൫. പുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. പഞ്ചമേ പുത്താതി അത്രജാ ഓരസപുത്താ, ദിന്നകാദയോപി വാ. സന്തോതി ഭവന്താ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിന്തി ഇമസ്മിം ലോകേ ഉപലബ്ഭമാനാ. അത്ഥിഭാവേന സന്തോ, പാകടഭാവേന വിജ്ജമാനാ. അതിജാതോതി അത്തനോ ഗുണേഹി മാതാപിതരോ അതിക്കമിത്വാ ജാതോ, തേഹി അധികഗുണോതി അത്ഥോ. അനുജാതോതി ഗുണേഹി മാതാപിതൂനം അനുരൂപോ ഹുത്വാ ജാതോ, തേഹി സമാനഗുണോതി അത്ഥോ. അവജാതോതി ഗുണേഹി മാതാപിതൂനം അധമോ ഹുത്വാ ജാതോ, തേഹി ഹീനഗുണോതി അത്ഥോ. യേഹി പന ഗുണേഹി യുത്തോ മാതാപിതൂനം അധികോ സമോ ഹീനോതി ച അധിപ്പേതോ, തേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അതിജാതോ ഹോതീ’’തി കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛം കത്വാ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തസ്സാ’’തിആദിനാ നിദ്ദേസോ ആരദ്ധോ.

തത്ഥ ന ബുദ്ധം സരണം ഗതാതിആദീസു ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണനിമിത്താനുത്തരവിമോക്ഖാധിഗമപരിഭാവിതം ഖന്ധസന്താനം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം വാ സച്ചാഭിസമ്ബോധിം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തികോ സത്താതിസയോ ബുദ്ധോ. യഥാഹ –

‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧) –

അയം താവ അത്ഥതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ.

ബ്യഞ്ജനതോ പന സവാസനായ കിലേസനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമേന ബുദ്ധവാ പടിബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ, ബുദ്ധിയാ വാ വികസിതഭാവേന ബുദ്ധവാ വിബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ, ബുജ്ഝിതാതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാതി ബുദ്ധോതി ഏവമാദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ –

‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ, സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ, അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ, വിസവിതായ ബുദ്ധോ, ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, നിരുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ബുദ്ധോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോ, ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോ, അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാതി ബുദ്ധോ, ബുദ്ധോതി ചേതം നാമം ന മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, അഥ ഖോ വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ബുദ്ധോ’’തി (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨).

ഹിംസതീതി സരണം, സബ്ബം അനത്ഥം അപായദുക്ഖം സബ്ബം സംസാരദുക്ഖം ഹിംസതി വിനാസേതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ. സരണം ഗതാതി ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ അമ്ഹാകം സരണം ഗതി പരായണം പടിസരണം അഘസ്സ ഹന്താ ഹിതസ്സ വിധാതാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഗച്ഛാമ ഭജാമ സേവാമ പയിരുപാസാമ. ഏവം വാ ജാനാമ ബുജ്ഝാമാതി ഏവം ഗതാ ഉപഗതാ ബുദ്ധം സരണം ഗതാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന ബുദ്ധം സരണം ഗതാ.

ധമ്മം സരണം ഗതാതി അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചതൂസു അപായേസു അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോ അത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി വിത്ഥാരോ (അ. നി. ൪.൩൪).

ന കേവലഞ്ച അരിയമഗ്ഗനിബ്ബാനാനി ഏവ, അപിച ഖോ അരിയഫലേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം ഛത്തമാണവകവിമാനേ –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം,

ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം,

ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

തത്ഥ ഹി രാഗവിരാഗോതി മഗ്ഗോ കഥിതോ, അനേജമസോകന്തി ഫലം, ധമ്മസങ്ഖതന്തി നിബ്ബാനം, അപ്പടികൂലം മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തന്തി പിടകത്തയേന വിഭത്താ സബ്ബധമ്മക്ഖന്ധാ കഥിതാ. തം ധമ്മം വുത്തനയേന സരണന്തി ഗതാ ധമ്മം സരണം ഗതാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന ധമ്മം സരണം ഗതാ.

ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേന സംഹതോതി സങ്ഘോ. സോ അത്ഥതോ അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. വുത്തഞ്ഹേതം തസ്മിം ഏവ വിമാനേ –

‘‘യത്ഥ ച ദിന്ന മഹപ്ഫലമാഹു,

ചതൂസു സുചീസു പുരിസയുഗേസു;

അട്ഠ ച പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേ,

സങ്ഘമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൮);

തം സങ്ഘം വുത്തനയേന സരണന്തി ഗതാ സങ്ഘം സരണം ഗതാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന സങ്ഘം സരണം ഗതാതി.

ഏത്ഥ ച സരണഗമനകോസല്ലത്ഥം സരണം സരണഗമനം, യോ ച സരണം ഗച്ഛതി സരണഗമനപ്പഭേദോ, ഫലം, സംകിലേസോ, ഭേദോ, വോദാനന്തി അയം വിധി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ പദത്ഥതോ താവ ഹിംസതീതി സരണം, സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിം പരികിലേസം ഹനതി വിനാസേതീതി അത്ഥോ, രതനത്തയസ്സേതം അധിവചനം. അഥ വാ ഹിതേ പവത്തനേന അഹിതാ നിവത്തനേന ച സത്താനം ഭയം ഹിംസതീതി ബുദ്ധോ സരണം, ഭവകന്താരതോ ഉത്താരണേന അസ്സാസദാനേന ച ധമ്മോ, അപ്പകാനമ്പി കാരാനം വിപുലഫലപടിലാഭകരണേന സങ്ഘോ. തസ്മാ ഇമിനാപി പരിയായേന രതനത്തയം സരണം. തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാഹി വിഹതകിലേസോ തപ്പരായണതാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം. തംസമങ്ഗിസത്തോ സരണം ഗച്ഛതി, വുത്തപ്പകാരേന ചിത്തുപ്പാദേന ‘‘ഏതാനി മേ തീണി രതനാനി സരണം, ഏതാനി പരായണ’’ന്തി ഏവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം താവ സരണം സരണഗമനം, യോ ച സരണം ഗച്ഛതീതി ഇദം തയം വേദിതബ്ബം.

പഭേദതോ പന ദുവിധം സരണഗമനം – ലോകിയം, ലോകുത്തരഞ്ച. തത്ഥ ലോകുത്തരം ദിട്ഠസച്ചാനം മഗ്ഗക്ഖണേ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാ കിച്ചതോ സകലേപി രതനത്തയേ ഇജ്ഝതി, ലോകിയം പുഥുജ്ജനാനം സരണഗമനുപക്കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന ആരമ്മണതോ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണം ഹുത്വാ ഇജ്ഝതി. തം അത്ഥതോ ബുദ്ധാദീസു വത്ഥൂസു സദ്ധാപടിലാഭോ, സദ്ധാമൂലികാ ച സമ്മാദിട്ഠി ദസസു പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി വുച്ചതി.

തയിദം ചതുധാ പവത്തതി – അത്തസന്നിയ്യാതനേന, തപ്പരായണതായ, സിസ്സഭാവൂപഗമനേന, പണിപാതേനാതി. തത്ഥ അത്തസന്നിയ്യാതനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അത്താനം ബുദ്ധസ്സ നിയ്യാതേമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീനം അത്തപരിച്ചജനം. തപ്പരായണം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധപരായണോ, ധമ്മപരായണോ, സങ്ഘപരായണോ ഇതി മം ധാരേഹീ’’തി ഏവം തപ്പടിസരണഭാവോ തപ്പരായണതാ. സിസ്സഭാവൂപഗമനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധസ്സ അന്തേവാസികോ, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ ഇതി മം ധാരേതൂ’’തി ഏവം സിസ്സഭാവസ്സ ഉപഗമനം. പണിപാതോ നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം ബുദ്ധാദീനം ഏവ തിണ്ണം വത്ഥൂനം കരോമി ഇതി മം ധാരേതൂ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീസു പരമനിപച്ചകാരോ. ഇമേസഞ്ഹി ചതുന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരം കരോന്തേന ഗഹിതം ഏവ ഹോതി സരണഗമനം.

അപിച ‘‘ഭഗവതോ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ജീവിതം പരിച്ചജാമി, പരിച്ചത്തോ ഏവ മേ അത്താ ജീവിതഞ്ച, ജീവിതപരിയന്തികം ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ബുദ്ധോ മേ സരണം താണം ലേണ’’ന്തി ഏവമ്പി അത്തസന്നിയ്യാതനം വേദിതബ്ബം. ‘‘സത്ഥാരഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം; സുഗതഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം; സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം; ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) ഏവം മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സരണഗമനം വിയ സിസ്സഭാവൂപഗമനം ദട്ഠബ്ബം.

‘‘സോ അഹം വിചരിസ്സാമി, ഗാമാ ഗാമം പുരാ പുരം;

നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധം, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൪) –

ഏവം ആളവകാദീനം സരണഗമനം വിയ തപ്പരായണതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘അഥ ഖോ, ബ്രഹ്മായു, ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി, പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി ‘ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ, ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ’’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൪) ഏവം പണിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ.

സോ പനേസ ഞാതിഭയാചരിയദക്ഖിണേയ്യവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതേന സരണഗമനം ഹോതി, ന ഇതരേഹി. സേട്ഠവസേനേവ ഹി സരണം ഗയ്ഹതി, സേട്ഠവസേന ഭിജ്ജതി. തസ്മാ യോ ‘‘അയമേവ ലോകേ സബ്ബസത്തുത്തമോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ’’തി വന്ദതി, തേനേവ സരണം ഗഹിതം ഹോതി, ന ഞാതിഭയാചരിയസഞ്ഞായ വന്ദന്തേന. ഏവം ഗഹിതസരണസ്സ ഉപാസകസ്സ വാ ഉപാസികായ വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പബ്ബജിതമ്പി ‘‘ഞാതകോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോ സരണം ന ഭിജ്ജതി, പഗേവ അപബ്ബജിതം. തഥാ രാജാനം ഭയേന വന്ദതോ. സോ ഹി രട്ഠപൂജിതത്താ അവന്ദിയമാനോ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാതി. തഥാ യംകിഞ്ചി സിപ്പം സിക്ഖാപകം തിത്ഥിയമ്പി ‘‘ആചരിയോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോപി ന ഭിജ്ജതി. ഏവം സരണഗമനസ്സ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ലോകുത്തരസ്സ സരണഗമനസ്സ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി വിപാകഫലം, സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോ ആനിസംസഫലം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ;

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയം ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമം;

ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൯൦-൧൯൨);

അപിച നിച്ചതോ അനുപഗമനാദീനിപി ഏതസ്സ ആനിസംസഫലം വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, മാതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, പിതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, അരഹന്തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ദുട്ഠചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൭-൧൨൮; അ. നി. ൧.൨൬൮-൨൭൬; വിഭ. ൮൦൯).

ലോകിയസ്സ പന സരണഗമനസ്സ ഭവസമ്പദാപി ഭോഗസമ്പദാപി ഫലമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ,

ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം,

ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (സം. നി. ൧.൩൭);

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച – ‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ബുദ്ധം സരണഗമനം ഹോതി. ബുദ്ധം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. തേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തി – ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന, ദിബ്ബേന യസേന, ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന, ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി, ദിബ്ബേഹി സദ്ദേഹി, ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി, ദിബ്ബേഹി രസേഹി, ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി…പേ… ധമ്മം, സങ്ഘം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧).

വേലാമസുത്താദിവസേനപി (അ. നി. ൯.൨൦) സരണഗമനസ്സ ഫലവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സരണഗമനസ്സ ഫലം വേദിതബ്ബം.

ലോകിയസരണഗമനഞ്ചേത്ഥ തീസു വത്ഥൂസു അഞ്ഞാണസംസയമിച്ഛാഞാണാദീഹി സംകിലിസ്സതി, ന മഹാജുതികം ഹോതി ന മഹാവിപ്ഫാരം. ലോകുത്തരസ്സ പന സംകിലേസോ നത്ഥി. ലോകിയസ്സ ച സരണഗമനസ്സ ദുവിധോ ഭേദോ – സാവജ്ജോ, അനവജ്ജോ ച. തത്ഥ സാവജ്ജോ അഞ്ഞസത്ഥാരാദീസു അത്തസന്നിയ്യാതനാദീഹി ഹോതി, സോ അനിട്ഠഫലോ. അനവജ്ജോ കാലകിരിയായ, സോ അവിപാകത്താ അഫലോ. ലോകുത്തരസ്സ പന നേവത്ഥി ഭേദോ. ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസതീതി ഏവം സരണഗമനസ്സ സംകിലേസോ ച ഭേദോ ച വേദിതബ്ബോ.

വോദാനമ്പി ച ലോകിയസ്സേവ യസ്സ ഹി സംകിലേസോ, തസ്സേവ തതോ വോദാനേന ഭവിതബ്ബം. ലോകുത്തരം പന നിച്ചവോദാനമേവാതി.

പാണാതിപാതാതി ഏത്ഥ പാണസ്സ സരസേനേവ പതനസഭാവസ്സ അന്തരാ ഏവ അതിപാതനം അതിപാതോ, സണികം പതിതും അദത്വാ സീഘം പാതനന്തി അത്ഥോ. അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതനം അതിപാതോ, പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ ഖന്ധസന്താനോ, യോ സത്തോതി വോഹരീയതി, പരമത്ഥതോ രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേ ഹി വികോപിതേ ഇതരമ്പി തംസമ്ബന്ധതായ വിനസ്സതീതി. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. യായ ഹി ചേതനായ പവത്തമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ നിസ്സയഭൂതേസു ഉപക്കമകരണഹേതുകമഹാഭൂതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകമഹാഭൂതാ പുരിമസദിസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, വിസദിസാ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, സാ താദിസപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പാണാതിപാതോ. ലദ്ധൂപക്കമാനി ഹി ഭൂതാനി പുരിമഭൂതാനി വിയ ന വിസദാനീതി സമാനജാതിയാനം കാരണാനി ന ഹോന്തീതി. ‘‘കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ’’തി ഇദം മനോദ്വാരേ പവത്തായ വധകചേതനായ പാണാതിപാതതാസമ്ഭവദസ്സനം. കുലുമ്ബസുത്തേപി ഹി ‘‘ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇദ്ധിമാ ചേതോ വസിപ്പത്തോ അഞ്ഞിസ്സാ കുച്ഛിഗതം ഗബ്ഭം പാപകേന മനസാ അനുപേക്ഖിതാ ഹോതീ’’തി വിജ്ജാമയിദ്ധി അധിപ്പേതാ. സാ ച വചീദ്വാരം മുഞ്ചിത്വാ ന സക്കാ നിബ്ബത്തേതുന്തി വചീദ്വാരവസേനേവ നിപ്പജ്ജതി. യേ പന ‘‘ഭാവനാമയിദ്ധി തത്ഥ അധിപ്പേതാ’’തി വദന്തി, തേസം വാദോ കുസലത്തികവേദനത്തികവിതക്കത്തികഭൂമന്തരേഹി വിരുജ്ഝതി.

സ്വായം പാണാതിപാതോ ഗുണരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജോ, ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോ.

ഏത്ഥ ച പയോഗവത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജതാ തേഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവഭാവതോ വേദിതബ്ബാ. യഥാധിപ്പേതസ്സ പയോഗസ്സ സഹസാ നിപ്ഫാദനവസേന സകിച്ചസാധികായ ബഹുക്ഖത്തും പവത്തജവനേഹി ലദ്ധാസേവനായ ച സന്നിട്ഠാപകചേതനായ പയോഗസ്സ മഹന്തഭാവോ. സതിപി കദാചി ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച പാണേ പയോഗസ്സ സമഭാവേ മഹന്തം ഹനന്തസ്സ ചേതനാ തിബ്ബതരാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്ഥുമഹന്തതാപി ചേതനായ ബലവഭാവസ്സ കാരണം. ഇതി ഉഭയമ്പേതം ചേതനാബലവഭാവേനേവ മഹാസാവജ്ജതായ ഹേതു ഹോതി. തഥാ ഹന്തബ്ബസ്സ മഹാഗുണഭാവേ തത്ഥ പവത്തഉപകാരചേതനാ വിയ ഖേത്തവിസേസനിപ്ഫത്തിയാ അപകാരചേതനാപി ബലവതീ തിബ്ബതരാ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സ മഹാസാവജ്ജതാ ദട്ഠബ്ബാ. തസ്മാ പയോഗവത്ഥുആദിപച്ചയാനം അമഹത്തേപി ഗുണമഹന്തതാദിപച്ചയേഹി ചേതനായ ബലവഭാവവസേനേവ മഹാസാവജ്ജതാ വേദിതബ്ബാ.

തസ്സ പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി പഞ്ച സമ്ഭാരാ. പഞ്ചസമ്ഭാരയുത്തോ പാണാതിപാതോതി പഞ്ചസമ്ഭാരാവിനിമുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. തേസു പാണസഞ്ഞിതാവധകചിത്താനി പുബ്ബഭാഗിയാനിപി ഹോന്തി, ഉപക്കമോ വധകചേതനാസമുട്ഠാപിതോ. തസ്സ ഛ പയോഗാ – സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി. തേസു സഹത്ഥേന നിബ്ബത്തോ സാഹത്ഥികോ. പരേസം ആണാപനവസേന പവത്തോ ആണത്തികോ. ഉസുസത്തിആദീനം നിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തോ നിസ്സഗ്ഗിയോ. ഓപാതഖണനാദിവസേന പവത്തോ ഥാവരോ. ആഥബ്ബണികാദീനം വിയ മന്തപരിജപ്പനപയോഗോ വിജ്ജാമയോ. ദാഠാകോട്ടനാദീനം വിയ കമ്മവിപാകജിദ്ധിമയോ.

ഏത്ഥാഹ – ഖണേ ഖണേ നിരുജ്ഝനസഭാവേസു സങ്ഖാരേസു, കോ ഹന്താ, കോ വാ ഹഞ്ഞതി? യദി ചിത്തചേതസികസന്താനോ, സോ അരൂപിതായ ന ഛേദനഭേദനാദിവസേന വികോപനസമത്ഥോ, നാപി വികോപനീയോ, അഥ രൂപസന്താനോ, സോ അചേതനതായ കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോതി ന തത്ഥ ഛേദനാദിനാ പാണാതിപാതോ ലബ്ഭതി, യഥാ മതസരീരേ. പയോഗോപി പാണാതിപാതസ്സ യഥാവുത്തോ പഹരണപ്പഹാരാദികോ അതീതേസു സങ്ഖാരേസു ഭവേയ്യ അനാഗതേസു പച്ചുപ്പന്നേസു വാ. തത്ഥ ന താവ അതീതേസു അനാഗതേസു ച സമ്ഭവതി തേസം അവിജ്ജമാനസഭാവത്താ, പച്ചുപ്പന്നേസു ച സങ്ഖാരാനം ഖണികത്താ സരസേനേവ നിരുജ്ഝനസഭാവതായ വിനാസാഭിമുഖേസു നിപ്പയോജനോ പയോഗോ സിയാ, വിനാസസ്സ ച കാരണരഹിതത്താ ന പഹരണപ്പഹാരാദിപ്പയോഗഹേതുകം മരണം, നിരീഹത്താ ച സങ്ഖാരാനം കസ്സ സോ പയോഗോ, ഖണികഭാവേന വധാധിപ്പായസമകാലമേവ ഭിജ്ജനകസ്സ യാവ കിരിയാപരിയോസാനകാലമനവട്ഠാനതോ കസ്സ വാ പാണാതിപാതോ കമ്മബന്ധോതി?

വുച്ചതേ – യഥാവുത്തവധകചേതനാസമങ്ഗീ സങ്ഖാരാനം പുഞ്ജോ സത്തസങ്ഖാതോ ഹന്താ. തേന പവത്തിതവധപ്പയോഗനിമിത്തം അപഗതുസ്മാവിഞ്ഞാണജീവിതിന്ദ്രിയോ മതോതി വോഹാരസ്സ വത്ഥുഭൂതോ യഥാവുത്തവധപ്പയോഗാകരണേ പുബ്ബേ വിയ ഉദ്ധം പവത്തനാരഹോ രൂപാരൂപധമ്മപുഞ്ജോ ഹഞ്ഞതി, ചിത്തചേതസികസന്താനോ ഏവ വാ. വധപ്പയോഗാവിസയഭാവേപി തസ്സ പഞ്ചവോകാരഭവേ രൂപസന്താനാധീനവുത്തിതായ ഭൂതരൂപേസു കതപ്പയോഗവസേന ജീവിതിന്ദ്രിയവിച്ഛേദേന സോപി വിച്ഛിജ്ജതീതി ന പാണാതിപാതസ്സ അസമ്ഭവോ, നാപി അഹേതുകോ, ന ച പയോഗോ നിപ്പയോജനോ. പച്ചുപ്പന്നേസു സങ്ഖാരേസു കതപ്പയോഗവസേന തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ സങ്ഖാരകലാപസ്സ തഥാ അനുപ്പത്തിതോ ഖണികാനഞ്ച സങ്ഖാരാനം ഖണികമരണസ്സ ഇധ മരണഭാവേന അനധിപ്പേതത്താ സന്തതിമരണസ്സ ച യഥാവുത്തനയേന സഹേതുകഭാവതോ ന അഹേതുകം മരണം, നിരീഹകേസുപി സങ്ഖാരേസു യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ അത്ഥിഭാവമത്തേനേവ അത്തനോ അത്തനോ അനുരൂപഫലുപ്പാദനനിയതാനി കാരണാനിയേവ കരോന്തീതി വുച്ചതി, യഥാ പദീപോ പകാസേതീതി, തഥേവ ഘാതകവോഹാരോ. ന ച കേവലസ്സ വധാധിപ്പായസഹഭുനോ ചിത്തചേതസികകലാപസ്സ പാണാതിപാതോ ഇച്ഛിതോ, സന്താനവസേന വത്തമാനസ്സേവ പന ഇച്ഛിതോതി അത്ഥേവ പാണാതിപാതേന കമ്മബന്ധോ. സന്താനവസേന വത്തമാനാനഞ്ച പദീപാദീനം അത്ഥകിരിയാസിദ്ധി ദിസ്സതീതി. അയഞ്ച വിചാരണാ അദിന്നാദാനാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം വിഭാവേതബ്ബാ. തസ്മാ പാണാതിപാതാ. ന പടിവിരതാതി അപ്പടിവിരതാ.

അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം, പരസ്സ ഹരണം ഥേയ്യം ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി. തസ്മിം പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ. തഥാ ഖുദ്ദകേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, മഹന്തേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുമഹന്തതായ പയോഗമഹന്തതായ ച. വത്ഥുസമത്തേ പന സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം, തംതംഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം. വത്ഥുഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം പയോഗസ്സ ച മുദുഭാവേ അപ്പസാവജ്ജം, തിബ്ബഭാവേ മഹാസാവജ്ജം.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ – പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, ഥേയ്യചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന ഹരണന്തി. ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോവ. തേ ച ഖോ യഥാനുരൂപം ഥേയ്യാവഹാരോ, പസയ്ഹാവഹാരോ, പരികപ്പാവഹാരോ, പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, കുസാവഹാരോതി ഇമേസം അവഹാരാനം വസേന പവത്താ. ഏത്ഥ ച മന്തപരിജപ്പനേന പരസന്തകഹരണം വിജ്ജാമയോ പയോഗോ. വിനാ മന്തേന താദിസേന ഇദ്ധാനുഭാവസിദ്ധേന കായവചീപയോഗേന പരസന്തകസ്സ ആകഡ്ഢനം ഇദ്ധിമയോ പയോഗോതി വേദിതബ്ബോ.

കാമേസൂതി മേഥുനസമാചാരേസു. മിച്ഛാചാരോതി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസു മിച്ഛാചാരോ. തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ, ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ, ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം, ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞപുരിസാ. സ്വായം മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. ഗുണരഹിതേപി ച അഭിഭവിത്വാ മിച്ഛാ ചരന്തസ്സ മഹാസാവജ്ജോ, ഉഭിന്നം സമാനച്ഛന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ. സമാനച്ഛന്ദഭാവേപി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അഗമനീയവത്ഥു, തസ്മിം സേവനചിത്തം, സേവനപയോഗോ, മഗ്ഗേനമഗ്ഗപ്പടിപത്തിഅധിവാസനന്തി. തത്ഥ അത്തനോ രുചിയാ പവത്തിതസ്സ തയോ, ബലക്കാരേന പവത്തിതസ്സ തയോതി അനവസേസഗ്ഗഹണേന ചത്താരോ ദട്ഠബ്ബാ, അത്ഥസിദ്ധി പന തീഹേവ. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോവ.

മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജകോ കായവചീപയോഗോ, വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അപരോ നയോ മുസാതി അഭൂതം വത്ഥു, വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. തസ്മാ അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞാപനപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ.

സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപിച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ നത്ഥീതി ആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനവസേന വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീ മഞ്ഞേ സന്ദതീ’’തി പൂരണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, അദിട്ഠംയേവ പന ‘‘ദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ. തഥാ യസ്സ അത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജോ. കിലേസാനം മുദുതിബ്ബതാവസേന ച അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജതാ ലബ്ഭതേവ.

തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അതഥം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. വിസംവാദനാധിപ്പായേന ഹി പയോഗേ കതേപി പരേന തസ്മിം അത്ഥേ അവിഞ്ഞാതേ വിസംവാദനസ്സ അസിജ്ഝനതോ പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനമ്പി ഏകോ സമ്ഭാരോ വേദിതബ്ബോ. കേചി പന ‘‘അഭൂതവചനം, വിസംവാദനചിത്തം, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി തയോ സമ്ഭാരാ’’തി വദന്തി. സചേ പന പരോ ദന്ധതായ വിചാരേത്വാ തമത്ഥം ജാനാതി, സന്നിട്ഠാപകചേതനായ പവത്തത്താ കിരിയാസമുട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേയേവ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതി.

സുരാതി പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ച സുരാ. മേരയന്തി പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, മധ്വാസവോ, ഗുളാസവോ സമ്ഭാരസംയുത്തോതി പഞ്ച ആസവാ. തദുഭയമ്പി മദനീയട്ഠേന മജ്ജം. യായ ചേതനായ തം പിവതി, സാ പമാദകാരണത്താ പമാദട്ഠാനം. ലക്ഖണതോ പന യഥാവുത്തസ്സ സുരാമേരയസങ്ഖാതസ്സ മജ്ജസ്സ ബീജതോ പട്ഠായ മദവസേന കായദ്വാരപ്പവത്താ പമാദചേതനാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം. തസ്സ മജ്ജഭാവോ, പാതുകമ്യതാചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, അജ്ഝോഹരണന്തി ചത്താരോ സമ്ഭാരാ. അകുസലചിത്തേനേവ ചസ്സ പാതബ്ബതോ ഏകന്തേന സാവജ്ജഭാവോ. അരിയസാവകാനം പന വത്ഥും അജാനന്താനമ്പി മുഖം ന പവിസതി, പഗേവ ജാനന്താനം. അഡ്ഢപസതമത്തസ്സ പാനം അപ്പസാവജ്ജം, അദ്ധാള്ഹകമത്തസ്സ പാനം തതോ മഹന്തം മഹാസാവജ്ജം, കായസഞ്ചാലനസമത്ഥം ബഹും പിവിത്വാ ഗാമഘാതകാദികമ്മം കരോന്തസ്സ മഹാസാവജ്ജമേവ. പാപകമ്മഞ്ഹി പാണാതിപാതം പത്വാ ഖീണാസവേ മഹാസാവജ്ജം, അദിന്നാദാനം പത്വാ ഖീണാസവസ്സ സന്തകേ മഹാസാവജ്ജം, മിച്ഛാചാരം പത്വാ ഖീണാസവായ ഭിക്ഖുനിയാ വീതിക്കമേ, മുസാവാദം പത്വാ മുസാവാദേന സങ്ഘഭേദേ, സുരാപാനം പത്വാ കായസഞ്ചാലനസമത്ഥം ബഹും പിവിത്വാ ഗാമഘാതകാദികമ്മം മഹാസാവജ്ജം. സബ്ബേഹിപി ചേതേഹി മുസാവാദേന സങ്ഘഭേദോവ മഹാസാവജ്ജോ. തഞ്ഹി കത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചതി.

ഇദാനി ഏതേസു സഭാവതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനതോ, മൂലതോ, കമ്മതോ, ഫലതോതി ഛഹി ആകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സഭാവതോ പാണാതിപാതാദയോ സബ്ബേപി ചേതനാസഭാവാവ. ആരമ്മണതോ പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ, അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ, മിച്ഛാചാരോ ഫോട്ഠബ്ബവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണോ, സത്താരമ്മണോതി ഏകേ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ, സുരാപാനം സങ്ഖാരാരമ്മണം. വേദനതോ പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ, അദിന്നാദാനം തിവേദനം, മിച്ഛാചാരോ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനോ, തഥാ സുരാപാനം. സന്നിട്ഠാപകചിത്തേന പന ഉഭയമ്പി മജ്ഝത്തവേദനം ന ഹോതി. മുസാവാദോ തിവേദനോ. മൂലതോ പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോ, അദിന്നാദാനം മുസാവാദോ ച ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ, മിച്ഛാചാരോ സുരാപാനഞ്ച ലോഭമോഹവസേന ദ്വിമൂലം. കമ്മതോ മുസാവാദോയേവേത്ഥ വചീകമ്മം, സേസം ചതുബ്ബിധമ്പി കായകമ്മമേവ. ഫലതോ സബ്ബേപി അപായൂപപത്തിഫലാ ചേവ സുഗതിയമ്പി അപ്പായുകതാദിനാനാവിധഅനിട്ഠഫലാ ചാതി ഏവമേത്ഥ സഭാവാദിതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

അപ്പടിവിരതാതി സമാദാനവിരതിയാ സമ്പത്തവിരതിയാ ച അഭാവേന ന പടിവിരതാ. ദുസ്സീലാതി തതോ ഏവ പഞ്ചസീലമത്തസ്സാപി അഭാവേന നിസ്സീലാ. പാപധമ്മാതി ലാമകധമ്മാ, ഹീനാചാരാ. പാണാതിപാതാ പടിവിരതോതി സിക്ഖാപദസമാദാനേന പാണാതിപാതതോ വിരതോ, ആരകാ ഠിതോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ഇധാപി പാണാതിപാതാവേരമണിആദീനം സഭാവതോ ആരമ്മണതോ, വേദനതോ, മൂലതോ, കമ്മതോ, സമാദാനതോ, ഭേദതോ, ഫലതോ ച വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തത്ഥ സഭാവതോ പഞ്ചപി ചേതനായോപി ഹോന്തി വിരതിയോപി, വിരതിവസേന പന ദേസനാ ആഗതാ. യാ പാണാതിപാതാ വിരമന്തസ്സ ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ പാണാതിപാതാ ആരതി വിരതീ’’തി ഏവം വുത്താ കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി. സാ പഭേദതോ തിവിധാ – സമ്പത്തവിരതി, സമാദാനവിരതി, സമുച്ഛേദവിരതീതി. തത്ഥ അസമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം അത്തനോ ജാതിവയബാഹുസച്ചാദീനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘അയുത്തമേതം അമ്ഹാകം കാതു’’ന്തി സമ്പത്തവത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമ്പത്തവിരതി നാമ. സമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം സിക്ഖാപദസമാദാനേ തദുത്തരി ച അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമാദാനവിരതി നാമ. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ പന വിരതി സമുച്ഛേദവിരതി നാമ, യസ്സാ ഉപ്പത്തിതോ പട്ഠായ അരിയപുഗ്ഗലാനം ‘‘പാണം ഘാതേസ്സാമാ’’തി ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി. താസു സമാദാനവിരതി ഇധാധിപ്പേതാ.

ആരമ്മണതോ പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ ഏതേസം ആരമ്മണാനി. വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വിരതി നാമ ഹോതി. യഥാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ അരിയമഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണായേവ ഏതേ കുസലധമ്മാ പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തി. വേദനതോ സബ്ബാപി സുഖവേദനാവ.

മൂലതോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹവസേന തിമൂലാ ഹോന്തി, ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസവസേന ദ്വിമൂലാ. കമ്മതോ മുസാവാദാ വേരമണി വചീകമ്മം, സേസാ കായകമ്മം. സമാദാനതോ അഞ്ഞസ്സ ഗരുട്ഠാനിയസ്സ സന്തികേ തം അലഭന്തേന സയമേവ വാ പഞ്ച സീലാനി ഏകജ്ഝം പാടിയേക്കം വാ സമാദിയന്തേന സമാദിന്നാനി ഹോന്തി. ഭേദതോ ഗഹട്ഠാനം യം യം വീതിക്കന്തം, തം തദേവ ഭിജ്ജതി, ഇതരം ന ഭിജ്ജതി. കസ്മാ? ഗഹട്ഠാ ഹി അനിബദ്ധസീലാ ഹോന്തി, യം യം സക്കോന്തി, തം തദേവ രക്ഖന്തി. പബ്ബജിതാനം പന ഏകസ്മിം വീതിക്കന്തേ സബ്ബാനി ഭിജ്ജന്തീതി.

ഫലതോതി പാണാതിപാതാ വേരമണിയാ ചേത്ഥ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പന്നതാ, ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തി, ജവനസമ്പത്തി, സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാ, ചാരുതാ, മുദുതാ, സുചിതാ, സൂരതാ, മഹബ്ബലതാ, വിസ്സട്ഠവചനതാ, സത്താനം പിയമനാപതാ, അഭിജ്ജപരിസതാ, അച്ഛമ്ഭിതാ, ദുപ്പധംസിയതാ, പരൂപക്കമേന അമരണതാ, മഹാപരിവാരതാ, സുവണ്ണതാ, സുസണ്ഠാനതാ, അപ്പാബാധതാ, അസോകതാ, പിയമനാപേഹി അവിപ്പയോഗോ, ദീഘായുകതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി.

അദിന്നാദാനാ വേരമണിയാ മഹാധനധഞ്ഞതാ, അനന്തഭോഗതാ, ഥിരഭോഗതാ, ഇച്ഛിതാനം ഭോഗാനം ഖിപ്പം പടിലാഭോ, രാജാദീഹി അസാധാരണഭോഗതാ, ഉളാരഭോഗതാ, തത്ഥ തത്ഥ ജേട്ഠകഭാവോ, നത്ഥിഭാവസ്സ അജാനനതാ, സുഖവിഹാരിതാതി ഏവമാദീനി.

അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണിയാ വിഗതപച്ചത്ഥികതാ, സബ്ബസത്താനം പിയമനാപതാ, അന്നപാനവത്ഥച്ഛാദനാദീനം ലാഭിതാ, സുഖസുപനതാ, സുഖപടിബുജ്ഝനതാ, അപായഭയവിമോക്ഖോ, ഇത്ഥിഭാവനപുംസകഭാവാനം അഭബ്ബതാ, അക്കോധനതാ, സച്ചകാരിതാ, അമങ്കുതാ, ആരാധനസുഖതാ, പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയതാ, പരിപുണ്ണലക്ഖണതാ, നിരാസങ്കതാ, അപ്പോസ്സുക്കതാ, സുഖവിഹാരിതാ, അകുതോഭയതാ, പിയവിപ്പയോഗാഭാവോതി ഏവമാദീനി. യസ്മാ പന മിച്ഛാചാരാവേരമണിയാ ഫലാനിപി ഏത്ഥേവ അന്തോഗധാനി, തസ്മാ (അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണിയാ).

മുസാവാദാ വേരമണിയാ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയതാ, വിസ്സട്ഠമധുരഭാണിതാ, സമസിതസുദ്ധദന്തതാ, നാതിഥൂലതാ, നാതികിസതാ, നാതിരസ്സതാ, നാതിദീഘതാ, സുഖസമ്ഫസ്സതാ, ഉപ്പലഗന്ധമുഖതാ, സുസ്സൂസകപരിസതാ, ആദേയ്യവചനതാ, കമലദലസദിസമുദുലോഹിതതനുജിവ്ഹതാ, അലീനതാ, അനുദ്ധതതാതി ഏവമാദീനി.

സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വേരമണിയാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അപ്പമാദതാ, ഞാണവന്തതാ, സദാ ഉപട്ഠിതസ്സതിതാ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനവന്തതാ, അനലസതാ, അജളതാ, അനുമ്മത്തതാ, അച്ഛമ്ഭിതാ, അസാരമ്ഭിതാ, അനിസ്സുകിതാ, അമച്ഛരിതാ, സച്ചവാദിതാ, അപിസുണഅഫരുസഅസമ്ഫപ്പലാപവാദിതാ, കതഞ്ഞുതാ, കതവേദിതാ, ചാഗവന്തതാ, സീലവന്തതാ, ഉജുകതാ, അക്കോധനതാ, ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നതാ, ഉജുദിട്ഠിതാ, മഹന്തതാ, പണ്ഡിതതാ, അത്ഥാനത്ഥകുസലതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി. ഏവമേത്ഥ പാണാതിപാതാവേരമണിആദീനമ്പി സഭാവാദിതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

സീലവാതി യഥാവുത്തപഞ്ചസീലവസേന സീലവാ. കല്യാണധമ്മോതി സുന്ദരധമ്മോ, സരണഗമനപരിദീപിതായ ദിട്ഠിസമ്പത്തിയാ സമ്പന്നപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. യോ പന പുത്തോ മാതാപിതൂസു അസ്സദ്ധേസു ദുസ്സീലേസു ച സയമ്പി താദിസോ, സോപി അവജാതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ. അസ്സദ്ധിയാദയോ ഹി ഇധ അവജാതഭാവസ്സ ലക്ഖണം വുത്താ, തേ ച തസ്മിം സംവിജ്ജന്തി. മാതാപിതരോ പന ഉപാദായ പുത്തസ്സ അതിജാതാദിഭാവോ വുച്ചതീതി.

യോ ഹോതി കുലഗന്ധനോതി കുലച്ഛേദകോ കുലവിനാസകോ. ഛേദനത്ഥോ ഹി ഇധ ഗന്ധസദ്ദോ, ‘‘ഉപ്പലഗന്ധപച്ചത്ഥികാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൬൫) വിയ. കേചി പന ‘‘കുലധംസനോ’’തി പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ.

ഏതേ ഖോ പുത്താ ലോകസ്മിന്തി ഏതേ അതിജാതാദയോ തയോ പുത്താ ഏവ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ പുത്താ നാമ, ന ഇതോ വിനിമുത്താ അത്ഥി. ഇമേസു പന യേ ഭവന്തി ഉപാസകാ യേ സരണഗമനസമ്പത്തിയാ ഉപാസകാ ഭവന്തി കമ്മസ്സകതാഞാണേന കമ്മസ്സ കോവിദാ, തേ ച പണ്ഡിതാ പഞ്ഞവന്തോ, പഞ്ചസീലദസസീലേന സമ്പന്നാ പരിപുണ്ണാ. യാചകാനം വചനം ജാനന്തി, തേസം മുഖാകാരദസ്സനേനേവ അധിപ്പായപൂരണതോതി വദഞ്ഞൂ, തേസം വാ ‘‘ദേഹീ’’തി വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമേ പുബ്ബേ ദാനം അദത്വാ ഏവംഭൂതാ, മയാ പന ഏവം ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തേസം പരിച്ചാഗേന തദത്ഥം ജാനന്തീതി വദഞ്ഞൂ, പണ്ഡിതാനം വാ കമ്മസ്സകതാദിദീപകം വചനം ജാനന്തീതി വദഞ്ഞൂ. ‘‘പദഞ്ഞൂ’’തി ച പഠന്തി, പദാനിയാ പരിച്ചാഗസീലാതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ വിഗതമച്ഛേരമലത്താ വീതമച്ഛരാ. അബ്ഭഘനാതി അബ്ഭസങ്ഖാതാ ഘനാ, ഘനമേഘപടലാ വാ മുത്തോ ചന്ദോവിയ, ഉപാസകാദിപരിസാസു ഖത്തിയാദിപരിസാസു ച വിരോചരേ വിരോചന്തി, സോഭന്തീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.