൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. മിച്ഛാദിട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ദിട്ഠാ മയാതി മയാ ദിട്ഠാ, മമ സമന്തചക്ഖുനാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ചാതി ദ്വീഹിപി ചക്ഖൂഹി ദിട്ഠാ പച്ചക്ഖതോ വിദിതാ. തേന അനുസ്സവാദിം പടിക്ഖിപതി, അയഞ്ച അത്ഥോ ഇദാനേവ പാളിയം ആഗമിസ്സതി. കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാതി കായദുച്ചരിതേന സമങ്ഗീഭൂതാ. അരിയാനം ഉപവാദകാതി ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം അന്തമസോ ഗിഹിസോതാപന്നാനമ്പി ഗുണപരിധംസനേന അഭൂതബ്ഭക്ഖാനേന ഉപവാദകാ അക്കോസകാ ഗരഹകാ. മിച്ഛാദിട്ഠികാതി വിപരീതദസ്സനാ. മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാതി മിച്ഛാദസ്സനഹേതു സമാദിന്നനാനാവിധകമ്മാ യേ ച, മിച്ഛാദിട്ഠിമൂലകേസു കായകമ്മാദീസു അഞ്ഞേപി സമാദപേന്തി. ഏത്ഥ ച വചീമനോദുച്ചരിതഗ്ഗഹണേനേവ അരിയൂപവാദമിച്ഛാദിട്ഠീസു ഗഹിതാസു പുനവചനം മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം നേസം. മഹാസാവജ്ജോ ഹി അരിയൂപവാദോ ആനന്തരിയസദിസോ. യഥാഹ –

‘‘സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ, സമാധിസമ്പന്നോ, പഞ്ഞാസമ്പന്നോ, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ; ഏവംസമ്പദമിദം, സാരിപുത്ത, വദാമി തം വാചം അപ്പഹായ, തം ചിത്തം അപ്പഹായ, തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൯).

മിച്ഛാദിട്ഠിതോ ച മഹാസാവജ്ജതരം നാമ അഞ്ഞം നത്ഥി. യഥാഹ –

‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹാസാവജ്ജതരം യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦).

തം ഖോ പനാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ അത്തപച്ചക്ഖഭാവം ദള്ഹതരം കത്വാ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തമ്പി സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഗാഥാസു മിച്ഛാ മനം പണിധായാതി അഭിജ്ഝാദീനം വസേന ചിത്തം അയോനിസോ ഠപേത്വാ. മിച്ഛാ വാചഞ്ച ഭാസിയാതി മിച്ഛാ മുസാവാദാദിവസേന വാചം ഭാസിത്വാ. മിച്ഛാ കമ്മാനി കത്വാനാതി പാണാതിപാതാദിവസേന കായകമ്മാനി കത്വാ. അഥ വാ മിച്ഛാ മനം പണിധായാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന ചിത്തം വിപരീതം ഠപേത്വാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇദാനിസ്സ തഥാ ദുച്ചരിതചരണേ കാരണം ദസ്സേതി അപ്പസ്സുതോതി, അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതാവഹേന സുതേന വിരഹിതോതി അത്ഥോ. അപുഞ്ഞകരോതി തതോ ഏവ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദതായ കിബ്ബിസകാരീ പാപധമ്മോ. അപ്പസ്മിം ഇധ ജീവിതേതി ഇധ മനുസ്സലോകേ ജീവിതേ അതിപരിത്തേ. തഥാ ചാഹ ‘‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൩; സം. നി. ൧.൧൪൫), ‘‘അപ്പമായു മനുസ്സാന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൪൫; മഹാനി. ൧൦) ച. തസ്മാ ബഹുസ്സുതോ സപ്പഞ്ഞോ സീഘം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗൂപഗോ നിബ്ബാനപതിട്ഠോ വാ ഹോതി. യോ പന അപ്പസ്സുതോ അപുഞ്ഞകരോ, കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ നിരയം സോ ഉപപജ്ജതീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമ്മാദിട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. ദുതിയേ പഠമസുത്തേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിസ്സരണിയസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. തതിയേ നിസ്സരണിയാതി നിസ്സരണപടിസംയുത്താ. ധാതുയോതി സത്തസുഞ്ഞസഭാവാ. കാമാനന്തി കിലേസകാമാനഞ്ചേവ വത്ഥുകാമാനഞ്ച. അഥ വാ കാമാനന്തി കിലേസകാമാനം. കിലേസകാമതോ ഹി നിസ്സരണാ വത്ഥുകാമേഹിപി നിസ്സരണംയേവ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ന തേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ;

തിട്ഠന്തി ചിത്രാനി തഥേവ ലോകേ,

അഥേത്ഥ ധീരാ വിനയന്തി ഛന്ദ’’ന്തി. (അ. നി. ൬.൬൩);

നിസ്സരണന്തി അപഗമോ. നേക്ഖമ്മന്തി പഠമജ്ഝാനം, വിസേസതോ തം അസുഭാരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം. യോ പന തം ഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയമഗ്ഗം പത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി, തസ്സ ചിത്തം അച്ചന്തമേവ കാമേഹി നിസ്സടന്തി ഇദം ഉക്കട്ഠതോ കാമാനം നിസ്സരണം വേദിതബ്ബം. രൂപാനന്തി രൂപധമ്മാനം, വിസേസേന സദ്ധിം ആരമ്മണേഹി കുസലവിപാകകിരിയാഭേദതോ സബ്ബേസം രൂപാവചരധമ്മാനം. ആരുപ്പന്തി അരൂപാവചരജ്ഝാനം. കേചി പന ‘‘കാമാന’’ന്തി പദസ്സ ‘‘സബ്ബേസം കാമാവചരധമ്മാന’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ‘‘നേക്ഖമ്മ’’ന്തി ച ‘‘പഞ്ച രൂപാവചരജ്ഝാനാനീ’’തി. തം അട്ഠകഥാസു നത്ഥി, ന യുജ്ജതി ച. ഭൂതന്തി ജാതം. സങ്ഖതന്തി സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതം. പടിച്ചസമുപ്പന്നന്തി കാരണതോ നിബ്ബത്തം. തീഹിപി പദേഹി തേഭൂമകേ ധമ്മേ അനവസേസതോ പരിയാദിയതി. നിരോധോതി നിബ്ബാനം. ഏത്ഥ ച പഠമായ ധാതുയാ കാമപരിഞ്ഞാ വുത്താ, ദുതിയായ രൂപപരിഞ്ഞാ, തതിയായ സബ്ബസങ്ഖതപരിഞ്ഞാ സബ്ബഭവസമതിക്കമോ വുത്തോ.

ഗാഥാസു കാമനിസ്സരണം ഞത്വാതി ‘‘ഇദം കാമനിസ്സരണം – ഏവഞ്ച കാമതോ നിസ്സരണ’’ന്തി ജാനിത്വാ. അതിക്കമതി ഏതേനാതി അതിക്കമോ, അതിക്കമനൂപായോ, തം അതിക്കമം ആരുപ്പം ഞത്വാ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സമന്തി വൂപസമന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ, നിബ്ബാനം, തം ഫുസം ഫുസന്തോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സന്തതരസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. ചതുത്ഥേ രൂപേഹീതി രൂപാവചരധമ്മേഹി. സന്തതരാതി അതിസയേന സന്താ. രൂപാവചരധമ്മാ ഹി കിലേസവിക്ഖമ്ഭനതോ വിതക്കാദിഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനതോ സമാധിഭൂമിഭാവതോ ച സന്താ നാമ, ആരുപ്പാ പന തേഹിപി അങ്ഗസന്തതായ ചേവ ആരമ്മണസന്തതായ ച അതിസയേന സന്തവുത്തികാ, തേന സന്തതരാതി വുത്താ. നിരോധോതി നിബ്ബാനം. സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിതോപി ഹി ചതുത്ഥാരുപ്പതോ ഫലസമാപത്തിയോവ സന്തതരാ കിലേസദരഥപടിപസ്സദ്ധിതോ നിബ്ബാനാരമ്മണതോ ച, കിമങ്ഗം പന സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ നിബ്ബാനം. തേന വുത്തം ‘‘ആരുപ്പേഹി നിരോധോ സന്തതരോ’’തി.

ഗാഥാസു രൂപൂപഗാതി രൂപഭവൂപഗാ. രൂപഭവോ ഹി ഇധ രൂപന്തി വുത്തോ, ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദീസു വിയ. അരൂപട്ഠായിനോതി അരൂപാവചരാ. നിരോധം അപ്പജാനന്താ, ആഗന്താരോ പുനബ്ഭവന്തി ഏതേന രൂപാരൂപാവചരധമ്മേഹി നിരോധസ്സ സന്തഭാവമേവ ദസ്സേതി. അരൂപേസു അസണ്ഠിതാതി അരൂപരാഗേന അരൂപഭവേസു അപ്പതിട്ഠഹന്താ, തേപി പരിജാനന്താതി അത്ഥോ. നിരോധേ യേ വിമുച്ചന്തീതി ഏത്ഥ യേതി നിപാതമത്തം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. പഞ്ചമേ പുത്താതി അത്രജാ ഓരസപുത്താ, ദിന്നകാദയോപി വാ. സന്തോതി ഭവന്താ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിന്തി ഇമസ്മിം ലോകേ ഉപലബ്ഭമാനാ. അത്ഥിഭാവേന സന്തോ, പാകടഭാവേന വിജ്ജമാനാ. അതിജാതോതി അത്തനോ ഗുണേഹി മാതാപിതരോ അതിക്കമിത്വാ ജാതോ, തേഹി അധികഗുണോതി അത്ഥോ. അനുജാതോതി ഗുണേഹി മാതാപിതൂനം അനുരൂപോ ഹുത്വാ ജാതോ, തേഹി സമാനഗുണോതി അത്ഥോ. അവജാതോതി ഗുണേഹി മാതാപിതൂനം അധമോ ഹുത്വാ ജാതോ, തേഹി ഹീനഗുണോതി അത്ഥോ. യേഹി പന ഗുണേഹി യുത്തോ മാതാപിതൂനം അധികോ സമോ ഹീനോതി ച അധിപ്പേതോ, തേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അതിജാതോ ഹോതീ’’തി കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛം കത്വാ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തസ്സാ’’തിആദിനാ നിദ്ദേസോ ആരദ്ധോ.

തത്ഥ ന ബുദ്ധം സരണം ഗതാതിആദീസു ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണനിമിത്താനുത്തരവിമോക്ഖാധിഗമപരിഭാവിതം ഖന്ധസന്താനം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം വാ സച്ചാഭിസമ്ബോധിം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തികോ സത്താതിസയോ ബുദ്ധോ. യഥാഹ –

‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧) –

അയം താവ അത്ഥതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ.

ബ്യഞ്ജനതോ പന സവാസനായ കിലേസനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമേന ബുദ്ധവാ പടിബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ, ബുദ്ധിയാ വാ വികസിതഭാവേന ബുദ്ധവാ വിബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ, ബുജ്ഝിതാതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാതി ബുദ്ധോതി ഏവമാദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ –

‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ, സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ, അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ, വിസവിതായ ബുദ്ധോ, ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, നിരുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ബുദ്ധോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോ, ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോ, അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാതി ബുദ്ധോ, ബുദ്ധോതി ചേതം നാമം ന മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, അഥ ഖോ വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ബുദ്ധോ’’തി (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨).

ഹിംസതീതി സരണം, സബ്ബം അനത്ഥം അപായദുക്ഖം സബ്ബം സംസാരദുക്ഖം ഹിംസതി വിനാസേതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ. സരണം ഗതാതി ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ അമ്ഹാകം സരണം ഗതി പരായണം പടിസരണം അഘസ്സ ഹന്താ ഹിതസ്സ വിധാതാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഗച്ഛാമ ഭജാമ സേവാമ പയിരുപാസാമ. ഏവം വാ ജാനാമ ബുജ്ഝാമാതി ഏവം ഗതാ ഉപഗതാ ബുദ്ധം സരണം ഗതാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന ബുദ്ധം സരണം ഗതാ.

ധമ്മം സരണം ഗതാതി അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചതൂസു അപായേസു അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോ അത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി വിത്ഥാരോ (അ. നി. ൪.൩൪).

ന കേവലഞ്ച അരിയമഗ്ഗനിബ്ബാനാനി ഏവ, അപിച ഖോ അരിയഫലേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം ഛത്തമാണവകവിമാനേ –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം,

ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം,

ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

തത്ഥ ഹി രാഗവിരാഗോതി മഗ്ഗോ കഥിതോ, അനേജമസോകന്തി ഫലം, ധമ്മസങ്ഖതന്തി നിബ്ബാനം, അപ്പടികൂലം മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തന്തി പിടകത്തയേന വിഭത്താ സബ്ബധമ്മക്ഖന്ധാ കഥിതാ. തം ധമ്മം വുത്തനയേന സരണന്തി ഗതാ ധമ്മം സരണം ഗതാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന ധമ്മം സരണം ഗതാ.

ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേന സംഹതോതി സങ്ഘോ. സോ അത്ഥതോ അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. വുത്തഞ്ഹേതം തസ്മിം ഏവ വിമാനേ –

‘‘യത്ഥ ച ദിന്ന മഹപ്ഫലമാഹു,

ചതൂസു സുചീസു പുരിസയുഗേസു;

അട്ഠ ച പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേ,

സങ്ഘമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൮);

തം സങ്ഘം വുത്തനയേന സരണന്തി ഗതാ സങ്ഘം സരണം ഗതാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന സങ്ഘം സരണം ഗതാതി.

ഏത്ഥ ച സരണഗമനകോസല്ലത്ഥം സരണം സരണഗമനം, യോ ച സരണം ഗച്ഛതി സരണഗമനപ്പഭേദോ, ഫലം, സംകിലേസോ, ഭേദോ, വോദാനന്തി അയം വിധി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ പദത്ഥതോ താവ ഹിംസതീതി സരണം, സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിം പരികിലേസം ഹനതി വിനാസേതീതി അത്ഥോ, രതനത്തയസ്സേതം അധിവചനം. അഥ വാ ഹിതേ പവത്തനേന അഹിതാ നിവത്തനേന ച സത്താനം ഭയം ഹിംസതീതി ബുദ്ധോ സരണം, ഭവകന്താരതോ ഉത്താരണേന അസ്സാസദാനേന ച ധമ്മോ, അപ്പകാനമ്പി കാരാനം വിപുലഫലപടിലാഭകരണേന സങ്ഘോ. തസ്മാ ഇമിനാപി പരിയായേന രതനത്തയം സരണം. തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാഹി വിഹതകിലേസോ തപ്പരായണതാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം. തംസമങ്ഗിസത്തോ സരണം ഗച്ഛതി, വുത്തപ്പകാരേന ചിത്തുപ്പാദേന ‘‘ഏതാനി മേ തീണി രതനാനി സരണം, ഏതാനി പരായണ’’ന്തി ഏവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം താവ സരണം സരണഗമനം, യോ ച സരണം ഗച്ഛതീതി ഇദം തയം വേദിതബ്ബം.

പഭേദതോ പന ദുവിധം സരണഗമനം – ലോകിയം, ലോകുത്തരഞ്ച. തത്ഥ ലോകുത്തരം ദിട്ഠസച്ചാനം മഗ്ഗക്ഖണേ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാ കിച്ചതോ സകലേപി രതനത്തയേ ഇജ്ഝതി, ലോകിയം പുഥുജ്ജനാനം സരണഗമനുപക്കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന ആരമ്മണതോ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണം ഹുത്വാ ഇജ്ഝതി. തം അത്ഥതോ ബുദ്ധാദീസു വത്ഥൂസു സദ്ധാപടിലാഭോ, സദ്ധാമൂലികാ ച സമ്മാദിട്ഠി ദസസു പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി വുച്ചതി.

തയിദം ചതുധാ പവത്തതി – അത്തസന്നിയ്യാതനേന, തപ്പരായണതായ, സിസ്സഭാവൂപഗമനേന, പണിപാതേനാതി. തത്ഥ അത്തസന്നിയ്യാതനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അത്താനം ബുദ്ധസ്സ നിയ്യാതേമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീനം അത്തപരിച്ചജനം. തപ്പരായണം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധപരായണോ, ധമ്മപരായണോ, സങ്ഘപരായണോ ഇതി മം ധാരേഹീ’’തി ഏവം തപ്പടിസരണഭാവോ തപ്പരായണതാ. സിസ്സഭാവൂപഗമനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധസ്സ അന്തേവാസികോ, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ ഇതി മം ധാരേതൂ’’തി ഏവം സിസ്സഭാവസ്സ ഉപഗമനം. പണിപാതോ നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം ബുദ്ധാദീനം ഏവ തിണ്ണം വത്ഥൂനം കരോമി ഇതി മം ധാരേതൂ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീസു പരമനിപച്ചകാരോ. ഇമേസഞ്ഹി ചതുന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരം കരോന്തേന ഗഹിതം ഏവ ഹോതി സരണഗമനം.

അപിച ‘‘ഭഗവതോ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ജീവിതം പരിച്ചജാമി, പരിച്ചത്തോ ഏവ മേ അത്താ ജീവിതഞ്ച, ജീവിതപരിയന്തികം ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ബുദ്ധോ മേ സരണം താണം ലേണ’’ന്തി ഏവമ്പി അത്തസന്നിയ്യാതനം വേദിതബ്ബം. ‘‘സത്ഥാരഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം; സുഗതഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം; സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം; ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) ഏവം മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സരണഗമനം വിയ സിസ്സഭാവൂപഗമനം ദട്ഠബ്ബം.

‘‘സോ അഹം വിചരിസ്സാമി, ഗാമാ ഗാമം പുരാ പുരം;

നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധം, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൪) –

ഏവം ആളവകാദീനം സരണഗമനം വിയ തപ്പരായണതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘അഥ ഖോ, ബ്രഹ്മായു, ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി, പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി ‘ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ, ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ’’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൪) ഏവം പണിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ.

സോ പനേസ ഞാതിഭയാചരിയദക്ഖിണേയ്യവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതേന സരണഗമനം ഹോതി, ന ഇതരേഹി. സേട്ഠവസേനേവ ഹി സരണം ഗയ്ഹതി, സേട്ഠവസേന ഭിജ്ജതി. തസ്മാ യോ ‘‘അയമേവ ലോകേ സബ്ബസത്തുത്തമോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ’’തി വന്ദതി, തേനേവ സരണം ഗഹിതം ഹോതി, ന ഞാതിഭയാചരിയസഞ്ഞായ വന്ദന്തേന. ഏവം ഗഹിതസരണസ്സ ഉപാസകസ്സ വാ ഉപാസികായ വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പബ്ബജിതമ്പി ‘‘ഞാതകോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോ സരണം ന ഭിജ്ജതി, പഗേവ അപബ്ബജിതം. തഥാ രാജാനം ഭയേന വന്ദതോ. സോ ഹി രട്ഠപൂജിതത്താ അവന്ദിയമാനോ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാതി. തഥാ യംകിഞ്ചി സിപ്പം സിക്ഖാപകം തിത്ഥിയമ്പി ‘‘ആചരിയോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോപി ന ഭിജ്ജതി. ഏവം സരണഗമനസ്സ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ലോകുത്തരസ്സ സരണഗമനസ്സ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി വിപാകഫലം, സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോ ആനിസംസഫലം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ;

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയം ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമം;

ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൯൦-൧൯൨);

അപിച നിച്ചതോ അനുപഗമനാദീനിപി ഏതസ്സ ആനിസംസഫലം വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, മാതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, പിതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, അരഹന്തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ദുട്ഠചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൭-൧൨൮; അ. നി. ൧.൨൬൮-൨൭൬; വിഭ. ൮൦൯).

ലോകിയസ്സ പന സരണഗമനസ്സ ഭവസമ്പദാപി ഭോഗസമ്പദാപി ഫലമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ,

ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം,

ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (സം. നി. ൧.൩൭);

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച – ‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ബുദ്ധം സരണഗമനം ഹോതി. ബുദ്ധം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. തേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തി – ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന, ദിബ്ബേന യസേന, ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന, ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി, ദിബ്ബേഹി സദ്ദേഹി, ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി, ദിബ്ബേഹി രസേഹി, ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി…പേ… ധമ്മം, സങ്ഘം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧).

വേലാമസുത്താദിവസേനപി (അ. നി. ൯.൨൦) സരണഗമനസ്സ ഫലവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സരണഗമനസ്സ ഫലം വേദിതബ്ബം.

ലോകിയസരണഗമനഞ്ചേത്ഥ തീസു വത്ഥൂസു അഞ്ഞാണസംസയമിച്ഛാഞാണാദീഹി സംകിലിസ്സതി, ന മഹാജുതികം ഹോതി ന മഹാവിപ്ഫാരം. ലോകുത്തരസ്സ പന സംകിലേസോ നത്ഥി. ലോകിയസ്സ ച സരണഗമനസ്സ ദുവിധോ ഭേദോ – സാവജ്ജോ, അനവജ്ജോ ച. തത്ഥ സാവജ്ജോ അഞ്ഞസത്ഥാരാദീസു അത്തസന്നിയ്യാതനാദീഹി ഹോതി, സോ അനിട്ഠഫലോ. അനവജ്ജോ കാലകിരിയായ, സോ അവിപാകത്താ അഫലോ. ലോകുത്തരസ്സ പന നേവത്ഥി ഭേദോ. ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസതീതി ഏവം സരണഗമനസ്സ സംകിലേസോ ച ഭേദോ ച വേദിതബ്ബോ.

വോദാനമ്പി ച ലോകിയസ്സേവ യസ്സ ഹി സംകിലേസോ, തസ്സേവ തതോ വോദാനേന ഭവിതബ്ബം. ലോകുത്തരം പന നിച്ചവോദാനമേവാതി.

പാണാതിപാതാതി ഏത്ഥ പാണസ്സ സരസേനേവ പതനസഭാവസ്സ അന്തരാ ഏവ അതിപാതനം അതിപാതോ, സണികം പതിതും അദത്വാ സീഘം പാതനന്തി അത്ഥോ. അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതനം അതിപാതോ, പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ ഖന്ധസന്താനോ, യോ സത്തോതി വോഹരീയതി, പരമത്ഥതോ രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേ ഹി വികോപിതേ ഇതരമ്പി തംസമ്ബന്ധതായ വിനസ്സതീതി. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. യായ ഹി ചേതനായ പവത്തമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ നിസ്സയഭൂതേസു ഉപക്കമകരണഹേതുകമഹാഭൂതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകമഹാഭൂതാ പുരിമസദിസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, വിസദിസാ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, സാ താദിസപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പാണാതിപാതോ. ലദ്ധൂപക്കമാനി ഹി ഭൂതാനി പുരിമഭൂതാനി വിയ ന വിസദാനീതി സമാനജാതിയാനം കാരണാനി ന ഹോന്തീതി. ‘‘കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ’’തി ഇദം മനോദ്വാരേ പവത്തായ വധകചേതനായ പാണാതിപാതതാസമ്ഭവദസ്സനം. കുലുമ്ബസുത്തേപി ഹി ‘‘ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇദ്ധിമാ ചേതോ വസിപ്പത്തോ അഞ്ഞിസ്സാ കുച്ഛിഗതം ഗബ്ഭം പാപകേന മനസാ അനുപേക്ഖിതാ ഹോതീ’’തി വിജ്ജാമയിദ്ധി അധിപ്പേതാ. സാ ച വചീദ്വാരം മുഞ്ചിത്വാ ന സക്കാ നിബ്ബത്തേതുന്തി വചീദ്വാരവസേനേവ നിപ്പജ്ജതി. യേ പന ‘‘ഭാവനാമയിദ്ധി തത്ഥ അധിപ്പേതാ’’തി വദന്തി, തേസം വാദോ കുസലത്തികവേദനത്തികവിതക്കത്തികഭൂമന്തരേഹി വിരുജ്ഝതി.

സ്വായം പാണാതിപാതോ ഗുണരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജോ, ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോ.

ഏത്ഥ ച പയോഗവത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജതാ തേഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവഭാവതോ വേദിതബ്ബാ. യഥാധിപ്പേതസ്സ പയോഗസ്സ സഹസാ നിപ്ഫാദനവസേന സകിച്ചസാധികായ ബഹുക്ഖത്തും പവത്തജവനേഹി ലദ്ധാസേവനായ ച സന്നിട്ഠാപകചേതനായ പയോഗസ്സ മഹന്തഭാവോ. സതിപി കദാചി ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച പാണേ പയോഗസ്സ സമഭാവേ മഹന്തം ഹനന്തസ്സ ചേതനാ തിബ്ബതരാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്ഥുമഹന്തതാപി ചേതനായ ബലവഭാവസ്സ കാരണം. ഇതി ഉഭയമ്പേതം ചേതനാബലവഭാവേനേവ മഹാസാവജ്ജതായ ഹേതു ഹോതി. തഥാ ഹന്തബ്ബസ്സ മഹാഗുണഭാവേ തത്ഥ പവത്തഉപകാരചേതനാ വിയ ഖേത്തവിസേസനിപ്ഫത്തിയാ അപകാരചേതനാപി ബലവതീ തിബ്ബതരാ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സ മഹാസാവജ്ജതാ ദട്ഠബ്ബാ. തസ്മാ പയോഗവത്ഥുആദിപച്ചയാനം അമഹത്തേപി ഗുണമഹന്തതാദിപച്ചയേഹി ചേതനായ ബലവഭാവവസേനേവ മഹാസാവജ്ജതാ വേദിതബ്ബാ.

തസ്സ പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി പഞ്ച സമ്ഭാരാ. പഞ്ചസമ്ഭാരയുത്തോ പാണാതിപാതോതി പഞ്ചസമ്ഭാരാവിനിമുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. തേസു പാണസഞ്ഞിതാവധകചിത്താനി പുബ്ബഭാഗിയാനിപി ഹോന്തി, ഉപക്കമോ വധകചേതനാസമുട്ഠാപിതോ. തസ്സ ഛ പയോഗാ – സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി. തേസു സഹത്ഥേന നിബ്ബത്തോ സാഹത്ഥികോ. പരേസം ആണാപനവസേന പവത്തോ ആണത്തികോ. ഉസുസത്തിആദീനം നിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തോ നിസ്സഗ്ഗിയോ. ഓപാതഖണനാദിവസേന പവത്തോ ഥാവരോ. ആഥബ്ബണികാദീനം വിയ മന്തപരിജപ്പനപയോഗോ വിജ്ജാമയോ. ദാഠാകോട്ടനാദീനം വിയ കമ്മവിപാകജിദ്ധിമയോ.

ഏത്ഥാഹ – ഖണേ ഖണേ നിരുജ്ഝനസഭാവേസു സങ്ഖാരേസു, കോ ഹന്താ, കോ വാ ഹഞ്ഞതി? യദി ചിത്തചേതസികസന്താനോ, സോ അരൂപിതായ ന ഛേദനഭേദനാദിവസേന വികോപനസമത്ഥോ, നാപി വികോപനീയോ, അഥ രൂപസന്താനോ, സോ അചേതനതായ കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോതി ന തത്ഥ ഛേദനാദിനാ പാണാതിപാതോ ലബ്ഭതി, യഥാ മതസരീരേ. പയോഗോപി പാണാതിപാതസ്സ യഥാവുത്തോ പഹരണപ്പഹാരാദികോ അതീതേസു സങ്ഖാരേസു ഭവേയ്യ അനാഗതേസു പച്ചുപ്പന്നേസു വാ. തത്ഥ ന താവ അതീതേസു അനാഗതേസു ച സമ്ഭവതി തേസം അവിജ്ജമാനസഭാവത്താ, പച്ചുപ്പന്നേസു ച സങ്ഖാരാനം ഖണികത്താ സരസേനേവ നിരുജ്ഝനസഭാവതായ വിനാസാഭിമുഖേസു നിപ്പയോജനോ പയോഗോ സിയാ, വിനാസസ്സ ച കാരണരഹിതത്താ ന പഹരണപ്പഹാരാദിപ്പയോഗഹേതുകം മരണം, നിരീഹത്താ ച സങ്ഖാരാനം കസ്സ സോ പയോഗോ, ഖണികഭാവേന വധാധിപ്പായസമകാലമേവ ഭിജ്ജനകസ്സ യാവ കിരിയാപരിയോസാനകാലമനവട്ഠാനതോ കസ്സ വാ പാണാതിപാതോ കമ്മബന്ധോതി?

വുച്ചതേ – യഥാവുത്തവധകചേതനാസമങ്ഗീ സങ്ഖാരാനം പുഞ്ജോ സത്തസങ്ഖാതോ ഹന്താ. തേന പവത്തിതവധപ്പയോഗനിമിത്തം അപഗതുസ്മാവിഞ്ഞാണജീവിതിന്ദ്രിയോ മതോതി വോഹാരസ്സ വത്ഥുഭൂതോ യഥാവുത്തവധപ്പയോഗാകരണേ പുബ്ബേ വിയ ഉദ്ധം പവത്തനാരഹോ രൂപാരൂപധമ്മപുഞ്ജോ ഹഞ്ഞതി, ചിത്തചേതസികസന്താനോ ഏവ വാ. വധപ്പയോഗാവിസയഭാവേപി തസ്സ പഞ്ചവോകാരഭവേ രൂപസന്താനാധീനവുത്തിതായ ഭൂതരൂപേസു കതപ്പയോഗവസേന ജീവിതിന്ദ്രിയവിച്ഛേദേന സോപി വിച്ഛിജ്ജതീതി ന പാണാതിപാതസ്സ അസമ്ഭവോ, നാപി അഹേതുകോ, ന ച പയോഗോ നിപ്പയോജനോ. പച്ചുപ്പന്നേസു സങ്ഖാരേസു കതപ്പയോഗവസേന തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ സങ്ഖാരകലാപസ്സ തഥാ അനുപ്പത്തിതോ ഖണികാനഞ്ച സങ്ഖാരാനം ഖണികമരണസ്സ ഇധ മരണഭാവേന അനധിപ്പേതത്താ സന്തതിമരണസ്സ ച യഥാവുത്തനയേന സഹേതുകഭാവതോ ന അഹേതുകം മരണം, നിരീഹകേസുപി സങ്ഖാരേസു യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ അത്ഥിഭാവമത്തേനേവ അത്തനോ അത്തനോ അനുരൂപഫലുപ്പാദനനിയതാനി കാരണാനിയേവ കരോന്തീതി വുച്ചതി, യഥാ പദീപോ പകാസേതീതി, തഥേവ ഘാതകവോഹാരോ. ന ച കേവലസ്സ വധാധിപ്പായസഹഭുനോ ചിത്തചേതസികകലാപസ്സ പാണാതിപാതോ ഇച്ഛിതോ, സന്താനവസേന വത്തമാനസ്സേവ പന ഇച്ഛിതോതി അത്ഥേവ പാണാതിപാതേന കമ്മബന്ധോ. സന്താനവസേന വത്തമാനാനഞ്ച പദീപാദീനം അത്ഥകിരിയാസിദ്ധി ദിസ്സതീതി. അയഞ്ച വിചാരണാ അദിന്നാദാനാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം വിഭാവേതബ്ബാ. തസ്മാ പാണാതിപാതാ. ന പടിവിരതാതി അപ്പടിവിരതാ.

അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം, പരസ്സ ഹരണം ഥേയ്യം ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി. തസ്മിം പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ. തഥാ ഖുദ്ദകേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, മഹന്തേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുമഹന്തതായ പയോഗമഹന്തതായ ച. വത്ഥുസമത്തേ പന സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം, തംതംഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം. വത്ഥുഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം പയോഗസ്സ ച മുദുഭാവേ അപ്പസാവജ്ജം, തിബ്ബഭാവേ മഹാസാവജ്ജം.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ – പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, ഥേയ്യചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന ഹരണന്തി. ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോവ. തേ ച ഖോ യഥാനുരൂപം ഥേയ്യാവഹാരോ, പസയ്ഹാവഹാരോ, പരികപ്പാവഹാരോ, പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, കുസാവഹാരോതി ഇമേസം അവഹാരാനം വസേന പവത്താ. ഏത്ഥ ച മന്തപരിജപ്പനേന പരസന്തകഹരണം വിജ്ജാമയോ പയോഗോ. വിനാ മന്തേന താദിസേന ഇദ്ധാനുഭാവസിദ്ധേന കായവചീപയോഗേന പരസന്തകസ്സ ആകഡ്ഢനം ഇദ്ധിമയോ പയോഗോതി വേദിതബ്ബോ.

കാമേസൂതി മേഥുനസമാചാരേസു. മിച്ഛാചാരോതി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസു മിച്ഛാചാരോ. തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ, ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ, ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം, ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞപുരിസാ. സ്വായം മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. ഗുണരഹിതേപി ച അഭിഭവിത്വാ മിച്ഛാ ചരന്തസ്സ മഹാസാവജ്ജോ, ഉഭിന്നം സമാനച്ഛന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ. സമാനച്ഛന്ദഭാവേപി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അഗമനീയവത്ഥു, തസ്മിം സേവനചിത്തം, സേവനപയോഗോ, മഗ്ഗേനമഗ്ഗപ്പടിപത്തിഅധിവാസനന്തി. തത്ഥ അത്തനോ രുചിയാ പവത്തിതസ്സ തയോ, ബലക്കാരേന പവത്തിതസ്സ തയോതി അനവസേസഗ്ഗഹണേന ചത്താരോ ദട്ഠബ്ബാ, അത്ഥസിദ്ധി പന തീഹേവ. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോവ.

മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജകോ കായവചീപയോഗോ, വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അപരോ നയോ മുസാതി അഭൂതം വത്ഥു, വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. തസ്മാ അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞാപനപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ.

സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപിച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ നത്ഥീതി ആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനവസേന വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീ മഞ്ഞേ സന്ദതീ’’തി പൂരണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, അദിട്ഠംയേവ പന ‘‘ദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ. തഥാ യസ്സ അത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജോ. കിലേസാനം മുദുതിബ്ബതാവസേന ച അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജതാ ലബ്ഭതേവ.

തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അതഥം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. വിസംവാദനാധിപ്പായേന ഹി പയോഗേ കതേപി പരേന തസ്മിം അത്ഥേ അവിഞ്ഞാതേ വിസംവാദനസ്സ അസിജ്ഝനതോ പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനമ്പി ഏകോ സമ്ഭാരോ വേദിതബ്ബോ. കേചി പന ‘‘അഭൂതവചനം, വിസംവാദനചിത്തം, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി തയോ സമ്ഭാരാ’’തി വദന്തി. സചേ പന പരോ ദന്ധതായ വിചാരേത്വാ തമത്ഥം ജാനാതി, സന്നിട്ഠാപകചേതനായ പവത്തത്താ കിരിയാസമുട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേയേവ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതി.

സുരാതി പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ച സുരാ. മേരയന്തി പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, മധ്വാസവോ, ഗുളാസവോ സമ്ഭാരസംയുത്തോതി പഞ്ച ആസവാ. തദുഭയമ്പി മദനീയട്ഠേന മജ്ജം. യായ ചേതനായ തം പിവതി, സാ പമാദകാരണത്താ പമാദട്ഠാനം. ലക്ഖണതോ പന യഥാവുത്തസ്സ സുരാമേരയസങ്ഖാതസ്സ മജ്ജസ്സ ബീജതോ പട്ഠായ മദവസേന കായദ്വാരപ്പവത്താ പമാദചേതനാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം. തസ്സ മജ്ജഭാവോ, പാതുകമ്യതാചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, അജ്ഝോഹരണന്തി ചത്താരോ സമ്ഭാരാ. അകുസലചിത്തേനേവ ചസ്സ പാതബ്ബതോ ഏകന്തേന സാവജ്ജഭാവോ. അരിയസാവകാനം പന വത്ഥും അജാനന്താനമ്പി മുഖം ന പവിസതി, പഗേവ ജാനന്താനം. അഡ്ഢപസതമത്തസ്സ പാനം അപ്പസാവജ്ജം, അദ്ധാള്ഹകമത്തസ്സ പാനം തതോ മഹന്തം മഹാസാവജ്ജം, കായസഞ്ചാലനസമത്ഥം ബഹും പിവിത്വാ ഗാമഘാതകാദികമ്മം കരോന്തസ്സ മഹാസാവജ്ജമേവ. പാപകമ്മഞ്ഹി പാണാതിപാതം പത്വാ ഖീണാസവേ മഹാസാവജ്ജം, അദിന്നാദാനം പത്വാ ഖീണാസവസ്സ സന്തകേ മഹാസാവജ്ജം, മിച്ഛാചാരം പത്വാ ഖീണാസവായ ഭിക്ഖുനിയാ വീതിക്കമേ, മുസാവാദം പത്വാ മുസാവാദേന സങ്ഘഭേദേ, സുരാപാനം പത്വാ കായസഞ്ചാലനസമത്ഥം ബഹും പിവിത്വാ ഗാമഘാതകാദികമ്മം മഹാസാവജ്ജം. സബ്ബേഹിപി ചേതേഹി മുസാവാദേന സങ്ഘഭേദോവ മഹാസാവജ്ജോ. തഞ്ഹി കത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചതി.

ഇദാനി ഏതേസു സഭാവതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനതോ, മൂലതോ, കമ്മതോ, ഫലതോതി ഛഹി ആകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സഭാവതോ പാണാതിപാതാദയോ സബ്ബേപി ചേതനാസഭാവാവ. ആരമ്മണതോ പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ, അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ, മിച്ഛാചാരോ ഫോട്ഠബ്ബവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണോ, സത്താരമ്മണോതി ഏകേ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ, സുരാപാനം സങ്ഖാരാരമ്മണം. വേദനതോ പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ, അദിന്നാദാനം തിവേദനം, മിച്ഛാചാരോ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനോ, തഥാ സുരാപാനം. സന്നിട്ഠാപകചിത്തേന പന ഉഭയമ്പി മജ്ഝത്തവേദനം ന ഹോതി. മുസാവാദോ തിവേദനോ. മൂലതോ പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോ, അദിന്നാദാനം മുസാവാദോ ച ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ, മിച്ഛാചാരോ സുരാപാനഞ്ച ലോഭമോഹവസേന ദ്വിമൂലം. കമ്മതോ മുസാവാദോയേവേത്ഥ വചീകമ്മം, സേസം ചതുബ്ബിധമ്പി കായകമ്മമേവ. ഫലതോ സബ്ബേപി അപായൂപപത്തിഫലാ ചേവ സുഗതിയമ്പി അപ്പായുകതാദിനാനാവിധഅനിട്ഠഫലാ ചാതി ഏവമേത്ഥ സഭാവാദിതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

അപ്പടിവിരതാതി സമാദാനവിരതിയാ സമ്പത്തവിരതിയാ ച അഭാവേന ന പടിവിരതാ. ദുസ്സീലാതി തതോ ഏവ പഞ്ചസീലമത്തസ്സാപി അഭാവേന നിസ്സീലാ. പാപധമ്മാതി ലാമകധമ്മാ, ഹീനാചാരാ. പാണാതിപാതാ പടിവിരതോതി സിക്ഖാപദസമാദാനേന പാണാതിപാതതോ വിരതോ, ആരകാ ഠിതോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ഇധാപി പാണാതിപാതാവേരമണിആദീനം സഭാവതോ ആരമ്മണതോ, വേദനതോ, മൂലതോ, കമ്മതോ, സമാദാനതോ, ഭേദതോ, ഫലതോ ച വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തത്ഥ സഭാവതോ പഞ്ചപി ചേതനായോപി ഹോന്തി വിരതിയോപി, വിരതിവസേന പന ദേസനാ ആഗതാ. യാ പാണാതിപാതാ വിരമന്തസ്സ ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ പാണാതിപാതാ ആരതി വിരതീ’’തി ഏവം വുത്താ കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി. സാ പഭേദതോ തിവിധാ – സമ്പത്തവിരതി, സമാദാനവിരതി, സമുച്ഛേദവിരതീതി. തത്ഥ അസമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം അത്തനോ ജാതിവയബാഹുസച്ചാദീനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘അയുത്തമേതം അമ്ഹാകം കാതു’’ന്തി സമ്പത്തവത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമ്പത്തവിരതി നാമ. സമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം സിക്ഖാപദസമാദാനേ തദുത്തരി ച അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമാദാനവിരതി നാമ. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ പന വിരതി സമുച്ഛേദവിരതി നാമ, യസ്സാ ഉപ്പത്തിതോ പട്ഠായ അരിയപുഗ്ഗലാനം ‘‘പാണം ഘാതേസ്സാമാ’’തി ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി. താസു സമാദാനവിരതി ഇധാധിപ്പേതാ.

ആരമ്മണതോ പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ ഏതേസം ആരമ്മണാനി. വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വിരതി നാമ ഹോതി. യഥാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ അരിയമഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണായേവ ഏതേ കുസലധമ്മാ പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തി. വേദനതോ സബ്ബാപി സുഖവേദനാവ.

മൂലതോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹവസേന തിമൂലാ ഹോന്തി, ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസവസേന ദ്വിമൂലാ. കമ്മതോ മുസാവാദാ വേരമണി വചീകമ്മം, സേസാ കായകമ്മം. സമാദാനതോ അഞ്ഞസ്സ ഗരുട്ഠാനിയസ്സ സന്തികേ തം അലഭന്തേന സയമേവ വാ പഞ്ച സീലാനി ഏകജ്ഝം പാടിയേക്കം വാ സമാദിയന്തേന സമാദിന്നാനി ഹോന്തി. ഭേദതോ ഗഹട്ഠാനം യം യം വീതിക്കന്തം, തം തദേവ ഭിജ്ജതി, ഇതരം ന ഭിജ്ജതി. കസ്മാ? ഗഹട്ഠാ ഹി അനിബദ്ധസീലാ ഹോന്തി, യം യം സക്കോന്തി, തം തദേവ രക്ഖന്തി. പബ്ബജിതാനം പന ഏകസ്മിം വീതിക്കന്തേ സബ്ബാനി ഭിജ്ജന്തീതി.

ഫലതോതി പാണാതിപാതാ വേരമണിയാ ചേത്ഥ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പന്നതാ, ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തി, ജവനസമ്പത്തി, സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാ, ചാരുതാ, മുദുതാ, സുചിതാ, സൂരതാ, മഹബ്ബലതാ, വിസ്സട്ഠവചനതാ, സത്താനം പിയമനാപതാ, അഭിജ്ജപരിസതാ, അച്ഛമ്ഭിതാ, ദുപ്പധംസിയതാ, പരൂപക്കമേന അമരണതാ, മഹാപരിവാരതാ, സുവണ്ണതാ, സുസണ്ഠാനതാ, അപ്പാബാധതാ, അസോകതാ, പിയമനാപേഹി അവിപ്പയോഗോ, ദീഘായുകതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി.

അദിന്നാദാനാ വേരമണിയാ മഹാധനധഞ്ഞതാ, അനന്തഭോഗതാ, ഥിരഭോഗതാ, ഇച്ഛിതാനം ഭോഗാനം ഖിപ്പം പടിലാഭോ, രാജാദീഹി അസാധാരണഭോഗതാ, ഉളാരഭോഗതാ, തത്ഥ തത്ഥ ജേട്ഠകഭാവോ, നത്ഥിഭാവസ്സ അജാനനതാ, സുഖവിഹാരിതാതി ഏവമാദീനി.

അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണിയാ വിഗതപച്ചത്ഥികതാ, സബ്ബസത്താനം പിയമനാപതാ, അന്നപാനവത്ഥച്ഛാദനാദീനം ലാഭിതാ, സുഖസുപനതാ, സുഖപടിബുജ്ഝനതാ, അപായഭയവിമോക്ഖോ, ഇത്ഥിഭാവനപുംസകഭാവാനം അഭബ്ബതാ, അക്കോധനതാ, സച്ചകാരിതാ, അമങ്കുതാ, ആരാധനസുഖതാ, പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയതാ, പരിപുണ്ണലക്ഖണതാ, നിരാസങ്കതാ, അപ്പോസ്സുക്കതാ, സുഖവിഹാരിതാ, അകുതോഭയതാ, പിയവിപ്പയോഗാഭാവോതി ഏവമാദീനി. യസ്മാ പന മിച്ഛാചാരാവേരമണിയാ ഫലാനിപി ഏത്ഥേവ അന്തോഗധാനി, തസ്മാ (അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണിയാ).

മുസാവാദാ വേരമണിയാ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയതാ, വിസ്സട്ഠമധുരഭാണിതാ, സമസിതസുദ്ധദന്തതാ, നാതിഥൂലതാ, നാതികിസതാ, നാതിരസ്സതാ, നാതിദീഘതാ, സുഖസമ്ഫസ്സതാ, ഉപ്പലഗന്ധമുഖതാ, സുസ്സൂസകപരിസതാ, ആദേയ്യവചനതാ, കമലദലസദിസമുദുലോഹിതതനുജിവ്ഹതാ, അലീനതാ, അനുദ്ധതതാതി ഏവമാദീനി.

സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വേരമണിയാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അപ്പമാദതാ, ഞാണവന്തതാ, സദാ ഉപട്ഠിതസ്സതിതാ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനവന്തതാ, അനലസതാ, അജളതാ, അനുമ്മത്തതാ, അച്ഛമ്ഭിതാ, അസാരമ്ഭിതാ, അനിസ്സുകിതാ, അമച്ഛരിതാ, സച്ചവാദിതാ, അപിസുണഅഫരുസഅസമ്ഫപ്പലാപവാദിതാ, കതഞ്ഞുതാ, കതവേദിതാ, ചാഗവന്തതാ, സീലവന്തതാ, ഉജുകതാ, അക്കോധനതാ, ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നതാ, ഉജുദിട്ഠിതാ, മഹന്തതാ, പണ്ഡിതതാ, അത്ഥാനത്ഥകുസലതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി. ഏവമേത്ഥ പാണാതിപാതാവേരമണിആദീനമ്പി സഭാവാദിതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

സീലവാതി യഥാവുത്തപഞ്ചസീലവസേന സീലവാ. കല്യാണധമ്മോതി സുന്ദരധമ്മോ, സരണഗമനപരിദീപിതായ ദിട്ഠിസമ്പത്തിയാ സമ്പന്നപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. യോ പന പുത്തോ മാതാപിതൂസു അസ്സദ്ധേസു ദുസ്സീലേസു ച സയമ്പി താദിസോ, സോപി അവജാതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ. അസ്സദ്ധിയാദയോ ഹി ഇധ അവജാതഭാവസ്സ ലക്ഖണം വുത്താ, തേ ച തസ്മിം സംവിജ്ജന്തി. മാതാപിതരോ പന ഉപാദായ പുത്തസ്സ അതിജാതാദിഭാവോ വുച്ചതീതി.

യോ ഹോതി കുലഗന്ധനോതി കുലച്ഛേദകോ കുലവിനാസകോ. ഛേദനത്ഥോ ഹി ഇധ ഗന്ധസദ്ദോ, ‘‘ഉപ്പലഗന്ധപച്ചത്ഥികാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൬൫) വിയ. കേചി പന ‘‘കുലധംസനോ’’തി പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ.

ഏതേ ഖോ പുത്താ ലോകസ്മിന്തി ഏതേ അതിജാതാദയോ തയോ പുത്താ ഏവ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ പുത്താ നാമ, ന ഇതോ വിനിമുത്താ അത്ഥി. ഇമേസു പന യേ ഭവന്തി ഉപാസകാ യേ സരണഗമനസമ്പത്തിയാ ഉപാസകാ ഭവന്തി കമ്മസ്സകതാഞാണേന കമ്മസ്സ കോവിദാ, തേ ച പണ്ഡിതാ പഞ്ഞവന്തോ, പഞ്ചസീലദസസീലേന സമ്പന്നാ പരിപുണ്ണാ. യാചകാനം വചനം ജാനന്തി, തേസം മുഖാകാരദസ്സനേനേവ അധിപ്പായപൂരണതോതി വദഞ്ഞൂ, തേസം വാ ‘‘ദേഹീ’’തി വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമേ പുബ്ബേ ദാനം അദത്വാ ഏവംഭൂതാ, മയാ പന ഏവം ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തേസം പരിച്ചാഗേന തദത്ഥം ജാനന്തീതി വദഞ്ഞൂ, പണ്ഡിതാനം വാ കമ്മസ്സകതാദിദീപകം വചനം ജാനന്തീതി വദഞ്ഞൂ. ‘‘പദഞ്ഞൂ’’തി ച പഠന്തി, പദാനിയാ പരിച്ചാഗസീലാതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ വിഗതമച്ഛേരമലത്താ വീതമച്ഛരാ. അബ്ഭഘനാതി അബ്ഭസങ്ഖാതാ ഘനാ, ഘനമേഘപടലാ വാ മുത്തോ ചന്ദോവിയ, ഉപാസകാദിപരിസാസു ഖത്തിയാദിപരിസാസു ച വിരോചരേ വിരോചന്തി, സോഭന്തീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അവുട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. ഛട്ഠേ അവുട്ഠികസമോതി അവുട്ഠികമേഘസമോ. ഏകച്ചോ ഹി മേഘോ സതപടലസഹസ്സപടലോ ഹുത്വാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥനന്തോ ഗജ്ജന്തോ വിജ്ജോതന്തോ ഏകം ഉദകബിന്ദുമ്പി അപാതേത്വാ വിഗച്ഛതി, തഥൂപമോ ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവുട്ഠികസമോ’’തി. പദേസവസ്സീതി ഏകദേസവസ്സിമേഘസമോ. പദേസവസ്സീ വിയാതി ഹി പദേസവസ്സീ. ഏകച്ചോ ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠിതേസു മനുസ്സേസു യഥാ ഏകച്ചേ തേമേന്തി, ഏകച്ചേ ന തേമേന്തി, ഏവം മന്ദം വസ്സതി, തഥൂപമം ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ദസ്സേതി ‘‘പദേസവസ്സീ’’തി. സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സീതി സബ്ബസ്മിം പഥവീപബ്ബതസമുദ്ദാദികേ ജഗതിപ്പദേസേ അഭിവസ്സിമേഘസമോ. ഏകച്ചോ ഹി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പത്ഥരിത്വാ സബ്ബത്ഥകമേവ അഭിവസ്സതി, തം ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘം ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപമം കത്വാ വുത്തം ‘‘സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സീ’’തി.

സബ്ബേസാനന്തി സബ്ബേസം, അയമേവ വാ പാഠോ. ന ദാതാ ഹോതീതി അദാനസീലോ ഹോതി, ഥദ്ധമച്ഛരിതായ ന കസ്സചി കിഞ്ചി ദേതീതി അത്ഥോ. ഇദാനി ദാനസ്സ ഖേത്തം ദേയ്യധമ്മഞ്ച വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമിതപാപസമണാ ചേവ പബ്ബജ്ജമത്തസമണാ ച ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണാ ചേവ ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണാ ച ഇധ ‘‘സമണബ്രാഹ്മണാ’’തി അധിപ്പേതാ. കപണാ നാമ ദുഗ്ഗതാ ദലിദ്ദമനുസ്സാ. അദ്ധികാ നാമ പഥാവിനോ പരിബ്ബയവിഹീനാ. വനിബ്ബകാ നാമ യേ ‘‘ഇട്ഠം ദേഥ കന്തം മനാപം കാലേന അനവജ്ജം ഉദഗ്ഗചിത്താ പസന്നചിത്താ, ഏവം ദേന്താ ഗച്ഛഥ സുഗതിം, ഗച്ഛഥ ബ്രഹ്മലോക’’ന്തിആദിനാ നയേന ദാനേ നിയോജേന്താ ദാനസ്സ വണ്ണം ഥോമേന്താ വിചരന്തി. യാചകാ നാമ യേ കേവലം ‘‘മുട്ഠിമത്തം ദേഥ, പസതമത്തം ദേഥ, സരാവമത്തം ദേഥാ’’തി അപ്പകമ്പി യാചമാനാ വിചരന്തി. തത്ഥ സമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണേന ഗുണഖേത്തം ഉപകാരിഖേത്തഞ്ച ദസ്സേതി, കപണാദിഗ്ഗഹണേന കരുണാഖേത്തം. അന്നന്തി യംകിഞ്ചി ഖാദനീയം ഭോജനീയം. പാനന്തി അമ്ബപാനാദിപാനകം. വത്ഥന്തി നിവാസനപാരുപനാദിഅച്ഛാദനം. യാനന്തി രഥവയ്ഹാദി അന്തമസോ ഉപാഹനം ഉപാദായ ഗമനസാധനം. മാലാതി ഗന്ഥിതാഗന്ഥിതഭേദം സബ്ബം പുപ്ഫം. ഗന്ധന്തി യംകിഞ്ചി ഗന്ധജാതം പിസിതം അപിസിതം ഗന്ധൂപകരണഞ്ച. വിലേപനന്തി ഛവിരാഗകരണം. സേയ്യാതി മഞ്ചപീഠാദി ചേവ പാവാരകോജവാദി ച സയിതബ്ബവത്ഥു. സേയ്യഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ആസനമ്പി ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആവസഥന്തി വാതാതപാദിപരിസ്സയവിനോദനം പതിസ്സയം. പദീപേയ്യന്തി ദീപകപല്ലികാദിപദീപൂപകരണം.

ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേതി വിജ്ജമാനേപി ദേയ്യധമ്മേ പടിഗ്ഗാഹകാനം ഏവം ദാതബ്ബവത്ഥും സബ്ബേന സബ്ബം അദേന്തോ പുഗ്ഗലോ അവസ്സികമേഘസദിസോ ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖവേ, യഥാ സോ മേഘോ സതപടലസഹസ്സപടലോ ഹുത്വാ ഉട്ഠഹിത്വാ ന കിഞ്ചി വസ്സി വിഗച്ഛതി, ഏവമേവ യോ ഉളാരം വിപുലഞ്ച ഭോഗം സംഹരിത്വാ ഗേഹം ആവസന്തോ കസ്സചി കടച്ഛുമത്തം ഭിക്ഖം വാ ഉളുങ്കമത്തം യാഗും വാ അദത്വാ വിഗച്ഛതി, വിവസോ മച്ചുവസം ഗച്ഛതി, സോ അവുട്ഠികസമോ നാമ ഹോതീതി. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി നിഗമനം വേദിതബ്ബം. ഇമേസു ച തീസു പുഗ്ഗലേസു പഠമോ ഏകംസേനേവ ഗരഹിതബ്ബോ, ദുതിയോ പസംസനീയോ, തതിയോ, പസംസനീയതരോ. പഠമോ വാ ഏകന്തേനേവ സബ്ബനിഹീനോ, ദുതിയോ മജ്ഝിമോ, തതിയോ ഉത്തമോതി വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു സമണേതി ഉപയോഗവസേന ബഹുവചനം തഥാ സേസേസുപി. ലദ്ധാനാതി ലഭിത്വാ, സമണേ ദക്ഖിണേയ്യേ പവാരേത്വാ പുട്ഠോ ന സംവിഭജതി. അന്നം പാനഞ്ച ഭോജനന്തി അന്നം വാ പാനം വാ അഞ്ഞം വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബയുത്തകം ഭോജനം, തം ന സംവിഭജതി. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ അത്ഥികഭാവേന ഉപഗതേ സമ്പടിഗ്ഗാഹകേ ലഭിത്വാ അന്നാദിനാ സംവിഭാഗമത്തമ്പി ന കരോതി, കിം സോ അഞ്ഞം ദാനം ദസ്സതി, തം ഏവരൂപം ഥദ്ധമച്ഛരിയം പുരിസാധമം നിഹീനപുഗ്ഗലം പണ്ഡിതാ അവുട്ഠികസമോതി ആഹു കഥയന്തീതി.

ഏകച്ചാനം ന ദദാതീതി വിജ്ജമാനേപി മഹതി ദാതബ്ബധമ്മേ ഏകേസം സത്താനം തേസു കോധവസേന വാ, ദേയ്യധമ്മേ ലോഭവസേന വാ ന ദദാതി. ഏകച്ചാനം പവേച്ഛതീതി ഏകേസംയേവ പന ദദാതി. മേധാവിനോതി പഞ്ഞവന്തോ പണ്ഡിതാ ജനാ.

സുഭിക്ഖവാചോതി യോ ഉപഗതാനം യാചകാനം ‘‘അന്നം ദേഥ, പാനം ദേഥാ’’തിആദിനാ തം തം ദാപേതി, സോ സുലഭഭിക്ഖതായ സുഭിക്ഖാ വാചാ ഏതസ്സാതി സുഭിക്ഖവാചോ. ‘‘സുഭിക്ഖവസ്സീ’’തിപി പഠന്തി. യഥാ ലോകോ സുഭിക്ഖോ ഹോതി, ഏവം സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സിതമഹാമേഘോ സുഭിക്ഖവസ്സീ നാമ ഹോതി. ഏവമയമ്പി മഹാദാനേഹി സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സീ സുഭിക്ഖവസ്സീതി. ആമോദമാനോ പകിരേതീതി തുട്ഠഹട്ഠമാനസോ സഹത്ഥേന ദാനം ദേന്തോ പടിഗ്ഗാഹകഖേത്തേ ദേയ്യധമ്മം പകിരേന്തോ വിയ ഹോതി, വാചായപി ‘‘ദേഥ ദേഥാ’’തി ഭാസതി.

ഇദാനി നം സുഭിക്ഖവസ്സിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യഥാപി മേഘോ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ മഹാമേഘോ പഠമം മന്ദനിഗ്ഘോസേന ഥനയിത്വാ പുന സകലനദീകന്ദരാനി ഏകനിന്നാദം കരോന്തോ ഗജ്ജയിത്വാ പവസ്സതി, സബ്ബത്ഥകമേവ വാരിനാ ഉദകേന ഥലം നിന്നഞ്ച അഭിസന്ദന്തോ പൂരേതി ഏകോഘം കരോതി, ഏവമേവ ഇധ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ ഏകച്ചോ ഉളാരപുഗ്ഗലോ സബ്ബസമതായ സോ മഹാമേഘോ വിയ വസ്സിതബ്ബത്താ താദിസോ യഥാ ധനം ഉട്ഠാനാധിഗതം അത്തനോ ഉട്ഠാനവീരിയാഭിനിബ്ബത്തം ഹോതി, ഏവം അനലസോ ഹുത്വാ തഞ്ച ധമ്മേന ഞായേന സംഹരിത്വാ തന്നിബ്ബത്തേന അന്നേന പാനേന അഞ്ഞേന ച ദേയ്യധമ്മേന പത്തേ സമ്പത്തേ വനിബ്ബകേ സമ്മാ സമ്മദേവ ദേസകാലാനുരൂപഞ്ചേവ ഇച്ഛാനുരൂപഞ്ച തപ്പേതി സമ്പവാരേതീതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുഖപത്ഥനാസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. സത്തമേ സുഖാനീതി സുഖനിമിത്താനി. പത്ഥയമാനോതി ഇച്ഛമാനോ ആകങ്ഖമാനോ. സീലന്തി ഗഹട്ഠസീലം പബ്ബജിതസീലഞ്ച. ഗഹട്ഠോ ചേ ഗഹട്ഠസീലം, പബ്ബജിതോ ചേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി അധിപ്പായോ. രക്ഖേയ്യാതി സമാദിയിത്വാ അവീതിക്കമന്തോ സമ്മദേവ ഗോപേയ്യ. പസംസാ മേ ആഗച്ഛതൂതി ‘‘മമ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ഇച്ഛന്തോ പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ സീലം രക്ഖേയ്യ. സീലവതോ ഹി ഗഹട്ഠസ്സ താവ ‘‘അസുകോ അസുകകുലസ്സ പുത്തോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ സദ്ധോ പസന്നോ ദായകോ കാരകോ’’തിആദിനാ പരിസമജ്ഝേ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, പബ്ബജിതസ്സ ‘‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു സീലവാ വത്തസമ്പന്നോ സോരതോ സുഖസംവാസോ സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ’’തിആദിനാ…പേ… അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൧൩; ഉദാ. ൭൬; മഹാവ. ൨൮൫).

തഥാ –

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു – ‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ, ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൬൫).

ഭോഗാ മേ ഉപ്പജ്ജന്തൂതി ഏത്ഥ ഗഹട്ഠസ്സ താവ സീലവതോ കല്യാണധമ്മസ്സ യേന യേന സിപ്പട്ഠാനേന ജീവികം കപ്പേതി – യദി കസിയാ, യദി വണിജ്ജായ, യദി രാജപോരിസേന, തം തം യഥാകാലം യഥാവിധിഞ്ച അതിവിയ അപ്പമത്തഭാവതോ അഥസ്സ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ ഫാതിം ഗമിസ്സന്തി. പബ്ബജിതസ്സ പന സീലാചാരസമ്പന്നസ്സ അപ്പമാദവിഹാരിസ്സ സതോ സീലസമ്പന്നസ്സ സീലസമ്പദായ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണേസു ച പസന്നാ മനുസ്സാ ഉളാരുളാരേ പച്ചയേ അഭിഹരന്തി, ഏവമസ്സ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഥിരാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അപ്പമാദാധികരണം മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അധിഗച്ഛതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൧൩; ഉദാ. ൭൬; മഹാവ. ൨൮൫).

തഥാ –

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു – ‘ലാഭീ അസ്സ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൫) ച –

സേസം വുത്തനയമേവ.

ഗാഥാസു പത്ഥയാനോതി പത്ഥയന്തോ. തയോ സുഖേതി തീണി സുഖാനി. വിത്തലാഭന്തി ധനലാഭം, ഭോഗുപ്പത്തിന്തി അത്ഥോ. വിസേസതോ ചേത്ഥ പസംസായ ചേതസികസുഖം, ഭോഗേഹി കായികസുഖം, ഇതരേന ഉപപത്തിസുഖം; തഥാ പഠമേന ദിട്ഠധമ്മസുഖം, തതിയേന സമ്പരായസുഖം, ദുതിയേന ഉഭയസുഖം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി പസംസാദികാരണസ്സ സീലസ്സ വിയ പസംസാദീനമ്പി വിസേസകാരണം പാപമിത്തപരിവജ്ജനം കല്യാണമിത്തസേവനഞ്ച ആദീനവാനിസംസേഹി സദ്ധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘അകരോന്തോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്കിയോതി പാപസ്മിം പരിസങ്കിതബ്ബോ ‘‘അദ്ധാ ഇമിനാ പാപം കതം വാ കരിസ്സതി വാ, തഥാ ഹേസ പാപപുരിസേഹി സദ്ധിം സഞ്ചരതീ’’തി. അസ്സാതി ഇമസ്സ പാപജനസേവിനോ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപരി, അസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അവണ്ണോ അഭൂതോപി പാപജനസേവിതായ രുഹതി വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി പത്ഥരതി. അസ്സാതി വാ ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, തസ്മിം പുഗ്ഗലേതി അത്ഥോ. സ വേ താദിസകോ ഹോതീതി യോ യാദിസം പാപമിത്തം വാ കല്യാണമിത്തം വാ ഭജതി ഉപസേവതി ച, സോ പുഗ്ഗലോ ഭൂമിഭാഗവസേന ഉദകം വിയ താദിസോവ ഹോതി, പാപധമ്മോ കല്യാണധമ്മോ വാ ഹോതി. കസ്മാ? സഹവാസോ ഹി താദിസോ; യസ്മാ സഹവാസോ സംസഗ്ഗോ ഉപരാഗോ വിയ ഫലികമണീസു പുരിസഉപനിസ്സയഭൂതം പുഗ്ഗലാകാരം ഗാഹാപേതി, തസ്മാ പാപപുഗ്ഗലേന സഹ വാസോ ന കാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

സേവമാനോ സേവമാനന്തി പരം പകതിസുദ്ധം പുഗ്ഗലം കാലേന കാലം അത്താനം സേവമാനം സേവമാനോ ഭജമാനോ പാപപുഗ്ഗലോ, തേന വാ സേവിയമാനോ. സമ്ഫുട്ഠോ സമ്ഫുസന്തി തേന പകതിസുദ്ധേന പുഗ്ഗലേന സഹവാസേന സംസഗ്ഗേന സമ്ഫുട്ഠോ പാപപുഗ്ഗലോ സയമ്പി, തഥാ തം ഫുസന്തോ. സരോ ദിദ്ധോ കലാപം വാതി യഥാ നാമ സരോ വിസേന ദിദ്ധോ ലിത്തോ സരകലാപഗതോ സരസമൂഹസങ്ഖാതം സരകലാപം അത്തനാ ഫുട്ഠം അലിത്തമ്പി ഉപലിമ്പതി, ഏവം പാപേന ഉപലേപഭയാ ധീരോതി ധിതിസമ്പന്നത്താ ധീരോ പണ്ഡിതപുരിസോ പാപസഹായോ ന ഭവേയ്യ.

പൂതിമച്ഛം കുസഗ്ഗേനാതി യഥാ കുച്ഛിതഭാവേന പൂതിഭൂതം മച്ഛം കുസതിണഗ്ഗേന യോ പുരിസോ ഉപനയ്ഹതി പുടബന്ധവസേന ബന്ധതി, തസ്സ തേ കുസാ അപൂതികാപി പൂതിമച്ഛസമ്ബന്ധേന പൂതി ദുഗ്ഗന്ധമേവ വായന്തി. ഏവം ബാലൂപസേവനാതി ഏവംസമ്പദാ ബാലജനൂപസേവനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഏവം ധീരൂപസേവനാതി യഥാ അസുരഭിനോപി പത്താ തഗരസമ്ബന്ധേന സുരഭിം വായന്തി, ഏവം പണ്ഡിതൂപസേവനാ പകതിയാ അസീലവതോ സീലസമാദാനാദിവസേന സീലഗന്ധവായനസ്സ കാരണം ഹോതി.

തസ്മാതി യസ്മാ അകല്യാണമിത്തസേവനായ കല്യാണമിത്തസേവനായ ച അയം ഏദിസോ ആദീനവോ ആനിസംസോ ച, തസ്മാ പത്തപുടസ്സേവ പലാസപുടസ്സ വിയ ദുഗ്ഗന്ധസുഗന്ധവത്ഥുസംസഗ്ഗേന അസാധുസാധുജനസന്നിസ്സയേന ച. ഞത്വാ സമ്പാകമത്തനോതി അത്തനോ ദുക്ഖുദ്രയം സുഖുദ്രയഞ്ച ഫലനിപ്ഫത്തിം ഞത്വാ ജാനിത്വാ അസന്തേ പാപമിത്തേ ന ഉപസേവേയ്യ, സന്തേ ഉപസന്തേ വന്തദോസേ പസത്ഥേ വാ പണ്ഡിതേ സേവേയ്യ. തഥാ ഹി അസന്തോ നിരയം നേന്തി, സന്തോ പാപേന്തി സുഗ്ഗതിന്തി. ഇതി ഭഗവാ പഠമഗാഥായ യഥാവുത്താനി തീണി സുഖനിമിത്താനി ദസ്സേത്വാ തതോ പരാഹി പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി പടിപക്ഖപരിവജ്ജനേന സദ്ധിം പസംസാസുഖസ്സ ആഗമനം ദസ്സേത്വാ ഓസാനഗാഥായ തിണ്ണമ്പി സുഖാനം ആഗമനകാരണേന സദ്ധിം ഓസാനസുഖം ദസ്സേതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭിദുരസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. അട്ഠമേ ഭിദുരായന്തി ഭിദുരോ അയം. കായോതി രൂപകായോ. സോ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കേസാദീനഞ്ച സമൂഹട്ഠേന, ഏവം കുച്ഛിതാനം ജേഗുച്ഛാനം ആയോ ഉപ്പത്തിദേസോതിപി കായോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ആയന്തി ഏത്ഥാതി ആയോ. കേ ആയന്തി? കുച്ഛിതാ കേസാദയോ. ഇതി കുച്ഛിതാനം ആയോതിപി കായോ. അത്ഥതോ പന ചതുസന്തതിവസേന പവത്തമാനാനം ഭൂതുപാദായധമ്മാനം പുഞ്ജോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖവേ, അയം ചതുമഹാഭൂതമയോ രൂപകായോ ഭിദുരോ ഭേദനസീലോ ഭേദനസഭാവോ ഖണേ ഖണേ വിദ്ധംസനസഭാവോതി. ‘‘ഭിന്ദരായ’’ന്തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. വിഞ്ഞാണന്തി തേഭൂമകം കുസലാദിചിത്തം. വചനത്ഥോ പന – തം തം ആരമ്മണം വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. യഞ്ഹി സഞ്ജാനനപജാനനവിധുരം ആരമ്മണവിജാനനം ഉപലദ്ധി, തം വിഞ്ഞാണം. വിരാഗധമ്മന്തി വിരജ്ജനധമ്മം, പലുജ്ജനസഭാവന്തി അത്ഥോ. സബ്ബേ ഉപധീതി ഖന്ധൂപധി, കിലേസൂപധി, അഭിസങ്ഖാരൂപധി, പഞ്ചകാമഗുണൂപധീതി ഏതേ ‘‘ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖ’’ന്തി ഉപധിസഞ്ഞിതാ സബ്ബേപി ഉപാദാനക്ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരപഞ്ചകാമഗുണധമ്മാ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ, ഉദയബ്ബയപ്പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ, ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വിധാ വിപരിണാമേതബ്ബസഭാവതായ പകതിവിജഹനട്ഠേന വിപരിണാമധമ്മാ. ഏവമേത്ഥ അനിച്ചദസ്സനസുഖതായ രൂപധമ്മേ വിഞ്ഞാണഞ്ച വിസും ഗഹേത്വാ പുന ഉപധിവിഭാഗേന സബ്ബേപി തേഭൂമകധമ്മേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ അനിച്ചദുക്ഖാനുപസ്സനാമുഖേന തഥാബുജ്ഝനകാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന സമ്മസനചാരോ.കഥിതോ. കാമഞ്ചേത്ഥ ലക്ഖണദ്വയമേവ പാളിയം ആഗതം, ‘‘യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) പന വചനതോ ദുക്ഖലക്ഖണേനേവ അനത്തലക്ഖണമ്പി ദസ്സിതമേവാതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥായം ഉപധീസു ഭയം ദിസ്വാതി ഉപധീസു ഭയതുപട്ഠാനഞാണവസേന ഭയം ദിസ്വാ, തേസം ഭായിതബ്ബതം പസ്സിത്വാ. ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനം ദസ്സേതി. ഭയതുപട്ഠാനഞാണമേവ ഹി വിഭജിത്വാ വിസേസവസേന ആദീനവാനുപസ്സനാ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാതി ച വുച്ചതി. ജാതിമരണമച്ചഗാതി ഏവം സമ്മസന്തോ വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗേന ഘടേത്വാ മഗ്ഗപരമ്പരായ അരഹത്തം പത്തോ ജാതിമരണം അതീതോ നാമ ഹോതി. കഥം? സമ്പത്വാ പരമം സന്തിന്തി പരമം ഉത്തമം അനുത്തരം സന്തിം സബ്ബസങ്ഖാരൂപസമം നിബ്ബാനം അധിഗന്ത്വാ. ഏവംഭൂതോ ച കാലം കങ്ഖതി ഭാവിതത്തോതി ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം വസേന ഭാവനാഭിസമയനിപ്ഫത്തിയാ ഭാവിതകായസീലചിത്തപഞ്ഞത്താ ഭാവിതത്തോ മരണം ജീവിതഞ്ച അനഭിനന്ദന്തോ കേവലം അത്തനോ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനകാലം കങ്ഖതി ഉദിക്ഖതി, ന തസ്സ കത്ഥചി പത്ഥനാ ഹോതീതി. തേനാഹ –

‘‘നാഭിനന്ദാമി മരണം, നാഭിനന്ദാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൬൦൬);

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ധാതുസോസംസന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. നവമേ ധാതുസോതി ധാതുതോ. ധാതൂതി ച അജ്ഝാസയധാതു അജ്ഝാസയസഭാവോ അധിപ്പേതോ, യോ അധിമുത്തീതിപി വുച്ചതി. സംസന്ദന്തീതി തായ ധാതുസഭാഗതായ യഥാധാതു യഥാഅജ്ഝാസയം അല്ലീയന്തി ഏകതോ ഹോന്തി. സമേന്തീതി തായ ഏവ സമാനജ്ഝാസയതായ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ സമാഗച്ഛന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭജന്തി ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനോ രുചിഭാവഖന്തിദിട്ഠിയോ വാ തത്ഥ തത്ഥ സമേ കരോന്താ പവത്തന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാതി ഹീനേ കാമഗുണാദികേ അധിമുത്തി ഏതേസന്തി ഹീനാധിമുത്തികാ, ഹീനജ്ഝാസയാ. കല്യാണാധിമുത്തികാതി കല്യാണേ നേക്ഖമ്മാദികേ അധിമുത്തി ഏതേസന്തി കല്യാണാധിമുത്തികാ, പണീതജ്ഝാസയാ. സചേ ഹി ആചരിയുപജ്ഝായാ ന സീലവന്തോ, അന്തേവാസികസദ്ധിവിഹാരികാ ച സീലവന്തോ, തേ ആചരിയുപജ്ഝായേപി ന ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനോ സദിസേ സാരുപ്പഭിക്ഖൂയേവ ഉപസങ്കമന്തി. സചേ പന ആചരിയുപജ്ഝായാ സീലവന്തോ, ഇതരേ ന സീലവന്തോ, തേപി ന ആചരിയുപജ്ഝായേ ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനോ സദിസേ ഹീനാധിമുത്തികേയേവ ഉപസങ്കമന്തി. ഏവം ഉപസങ്കമനം പന ന കേവലം ഏതരഹി ഏവ, അഥ ഖോ അതീതാനാഗതേപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അതീതമ്പി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. സങ്ഖേപതോ സംകിലേസധമ്മേസു അഭിനിവിട്ഠാ ഹീനാധിമുത്തികാ, വോദാനധമ്മേസു അഭിനിവിട്ഠാ കല്യാണാധിമുത്തികാ.

ഇദം പന ദുസ്സീലാനം ദുസ്സീലസേവനമേവ, സീലവന്താനം സീലവന്തസേവനമേവ, ദുപ്പഞ്ഞാനം ദുപ്പഞ്ഞസേവനമേവ, പഞ്ഞവന്താനം പഞ്ഞവന്തസേവനമേവ കോ നിയാമേതീതി? അജ്ഝാസയധാതു നിയാമേതി. സമ്ബഹുലാ കിര ഭിക്ഖൂ ഏകസ്മിം ഗാമേ ഭിക്ഖാചാരം ചരന്തി. തേ മനുസ്സാ ബഹും ഭത്തം ആഹരിത്വാ പത്താനി പൂരേത്വാ ‘‘യഥാസഭാഗം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസും. ഭിക്ഖൂ ആഹംസു ‘‘ആവുസോ, മനുസ്സാ ധാതുസംയുത്തകമ്മേ പയോജേന്തീ’’തി. ഏവം അജ്ഝാസയധാതു നിയാമേതീതി. ധാതുസംയുത്തേന അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ – ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതസ്മിഞ്ഹി ഗിലാനസേയ്യായ നിപന്നോ ഭഗവാ ആരക്ഖത്ഥായ പരിവാരേത്വാ വസന്തേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദീസു ഏകമേകം അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം ചങ്കമന്തം ഓലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തം സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ചങ്കമന്തന്തി. ഏവം, ഭന്തേ. സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹാപഞ്ഞാ’’തി (സം. നി. ൨.൯൯) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ഗാഥാസു സംസഗ്ഗാതി സംകിലേസതോ സഹവാസാദിവസേന സമായോഗതോ, അഥ വാ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ, സവനസംസഗ്ഗോ, സമുല്ലാപസംസഗ്ഗോ, സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ, കായസംസഗ്ഗോതി ഏവം പഞ്ചവിധേ സംസഗ്ഗേ യതോ കുതോചി സംസഗ്ഗതോ. വനഥോ ജാതോതി കിലേസോ ഉപ്പന്നോ മഗ്ഗേന അസമൂഹതോ. അസംസഗ്ഗേന ഛിജ്ജതീതി സംസഗ്ഗപടിക്ഖേപേന കായവിവേകാദിനാ പുബ്ബഭാഗേ ഛിജ്ജിത്വാ പുന അച്ചന്താസംസഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിവേകേന ഛിജ്ജതി പഹീയതി. ഏത്താവതാ സങ്ഖേപതോ ഹീനാധിമുത്തിയാ സമുദയോ അത്ഥങ്ഗമോ ച ദസ്സിതോ ഹോതി.

യസ്മാ പന തേ സംസഗ്ഗാ തേ ച കിലേസാ കോസജ്ജവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ വഡ്ഢന്തി ച, ന വീരിയാരമ്ഭവസേന, തസ്മാ ഹീനാധിമുത്തികേ കുസീതപുഗ്ഗലേ വജ്ജേത്വാ കല്യാണാധിമുത്തികേ ആരദ്ധവീരിയേ സേവന്തേന അസംസഗ്ഗേന സംസഗ്ഗജോ വനഥോ ഛിന്ദിതബ്ബോതി യഥാവുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ കുസീതസേവനായ താവ ആദീനവം പകാസേതും ‘‘പരിത്തം ദാരു’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പരിത്തം ദാരുന്തി ഖുദ്ദകം കട്ഠമയം കുല്ലം. യഥാ സീദേ മഹണ്ണവേതി യഥാ ഖുദ്ദകം കുല്ലം ആരുഹിത്വാ മഹാസമുദ്ദം തരിതുകാമോ തീരം അപ്പത്വാ സമുദ്ദമജ്ഝേയേവ സീദേയ്യ, പതിത്വാ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖോ ഭവേയ്യ. ഏവം കുസീതം ആഗമ്മ, സാധുജീവീപി സീദതീതി ഏവമേവ കുസീതം വീരിയാരമ്ഭരഹിതം കിലേസവസികം പുഗ്ഗലം നിസ്സായ തേന കതസംസഗ്ഗോ സാധുജീവീപി പരിസുദ്ധാജീവോ പരിസുദ്ധസീലോപി സമാനോ ഹീനസംസഗ്ഗതോ ഉപ്പന്നേഹി കാമവിതക്കാദീഹി ഖജ്ജമാനോ പാരം ഗന്തും അസമത്ഥോ സംസാരണ്ണവേയേവ സീദതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം അനത്ഥാവഹോ കുസീതസംസഗ്ഗോ, തസ്മാ തം ആഗമ്മ ആലസിയാനുയോഗേന കുച്ഛിതം സീദതീതി കുസീതം. തതോ ഏവ ഹീനവീരിയം നിബ്ബീരിയം അകല്യാണമിത്തം പരിവജ്ജേയ്യ. ഏകന്തേനേവ പന കായവിവേകാദീനഞ്ചേവ തദങ്ഗവിവേകാദീനഞ്ച വസേന പവിവിത്തേഹി, തതോ ഏവ കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയേഹി പരിസുദ്ധേഹി നിബ്ബാനം പടിപേസിതത്തഭാവതോ പഹിതത്തേഹി ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനാനം വസേന ഝായനതോ ഝായീഹി സബ്ബകാലം പഗ്ഗഹിതവീരിയതായ ആരദ്ധവീരിയേഹി പണ്ഡിതേഹി സപ്പഞ്ഞേഹിയേവ സഹ ആവസേയ്യ സംവസേയ്യാതി.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പരിഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. ദസമേ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി അവുദ്ധിയാ ഭവന്തി, മഗ്ഗാധിഗമസ്സ പരിപന്ഥായ ഹോന്തി. അധിഗതസ്സ പന മഗ്ഗസ്സ പരിഹാനി നാമ നത്ഥി. ‘‘തയോ ധമ്മാ’’തി ധമ്മാധിട്ഠാനവസേന ഉദ്ദിട്ഠധമ്മേ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വിഭജന്തോ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേഖോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കമ്മം ആരമിതബ്ബതോ ആരാമോ ഏതസ്സാതി കമ്മാരാമോ. കമ്മേ രതോതി കമ്മരതോ. കമ്മാരാമതം കമ്മാഭിരതിം അനുയുത്തോ പയുത്തോതി കമ്മാരാമതമനുയുത്തോ. തത്ഥ കമ്മം നാമ ഇതികത്തബ്ബം കമ്മം, സേയ്യഥിദം – ചീവരവിചാരണം, ചീവരകരണം, ഉപത്ഥമ്ഭനം, പത്തത്ഥവികം, അംസബന്ധനം, കായബന്ധനം, ധമകരണം, ആധാരകം, പാദകഥലികം, സമ്മജ്ജനീതി ഏവമാദീനം ഉപകരണാനം കരണം, യഞ്ച വിഹാരേ ഖണ്ഡഫുല്ലാദിപടിസങ്ഖരണം. ഏകച്ചോ ഹി ഏതാനി കരോന്തോ സകലദിവസം ഏതാനേവ കരോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. യോ പന ഏതേസം കരണവേലായമേവ ഏതാനി കരോതി, ഉദ്ദേസവേലായം ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹാതി, സജ്ഝായവേലായം സജ്ഝായതി, ചേതിയങ്ഗണവത്താദികരണവേലായം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി കരോതി, മനസികാരവേലായം മനസികാരം കരോതി സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനേ വാ പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനേ വാ, ന സോ കമ്മാരാമോ നാമ. തസ്സ തം –

‘‘യാനി ഖോ പന താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിംകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതി അനലസോ, തത്രുപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതു’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൫; അ. നി. ൧൦.൧൮) –

ആദിനാ സത്ഥാരാ അനുഞ്ഞാതകരണമേവ ഹോതി.

ഭസ്സാരാമോതി യോ ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തരാജകഥാദിവസേന രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേതി, അയം ഭസ്സേ പരിയന്തകാരീ ന ഹോതീതി ഭസ്സാരാമോ നാമ. യോ പന രത്തിമ്പി ദിവാപി ധമ്മം കഥേതി, പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, അയം അപ്പഭസ്സോ ഭസ്സേ പരിയന്തകാരീയേവ. കസ്മാ? ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം – ധമ്മീ വാ കഥാ, അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൭൩) വുത്തവിധിംയേവ പടിപന്നോതി.

നിദ്ദാരാമോതി യോ യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം, പസ്സസുഖം, മിദ്ധസുഖം അനുയുഞ്ജതി, യോ ച ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി ഠിതോപി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ നിദ്ദായതി, അയം നിദ്ദാരാമോ നാമ. യസ്സ പന കരജകായഗേലഞ്ഞേന ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, നായം നിദ്ദാരാമോ, തേനേവാഹ –

‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭).

ഏത്ഥ ച പുഥുജ്ജനകല്യാണകോപി സേഖോത്വേവ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ തസ്സ സബ്ബസ്സപി വിസേസാധിഗമസ്സ ഇതരേസം ഉപരി വിസേസാധിഗമസ്സ ച പരിഹാനായ വത്തന്തീതി വേദിതബ്ബം. സുക്കപക്ഖസ്സ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

ഗാഥാസു ഉദ്ധതോതി ചിത്തവിക്ഖേപകരേന ഉദ്ധച്ചേന ഉദ്ധതോ അവൂപസന്തോ. അപ്പകിച്ചസ്സാതി അനുഞ്ഞാതസ്സപി വുത്തപ്പകാരസ്സ കിച്ചസ്സ യുത്തപ്പയുത്തകാലേയേവ കരണതോ അപ്പകിച്ചോ അസ്സ ഭവേയ്യ. അപ്പമിദ്ധോതി ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായാ’’തിആദിനാ വുത്തജാഗരിയാനുയോഗേന നിദ്ദാരഹിതോ അസ്സ. അനുദ്ധതോതി ഭസ്സാരാമതായ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തവിക്ഖേപസ്സ അഭസ്സാരാമോ ഹുത്വാ പരിവജ്ജനേന ന ഉദ്ധതോ വൂപസന്തചിത്തോ, സമാഹിതോതി അത്ഥോ. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇതി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമദുതിയപഞ്ചമഛട്ഠസത്തമഅട്ഠമനവമേസു സുത്തേസു വട്ടം കഥിതം, ഇതരേസു വട്ടവിവട്ടം.