഞികങ്ഗം രുക്ഖമൂലികങ്ഗം അബ്ഭോകാസികങ്ഗം സോസാനികങ്ഗം യഥാസന്ഥതികങ്ഗന്തി. ഇതി സേനാസനസന്തോസം മഹാഅരിയവംസം പൂരയമാനോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമാനി പഞ്ച ധുതങ്ഗാനി ഗോപേതി, ഇമാനി ഗോപേന്തോ സേനാസനസന്തോസമഹാഅരിയവംസവസേന സന്തുട്ഠോ ഹോതി.

ഇതി ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ പഥവിം പത്ഥരമാനോ വിയ സാഗരകുച്ഛിം പൂരയമാനോ വിയ ആകാസം വിത്ഥാരയമാനോ വിയ ച പഠമം ചീവരസന്തോസം അരിയവംസം കഥേത്വാ ചന്ദം ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ സൂരിയം ഉല്ലങ്ഘേന്തോ വിയ ച ദുതിയപിണ്ഡപാതസന്തോസം കഥേത്വാ സിനേരും ഉക്ഖിപേന്തോ വിയ തതിയം സേനാസനസന്തോസം അരിയവംസം കഥേത്വാ ഇദാനി ഗിലാനപച്ചയസന്തോസം അരിയവംസം കഥേതും ‘‘സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേനാ’’തിആദിമാഹ. തം പിണ്ഡപാതഗതികമേവ. തത്ഥ യഥാലാഭയഥാബലയഥാസാരുപ്പസന്തോസേനേവ സന്തുസ്സിതബ്ബം. ഭാവനാരാമഅരിയവംസോ പന ഇധ അനാഗതോ, നേസജ്ജികങ്ഗം ഭാവനാരാമഅരിയവംസം ഭജതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൯; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൮). വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘പഞ്ച സേനാസനേ വുത്താ, പഞ്ച ആഹാരനിസ്സിതാ;

ഏകോ വീരിയസംയുത്തോ, ദ്വേ ച ചീവരനിസ്സിതാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൯; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൮);

പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോതി ഏത്ഥ പോരാണേതി ന അധുനുപ്പത്തികേ. അഗ്ഗഞ്ഞേതി അഗ്ഗേഹി ജാനിതബ്ബേ. അരിയവംസേതി അരിയാനം വംസേ. യഥാ ഹി ഖത്തിയവംസോ ബ്രാഹ്മണവംസോ വേസ്സവംസോ സുദ്ദവംസോ സമണവംസോ കുലവംസോ രാജവംസോ, ഏവമയമ്പി അട്ഠമോ അരിയവംസോ, അരിയതന്തി അരിയപവേണി നാമ ഹോതി. സോ ഖോ പനായം വംസോ ഇമേസം വംസാനം മൂലഗന്ധാദീനം കാലാനുസാരിഗന്ധാദയോ വിയ അഗ്ഗമക്ഖായതി. കേ പന തേ അരിയാ, യേസം ഏസോ വംസോതി? അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച തഥാഗതസാവകാ ച, ഏതേസം അരിയാനം വംസോതി അരിയവംസോ. ഇതോ പുബ്ബേ ഹി സതസഹസ്സകപ്പാധികാനം ചതുന്നം അസങ്ഖ്യേയ്യാനം മത്ഥകേ തണ്ഹങ്കരോ മേധങ്കരോ സരണങ്കരോ ദീപങ്കരോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, തേ അരിയാ, തേസം അരിയാനം വംസോതി അരിയവംസോ. തേസം ബുദ്ധാനം പരിനിബ്ബാനതോ അപരഭാഗേ അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ…പേ… ഇമസ്മിം കപ്പേ കകുസന്ധോ കോണാഗമനോ കസ്സപോ അമ്ഹാകം ഭഗവാ ഗോതമോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, തേസം അരിയാനം വംസോതി അരിയവംസോ. അപി ച അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം അരിയാനം വംസോതി അരിയവംസോ, തസ്മിം അരിയവംസേ (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൮). ഠിതോതി പതിട്ഠിതോ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അട്ഠമഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൨൯. നവമേ അയം യോജനാ – ദുസ്സങ്ഗഹാ പബ്ബജിതാപി ഏകേ, യേ അസന്തോസാഭിഭൂതാ, തഥാവിധാ ഏവ ച അഥോ ഗഹട്ഠാ ഘരമാവസന്താ. ഏതമഹം ദുസ്സങ്ഗഹഭാവം ജിഗുച്ഛന്തോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

നിദ്ദേസേ അനസ്സവാതി വചനം അസ്സവനകാ. അവചനകരാതി ദുബ്ബചാ. പടിലോമവുത്തിനോതി പച്ചനീകം കഥനസീലാ, പടിമല്ലാ ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേനേവ മുഖം കരോന്തീതി ഓവാദദായകേ ദിസ്വാ മുഖം പരിവത്തേത്വാ അഞ്ഞം ദിസാഭാഗം ഓലോകേന്തി. അബ്യാവടോ ഹുത്വാതി അവാവടോ ഹുത്വാ. അനപേക്ഖോ ഹുത്വാതി അനല്ലീനോ ഹുത്വാ.

നവമഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൧൩൦. ദസമേ ഓരോപയിത്വാതി അപനേത്വാ. ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനീതി കേസമസ്സുഓദാതവത്ഥാലങ്കാരമാലാഗന്ധവിലേപനഇത്ഥിപുത്തദാസിദാസാദീനി. ഏതാനി ഗിഹിഭാവം ബ്യഞ്ജയന്തി, തസ്മാ ‘‘ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. സഞ്ഛിന്നപത്തോതി പതിതപത്തോ. ഛേത്വാനാതി മഗ്ഗഞാണേന ഛിന്ദിത്വാ. വീരോതി മഗ്ഗവീരിയസമന്നാഗതോ. ഗിഹിബന്ധനാനീതി കാമബന്ധനാനി. കാമാ ഹി ഗിഹീനം ബന്ധനാനി. അയം താവ പദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായോ – ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി ഓരോപയിത്വാ ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനി സഞ്ഛിന്നപത്തോ യഥാ കോവിളാരോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവഞ്ഹി ചിന്തയമാനോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൪). സേസം പുരിമനയേനേവ ജാനിതബ്ബം.

നിദ്ദേസേ സാരാസനഞ്ചാതി സാരം ആസനം. ഛിന്നാനീതി ഗളിതാനി. സഞ്ഛിന്നാനീതി നിപണ്ണാനി. പതിതാനീതി വണ്ടതോ മുത്താനി. പരിപതിതാനീതി ഭൂമിയം പതിതാനി.

ദസമഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൩൧-൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമദ്വയേ നിപകന്തി പകതിനിപുണം പണ്ഡിതം കസിണപരികമ്മാദീസു കുസലം. സാധുവിഹാരിന്തി അപ്പനാവിഹാരേന വാ ഉപചാരേന വാ സമന്നാഗതം. ധീരന്തി ധിതിസമ്പന്നം. തത്ഥ നിപകത്തേന ധിതിസമ്പദാ വുത്താ. ഇധ പന ധിതിസമ്പന്നമേവാതി അത്ഥോ. ധിതി നാമ അസിഥിലപരക്കമതാ, ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ചാ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൪; അ. നി. ൨.൫; മഹാനി. ൧൯൬) ഏവം പവത്തവീരിയസ്സേതം അധിവചനം. അപി ച ധിക്കതപാപോതിപി ധീരോ. രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായാതി യഥാ പടിരാജാ ‘‘വിജിതം രട്ഠം അനത്ഥാവഹ’’ന്തി ഞത്വാ രജ്ജം പഹായ ഏകോ ചരതി ഏവം ബാലസഹായം പഹായ ഏകോ ചരേ. അഥ വാ രാജാവ രട്ഠന്തി യഥാ സുതസോമോ രാജാ വിജിതം രട്ഠം പഹായ ഏകോ ചരി, യഥാ ച മഹാജനകോ ഏവം ഏകോവ ചരേതി അയമ്പി ഏതസ്സത്ഥോ. സേസം വുത്താനുസാരേന സക്കാ ജാനിതുന്തി ന വിത്ഥാരിതം (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൫-൪൬). നിദ്ദേസേ വത്തബ്ബം നത്ഥി.

പഠമദ്വയം.

൧൩൩. തതിയഗാഥാ പദത്ഥതോ ഉത്താനാ ഏവ. കേവലഞ്ച പന സഹായസമ്പദന്തി ഏത്ഥ അസേക്ഖേഹി സീലാദിക്ഖന്ധേഹി സമ്പന്നാ സഹായാ ഏവ ‘‘സഹായസമ്പദാ’’തി വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – യാ അയം വുത്താ സഹായസമ്പദാ, തം സഹായസമ്പദം അദ്ധാ പസംസാമ, ഏകംസേനേവ ഥോമേമാതി വുത്തം ഹോതി. കഥം? സേട്ഠാ സമാസേവിതബ്ബാ സഹായാതി. കസ്മാ? അത്തനോ സീലാദീഹി സേട്ഠേ സേവമാനസ്സ സീലാദയോ ധമ്മാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണന്തി. സമേ സേവമാനസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞസമധാരണേന കുക്കുച്ചവിനോദനേന ച ലദ്ധാ ന പരിഹായന്തി. ഏതേ പന സഹായകേ സേട്ഠേ ച സമേ ച അലദ്ധാ കുഹനാദിമിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജന്തോ തത്ഥ ച പടിഘാനുനയം അനുപ്പാദേന്തോ അനവജ്ജഭോജീ ഹുത്വാ അത്ഥകാമോ കുലപുത്തോ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. അഹമ്പി ഹി ഏവം ചരന്തോ ഇമം സമ്പത്തിം അധിഗതോമ്ഹീതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൭). നിദ്ദേസോ വുത്തനയോ ഏവ.

തതിയം.

൧൩൪. ചതുത്ഥേ ദിസ്വാതി ഓലോകേത്വാ. സുവണ്ണസ്സാതി കഞ്ചനസ്സ. ‘‘വലയാനീ’’തി പാഠസേസോ. സാവസേസപാഠോ ഹി അയം അത്ഥോ. പഭസ്സരാനീതി പഭാസനസീലാനി, ജുതിമന്താനീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം ഉത്താനപദത്ഥമേവ. അയം പന യോജനാ – ദിസ്വാ ഭുജസ്മിം സുവണ്ണസ്സ വലയാനി ‘‘ഗണവാസേ സതി സങ്ഘട്ടനാ, ഏകവാസേ സതി അഘട്ടനാ’’തി ഏവം ചിന്തേന്തോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൮). നൂപുരാനീതി വലയാനി. ‘‘നിയുരാ’’തി കേചി വദന്തി. ഘട്ടേന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹനന്തി.

ചതുത്ഥം.

൧൩൫. പഞ്ചമഗാഥാ പദത്ഥതോ ഉത്താനാ ഏവ. അയം പന ഏത്ഥ അധിപ്പായോ – യ്വായം ഏതേന ദുതീയേന കുമാരേന സീതുണ്ഹാദീനി നിവേദേന്തേന സഹവാസേന തം സഞ്ഞാപേന്തസ്സ മമ വാചാഭിലാപോ, തസ്മിം സിനേഹവസേന അഭിസജ്ജനാ വാ ജാതാ. സചേ അഹം ഇമം ന പരിച്ചജാമി, തതോ ആയതിമ്പി തഥേവ ഹേസ്സതി. യഥാ ഇദാനി, ഏവം ദുതീയേന സഹ മമസ്സ, വാചാഭിലാപോ അഭിസജ്ജനാ വാ. ഉഭയമ്പി ചേതം അന്തരായകരം വിസേസാധിഗമസ്സാതി ഏതം ഭയം ആയതിം പേക്ഖമാനോ തം ഛഡ്ഡേത്വാ യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൪൯). സേസം വുത്തനയമേവ.

പഞ്ചമം.

൧൩൬. ഛട്ഠേ കാമാതി ദ്വേ കാമാ വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച. തത്ഥ വത്ഥുകാമാ മനാപിയാ രൂപാദയോ ധമ്മാ, കിലേസകാമാ ഛന്ദാദയോ സബ്ബേപി രാഗപ്പഭേദാ. ഇധ പന വത്ഥുകാമാ അധിപ്പേതാ. രൂപാദിഅനേകപ്പകാരേന ചിത്രാ. ലോകസ്സാദവസേന മധുരാ. ബാലപുഥുജ്ജനാനം മനം രമേന്തീതി മനോരമാ. വിരൂപരൂപേനാതി വിരൂപേന രൂപേന, അനേകവിധേന സഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. തേ ഹി രൂപാദിവസേന ചിത്രാ, രൂപാദീസുപി നീലാദിവസേന വിവിധരൂപാ. ഏവം തേന വിരൂപരൂപേന തഥാ തഥാ അസ്സാദം ദസ്സേത്വാ മഥേന്തി ചിത്തം, പബ്ബജ്ജായ അഭിരമിതും ന ദേന്തീതി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ. നിഗമനമ്പി ദ്വീഹി തീഹി വാ പദേഹി യോജേത്വാ പുരിമഗാഥാസു വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൫൦).

കാമഗുണാതി കാമയിതബ്ബട്ഠേന കാമാ. ബന്ധനട്ഠേന ഗുണാ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഹതാനം വത്ഥാനം ദിഗുണം സങ്ഘാടി’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൮) ഏത്ഥ പടലട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ‘‘അച്ചേന്തി കാലാ തരയന്തി രത്തിയോ, വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൪) ഏത്ഥ രാസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯) ഏത്ഥ ആനിസംസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ‘‘അന്തം അന്തഗുണം (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര), കയിരാ മാലാഗുണേ ബഹൂ’’തി ഏത്ഥ ബന്ധനട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ഇധാപി ഏസേവ അധിപ്പേതോ, തേന വുത്തം – ‘‘ബന്ധനട്ഠേന ഗുണാ’’തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബാ. ഏതേനുപായേന സോതവിഞ്ഞേയ്യാദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇട്ഠാതി പരിയിട്ഠാ വാ ഹോന്തു, മാ വാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. കന്താതി കാമനീയാ. മനാപാതി മനവഡ്ഢനകാ. പിയരൂപാതി പിയജാതികാ. കാമൂപസംഹിതാതി ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കാമേന ഉപസംഹിതാ. രജനീയാതി രജ്ജനിയാ, രാഗുപ്പത്തികാരണഭൂതാതി അത്ഥോ.

യദി മുദ്ദായാതിആദീസു മുദ്ദാതി അങ്ഗുലിപബ്ബേസു സഞ്ഞം ഠപേത്വാ ഹത്ഥമുദ്ദാ. ഗണനാതി അച്ഛിദ്ദഗണനാ. സങ്ഖാനന്തി പിണ്ഡഗണനാ. യായ ഖേത്തം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇധ ഏത്തകാ വീഹീ ഭവിസ്സന്തി’’, രുക്ഖം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇധ ഏത്തകാനി ഫലാനി ഭവിസ്സന്തി’’, ആകാസം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇമേ ആകാസേ സകുണാ ഏത്തകാ നാമ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തി. കസീതി കസികമ്മം. വണിജ്ജാതി ജങ്ഘവണിജ്ജഥലവണിജ്ജാദിവണിപ്പഥോ. ഗോരക്ഖന്തി അത്തനോ വാ പരേസം വാ ഗാവോ രക്ഖിത്വാ പഞ്ചഗോരസവിക്കയേന ജീവനകമ്മം. ഇസ്സത്ഥോ വുച്ചതി ആവുധം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠാനകമ്മം. രാജപോരിസന്തി വിനാ ആവുധേന രാജകമ്മം കത്വാ രാജുപട്ഠാനം. സിപ്പഞ്ഞതരന്തി ഗഹിതാവസേസഹത്ഥിഅസ്സസിപ്പാദി.

സീതസ്സ പുരക്ഖതോതി ലക്ഖം വിയ സരസ്സ സീതസ്സ പുരതോ ഠിതോ, സീതേന ബാധിയമാനോതി അത്ഥോ. ഉണ്ഹേപി ഏസേവ നയോ. ഡംസാദീസു ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ. മകസാതി സബ്ബമക്ഖികാ. സരീസപാതി യേ കേചി സരിത്വാ ഗച്ഛന്തി. രിസ്സമാനോതി പീളിയമാനോ രുപ്പമാനോ ഘട്ടിയമാനോ. മീയമാനോതി മരമാനോ. അയം, ഭിക്ഖവേതി ഭിക്ഖവേ, അയം മുദ്ദാദീഹി ജീവികകപ്പനം ആഗമ്മ സീതാദിപച്ചയോ ആബാധോ. കാമാനം ആദീനവോതി കാമേസു ഉപദ്ദവോ, ഉപസഗ്ഗോതി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠികോതി പച്ചക്ഖോ സാമം പസ്സിതബ്ബോ. ദുക്ഖക്ഖന്ധോതി ദുക്ഖരാസി. കാമഹേതൂതിആദീസു പച്ചയട്ഠേന കാമാ അസ്സ ഹേതൂതി കാമഹേതു. മൂലട്ഠേന കാമാ നിദാനമസ്സാതി കാമനിദാനോ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന പന ‘‘കാമനിദാന’’ന്തി വുത്തോ. കാരണട്ഠേന കാമാ അധികരണം അസ്സാതി കാമാധികരണോ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസേനേവ പന ‘‘കാമാധികരണ’’ന്തി വുത്തോ. കാമാനമേവ ഹേതൂതി ഇദം നിയമവചനം കാമപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതിയേവാതി അത്ഥോ.

ഉട്ഠഹതോതി ആജീവസമുട്ഠാപകവീരിയേന ഉട്ഠഹന്തസ്സ. ഘടതോതി തം വീരിയം പുബ്ബേനാപരം ഘടേന്തസ്സ. വായമതോതി വായാമം പരക്കമം പയോഗം കരോന്തസ്സ. നാഭിനിപ്ഫജ്ജന്തീതി ന നിപ്ഫജ്ജന്തി, ഹത്ഥം നാഭിരുഹന്തി. സോചതീതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നബലവസോകേന സോചതി. കിലമതീതി കായേ ഉപ്പന്നദുക്ഖേന കിലമതി. പരിദേവതീതി വാചായ പരിദേവതി. ഉരത്താളിന്തി ഉരം താളേത്വാ. കന്ദതീതി രോദതി. സമ്മോഹം ആപജ്ജതീതി വിസഞ്ഞീ വിയ സമ്മൂള്ഹോ ഹോതി. മോഘന്തി തുച്ഛം. അഫലോതി നിപ്ഫലോ.

ആരക്ഖാധികരണന്തി ആരക്ഖകാരണാ. കിന്തി മേതി കേന നു ഖോ മേ ഉപായേന. യമ്പി മേതി യമ്പി മയ്ഹം കസികമ്മാദീനി കത്വാ ഉപ്പാദിതം ധനം അഹോസി. തമ്പി നോ നത്ഥീതി തമ്പി അമ്ഹാകം ഇദാനി നത്ഥി.

പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, കാമഹേതൂതിആദിനാപി കാരണം ദസ്സേത്വാവ ആദീനവം ദീപേതി. തത്ഥ കാമഹേതൂതി കാമപച്ചയാ രാജാനോപി രാജൂഹി വിവദന്തീതി അത്ഥോ. കാമനിദാനന്തി ഭാവനപുംസകം, കാമേ നിദാനം കത്വാ വിവദന്തീതി അത്ഥോ. കാമാധികരണന്തിപി ഭാവനപുംസകമേവ, കാമേ അധികരണം കത്വാ വിവദന്തീതി അത്ഥോ. കാമാനമേവ ഹേതൂതി ഗാമനിഗമസേനാപതിപുരോഹിതട്ഠാനന്തരാദീനം കാമാനംയേവ ഹേതു വിവദന്തീതി അത്ഥോ. ഉപക്കമന്തീതി പഹരന്തി.

അസിചമ്മന്തി അസിഞ്ചേവ ഖേടകഫലകാദീനി ച.

ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാതി ധനും ഗഹേത്വാ സരകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ. ഉഭതോബ്യൂള്ഹന്തി ഉഭതോരാസിഭൂതം. പക്ഖന്ദന്തീതി പവിസന്തി. ഉസൂസൂതി കണ്ഡേസു. വിജ്ജോതലന്തേസൂതി പരിവത്തമാനേസു. തേ തത്ഥാതി തേ തസ്മിം സങ്ഗാമേ.

അദ്ദാവലേപനാ ഉപകാരിയോതി ചേത്ഥ മനുസ്സാ പാകാരപാദം അസ്സഖുരസണ്ഠാനേന ഇട്ഠകാഹി ചിനിത്വാ ഉപരി സുധായ ലിമ്പന്തി. ഏവം കതപാകാരപാദാ ‘‘ഉപകാരിയോ’’തി വുച്ചന്തി. താ തിന്തേന കലലേന സിത്താ അദ്ദാവലേപനാ നാമ ഹോന്തി. പക്ഖന്ദന്തീതി താസം ഹേട്ഠാ തിഖിണഅയസൂലരുക്ഖസൂലാദീഹി വിജ്ഝിയമാനാ പാകാരസ്സ പിച്ഛില്ലഭാവേന ആരോഹിതും അസക്കോന്താപി ഉപധാവന്തിയേവ. ഛകണകായാതി കുഥിതഗോമയേന. അഭിവഗ്ഗേനാതി സതദന്തേന. തം അട്ഠദന്താകാരേന കത്വാ ‘‘നഗരദ്വാരം ഭിന്ദിത്വാ പവിസിസ്സാമാ’’തി ആഗതേ ഉപരിദ്വാരേ ഠിതാ തസ്സ ബന്ധനയോത്താനി ഛിന്ദിത്വാ തേന അഭിവഗ്ഗേന ഓമദ്ദന്തി.

സന്ധിമ്പി ഛിന്ദന്തീതി ഘരസന്ധിമ്പി. നില്ലോപന്തി ഗാമേ പഹരിത്വാ മഹാവിലോപം കരോന്തി. ഏകാഗാരികന്തി പണ്ണാസമത്താപി സട്ഠിമത്താപി പരിവാരേത്വാ ജീവഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ ധനം ആഹരാപേന്തി. പരിപന്ഥേപി തിട്ഠന്തീതി പന്ഥദൂഹനകമ്മം കരോന്തി. അഡ്ഢദണ്ഡകേഹീതി മുഗ്ഗരേഹി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൬൯). സേസം വുത്തത്ഥമേവ.

ഛട്ഠം.

൧൩൭. സത്തമേ ഏതീതി ഈതി, ആഗന്തുകാനം അകുസലഭാഗിയാനം ബ്യസനഹേതൂനം ഏതം അധിവചനം. തസ്മാ കാമഗുണാപി ഏതേ അനേകബ്യസനാവഹട്ഠേന ദള്ഹസന്നിപാതട്ഠേന ച ഈതി. ഗണ്ഡോപി അസുചിം പഗ്ഘരതി, ഉദ്ധുമാതപരിപക്കപരിഭിന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ഏതേ കിലേസാ അസുചിപഗ്ഘരണതോ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപരിപക്കപരിഭിന്നഭാവതോ ച ഗണ്ഡോ. ഉപദ്ദവതീതി ഉപദ്ദവോ, അനത്ഥം ജനേന്തോ അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്ഥോ, രാഗഗണ്ഡാദീനമേതം അധിവചനം. തസ്മാ കാമഗുണാപേതേ അവിദിതനിബ്ബാനത്ഥാവഹഹേതുതായ സബ്ബുപദ്ദവവത്ഥുതായ ച ഉപദ്ദവോ. യസ്മാ പനേതേ കിലേസാതുരഭാവം ജനേന്താ സീലസങ്ഖാതമാരോഗ്യം ലോലുപ്പം വാ ഉപ്പാദേന്താ പാകതികമേവ ആരോഗ്യം വിലുമ്പന്തി, തസ്മാ ഇമിനാ ആരോഗ്യവിലുമ്പനട്ഠേന രോഗോ. അബ്ഭന്തരമനുപവിട്ഠട്ഠേന പന അന്തോതുദനട്ഠേന ദുന്നീഹരണീയട്ഠേന ച സല്ലം. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഭയാവഹനതോ ഭയം. മേതന്തി ഏതം സേസമേത്ഥ പാകടമേവ. നിഗമനമ്പി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൫൧).

കാമരാഗരത്തായന്തി കാമരാഗേന രത്തോ അയം. ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോതി ഛന്ദരാഗേന സ്നേഹേന ബദ്ധോ. ദിട്ഠധമ്മികാപി ഗബ്ഭാതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ വത്തമാനസളായതനഗബ്ഭാ. സമ്പരായികാപി ഗബ്ഭാതി പരലോകേപി സളായതനഗബ്ഭാ. ന പരിമുച്ചതീതി പരിമുച്ചിതും ന സക്കോതി. ഓതിണ്ണോ സാതരൂപേനാതി മധുരസഭാവേന രാഗേന ഓതിണ്ണോ ഓഗാഹിതോ. പലിപഥന്തി കാമകലലമഗ്ഗം. ദുഗ്ഗന്തി ദുഗ്ഗമം.

സത്തമം.

൧൩൮. അട്ഠമേ സീതം ദുബ്ബിധം അബ്ഭന്തരധാതുക്ഖോഭപച്ചയഞ്ച ബാഹിരധാതുക്ഖോഭപച്ചയഞ്ച. തഥാ ഉണ്ഹം. തത്ഥ ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ. സരീസപേതി യേ കേചി ദീഘജാതികാ സരിത്വാ ഗച്ഛന്തി. സേസം പാകടമേവ. നിഗമനമ്പി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അട്ഠമം.