നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥാ

പാരായനവഗ്ഗനിദ്ദേസോ

൧. അജിതമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പാരായനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അജിതസുത്തനിദ്ദേസേ –

൧. ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ, (ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,)

കേനസ്സു നപ്പകാസതി;

കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസി, കിംസു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി. –

അജിതമാണവസ്സ പുച്ഛിതേ പഠമപഞ്ഹേ ച ഉപരൂപരിപഞ്ഹേ ച നിദ്ദേസേസു ച വുത്തഞ്ച ഉത്താനഞ്ച വജ്ജേത്വാ വിസേസമേവ വക്ഖാമ. തത്ഥ നിവുതോതി പടിച്ഛാദിതോ. കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീതി കിം അസ്സ ലോകസ്സ അഭിലേപനം വദേസി?

ആവുതോതി ആവരിതോ. നിവുതോതി പടിച്ഛാദിതോ. ഓവുതോതി ഹേട്ഠാ പടിച്ഛാദിതോ. പിഹിതോതി ഉപരിഭാഗേന ഛാദിതോ. പടിച്ഛന്നോതി അവിവടോ. പടികുജ്ജിതോതി അധോമുഖം ഛാദിതോ.

നപ്പകാസതീതി നപ്പകാസോ ഹോതി. നപ്പഭാസതീതി ഞാണപ്പഭാസം ന കരോതി. ന തപതീതി ഞാണതപം ന കരോതി. ന വിരോചതീതി ഞാണവിരോചനം ന കരോതി. ന ഞായതീതി ന ജാനീയതി. ന പഞ്ഞായതീതി നപ്പഞ്ഞായതേ.

കേന ലിത്തോതി കേന ലിമ്പിതോ. സംലിത്തോ ഉപലിത്തോതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ആചിക്ഖസി നിദ്ദേസവസേന. ദേസേസി പടിനിദ്ദേസവസേന. പഞ്ഞപേസി തേന തേന പകാരേന. അത്ഥം ബോധേന്തോ പട്ഠപേസി. തസ്സത്ഥസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ വിവരസി. ബ്യഞ്ജനഭാവം ദസ്സേന്തോ വിഭജസി. നികുജ്ജിതഭാവം ഗമ്ഭീരഭാവഞ്ച ഹരിത്വാ സോതൂനം ഞാണസ്സ പതിട്ഠം ജനയന്തോ ഉത്താനീകരോസി. സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി ആകാരേഹി സോതൂനം അഞ്ഞാണന്ധകാരം വിധമേന്തോ പകാസേസീതി ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨. വേവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതീതി മച്ഛരിയഹേതു ച പമാദഹേതു ച നപ്പകാസതി. മച്ഛരിയം ഹിസ്സ ദാനാദീഹി ഗുണേഹി പകാസിതും ന ദേതി, പമാദോ സീലാദീഹി. ജപ്പാഭിലേപനന്തി തണ്ഹാ അസ്സ ലോകസ്സ മക്കടലേപോ വിയ മക്കടസ്സ അഭിലേപനം. ദുക്ഖന്തി ജാതിആദികം ദുക്ഖം.

യേസം ധമ്മാനന്തി യേസം രൂപാദിധമ്മാനം. ആദിതോ സമുദാഗമനം പഞ്ഞായതീതി പഠമതോ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. അത്ഥങ്ഗമതോ നിരോധോ പഞ്ഞായതീതി ഭങ്ഗതോ നിരുജ്ഝനം പഞ്ഞായതി. കമ്മസന്നിസ്സിതോ വിപാകോതി കുസലാകുസലവിപാകോ കമ്മം അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തനതോ കമ്മസന്നിസ്സിതോ വിപാകോതി വുച്ചതി. വിപാകസന്നിസ്സിതം കമ്മന്തി കുസലാകുസലം കമ്മം വിപാകസ്സ ഓകാസം കത്വാ ഠിതത്താ വിപാകസന്നിസ്സിതം കമ്മന്തി വുച്ചതി. നാമസന്നിസ്സിതം രൂപന്തി പഞ്ചവോകാരേ രൂപം നാമം അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തനതോ നാമസന്നിസ്സിതം രൂപന്തി വുച്ചതി. രൂപസന്നിസ്സിതം നാമന്തി പഞ്ചവോകാരേ നാമം രൂപം അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തനതോ രൂപസന്നിസ്സിതം നാമന്തി വുച്ചതി.

൩. സവന്തി സബ്ബധി സോതാതി സബ്ബേസു രൂപാദിആയതനേസു തണ്ഹാദികാ സോതാ സന്ദന്തി. കിം നിവാരണന്തി തേസം കിം ആവരണം കാ രക്ഖാ. സംവരം ബ്രൂഹീതി തം തേസം നിവാരണസങ്ഖാതം സംവരം ബ്രൂഹി. ഏതേന സാവസേസപ്പഹാനം പുച്ഛതി. കേന സോതാ പിധീയരേതി കേന ധമ്മേന ഏതേ സോതാ പിധീയന്തി പച്ഛിജ്ജന്തി. ഏതേന അനവസേസപ്പഹാനം പുച്ഛതി.

സവന്തീതി ഉപ്പജ്ജന്തി. ആസവന്തീതി അധോഗാമിനോ ഹുത്വാ സവന്തി. സന്ദന്തീതി നിരന്തരഗാമിനോ ഹുത്വാ സന്ദമാനാ പവത്തന്തി. പവത്തന്തീതി പുനപ്പുനം വത്തന്തി.

൪. സതി തേസം നിവാരണന്തി വിപസ്സനായുത്താ കുസലാകുസലധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ സതി തേസം സോതാനം നിവാരണം. സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീതി തമേവാഹം സതിം സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീതി അധിപ്പായോ. പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേതി രൂപാദീസു പന അനിച്ചതാദിപടിവേധസാധികായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഏതേ സോതാ സബ്ബസോ പിധീയന്തി.

പച്ഛിജ്ജന്തീതി ഉച്ഛിജ്ജന്തി. സമുദയഞ്ചാതി പച്ചയഞ്ച. അത്ഥങ്ഗമഞ്ചാതി ഉപ്പന്നാനം അഭാവഗമനഞ്ച, അനുപ്പന്നാനം അനുപ്പാദം വാ. അസ്സാദഞ്ചാതി ആനിസംസഞ്ച. ആദീനവഞ്ചാതി ദോസഞ്ച. നിസ്സരണഞ്ചാതി നിക്ഖമനഞ്ച.

൫. പഞ്ഞാ ചേവാതി പഞ്ഹാഗാഥായ യാ ചായം തയാ വുത്താ പഞ്ഞാ, യാ ച സതി, യഞ്ച തദവസേസം നാമരൂപം, ഏതം സബ്ബമ്പി കത്ഥ നിരുജ്ഝതി. ഏതം മേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ പബ്രൂഹീതി ഏവം സങ്ഖേപത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീതി ഏതം നാമരൂപം കത്ഥ ന ഭവതി. വൂപസമ്മതീതി നിബ്ബാതി. അത്ഥം ഗച്ഛതീതി അഭാവം ഗച്ഛതി. പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി സന്നിസീദതി.

൬. വിസ്സജ്ജനഗാഥായ പനസ്സ യസ്മാ പഞ്ഞാസതിയോ നാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ താ വിസും ന വുത്താ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യം മം ത്വം, അജിത, ഏതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി, തദേതം യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച അസേസം ഉപരുജ്ഝതി, തം തേ വദാമി. തസ്സ തസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സഹേവ അപുബ്ബം അചരിമം ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി, ഏത്ഥേവ വിഞ്ഞാണനിരോധേന നിരുജ്ഝതി ഏതം, വിഞ്ഞാണനിരോധാ തസ്സ തസ്സ നിരോധോ ഹോതി, തം നാതിവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി.

സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്പയുത്തപഞ്ഞായ കുസലാകുസലചേതനാസമ്പയുത്തചിത്തസ്സ അഭബ്ബുപ്പത്തികവസേന നിരുജ്ഝനേന. തത്ഥ ദുവിധോ നിരോധോ അനുപാദിന്നകനിരോധോ ഉപാദിന്നകനിരോധോതി. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഹി ചത്താരി ദിട്ഠിസമ്പയുത്താനി വിചികിച്ഛാസഹഗതന്തി പഞ്ച ചിത്താനി നിരുജ്ഝന്തി, താനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. തം അനുപാദിന്നകരൂപക്ഖന്ധോ, താനി ചിത്താനി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാ. തത്ഥ സചേ സോതാപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സാ, താനി പഞ്ച ചിത്താനി ഛസു ആരമ്മണേസു പരിയുട്ഠാനം പാപുണേയ്യും. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ പന നേസം പരിയുട്ഠാനുപ്പത്തിം വാരയമാനോ സേതുസമുഗ്ഘാതം അഭബ്ബുപ്പത്തികഭാവം കുരുമാനോ അനുപാദിന്നകം നിരോധേതി നാമ. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ചത്താരി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനി ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതാനീതി ഓളാരികകാമരാഗബ്യാപാദവസേന ഛ ചിത്താനി നിരുജ്ഝന്തി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന അണുസഹഗതകാമരാഗബ്യാപാദവസേന താനി ഏവ ഛ ചിത്താനി നിരുജ്ഝന്തി. അരഹത്തമഗ്ഗേന ചത്താരി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനി ഉദ്ധച്ചസഹഗതഞ്ചാതി പഞ്ച അകുസലചിത്താനി നിരുജ്ഝന്തി. തത്ഥ സചേ തേസം അരിയാനം തേ മഗ്ഗാ അഭാവിതാ അസ്സു, താനി ചിത്താനി ഛസു ആരമ്മണേസു പരിയുട്ഠാനം പാപുണേയ്യും. തേ പന തേസം മഗ്ഗാ പരിയുട്ഠാനുപ്പത്തിം വാരയമാനാ സേതുസമുഗ്ഘാതം അഭബ്ബുപ്പത്തികഭാവം കുരുമാനാ അനുപാദിന്നകം നിരോധേന്തി നാമ. ഏവം അനുപാദിന്നകനിരോധോ വേദിതബ്ബോ.

സചേ പന സോതാപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സാ, ഠപേത്വാ സത്ത ഭവേ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. തീണി സംയോജനാനി ദിട്ഠാനുസയോ വിചികിച്ഛാനുസയോതി ഇമേ പന പഞ്ച കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ സോതാപന്നസ്സ സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി. ഏവം സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകം നിരോധേതി നാമ.

സചേ സകദാഗാമിസ്സ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സാ, ഠപേത്വാ ദ്വേ ഭവേ പഞ്ചസു ഭവേസു ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. ഓളാരികാനി കാമരാഗപടിഘസംയോജനാനി ഓളാരികോ കാമരാഗാനുസയോ പടിഘാനുസയോതി ഇമേ പന ചത്താരോ കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ സകദാഗാമിസ്സ ദ്വേ ഭവേ ഠപേത്വാ പഞ്ചസു ഭവേസു ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി. ഏവം സകദാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകം നിരോധേതി നാമ.

സചേ അനാഗാമിസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സാ, ഠപേത്വാ ഏകം ഭവം ദുതിയഭവേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. അണുസഹഗതാനി കാമരാഗപടിഘസഞ്ഞോജനാനി അണുസഹഗതോ കാമരാഗാനുസയോ പടിഘാനുസയോതി ഇമേ പന ചത്താരോ കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ അനാഗാമിസ്സ ഏകം ഭവം ഠപേത്വാ ദുതിയഭവേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി. ഏവം അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകം നിരോധേതി നാമ.

സചേ അരഹതോ അരഹത്തമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സാ, രൂപാരൂപഭവേസു ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാ മാനാനുസയോ ഭവരാഗാനുസയോ അവിജ്ജാനുസയോതി ഇമേ പന അട്ഠ കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ ഖീണാസവസ്സ പുനബ്ഭവേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി? ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകം നിരോധേതി നാമ.

സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ചേത്ഥ അപായഭവം നിരോധേതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതികാമഭവേകദേസം. അനാഗാമിമഗ്ഗോ കാമഭവം. അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപഭവം, സബ്ബഭവേപി നിരോധേതി ഏവാതി വദന്തി. ഏവം ഉപാദിന്നകനിരോധോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ‘‘അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേനാ’’തി ഏതേന അനുപാദിന്നകനിരോധം ദസ്സേതി. ‘‘യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി ഇമിനാ പന ഉപാദിന്നകനിരോധം ദസ്സേതി.

തത്ഥ സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാതി കാമഭവതോ കാമഭവം സംസരന്തസ്സ സത്ത ഭവേ വജ്ജേത്വാ. അനമതഗ്ഗേ സംസാരേതി –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, ‘സംസാരോ’തി പവുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൯; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൧൭; ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൪, ൫൮; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൯) –

ഏവം വണ്ണിതേ സംസാരവട്ടേ. യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി നമനലക്ഖണം ചതുക്ഖന്ധസങ്ഖാതം നാമഞ്ച രുപ്പനലക്ഖണം ഭൂതോപാദായസങ്ഖാതം രൂപഞ്ച ഏതേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും. ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏതസ്മിം സോതാപത്തിമഗ്ഗേ ഏതേ നാമരൂപധമ്മാ അഭബ്ബുപ്പത്തികവസേന നിരോധം ഗച്ഛന്തി. സകദാഗാമിമഗ്ഗഞാണേനാതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിവസേന സകിംയേവ ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ. തേന മഗ്ഗേന സമ്പയുത്തഞാണേന. ദ്വേ ഭവേ ഠപേത്വാതി കാമധാതുയായേവ പടിസന്ധിവസേന ദ്വേ ഭവേ വജ്ജേത്വാ. പഞ്ചസു ഭവേസൂതി തദവസിട്ഠേസു പഞ്ചസു ഭവേസു. ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏത്ഥ സകദാഗാമിമഗ്ഗേ ഏതേ ധമ്മാ വുത്തനയേന നിരുജ്ഝന്തി. ഏകം ഭവം ഠപേത്വാതി ഉക്കട്ഠവസേന രൂപധാതുയാ വാ അരൂപധാതുയാ വാ ഏകം ഭവം വജ്ജേത്വാ. രൂപധാതുയാ വാ അരൂപധാതുയാ വാതി ദുതിയകഭവേ രൂപധാതുയാ ചേവ അരൂപധാതുയാ ച. നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ഏത്ഥ രൂപഭവേ നാമരൂപം, അരൂപഭവേ നാമമേവ. ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏത്ഥ അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഏതേ നാമരൂപധമ്മാ വുത്തനയേന നിരുജ്ഝന്തി.

അരഹതോതി കിലേസേഹി ആരകത്താ ‘‘അരഹാ’’തി ലദ്ധനാമസ്സ ഖീണാസവസ്സ. അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാതി ദുവിധാ ഹി നിബ്ബാനധാതു സഉപാദിസേസാ ച അനുപാദിസേസാ ച. തത്ഥ ഉപാദീയതി ‘‘അഹം മമാ’’തി ഭുസം ഗണ്ഹീയതീതി ഉപാദി, ഖന്ധപഞ്ചകസ്സേതം അധിവചനം. ഉപാദിയേവ സേസോ അവസിട്ഠോ ഉപാദിസേസോ, സഹ ഉപാദിസേസേന വത്തതീതി സഉപാദിസേസാ. നത്ഥേത്ഥ ഉപാദിസേസോതി അനുപാദിസേസാ. തായ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ. പരിനിബ്ബായന്തസ്സാതി നിരിന്ധനസ്സ വിയ ജാതവേദസ്സ നിബ്ബായന്തസ്സ അപ്പവത്തം പവിസന്തസ്സ. ചരിമവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേനാതി ഏത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസാനം നിരോധവസേന. തയോ ചരിമാ ഭവചരിമോ ഝാനചരിമോ ചുതിചരിമോതി. ഭവേസു ഹി കാമഭവേ അസ്സാസപസ്സാസാ പവത്തന്തി, രൂപാരൂപഭവേസു നപ്പവത്തന്തി. തസ്മാ സോ ഭവചരിമോ. ഝാനേസു പുരിമഝാനത്തയേവ പവത്തന്തി, ചതുത്ഥേ നപ്പവത്തന്തി. തസ്മാ സോ ഝാനചരിമോ. യേ പന ചുതിചിത്തസ്സ പുരതോ സോളസമേന ചിത്തേന സഹുപ്പന്നാ, തേ ചുതിചിത്തേന സഹ നിരുജ്ഝന്തി. സോ ചുതിചരിമോ നാമ. അയം ഇധ ചരിമോതി അധിപ്പേതോ. യേ ഹി കേചി ബുദ്ധാ വാ പച്ചേകബുദ്ധാ വാ അരിയസാവകാ വാ അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം ഉപാദായ സബ്ബേ ഭവങ്ഗചിത്തേനേവ അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന കാലം കരോന്തി. തസ്മാ ചരിമവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേനാതി ചുതിചിത്തസ്സ നിരോധേനാതി അത്ഥോ.

പഞ്ഞാ ച സതി ച നാമഞ്ചാതി ഏതേഹി ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം ഗഹണം പച്ചേതബ്ബം. രൂപഞ്ചാതി ഏതേന ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ചതുവീസതിഉപാദാരൂപാനഞ്ച ഗഹണം പച്ചേതബ്ബം. ഇദാനി തസ്സ നിരുജ്ഝനൂപായം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ വിഞ്ഞാണന്തി ചരിമവിഞ്ഞാണമ്പി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണമ്പി. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ പഹീനനിരോധേന ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝതി ദീപസിഖാ വിയ അപണ്ണത്തികഭാവം യാതി, ചരിമവിഞ്ഞാണസ്സ അനുപ്പാദപച്ചയത്താ അനുപ്പാദനിരോധേന അനുപ്പാദവസേനേവ ഉപരുജ്ഝതീതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൯൯).

൭. ഏത്താവതാ ച ‘‘ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി ഇമിനാ പകാസിതം ദുക്ഖസച്ചം, ‘‘യാനി സോതാനീ’’തി ഇമിനാ സമുദയസച്ചം, ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി ഇമിനാ മഗ്ഗസച്ചം, ‘‘അസേസം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി ഇമിനാ നിരോധസച്ചന്തി ഏവം ചത്താരി സച്ചാനി സുത്വാപി അരിയഭൂമിം അനധിഗതോ പുന സേക്ഖാസേക്ഖപടിപദം പുച്ഛന്തോ ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സങ്ഖാതധമ്മാതി അനിച്ചാദിവസേന പരിവീമംസിതധമ്മാ, അരഹന്താനമേതം അധിവചനം. സേക്ഖാതി സീലാദീനി സിക്ഖമാനാ അവസേസാ അരിയപുഗ്ഗലാ. പുഥൂതി ബഹൂ സത്തജനാ. തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം പുട്ഠോ പബ്രൂഹീതി തേസം മേ സേക്ഖാസേക്ഖാനം നിപകോ പണ്ഡിതോ ത്വം പുട്ഠോ പടിപത്തിം ബ്രൂഹീതി.

തേസം ഖന്ധാ സങ്ഖാതാതി തേസം പഞ്ചക്ഖന്ധാ അപ്പടിസന്ധികം കത്വാ ദേസിതാ, സങ്ഖേപം കത്വാ ഠപിതാ വാ. ധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇരിയന്തി പയോഗം. ചരിയന്തി കിരിയം. വുത്തിന്തി പവത്തിം. ആചരന്തി ചരണം. ഗോചരന്തി പച്ചയം. വിഹാരന്തി ഇരിയാപഥപവത്തനം. പടിപദന്തി വിപസ്സനം.

൮. അഥസ്സ ഭഗവാ യസ്മാ സേക്ഖേന കാമച്ഛന്ദനീവരണം ആദിം കത്വാ സബ്ബകിലേസാ പഹാതബ്ബാ ഏവ, തസ്മാ ‘‘കാമേസൂതി ഉപഡ്ഢഗാഥായ സേക്ഖപടിപദം ദസ്സേതി. തസ്സത്ഥോ – വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേന നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, കായദുച്ചരിതാദയോ ച മനസോ ആവിലഭാവകരേ ധമ്മേ പജഹന്തോ മനസാനാവിലോ സിയാതി. യസ്മാ പന അസേക്ഖോ അനിച്ചാദിവസേന സബ്ബസങ്ഖാരാദീനം പരിതുലിതത്താ കുസലോ സബ്ബധമ്മേസു കായാനുപസ്സനാസതിആദീഹി ച സതോ സക്കായദിട്ഠിആദീനം ഭിന്നത്താ ഭിക്ഖുഭാവം പത്തോ ഹുത്വാ സബ്ബഇരിയാപഥേസു പരിബ്ബജതി, തസ്മാ ‘‘കുസലോ’’തി ഉപഡ്ഢഗാഥായ അസേക്ഖപടിപദം ദസ്സേതി.

നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാതി ഗേധം നാപജ്ജേയ്യ. ന പലിഗിജ്ഝേയ്യാതി ലോഭം നാപജ്ജേയ്യ. ന പലിബുന്ധേയ്യാതി ലോഭവസേന ന അല്ലീയേയ്യ.

ആവിലകരേ കിലേസേ ജഹേയ്യാതി ചിത്താലുളകരേ ഉപതാപസങ്ഖാതേ കിലേസേ ജഹേയ്യ.

സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി നിബ്ബാനം അന്തോകരിത്വാ വുത്തം. യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മന്തി യം കിഞ്ചി സപ്പച്ചയസഭാവം.

സഹ ഗാഥാപരിയോസാനാതി ഗാഥാവസാനേനേവ സദ്ധിം. യേതേ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം ഏകച്ഛന്ദാതി യേ ഏതേ അജിതമാണവേന കല്യാണഛന്ദേന ഏകജ്ഝാസയാ. ഏകപ്പയോഗാതി കായവചീമനോപയോഗേഹി ഏകപ്പയോഗാ. ഏകാധിപ്പായാതി ഏകോ അധിപ്പായോ രുചി ഏതേസന്തി ഏകാധിപ്പായാ, ഏകരുചികാതി അത്ഥോ. ഏകവാസനവാസിതാതി അതീതബുദ്ധസാസനേ തേന സദ്ധിം ഭാവിതഭാവനാ. അനേകപാണസഹസ്സാനന്തി അനേകേസം ദേവമനുസ്സസങ്ഖാതാനം പാണസഹസ്സാനം. വിരജം വീതമലന്തി രാഗാദിരജവിരഹിതം രാഗാദിമലവിരഹിതഞ്ച.

ധമ്മചക്ഖുന്തി ഇധ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. അഞ്ഞത്ഥ ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയം. തസ്സ ഉപ്പത്തികാരണദസ്സനത്ഥം ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ആഹ. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവം സബ്ബസങ്ഖതം പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചീതി തസ്സ ച അജിതബ്രാഹ്മണസ്സ അന്തേവാസികസഹസ്സാനഞ്ച തണ്ഹാദീഹി അഗ്ഗഹേത്വാ കാമാസവാദീഹി മഗ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം വിമുച്ചമാനം ഫലക്ഖണേ വിമുച്ചി. സഹ അരഹത്തപ്പത്താതി അരഹത്തപ്പത്തിയാ ച സഹേവ ആയസ്മതോ അജിതസ്സ ച അന്തേവാസികസഹസ്സസ്സ ച അജിനജടാവാകചീരതിദണ്ഡകമണ്ഡലുആദയോ അന്തരധായിംസു. സബ്ബേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ ദ്വങ്ഗുലകേസാ ഏഹിഭിക്ഖൂ ഹുത്വാ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനാ പഞ്ജലികാ നിസീദിംസു. പാളിയം പന അജിതത്ഥേരോവ പഞ്ഞായതി. തത്ഥ അന്വത്ഥപടിപത്തിയാതി സയം പച്ചാസീസിതലദ്ധപടിപത്തിയാ, നിബ്ബാനലദ്ധഭാവേനാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ. ഏവം ഭഗവാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

അജിതമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯. ദുതിയേ തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തനിദ്ദേസേ – കോധ സന്തുസിതോതി നിട്ഠിതേ പന അജിതസുത്തേ ‘‘കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി (സു. നി. ൧൧൨൪; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാ ൧൪൩) ഏവം മോഘരാജാ പുച്ഛിതും ആരഭി. ‘‘ന താവസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി പരിപാകം ഗതാനീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവാ ‘‘തിട്ഠ ത്വം, മോഘരാജ, അഞ്ഞോ പുച്ഛതൂ’’തി പടിക്ഖിപി. തതോ തിസ്സമേത്തേയ്യോ അത്തനോ സംസയം പുച്ഛന്തോ ‘‘കോധാതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കോധ സന്തുസിതോതി കോ ഇധ സത്തോ തുട്ഠോ. ഇഞ്ജിതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതാനി. ഉഭന്തമഭിഞ്ഞായാതി ഉഭോ അന്തേ അഭിജാനിത്വാ. മന്താ ന ലിപ്പതീതി പഞ്ഞായ ന ലിപ്പതി.

പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോതി നേക്ഖമ്മാദിവിതക്കേഹി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പത്താ പരിപുണ്ണമനോരഥോ.

തണ്ഹിഞ്ജിതന്തി തണ്ഹായ ചലിതം. ദിട്ഠിഞ്ജിതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കാമിഞ്ജിതന്തി കിലേസകാമേഹി ഇഞ്ജിതം ഫന്ദിതം. ‘‘കമ്മിഞ്ജിത’’ന്തിപി പാഠോ, തം ന സുന്ദരം.

മഹന്തോ പുരിസോതി മഹാപുരിസോ. ഉത്തമോ പുരിസോതി അഗ്ഗപുരിസോ. പധാനോ പുരിസോതി സേട്ഠപുരിസോ. അലാമകോ പുരിസോതി വിസിട്ഠപുരിസോ. ജേട്ഠകോ പുരിസോതി പാമോക്ഖപുരിസോ. ന ഹേട്ഠിമകോ പുരിസോതി ഉത്തമപുരിസോ. പുരിസാനം കോടിപ്പത്തോ പുരിസോതി പധാനപുരിസോ. സബ്ബേസം ഇച്ഛിതോ പുരിസോതി പവരപുരിസോ.

സിബ്ബിനിമച്ചഗാതി തണ്ഹം അതിഅഗാ, അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ. ഉപച്ചഗാതി ഭുസം അതിഅഗാ.

൧൦. തസ്സേതമത്ഥം ഭഗവാ ബ്യാകരോന്തോ ‘‘കാമേസൂ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ കാമേസു ബ്രഹ്മചരിയവാതി കാമനിമിത്തം ബ്രഹ്മചരിയവാ, കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേന സമന്നാഗതോതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ സന്തുസിതതം ദസ്സേതി. ‘‘വീതതണ്ഹോ’’തിആദീഹി അനിഞ്ജിതതം. തത്ഥ സങ്ഖായ നിബ്ബുതോതി അനിച്ചാദിവസേന ധമ്മേ വീമംസിത്വാ രാഗാദിനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതോ.

അസദ്ധമ്മസമാപത്തിയാതി നീചധമ്മസമായോഗതോ. ആരതീതി ആരകാ രമനം. വിരതീതി തായ വിനാ രമനം. പടിവിരതീതി പടിനിവത്തിത്വാ തായ വിനാ രമനം. വേരമണീതി വേരവിനാസനം. അകിരിയാതി കിരിയാപച്ഛിന്ദനം. അകരണന്തി കരണപരിച്ഛിന്ദനം. അനജ്ഝാപത്തീതി അനാപജ്ജനതാ. വേലാഅനതിക്കമോതി സീമാഅനതിക്കമോ. സേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയത്താ പാകടമേവ.

ഏവം ഭഗവാ ഇദമ്പി സുത്തം അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ അയമ്പി ബ്രാഹ്മണോ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി സദ്ധിം അന്തേവാസികസഹസ്സേന, അഞ്ഞേസഞ്ച അനേകസഹസ്സാനം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി. സേസം പുബ്ബസദിസമേവ.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പുണ്ണകമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨. തതിയേ പുണ്ണകസുത്തനിദ്ദേസേ – അനേജന്തി ഇദമ്പി പുരിമനയേനേവ മോഘരാജാനം പടിക്ഖിപിത്വാ വുത്തം. തത്ഥ മൂലദസ്സാവിന്തി അകുസലമൂലാദിദസ്സാവിം. ഇസയോതി ഇസിനാമകാ ജടിലാ. യഞ്ഞന്തി ദേയ്യധമ്മം. അകപ്പയിംസൂതി പരിയേസിംസു.

ഹേതുദസ്സാവീതിആദീനി സബ്ബാനി കാരണവേവചനാനേവ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ അത്തനോ ഫലത്ഥായ ഹിനോതി പവത്തതി, തസ്മാ ഹേതൂതി വുച്ചതി. യസ്മാ തം ഫലം നിദേതി ‘ഹന്ദ, ഗണ്ഹഥ ന’ന്തി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ നിദാനന്തി വുച്ചതി. സമ്ഭവദസ്സാവീതിആദീനി പഞ്ച പദാനി ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയാനി ഏവ. യസ്മാ തം പടിച്ച ഏതി പവത്തതി, തഞ്ച ഫലം തതോ സമുദേതി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ പച്ചയോതി ച സമുദയോതി ച വുച്ചതി.

യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോതി ചതുഅപായവിനിമുത്തകാ ഉത്തരമാതാദയോ അപ്പേസക്ഖാ കപണമനുസ്സാ ച ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനാ ദുക്ഖപീളിതാ വേദിതബ്ബാ. യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോതി യമരാജനാഗസുപണ്ണപേതമഹിദ്ധികാദയോ പച്ചേതബ്ബാ. അത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തിയാതി തീസു ഠാനേസു പടിസന്ധിവസേന അത്തഭാവപടിലാഭത്ഥായ. ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനാതി. പസ്സതീതി സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതി.

അകുസലാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ. അകുസലം ഭജന്തീതി അകുസലഭാഗിയാ. അകുസലപക്ഖേ ഭവാതി അകുസലപക്ഖികാ. സബ്ബേ തേ അവിജ്ജാ മൂലം കാരണം ഏതേസന്തി അവിജ്ജാമൂലകാ. അവിജ്ജായ സമോസരന്തി സമ്മാ ഓസരന്തി ഗച്ഛന്തീതി അവിജ്ജാസമോസരണാ. അവിജ്ജാസമുഗ്ഘാതാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജായ ഹതായ. സബ്ബേ തേ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തപ്പകാരാ അകുസലധമ്മാ, തേ സബ്ബേ ഹതഭാവം പാപുണന്തി.

അപ്പമാദമൂലകാതി സതിഅവിപ്പവാസോ അപ്പമാദോ മൂലം കാരണം ഏതേസന്തി അപ്പമാദമൂലകാ. അപ്പമാദേസു സമ്മാ ഓസരന്തി ഗച്ഛന്തീതി അപ്പമാദസമോസരണാ. അപ്പമാദോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി സയം കാമാവചരോപി സമാനോ ചതുഭൂമകധമ്മാനം പതിട്ഠാഭാവേന അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

അലമത്തോതി സമത്ഥചിത്തോ. മയാ പുച്ഛിതന്തി മയാ പുട്ഠം. വഹസ്സേതം ഭാരന്തി ഏതം ആഭതഭാരം വഹസ്സു. യേ കേചി ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ. ‘‘ഇസിപബ്ബജ്ജാ പബ്ബജിതാ’’തിപി പാഠോ.

ആജീവകസാവകാനം ആജീവകാ ദേവതാതി യേ ആജീവകവചനം സുണന്തി സുസ്സുസന്തി, തേ ആജീവകസാവകാ, തേസം ആജീവകസാവകാനം. ആജീവകാ ച തേസം ദേയ്യധമ്മം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, തേ ഏവ ആജീവകാ ദേവതാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ. യേ യേസം ദക്ഖിണേയ്യാതി യേ ആജീവകാദയോ ദിസാപരിയോസാനാ യേസം ഖത്തിയാദീനം ദേയ്യധമ്മാനുച്ഛവികാ. തേ തേസം ദേവതാതി തേ ആജീവകാദയോ തേസം ഖത്തിയാദീനം ദേവതാ.

യേപി യഞ്ഞം ഏസന്തീതി ദേയ്യധമ്മം ഇച്ഛന്തി. ഗവേസന്തീതി ഓലോകേന്തി. പരിയേസന്തീതി ഉപ്പാദേന്തി. യഞ്ഞാ വാ ഏതേ പുഥൂതി യഞ്ഞാ ഏവ വാ ഏതേ പുഥുകാ. യഞ്ഞയാജകാ വാ ഏതേ പുഥൂതി ദേയ്യധമ്മസ്സ യാജനകാ ഏവ വാ ഏതേ പുഥുകാ. ദക്ഖിണേയ്യാ വാ ഏതേ പുഥൂതി ദേയ്യധമ്മാനുച്ഛവികാ ഏവ വാ ഏതേ പുഥുകാ. തേ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘കഥം യഞ്ഞാ വാ ഏതേ പുഥൂ’’തിആദിനാ നയേന വിത്ഥാരേന ദസ്സേതി.

൧൩. ആസീസമാനാതി രൂപാദീനി പത്ഥയമാനാ. ഇത്ഥത്തന്തി ഇത്ഥഭാവഞ്ച പത്ഥയമാനാ, മനുസ്സാദിഭാവം ഇച്ഛന്താതി വുത്തം ഹോതി. ജരം സിതാതി ജരം നിസ്സിതാ. ജരാമുഖേന ചേത്ഥ സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം വുത്തം. തേന വട്ടദുക്ഖനിസ്സിതാ തതോ അപരിമുച്ചമാനായേവ കപ്പയിംസൂതി ദീപേതി.

രൂപപടിലാഭം ആസീസമാനാതി വണ്ണായതനസമ്പത്തിലാഭം പത്ഥയമാനാ. സദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ അത്തഭാവപടിലാഭന്തി സാരപ്പത്തേ ഖത്തിയാനം മഹാസാലകുലേ അത്തഭാവലാഭം പടിസന്ധിം പത്ഥയമാനാ. ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ബ്രഹ്മകായികേസു ദേവേസൂതി ഏത്ഥ പുബ്ബഭവം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥാതി ഖത്തിയകുലാദീസു.

ജരാനിസ്സിതാതി ജരം അസ്സിതാ. ബ്യാധിനിസ്സിതാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏതേഹി സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം ഹോതി.

൧൪. കച്ചിസു തേ ഭഗവാ യഞ്ഞപഥേ അപ്പമത്താ, അതാരു ജാതിഞ്ച ജരഞ്ച മാരിസാതി ഏത്ഥ യഞ്ഞോ ഏവ യഞ്ഞപഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കച്ചി തേ യഞ്ഞേ അപ്പമത്താ ഹുത്വാ യഞ്ഞം കപ്പയന്താ വട്ടദുക്ഖമുത്തരിംസൂതി.

യേപി യഞ്ഞം ദേന്തി യജന്തീതി ദേയ്യധമ്മദാനവസേന യജന്തി. പരിച്ചജന്തീതി വിസ്സജ്ജേന്തി.

൧൫. ആസീസന്തീതി രൂപപടിലാഭാദയോ പത്ഥേന്തി. ഥോമയന്തീതി ‘‘സുചിം ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന യഞ്ഞാദീനി പസംസന്തി. അഭിജപ്പന്തീതി രൂപാദിപടിലാഭായ വാചം ഗീരന്തി. ജുഹന്തീതി ദേന്തി. കാമാഭിജപ്പന്തി പടിച്ച ലാഭന്തി രൂപാദിലാഭം പടിച്ച പുനപ്പുനം കാമേ ഏവ അഭിജപ്പന്തി, ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകമ്പി സിയ്യു’’ന്തി വദന്തി, തണ്ഹഞ്ച തത്ഥ വഡ്ഢേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. യാജയോഗാതി യാഗാധിമുത്താ. ഭവരാഗരത്താതി ഏവമിമേഹി ആസീസനാദീഹി ഭവരാഗേനേവ രത്താ, ഭവരാഗരത്താ വാ ഹുത്വാ ഏതാനി ആസീസനാദീനി കരോന്താ നാതരിംസു ജാതിആദിവട്ടദുക്ഖം ന ഉത്തരിംസു.

യഞ്ഞം വാ ഥോമേന്തീതി ദാനം വാ വണ്ണേന്തി. ഫലം വാതി രൂപാദിപടിലാഭം. ദക്ഖിണേയ്യേ വാതി ജാതിസമ്പന്നാദീസു. സുചിം ദിന്നന്തി സുചിം കത്വാ ദിന്നം. മനാപന്തി മനവഡ്ഢനകം. പണീതന്തി ഓജവന്തം. കാലേനാതി തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്തകാലേ. കപ്പിയന്തി അകപ്പിയം വജ്ജേത്വാ ദിന്നം. അനവജ്ജന്തി നിദ്ദോസം. അഭിണ്ഹന്തി പുനപ്പുനം. ദദം ചിത്തം പസാദിതന്തി ദദതോ മുഞ്ചനചിത്തം പസാദിതന്തി. ഥോമേന്തി കിത്തേന്തീതി ഗുണം പാകടം കരോന്തി. വണ്ണേന്തീതി വണ്ണം ഭണന്തി. പസംസന്തീതി പസാദം പാപേന്തി.

ഇതോ നിദാനന്തി ഇതോ മനുസ്സലോകതോ ദിന്നകാരണാ. അജ്ഝായകാതി മന്തേ പരിവത്തേന്താ. മന്തധരാതി മന്തേ ധാരേന്താ. തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാനം. ഓട്ഠപഹടകരണവസേന പാരം ഗതാതി പാരഗൂ. സഹ നിഘണ്ഡുനാ ച കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം. നിഘണ്ഡൂതി നിഘണ്ഡുരുക്ഖാദീനം വേവചനപ്പകാസകം സത്ഥം. കേടുഭന്തി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരാവഹം സത്ഥം. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേന സാക്ഖരപ്പഭേദാനം. അക്ഖരപ്പഭേദോതി സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ‘‘ഇതിഹ ആസ, ഇതിഹ ആസാ’’തി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തപുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ, തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം.

പദം തദവസേസഞ്ച ബ്യാകരണം അധിയന്തി, വേദേന്തി വാതി പദകാ വേയ്യാകരണാ. ലോകായതം വുച്ചതി വിതണ്ഡവാദസത്ഥം. മഹാപുരിസലക്ഖണന്തി മഹാപുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം ലക്ഖണദീപകം ദ്വാദസസഹസ്സഗന്ഥപ്പമാണം സത്ഥം. യത്ഥ സോളസസഹസ്സഗാഥാപദപരിമാണാ ബുദ്ധമന്താ നാമ അഹേസും. യേസം വസേന ‘‘ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇമിനാ പച്ചേകബുദ്ധാ, അഗ്ഗസാവകാ, അസീതിമഹാസാവകാ (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൧൨൮൮), ബുദ്ധമാതാ, ബുദ്ധപിതാ, അഗ്ഗുപട്ഠാകോ, അഗ്ഗുപട്ഠായികാ, രാജാ ചക്കവത്തീ’’തി അയം വിസേസോ ഞായതി. അനവയാതി ഇമേസു ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനൂനാ പരിപൂരകാരിനോ, അവയാ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അവയാ നാമ യേ താനി അത്ഥതോ ച ഗന്ഥതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോന്തി. വീതരാഗാതി പഹീനരാഗാ. ഏതേന അരഹത്തഫലട്ഠാ വുത്താ. രാഗവിനയായ വാ പടിപന്നാതി ഏതേന അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ. വീതദോസാതി അനാഗാമിഫലട്ഠാ. ദോസവിനയായ വാ പടിപന്നാതി ഏതേന അനാഗാമിമഗ്ഗട്ഠാ. വീതമോഹാതി അരഹത്തഫലട്ഠാ. മോഹവിനയായ വാ പടിപന്നാതി അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ. സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിസമ്പന്നാതി ഏതേഹി ചതൂഹി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേഹി സീലാദീഹി സമ്പന്നാ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാതി ഏതേന പച്ചവേക്ഖണഞാണസമ്പന്നാ വുത്താതി ഞാതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ലോകിയമേവ. അഭിജപ്പന്തീതി പത്ഥേന്തി. ജപ്പന്തീതി പച്ചാസീസന്തി. പജപ്പന്തീതി അതീവ പച്ചാസീസന്തി. യാജയോഗേസു യുത്താതി അനുയോഗേ ദേയ്യധമ്മേ ദിയ്യമാനേ അഭിയോഗവസേന യുത്താ.

൧൬. അഥ കോ ചരഹീതി അഥ ഇദാനി കോ അഞ്ഞോ അതാരി.

൧൭. സങ്ഖായാതി ഞാണേന വീമംസിത്വാ. പരോപരാനീതി പരാനി ച ഓപരാനി ച, പരത്തഭാവസകത്തഭാവാദീനി പരാനി ച ഓപരാനി ചാതി വുത്തം ഹോതി. വിധൂമോതി കായദുച്ചരിതാദിധൂമവിരഹിതോ. അനീഘോതി രാഗാദിഈഘവിരഹിതോ. അതാരി സോതി സോ ഏവരൂപോ അരഹാ ജാതിജരം അതാരി.

സകരൂപാതി അത്തനോ രൂപാ. പരരൂപാതി പരേസം രൂപാ. കായദുച്ചരിതം വിധൂമിതന്തി തിവിധകായദുച്ചരിതം വിധൂമം കതം. വിധമിതന്തി നാസിതം.

മാനോ ഹി തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഖാരിഭാരോതി യഥാ ഖാരിഭാരോ ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോ ഉപരിട്ഠിതോപി അക്കന്തക്കന്തട്ഠാനം പഥവിയാ സദ്ധിം ഫസ്സേതി വിയ, ഏവം ജാതിഗോത്തകുലാദീനി മാനവത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉസ്സാപിതോ മാനോ, തത്ഥ തത്ഥ ഇസ്സം ഉപ്പാദേന്തോ ചതൂസു അപായേസു സംസീദാപേതി. തേനാഹ – ‘‘മാനോ ഹി തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഖാരിഭാരോ’’തി. കോധോ ധൂമോതി തവ ഞാണഗ്ഗിസ്സ ഉപക്കിലേസട്ഠേന കോധോ ധൂമോ. തേന ഹി തേ ഉപക്കിലിട്ഠോ ഞാണഗ്ഗി ന വിരോചതി. ഭസ്മനി മോസവജ്ജന്തി നിരോജട്ഠേന മുസാവാദോ ഛാരികാ നാമ. യഥാ ഹി ഛാരികായ പടിച്ഛന്നോ അഗ്ഗി ന ജോതതി, ഏവം തേ മുസാവാദേന പടിച്ഛന്നം ഞാണന്തി ദസ്സേതി. ജിവ്ഹാ സുജാതി യഥാ തുയ്ഹം സുവണ്ണരജതലോഹകട്ഠമത്തികാസു അഞ്ഞതരമയാ യാഗയജനത്ഥായ സുജാ ഹോതി, ഏവം മയ്ഹം ധമ്മയാഗയജനത്ഥായ പഹുതജിവ്ഹാ സുജാതി വദതി. യഥാ തുയ്ഹം നദീതീരേ യജനട്ഠാനം, ഏവം ധമ്മയാഗയജനട്ഠാനട്ഠേന ഹദയം ജോതിട്ഠാനം. അത്താതി ചിത്തം.

ജാതീതി ജായനകവസേന ജാതി. ഇദമേത്ഥ സഭാവപച്ചത്തം. സഞ്ജായനവസേന സഞ്ജാതി, ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ഓക്കമനവസേന ഓക്കന്തി. ജായനട്ഠേന വാ ജാതി. സാ അപരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. സഞ്ജായനട്ഠേന സഞ്ജാതി. സാ പരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. ഓക്കമനട്ഠേന ഓക്കന്തി. സാ അണ്ഡജജലാബുജവസേന യുത്താ. തേ ഹി അണ്ഡകോസഞ്ച വത്ഥികോസഞ്ച ഓക്കമന്തി പവിസന്തി ഓക്കമന്താ പവിസന്താ വിയ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. അഭിനിബ്ബത്തനട്ഠേന അഭിനിബ്ബത്തി. സാ സംസേദജഓപപാതികവസേന യുത്താ. തേ ഹി പാകടാ ഏവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. അയം താവ സമ്മുതികഥാ.

ഇദാനി പരമത്ഥകഥാ ഹോതി. ഖന്ധാ ഏവ ഹി പരമത്ഥതോ പാതുഭവന്തി, ന സത്താ. തത്ഥ ച ഖന്ധാനന്തി ഏകവോകാരഭവേ ഏകസ്സ, ചതുവോകാരഭവേ ചതുന്നം, പഞ്ചവോകാരഭവേ പഞ്ചന്നമ്പി ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാതുഭാവോതി ഉപ്പത്തി. ആയതനാനന്തി ഏത്ഥ തത്ര തത്ര ഉപപജ്ജമാനായതനാനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പടിലാഭോതി സന്തതിയാ പാതുഭാവോയേവ. പാതുഭവന്താനേവ ഹി താനി പടിലദ്ധാനി നാമ ഹോന്തി. സാ പനേസാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിലക്ഖണാ ജാതി, നിയ്യാതനരസാ, അതീതഭവതോ ഇധ ഉമ്മുജ്ജനപച്ചുപട്ഠാനാ, ഫലവസേന ദുക്ഖവിചിത്തതാപച്ചുപട്ഠാനാ വാ.

ജരാതി സഭാവപച്ചത്തം. ജീരണതാതി ആകാരഭാവനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ, പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ. അയഞ്ഹി ജരാതി ഇമിനാ പദേന സഭാവതോ ദീപിതാ. തേനസ്സാ ഇദം സഭാവപച്ചത്തം. ജീരണതാതി ഇമിനാ ആകാരതോ, തേനസ്സായം ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തി ഇമിനാ കാലാതിക്കമേ ദന്തനഖാനം ഖണ്ഡിതഭാവകരണകിച്ചതോ. പാലിച്ചന്തി ഇമിനാ കേസലോമാനം പലിതഭാവകരണകിച്ചതോ. വലിത്തചതാതി ഇമിനാ മംസം മിലാപേത്വാ തചേ വലിഭാവകരണകിച്ചതോ. തേനസ്സാ ഇമേ ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. തേഹി ഇമേസം വികാരാനം ദസ്സനവസേന പാകടീഭൂതാ പാകടജരാ ദസ്സിതാ. യഥേവ ഹി ഉദകസ്സ വാ വാതസ്സ വാ അഗ്ഗിനോ വാ തിണരുക്ഖാദീനം സംഭഗ്ഗപലിഭഗ്ഗതായ വാ ഝാമതായ വാ ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ ഹോതി, ന ച സോ ഗതമഗ്ഗോ താനേവ ഉദകാദീനി, ഏവമേവ ജരായ ദന്താദീനം ഖണ്ഡിച്ചാദിവസേന ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ, ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാപി ഗയ്ഹതി, ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാ. ന ഹി ജരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതി.

ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോതി ഇമേഹി പന പദേഹി കാലാതിക്കമേയേവ അഭിബ്യത്തായ ആയുക്ഖയചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയപരിപാകസങ്ഖാതായ പകതിയാ ദീപിതാ, തേനസ്സിമേ പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, തസ്മാ ജരാ ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്താ. യസ്മാ ച ദഹരകാലേ സുപ്പസന്നാനി സുഖുമമ്പി അത്തനോ വിസയം സുഖേനേവ ഗണ്ഹനസമത്ഥാനി ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ജരം പത്തസ്സ പരിപക്കാനി ആലുളിതാനി അവിസദാനി, ഓളാരികമ്പി അത്തനോ വിസയം ഗഹേതും അസമത്ഥാനി ഹോന്തി. തസ്മാ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ’’തി ഫലൂപചാരേനേവ വുത്താ.

സാ പനേസാ ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ സബ്ബാപി ജരാ പാകടാ പടിച്ഛന്നാതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ദന്താദീസു ഖണ്ഡാദിഭാവദസ്സനതോ രൂപധമ്മേസു ജരാ പാകടജരാ നാമ. അരൂപധമ്മേസു പന ജരാ താദിസസ്സ വികാരസ്സ അദസ്സനതോ പടിച്ഛന്നജരാ നാമ. തത്ഥ യ്വായം ഖണ്ഡാദിഭാവോ ദിസ്സതി, സോ താദിസാനം ദന്താദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വണ്ണോയേവ. തഞ്ച ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ മനോദ്വാരേന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമേ ദന്താ ജരായ പഹടാ’’തി ജരം ജാനാതി. ഉദകട്ഠാനേ ബദ്ധാനി ഗോസിങ്ഗാദീനി ഓലോകേത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അത്ഥിഭാവജാനനം വിയ.

പുന അവീചി സവീചീതി ഏവമ്പി അയം ജരാ ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ മണികനകരജതപവാളചന്ദസൂരിയാദീനം മന്ദദസകാദീസു പാണീനം വിയ ച പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു അപാണീനം വിയ ച അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ അവീചിജരാ നാമ, നിരന്തരജരാതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേസു പന യഥാവുത്തേസു അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ സവീചിജരാ നാമ.

തത്ഥ സവീചിജരാ ഉപാദിന്നകഅനുപാദിന്നകവസേന ഏവം ദീപേതബ്ബാ – ദഹരകുമാരകാനഞ്ഹി പഠമമേവ ഖീരദന്താ നാമ ഉട്ഠഹന്തി, ന തേ ഥിരാ. തേസു പന പതിതേസു പുന ദന്താ ഉട്ഠഹന്തി, തേ പഠമമേവ സേതാ ഹോന്തി, ജരാവാതേന പന പഹടകാലേ കാളകാ ഹോന്തി. കേസാ പന പഠമമേവ തമ്ബാപി ഹോന്തി കാളകാപി സേതകാപി. ഛവി പന സലോഹിതകാ ഹോതി. വഡ്ഢന്താനം വഡ്ഢന്താനം ഓദാതാനം ഓദാതഭാവോ, കാളകാനം കാളകഭാവോ പഞ്ഞായതി. ജരാവാതേന പഹടകാലേ ച വലിം ഗണ്ഹാതി. സബ്ബമ്പി സസ്സം വപിതകാലേ സേതം ഹോതി, പച്ഛാ നീലം. ജരാവാതേന പന പഹടകാലേ പണ്ഡരം ഹോതി. അമ്ബങ്കുരേനാപി ദീപേതും വട്ടതി ഏവ. സാ പനേസാ ഖന്ധപരിപാകലക്ഖണാ ജരാ, മരണൂപനയനരസാ, യോബ്ബനവിനാസപച്ചുപട്ഠാനാ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ. ഏവം ഭഗവാ ഇദമ്പി സുത്തം അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ അയമ്പി ബ്രാഹ്മണോ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി സദ്ധിം അന്തേവാസികസഹസ്സേന. അഞ്ഞേസഞ്ച അനേകസഹസ്സാനം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി. സേസം വുത്തസദിസമേവ.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

പുണ്ണകമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മേത്തഗൂമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮. ചതുത്ഥേ മേത്തഗൂസുത്തേ – മഞ്ഞാമി തം വേദഗൂ ഭാവിതത്തന്തി ‘‘അയം വേദഗൂ’’തി ച ‘‘ഭാവിതത്തോ’’തി ച ഏവം തം മഞ്ഞാമി.

അപരിത്തോതി ന അപ്പോ. മഹന്തോതി ന ഖുദ്ദകോ. ഗമ്ഭീരോതി ന ഉത്താനോ. അപ്പമേയ്യോതി മിനിതും ന സക്കുണേയ്യോ. ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോതി അവഗാഹിതും ഓതരിതും ദുക്ഖോ. ബഹുരതനോ സാഗരൂപമോതി ബഹൂനം ധമ്മരതനാനം ആകരത്താ അനേകവിധരതനസമ്പന്നോ മഹാസമുദ്ദോ വിയ ബഹുരതനോ സാഗരസദിസോ.

ന മങ്കു ഹോതീതി ന വികുണിതമുഖോ ഹോതി. അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോതി ദോസവസേന ന ഘനീഭൂതചിത്തോ. അലീനമനസോതി ന സങ്കുചിതചിത്തോ. അബ്യാപന്നചേതസോതി ന പൂതിചിത്തോ.

ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തോതി ചക്ഖുവിസയേ രൂപാരമ്മണേ ദിട്ഠമത്തോയേവ തം ആരമ്മണം ഭവിസ്സതി, കത്താ വാ കാരേതാ വാ നത്ഥി. യം ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വണ്ണായതനമേവ. സുതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അപി ച ദിട്ഠേതി ദസ്സനയോഗേന വണ്ണായതനം, സവനയോഗേന സദ്ദായതനം, മുതയോഗേന ഘാനജിവ്ഹാകായായതനാനി ദസ്സേതി. ഘാനസ്സ ഗന്ധായതനം, ജിവ്ഹായ രസായതനം, കായസ്സ പഥവീ തേജോ വായൂതി ഫോട്ഠബ്ബായതനം, വിഞ്ഞാതയോഗേന ധമ്മായതനം ദസ്സേതി. ദിട്ഠേ അനൂപയോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠേ രാഗൂപയവിരഹിതോ. അനപായോതി കോധവിരഹിതോ അപ്പടിഘോ. അനിസ്സിതോതി തണ്ഹായ അനല്ലീനോ. അപ്പടിബദ്ധോതി മാനേന ന ബദ്ധോ. വിപ്പമുത്തോതി സബ്ബാരമ്മണതോ മുത്തോ. വിസഞ്ഞുത്തോതി കിലേസേഹി വിയുത്തോ ഹുത്വാ ഠിതോ.

സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ ചക്ഖൂതി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പകതിമംസചക്ഖു ഉപലബ്ഭതി. പസ്സതീതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി. ചക്ഖുനാ രൂപന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപാരമ്മണം. ഛന്ദരാഗോതി തണ്ഹാഛന്ദോ.

ദന്തം നയന്തി സമിതിന്തി ഉയ്യാനകീളാമണ്ഡലാദീസു ഹി മഹാജനമജ്ഝം ഗച്ഛന്താ ദന്തമേവ ഗോണം വാ ദന്തം അസ്സാജാനീയം വാ യാനേ യോജേത്വാ നയന്തി. രാജാതി തഥാരൂപാനേവ ഠാനാനി ഗച്ഛന്തോ രാജാപി ദന്തമേവ അഭിരുഹതി. മനുസ്സേസൂതി മനുസ്സേസുപി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോവ സേട്ഠോ. യോതിവാക്യന്തി ഏവരൂപം അതിക്കമ്മവചനം പുനപ്പുനം വുച്ചമാനമ്പി തിതിക്ഖതി നപ്പതിപ്ഫരതി ന വിഹഞ്ഞതി, ഏവരൂപോ ദന്തോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ.

അസ്സതരാതി വളവായ ഗദ്രഭേന ജാതാ. ആജാനീയാതി യം അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേതി, തസ്സ ഖിപ്പം ജാനനസമത്ഥാ. സിന്ധവാതി സിന്ധവരട്ഠേ ജാതാ അസ്സാ. മഹാനാഗാതി കുഞ്ജരസങ്ഖാതാ മഹാഹത്ഥിനോ. അത്തദന്തോതി ഏതേ അസ്സതരാ വാ സിന്ധവാ വാ കുഞ്ജരാ വാ ദന്താവ, ന അദന്താ. യോ പന ചതുമഗ്ഗസങ്ഖാതേന അത്തനോ ദന്തതായ അത്തദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ, അയം തതോപി വരം, സബ്ബേഹിപി ഏതേഹി ഉത്തരിതരോതി അത്ഥോ.

ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹീതി യാനി ഏതാനി ഹത്ഥിയാനാദീനി ഉത്തമയാനാനി, ഏതേഹി യാനേഹി കോചി പുഗ്ഗലോ സുപിനന്തേനപി അഗതപുബ്ബത്താ ‘‘അഗത’’ന്തി സങ്ഖാതം നിബ്ബാനദിസം തഥാ ന ഗച്ഛേയ്യ. യഥാ പുബ്ബഭാഗേ ഇന്ദ്രിയദമേന ദന്തേന, അപരഭാഗേ അരിയമഗ്ഗഭാവനായ സുദന്തേന ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ സപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ തം അഗതപുബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതി, ദന്തഭൂമിം പാപുണാതി, തസ്മാ അത്തദമനമേവ വരതരന്തി അത്ഥോ (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൨൨; മഹാനി. അട്ഠ. ൯൦).

വിധാസു ന വികമ്പന്തീതി നവവിധമാനകോട്ഠാസേസു ന ചലന്തി ന വേധേന്തി. വിപ്പമുത്താ പുനബ്ഭവാതി കമ്മകിലേസതോ സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ സുട്ഠു മുത്താ. ദന്തഭൂമിം അനുപ്പത്താതി അരഹത്തഫലം പാപുണിത്വാ ഠിതാ. തേ ലോകേ വിജിതാവിനോതി തേ വുത്തപ്പകാരാ ഖീണാസവാ സത്തലോകേ വിജിതവിജയാ നാമ (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൭൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൯൦).

യസ്സിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനീതി യസ്സ ഖീണാസവസ്സ സദ്ധാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തഫലം പാപേത്വാ വഡ്ഢിതാനി. അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ചാതി ചക്ഖാദിഅജ്ഝത്തായതനാനി ച രൂപാദിബഹിദ്ധായതനാനി ച നിബ്ബിസേവനാനി കതാനി. സബ്ബലോകേതി സകലതേധാതുകേ ലോകേ ച. നിബ്ബിജ്ഝ ഇമം പരഞ്ച ലോകന്തി ഇമഞ്ച അത്തഭാവം പരലോകേ ച അത്തഭാവം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ ഖീണാസവോ. കാലം കങ്ഖതി ഭാവിതോ സ ദന്തോതി സോ ഖീണാസവോ ചക്ഖാദിതോ ദന്തോ വഡ്ഢിതചിത്തോ മരണകാലം പത്ഥേതി (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൫൨൨; മഹാനി. അട്ഠ. ൯൦).

യേസം ധമ്മാനം ആദിതോ സമുദാഗമനം പഞ്ഞായതീതി യേസം ഖന്ധാദിധമ്മാനം ഉപ്പത്തി പഞ്ഞായതി. അത്ഥങ്ഗമതോ നിരോധോതി അത്ഥങ്ഗമനവസേന തേസംയേവ അഭാവോ പഞ്ഞായതി. കമ്മസന്നിസ്സിതോ വിപാകോതി കുസലാകുസലകമ്മനിസ്സിതോ വിപാകോ കമ്മം അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തനതോ വിപാകോപി കമ്മസന്നിസ്സിതോവ നാമ. നാമസന്നിസ്സിതം രൂപന്തി സബ്ബരൂപം നാമം ഗഹേത്വാ പവത്തനതോ നാമസന്നിസ്സിതം നാമ ജാതം. ജാതിയാ അനുഗതന്തി സബ്ബം കമ്മാദികം ജാതിയാ അനുപവിട്ഠം. ജരായ അനുസടന്തി ജരായ പത്ഥടം. ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതന്തി ബ്യാധിദുക്ഖേന അഭിമദ്ദിതം. മരണേന അബ്ഭാഹതന്തി മച്ചുനാ അഭിഹടം പഹടം. അതാണന്തി പുത്താദീഹിപി തായനസ്സ അഭാവതോ അതായനം അനാരക്ഖം അലബ്ഭണേയ്യം ഖേമം വാ. അലേണന്തി അല്ലീയിതും നിസ്സയിതും അനരഹം, അല്ലീനാനമ്പി ന ലേണകിച്ചകരണം. അസരണന്തി നിസ്സിതാനം ന ഭയഹാരകം, ന ഭയവിനാസകം. അസരണീഭൂതന്തി പുരേ ഉപ്പത്തിയാ അത്തനോ അഭാവേനേവ അസരണം, ഉപ്പത്തിസമകാലമേവ അസരണഭൂതന്തി അത്ഥോ.

൧൯. അപുച്ഛസീതി ഏത്ഥ അ-ഇതി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ, പുച്ഛസിത്വേവ അത്ഥോ. പവക്ഖാമി യഥാ പജാനന്തി യഥാ പജാനന്തോ ആചിക്ഖതി, ഏവം ആചിക്ഖിസ്സാമി. ഉപധിനിദാനാ പഭവന്തി ദുക്ഖാതി തണ്ഹാദിഉപധിനിദാനാ ജാതിആദിദുക്ഖവിസേസാ പഭവന്തി.

തണ്ഹൂപധീതി തണ്ഹാ ഏവ തണ്ഹൂപധി. സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠി ഏവ ദിട്ഠൂപധി. രാഗാദികിലേസാ ഏവ കിലേസൂപധി. പുഞ്ഞാദികമ്മാനി ഏവ കമ്മൂപധി. തിവിധദുച്ചരിതാനിയേവ ദുച്ചരിതൂപധി. കബളീകാരാദയോ ആഹാരാ ഏവ ആഹാരൂപധി. ദോസപടിഘോ ഏവ പടിഘൂപധി. കമ്മസമുട്ഠാനാ കമ്മേനേവ ഗഹിതാ പഥവാദയോ ചതസ്സോ ധാതുയോവ ചതസ്സോ ഉപാദിന്നധാതുയോ ഉപധീ. ചക്ഖാദിഛഅജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഏവ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഉപധീ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഛവിഞ്ഞാണകായാവ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ ഉപധീ. സബ്ബമ്പി ദുക്ഖം ദുക്ഖമനട്ഠേനാതി സബ്ബതേഭൂമകം ദുക്ഖം ദുസ്സഹനട്ഠേന ഉപധി.

൨൦. ഏവം ഉപധിനിദാനതോ പഭവന്തേസു ദുക്ഖേസു – യോ വേ അവിദ്വാതി ഗാഥാ. തത്ഥ പജാനന്തി സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദിവസേന ജാനന്തോ. ദുക്ഖസ്സ ജാതിപ്പഭവാനുപസ്സീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ജാതികാരണം ‘‘ഉപധീ’’തി അനുപസ്സന്തോ. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസേ വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൨൧. സോകപരിദ്ദവഞ്ചാതി സോകഞ്ച പരിദേവഞ്ച. തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോതി യഥാ യഥാ സത്താ ജാനന്തി, തഥാ തഥാ ഞാപനവസേന വിദിതോ ഏസ തയാ ധമ്മോതി.

തത്ഥ തരന്തീതി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠോഘം തരന്തി. ഉത്തരന്തീതി ദുതിയമഗ്ഗേന കാമോഘം തനുകരണവസേന ഉഗ്ഗന്ത്വാ തരന്തി. പതരന്തീതി തമേവ നിരവസേസപ്പഹാനവസേന തതിയമഗ്ഗേന വിസേസേന തരന്തി. സമതിക്കമന്തീതി ഭവോഘഅവിജ്ജോഘപ്പഹാനവസേന ചതുത്ഥമഗ്ഗേന സമ്മാ അതിക്കമന്തി. വീതിവത്തന്തീതി ഫലം പാപുണിത്വാ തിട്ഠന്തി.

൨൨. കിത്തയിസ്സാമി തേ ധമ്മന്തി നിബ്ബാനധമ്മം നിബ്ബാനഗാമിനിപടിപദാധമ്മഞ്ച തേ ദേസയിസ്സാമി. ദിട്ഠേ ധമ്മേതി ദിട്ഠേവ ദുക്ഖാദിധമ്മേ, ഇമസ്മിംയേവ വാ അത്തഭാവേ. അനീതിഹന്തി അത്തപച്ചക്ഖം. യം വിദിത്വാതി യം ധമ്മം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ (ധ. പ. ൨൭൭; ഥേരഗാ. ൬൭൬; കഥാ. ൭൫൩) നയേന സമ്മസന്തോ വിദിത്വാ.

തത്ഥ ആദികല്യാണന്തി ഹിത്വാപി അനുത്തരം വിവേകസുഖം ധമ്മം തവ കിത്തയിസ്സാമി, തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ കിത്തയന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ കിത്തയിസ്സാമി. ആദിമ്ഹി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ കിത്തയിസ്സാമി. മജ്ഝേപി. പരിയോസാനേപി ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ കിത്തയിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മിഞ്ഹി ഭഗവാ ഏകഗാഥമ്പി ദേസേസി, സാ സമന്തഭദ്ദകത്താ ധമ്മസ്സ പഠമപാദേന ആദികല്യാണാ, ദുതിയതതിയപാദേഹി മജ്ഝേകല്യാണാ, പച്ഛിമപാദേന പരിയോസാനകല്യാണാ. ഏകാനുസന്ധികം സുത്തം നിദാനേന ആദികല്യാണം, നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേന മജ്ഝേകല്യാണം. നാനാനുസന്ധികം സുത്തം പഠമാനുസന്ധിനാ ആദികല്യാണം, പച്ഛിമേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേഹി മജ്ഝേകല്യാണം.

അപി ച സനിദാനഉപ്പത്തിത്താ ആദികല്യാണം, വേനേയ്യാനം അനുരൂപതോ അത്ഥസ്സ അവിപരീതതായ ച ഹേതുദാഹരണയുത്തതോ ച മജ്ഝേകല്യാണം, സോതൂനം സദ്ധാപടിലാഭജനനേന നിഗമനേന ച പരിയോസാനകല്യാണം.

സകലോ ഹി സാസനധമ്മോ അത്തനോ അത്ഥഭൂതേന സീലേന ആദികല്യാണോ, സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, നിബ്ബാനേന പരിയോസാനകല്യാണോ. സീലസമാധീഹി വാ ആദികല്യാണോ, വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, ഫലനിബ്ബാനേഹി പരിയോസാനകല്യാണോ. ബുദ്ധസുബോധിതായ വാ ആദികല്യാണോ, ധമ്മസുധമ്മതായ മജ്ഝേകല്യാണോ, സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപന്നേന അധിഗന്തബ്ബായ അഭിസമ്ബോധിയാ വാ ആദികല്യാണോ, പച്ചേകബോധിയാ മജ്ഝേകല്യാണോ, സാവകബോധിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ.

സുയ്യമാനോ ചേസ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ ഭവനേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി ആദികല്യാണോ, പടിപജ്ജിയമാനോ സമഥവിപസ്സനാസുഖാവഹനതോ പടിപത്തിയാപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി മജ്ഝേകല്യാണോ, തഥാപടിപന്നോ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧) ച പടിപത്തിഫലേ നിട്ഠിതേ താദിഭാവാവഹനതോ പടിപത്തിഫലേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി പരിയോസാനകല്യാണോതി.

യം പനേസ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പകാസേതി, നാനാനയേഹി ദീപേതി. തം യഥാനുരൂപം അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം. ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിഅത്ഥപദസമായോഗതോ സാത്ഥം. അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി സാത്ഥം. ധമ്മഗമ്ഭീരതാദേസനാഗമ്ഭീരതാഹി സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സാത്ഥം. ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സബ്യഞ്ജനം. പണ്ഡിതവേദനീയതോ സരിക്ഖകജനപ്പസാദകന്തി സാത്ഥം. സദ്ധേയ്യതോ ലോകിയജനപ്പസാദകന്തി സബ്യഞ്ജനം. ഗമ്ഭീരാധിപ്പായതോ സാത്ഥം. ഉത്താനപദതോ സബ്യഞ്ജനം. ഉപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ സകലപരിപുണ്ണഭാവേന കേവലപരിപുണ്ണം. അപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ നിദ്ദോസഭാവേന പരിസുദ്ധം.

അപി ച – പടിപത്തിയാ അധിഗമബ്യത്തിതോ സാത്ഥം. പരിയത്തിയാ ആഗമബ്യത്തിതോ സബ്യഞ്ജനം. സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധയുത്തതോ കേവലപരിപുണ്ണം. നിരുപക്കിലേസതോ നിത്ഥരണത്ഥായ പവത്തിതോ ലോകാമിസനിരപേക്ഖതോ ച പരിസുദ്ധം. സിക്ഖത്തയപരിഗ്ഗഹിതത്താ ബ്രഹ്മഭൂതേഹി സേട്ഠേഹി ചരിതബ്ബതോ, തേസഞ്ച ചരിയഭാവതോ ബ്രഹ്മചരിയം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧).

ഏവം പരിയത്തിധമ്മം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ലോകുത്തരധമ്മം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ’’തി ആഹ. സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ദസ്സേത്വാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരം ദസ്സേതും ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാ’’തി ആഹ. നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദന്തി പുബ്ബഭാഗസീലസമാധിവിപസ്സനാധമ്മഞ്ച കിത്തയിസ്സാമി.

ദുക്ഖേ ദിട്ഠേതി ദുക്ഖസച്ചേ സരസലക്ഖണേന ദിട്ഠേ ദുക്ഖസച്ചം പകാസേസ്സാമി. സമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൩. തഞ്ചാഹം അഭിനന്ദാമീതി തം വുത്തപ്പകാരധമ്മജോതകം തവ വചനം അഹം പത്ഥയാമി. ധമ്മമുത്തമന്തി തഞ്ച ധമ്മമുത്തമം അഭിനന്ദാമി.

തത്ഥ മഹതോ തമോകായസ്സ പദാലനന്തി മഹതോ അവിജ്ജാരാസിസ്സ ഛേദനം. അനിച്ചലക്ഖണവസേന ഏസീ. ദുക്ഖലക്ഖണവസേന ഗവേസീ. അനത്തലക്ഖണവസേന സമന്തതോ പരിയേസീ. മഹതോ വിപല്ലാസസ്സ പഭേദനന്തി മഹന്തസ്സ അസുഭേ സുഭന്തിആദിദ്വാദസവിധസ്സ വിപല്ലാസസ്സ ഭേദനം. മഹതോ തണ്ഹാസല്ലസ്സ അബ്ബഹനന്തി മഹന്തസ്സ അന്തോതുദനട്ഠേന തണ്ഹാകണ്ടകസ്സ ലുഞ്ചനം. ദിട്ഠിസങ്ഘാടസ്സ വിനിവേഠനന്തി ദിട്ഠിയേവ അബ്ബോച്ഛിന്നപ്പവത്തിതോ സങ്ഘടിതട്ഠേന സങ്ഘാടോ, തസ്സ ദിട്ഠിസങ്ഘാടസ്സ നിവത്തനം. മാനധജസ്സ പാതനന്തി ഉസ്സിതട്ഠേന ഉന്നതിലക്ഖണസ്സ മാനദ്ധജസ്സ പാതനം. അഭിസങ്ഖാരസ്സ വൂപസമന്തി പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരസ്സ ഉപസമനം. ഓഘസ്സ നിത്ഥരണന്തി വട്ടേ ഓസീദാപനസ്സ കാമോഘാദിഓഘസ്സ നിത്ഥരണം നിക്ഖമനം. ഭാരസ്സ നിക്ഖേപനന്തി രൂപാദിപഞ്ചക്ഖന്ധഭാരസ്സ ഖിപനം ഛഡ്ഡനം. സംസാരവട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദന്തി ഖന്ധാദിപടിപാടിസംസാരവട്ടസ്സ ഹേതുനസ്സനേന ഉച്ഛിജ്ജനം. സന്താപസ്സ നിബ്ബാപനന്തി കിലേസസന്താപസ്സ നിബ്ബുതിം. പരിളാഹസ്സ പടിപസ്സദ്ധന്തി കിലേസപരിളാഹസ്സ വൂപസമം പടിപസ്സമ്ഭനം. ധമ്മധജസ്സ ഉസ്സാപനന്തി നവവിധലോകുത്തരധമ്മസ്സ ഉസ്സാപേത്വാ ഠപനം. പരമത്ഥം അമതം നിബ്ബാനന്തി ഉത്തമട്ഠേന പരമത്ഥം. നത്ഥി ഏതസ്സ മരണസങ്ഖാതം മതന്തി അമതം. കിലേസവിസപടിപക്ഖത്താ അഗദന്തിപി അമതം. സംസാരദുക്ഖപടിപക്ഖഭൂതത്താ നിബ്ബുതന്തി നിബ്ബാനം. നത്ഥേത്ഥ തണ്ഹാസങ്ഖാതം വാനന്തിപി നിബ്ബാനം.

മഹേസക്ഖേഹി സത്തേഹീതി മഹാനുഭാവേഹി സക്കാദീഹി സത്തേഹി. പരിയേസിതോതി പരിയിട്ഠോ. കഹം ദേവദേവോതി ദേവാനം അതിദേവോ കുഹിം. കഹം നരാസഭോതി ഉത്തമപുരിസോ.

൨൪. ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി ഏത്ഥ ഉദ്ധന്തി അനാഗതദ്ധാ വുച്ചതി. അധോതി അതീതദ്ധാ. തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നദ്ധാ. ഏതേസു നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച, പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണന്തി ഏതേസു ഉദ്ധാദീസു തണ്ഹഞ്ച ദിട്ഠിനിവേസനഞ്ച അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണഞ്ച പനുദേഹി. പനുദിത്വാ ച ഭവേ ന തിട്ഠേതി ഏവം സന്തേ ദുവിധേപി ഭവേ ന തിട്ഠേയ്യ. ഏവം താവ പനുജ്ജസദ്ദസ്സ പനുദേഹീതി ഇമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ സമ്ബന്ധോ. പനുദിത്വാതി ഏതസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ ഭവേ ന തിട്ഠേതി അയമേവ സമ്ബന്ധോ. ഏതാനി നന്ദീനിവേസനവിഞ്ഞാണാനി പനുദിത്വാ ദുവിധേപി ഭവേ ന തിട്ഠേയ്യാതി.

സഹോകാസവസേന ദേവലോകോ ഉദ്ധം. അപായലോകോ അധോ. മനുസ്സലോകോ മജ്ഝേ. തത്ഥ കുസലാ ധമ്മാതി അപായം മുഞ്ചിത്വാ ഉപരി പടിസന്ധിദാനതോ കുസലാ ധമ്മാ ഉദ്ധന്തി വുച്ചന്തി. അകുസലാ ധമ്മാ അപായേസു പടിസന്ധിദാനതോ അധോതി. തദുഭയവിമുത്തത്താ അബ്യാകതാ ധമ്മാ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി വുച്ചന്തി. സബ്ബോപരിവസേന അരൂപധാതു ഉദ്ധം. സബ്ബഅധോവസേന കാമധാതു അധോ. തദുഭയന്തരവസേന രൂപധാതു മജ്ഝേ. കായചിത്താബാധഖനനവസേന സുഖാ വേദനാ ഉദ്ധം. ദുക്ഖമനവസേന ദുക്ഖാ വേദനാ അധോ. അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ മജ്ഝേ. അത്തഭാവവസേന പരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉദ്ധന്തി ഉദ്ധം പാദതലാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉദ്ധം പാദതലാതി പാദതലതോ ഉപരി. അധോ കേസമത്ഥകാതി കേസമത്ഥകതോ അധോ. മജ്ഝേതി ദ്വിന്നം അന്തരം.

പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണന്തി തേരസവിധപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസമ്പയുത്തം കമ്മവിഞ്ഞാണം. അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണന്തി ദ്വാദസവിധഅപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസമ്പയുത്തം കമ്മവിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണന്തി ചതുബ്ബിധം ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം കമ്മവിഞ്ഞാണം. നുജ്ജാതി ഖിപ. പനുജ്ജാതി അതീവ ഖിപ. നുദാതി ലുഞ്ച. പനുദാതി അതീവ ലുഞ്ച. പജഹാതി ഛഡ്ഡേഹി. വിനോദേഹീതി ദൂരം കരോഹി.

കമ്മഭവഞ്ചാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരചേതനാവ. പടിസന്ധികഞ്ച പുനബ്ഭവന്തി പടിസന്ധിയാ രൂപാദിപുനബ്ഭവഞ്ച. പജഹന്തോ പഠമമഗ്ഗേന, വിനോദേന്തോ ദുതിയമഗ്ഗേന, ബ്യന്തീ കരോന്തോ തതിയമഗ്ഗേന, അനഭാവം ഗമേന്തോ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന. കമ്മഭവേ ന തിട്ഠേയ്യാതി പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരേ ന തിട്ഠേയ്യ.

൨൫. ഏതാനി വിനോദേത്വാ ഭവേ അതിട്ഠന്തോ ഏസോ – ഏവം വിഹാരീതി ഗാഥാ. തത്ഥ ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ, ഇമസ്മിംയേവ വാ അത്തഭാവേ. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോവ.

൨൬. സുകിത്തിതം ഗോതമനൂപധീകന്തി ഏത്ഥ അനൂപധീകന്തി നിബ്ബാനം, തം സന്ധായ ഭഗവന്തം ആലപന്തോ ആഹ – ‘‘സുകിത്തിതം ഗോതമനൂപധീക’’ന്തി.

നിദ്ദേസേ കിലേസാ ചാതി ഉപതാപനട്ഠേന രാഗാദയോ കിലേസാ ച രാസട്ഠേന വിപാകഭൂതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ച കുസലാദിഅഭിസങ്ഖാരാ ചേതനാ ച ‘‘ഉപധീ’’തി വുച്ചന്തി കഥീയന്തി. ഉപധിപ്പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനേന, ഉപധിവൂപസമം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന, ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന ഉപധിപടിപസ്സദ്ധം ഫലേനാതി.

൨൭. ന കേവലം ദുക്ഖമേവ പഹാസി – തേ ചാപീതി ഗാഥാ. തത്ഥ അട്ഠിതന്തി സക്കച്ചം, സദാ വാ. തം തം നമസ്സാമീതി തസ്മാ തം നമസ്സാമി. സമേച്ചാതി ഉപഗന്ത്വാ. നാഗാതി ഭഗവന്തം ആലപന്തോ ആഹ.

നിദ്ദേസേ സമേച്ചാതി ജാനിത്വാ, ഏകതോ ഹുത്വാ വാ. അഭിസമേച്ചാതി പടിവിജ്ഝിത്വാ. സമാഗന്ത്വാതി സമ്മുഖാ ഹുത്വാ. അഭിസമാഗന്ത്വാതി സമീപം ഗന്ത്വാ. സമ്മുഖാതി സമ്മുഖേ. ആഗും ന കരോതീതി പാപം ന കരോതി.

൨൮. ഇദാനി നം ഭഗവാ ‘‘അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ പഹാസി ദുക്ഖ’’ന്തി ഏവം തേന ബ്രാഹ്മണേന വിദിതോപി അത്താനം അനുപനേത്വാവ പഹീനദുക്ഖേന പുഗ്ഗലേന ഓവദന്തോ ‘‘യം ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യം തം അഭിജാനന്തോ ‘‘അയം ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ, വേദേഹി ഗതത്താ വേദഗൂ, കിഞ്ചനാഭാവാ അകിഞ്ചനോ, കാമേസു ച ഭവേസു ച അസത്തത്താ കാമഭവേ അസത്തോ’’തി ജഞ്ഞാ ജാനേയ്യാസി. അദ്ധാ ഹി സോ ഓഘമിമം അതാരി, തിണ്ണോ ച പാരം അഖിലോ അകങ്ഖോ.

നിദ്ദേസേ രാഗകിഞ്ചനന്തി രാഗപലിബോധം. ദോസകിഞ്ചനന്തിആദിപി ഏസേവ നയോ. കാമോഘം തിണ്ണോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന. ഭവോഘം തിണ്ണോ അരഹത്തമഗ്ഗേന. ദിട്ഠോഘം തിണ്ണോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന. അവിജ്ജോഘം തിണ്ണോ അരഹത്തമഗ്ഗേന. സംസാരപഥം തിണ്ണോ കുസലാകുസലകമ്മപ്പഭേദേനാതി. ഉത്തിണ്ണോ പഠമമഗ്ഗേന. നിത്തിണ്ണോ ദുതിയമഗ്ഗേന. അതിക്കന്തോ തതിയമഗ്ഗേന. സമതിക്കന്തോ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന.വീതിവത്തോ ഫലേന.

൨൯. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – വിദ്വാ ച യോതി ഗാഥാ. തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ, അത്തഭാവേ വാ. വിസജ്ജാതി വോസജ്ജിത്വാ.

നിദ്ദേസേ സജ്ജന്തി മുഞ്ചനം. വിസജ്ജന്തി വോസജ്ജനം. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ. ഏവം ഭഗവാ ഇദമ്പി സുത്തം അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ച വുത്തസദിസോ ഏവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

മേത്തഗൂമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ധോതകമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦. പഞ്ചമേ ധോതകസുത്തേ – വാചാഭികങ്ഖാമീതി വാചം അഭികങ്ഖാമി. സിക്ഖേ നിബ്ബാനമത്തനോതി അത്തനോ രാഗാദീനം നിബ്ബാനത്ഥായ അധിസീലാദീനി സിക്ഖേയ്യ. നിദ്ദേസേ അപുബ്ബം നത്ഥി.

൩൧. ഇതോതി മമ മുഖതോ.

നിദ്ദേസേ ആതപ്പന്തി കിലേസതാപനം. ഉസ്സാഹന്തി അസങ്കോചം. ഉസ്സോള്ഹീന്തി ബലവവീരിയം. ഥാമന്തി അസിഥിലം. ധിതിന്തി ധാരണം. വീരിയം കരോഹീതി പരക്കമം കരോഹി. ഛന്ദം ജനേഹീതി രുചിം ഉപ്പാദേഹി.

൩൨. ഏവം വുത്തേ അത്തമനോ ധോതകോ ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവമാനോ കഥംകഥാപമോക്ഖം യാചന്തോ ‘‘പസ്സാമഹ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പസ്സാമഹം ദേവമനുസ്സലോകേതി പസ്സാമി അഹം ദേവമനുസ്സലോകേ. തം തം നമസ്സാമീതി തം ഏവരൂപം തം നമസ്സാമി. പമുഞ്ചാതി പമോചേഹി.

നിദ്ദേസേ പച്ചേകബുദ്ധാതി തം തം ആരമ്മണം പാടിയേക്കം ചതുസച്ചം സയമേവ ബുദ്ധാ പടിവേധപ്പത്താതി പച്ചേകബുദ്ധാ. സീഹസീഹോതി അഛമ്ഭിതട്ഠേന സീഹാനം അതിസീഹോ. നാഗനാഗോതി നിക്കിലേസട്ഠേന, മഹന്തട്ഠേന വാ നാഗാനം അതിനാഗോ. ഗണിഗണീതി ഗണവന്താനം അതീവ ഗണവാ. മുനിമുനീതി ഞാണവന്താനം അതീവ ഞാണവാ. രാജരാജാതി ഉത്തമരാജാ. മുഞ്ച മന്തി മോചേഹി മം. പമുഞ്ച മന്തി നാനാവിധേന മുഞ്ചേഹി മം. മോചേഹി മന്തി സിഥിലം കരോഹി മം. പമോചേഹി മന്തി അതീവ സിഥിലം കരോഹി മം. ഉദ്ധര മന്തി മം സംസാരപങ്കാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേഹി. സമുദ്ധര മന്തി സമ്മാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേഹി മം. വുട്ഠാപേഹീതി വിചികിച്ഛാസല്ലതോ അപനേത്വാ വിസും കരണവസേന ഉട്ഠാപേഹി.

൩൩. അഥസ്സ ഭഗവാ അത്താധീനമേവ കഥംകഥാപമോക്ഖം ഓഘതരണമുഖേന ദസ്സേന്തോ ‘‘നാഹ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ നാഹം സഹിസ്സാമീതി അഹം ന സഹിസ്സാമി ന സക്കോമി. ന വായമിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. പമോചനായാതി പമോചേതും. കഥംകഥിന്തി സകങ്ഖം. തരേസീതി തരേയ്യാസി.

നിദ്ദേസേ ന ഈഹാമീതി പയോഗം ന കരോമി. ന സമീഹാമീതി അതീവ പയോഗം ന കരോമി. അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേതി രതനത്തയേ സദ്ധാവിരഹിതേ പുഗ്ഗലേ. അച്ഛന്ദികേതി മഗ്ഗഫലത്ഥം രുചിവിരഹിതേ. കുസീതേതി സമാധിവിരഹിതേ. ഹീനവീരിയേതി നിബ്ബീരിയേ. അപ്പടിപജ്ജമാനേതി പടിപത്തിയാ ന പടിപജ്ജമാനേ.

൩൪. ഏവം വുത്തേ അത്തമനതരോ ധോതകോ ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവമാനോ അനുസാസനിം യാചന്തോ ‘‘അനുസാസ ബ്രഹ്മേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ബ്രഹ്മേതി സേട്ഠവചനമേതം. തേന ഭഗവന്തം ആമന്തയമാനോ ആഹ ‘‘അനുസാസ ബ്രഹ്മേ’’തി. വിവേകധമ്മന്തി സബ്ബസങ്ഖാരവിവേകം നിബ്ബാനധമ്മം. അബ്യാപജ്ജമാനോതി നാനപ്പകാരകം അനാപജ്ജമാനോ. ഇധേവ സന്തോതി ഇധേവ സമാനോ. അസിതോതി അനിസ്സിതോ.

൩൫-൭. ഇതോ പരാ ദ്വേ ഗാഥാ മേത്തഗൂസുത്തേ വുത്തനയാ ഏവ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ധമ്മം, ഇധ സന്തിന്തി അയം വിസേസോ. തതിയഗാഥായപി പുബ്ബഡ്ഢം തത്ഥ വുത്തനയമേവ. അപരഡ്ഢേ സങ്ഗോതി സജ്ജനട്ഠാനം, ലഗ്ഗനന്തി വുത്തം ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ.

ഏവം ഭഗവാ ഇദമ്പി സുത്തം അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ച വുത്തസദിസോ ഏവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

ധോതകമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപസീവമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൮. ഛട്ഠേ ഉപസീവസുത്തേ – മഹന്തമോഘന്തി മഹന്തം ഓഘം. അനിസ്സിതോതി പുഗ്ഗലം വാ ധമ്മം വാ അനല്ലീനോ. നോ വിസഹാമീതി ന സക്കോമി. ആരമ്മണന്തി നിസ്സയം. യം നിസ്സിതോതി യം ധമ്മം വാ പുഗ്ഗലം വാ നിസ്സിതോ.

നിദ്ദേസേ കാമോഘന്തി അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമോഘം. അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭവോഘം. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠോഘം. അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജോഘം തരേയ്യം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനവസേന വുത്തം. ആലമ്ബണന്തി അവത്ഥരിത്വാ ഠാനം. നിസ്സയന്തി അല്ലീയനം. ഉപനിസ്സയന്തി അപസ്സയനം.

൩൯. ഇദാനി യസ്മാ ബ്രാഹ്മണോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭീ തഞ്ച സന്തമ്പി നിസ്സയം ന ജാനാതി. തേനസ്സ ഭഗവാ തഞ്ച നിസ്സയം ഉത്തരിഞ്ച നിയ്യാനപഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പേക്ഖമാനോതി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ ച അനിച്ചാദിവസേന പസ്സമാനോ. നത്ഥീതി നിസ്സായാതി തം ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി പവത്തം സമാപത്തിം ആരമ്മണം കത്വാ. തരസ്സു ഓഘന്തി തതോ പഭുതി പവത്തായ വിപസ്സനായ യഥാനുരൂപം ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരസ്സു. കഥാഹീതി കഥംകഥാഹി. തണ്ഹക്ഖയം നത്തമഹാഭിപസ്സാതി രത്തിന്ദിവം നിബ്ബാനം വിഭൂതം കത്വാ പസ്സ. ഏതേനസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം കഥേസി.

നിദ്ദേസേ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീതി ആകാസാലമ്ബണം കത്വാ പവത്തമഹഗ്ഗതവിഞ്ഞാണം അഭാവേതി അഭാവം ഗമേതി. വിഭാവേതീതി വിവിധാ അഭാവം ഗമേതി. അന്തരധാപേതീതി അദസ്സനം ഗമേതി. നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതീതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പിസ്സ നത്ഥീതി പസ്സതി.

൪൦. ഇദാനി ‘‘കാമേ പഹായാ’’തി സുത്വാ വിക്ഖമ്ഭനവസേന അത്തനാ പഹീനേ കാമേ സമ്പസ്സമാനോ ‘‘സബ്ബേസൂ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഹിത്വാ മഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം തതോ ഹേട്ഠാ ഛബ്ബിധമ്പി സമാപത്തിം ഹിത്വാ. സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേതി സത്തസു സഞ്ഞാവിമോക്ഖേസു ഉത്തമേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ. തിട്ഠേ നു സോ തത്ഥ അനാനുയായീതി സോ പുഗ്ഗലോ തത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനബ്രഹ്മലോകേ അവിഗച്ഛമാനോ തിട്ഠേയ്യ നൂതി പുച്ഛതി.