൩. തികനിപാതോ

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. മൂലസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. തികനിപാതസ്സ പഠമേ തീണീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇമാനീതി അഭിമുഖീകരണം. അകുസലമൂലാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തത്ഥ അകുസലാനി ച താനി മൂലാനി ചാതി അകുസലമൂലാനി. അഥ വാ അകുസലാനം ഹേതുപച്ചയപഭവജനകസമുട്ഠാപകനിബ്ബത്തകട്ഠേന മൂലാനി ചാതി അകുസലമൂലാനി, അകുസലധമ്മാനം കാരണാനീതി അത്ഥോ. കാരണഞ്ഹി യഥാ ഹിനോതി ഏതസ്മാ ഫലം പവത്തതീതി ഹേതു, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതീതി പച്ചയോ, പഭവതി ഏതസ്മാതി പഭവോ, അത്തനോ ഫലം ജനേതീതി ജനകം, സമുട്ഠാപേതീതി സമുട്ഠാപകം, നിബ്ബത്തേതീതി നിബ്ബത്തകന്തി ച വുച്ചതി. ഏവം പതിട്ഠട്ഠേന മൂലന്തി, തസ്മാ അകുസലമൂലാനീതി അകുസലാനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനാനി, കാരണാനീതി വുത്തം ഹോതി.

കേചി പന ‘‘സാലിആദീനം സാലിബീജാദീനി വിയ മണിപ്പഭാദീനം മണിവണ്ണാദയോ വിയ ച അകുസലാനം അകുസലഭാവസാധകോ ലോഭാദീനം മൂലട്ഠോ’’തി വദന്തി. ഏവം സന്തേ അകുസലചിത്തസമുട്ഠാനരൂപേസു തേസം ഹേതുപച്ചയഭാവോ ന സിയാ. ന ഹി താനി തേസം അകുസലഭാവം സാധേന്തി, ന ച പച്ചയാ ന ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.പച്ചയനിദ്ദേസ.൧).

അഹേതുകസ്സ ച മോഹസ്സ അകുസലഭാവോ ന സിയാ അകുസലഭാവസാധകസ്സ മൂലന്തരസ്സ അഭാവതോ. അഥാപി സിയാ ലോഭാദീനം സഭാവസിദ്ധോ അകുസലാദിഭാവോ, തംസമ്പയുത്താനം പന ലോഭാദിപടിബദ്ധോതി. ഏവമ്പി യഥാ ലോഭാദീനം, ഏവം അലോഭാദീനമ്പി സഭാവസിദ്ധോ കുസലാദിഭാവോതി അലോഭാദയോ കുസലാ ഏവ സിയും, ന അബ്യാകതാ, ന ച ഹോന്തി. തസ്മാ യഥാ സമ്പയുത്തേസു, ഏവം മൂലേസുപി കുസലാദിഭാവോ പരിയേസിതബ്ബോ. യോനിസോമനസികാരാദികോ വിയ ഹി കുസലഭാവസ്സ, അയോനിസോമനസികാരാദികോ അകുസലഭാവസ്സ കാരണന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവം അകുസലഭാവസാധനവസേന ലോഭാദീനം മൂലട്ഠം അഗ്ഗഹേത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനവസേന ഗയ്ഹമാനേ ന കോചി ദോസോ. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരൂള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി സുപ്പതിട്ഠിതാ, ഹേതുരഹിതാ പന തിലബീജകാദിസേവാലാ വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതാതി ഹേതുആദിഅത്ഥേന അകുസലാനം ഉപകാരകത്താ മൂലാനീതി അകുസലമൂലാനി. യസ്മാ പന മൂലേന മുത്തോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ നത്ഥി, തസ്മാ തീഹി മൂലേഹി സബ്ബോ അകുസലരാസി പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

താനി അകുസലമൂലാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ലോഭാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. തത്ഥ പന തതിയമഗ്ഗവജ്ഝാ ലോഭാദയോ ആഗതാ, ഇധ പന അനവസേസാതി അയമേവ വിസേസോ.

ഗാഥായം പാപചേതസന്തി അകുസലധമ്മസമായോഗതോ ലാമകചിത്തം. ഹിംസന്തീതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേ ആയതിം വിപാകക്ഖണേ ച വിബാധേന്തി. അത്തസമ്ഭൂതാതി അത്തനി ജാതാ. തചസാരന്തി ഗണ്ഠിതം, വേളുന്തി അത്ഥോ. സമ്ഫലന്തി അത്തനോ ഫലം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഖദിരസീസപാദയോ വിയ അന്തോസാരോ അഹുത്വാ ബഹിസാരതായ തചസാരന്തി ലദ്ധനാമം വേളുആദിം യഥാ അത്തസമ്ഭൂതമേവ ഫലം ഹിംസതി വിനാസേതി, ഏവമേവ അന്തോ സീലാദിസാരരഹിതം ലാമകചിത്തം പുഗ്ഗലം അത്തസമ്ഭൂതായേവ ലോഭാദയോ വിനാസേന്തീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയേ ധാതുയോതി അത്തനോ ഫലസ്സ സഭാവസ്സ ച ധാരണട്ഠേന ധാതുയോ. യഞ്ചേത്ഥ ഫലനിബ്ബത്തകം, തം അത്തനോ ഫലസ്സ സഭാവസ്സ ച, ഇതരം സഭാവസ്സേവ ധാരണട്ഠേന ധാതു. രൂപധാതൂതി രൂപഭവോ. ധാതുയാ ആഗതട്ഠാനേ ഭവേന പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം, ഭവസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ധാതുയാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബന്തി ഇധ ഭവേന പരിച്ഛേദോ കഥിതോ. തസ്മാ –

‘‘കതമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ? ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൮൯) –

ഏവം വുത്താ രൂപാവചരധമ്മാ രൂപധാതു. അരൂപധാതൂതി അരൂപഭവോ. ഇധാപി ഭവേന പരിച്ഛേദോ കഥിതോതി –

‘‘കതമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാ? ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ, ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ, ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ, ഇമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൯൧) –

ഏവം വുത്താ അരൂപാവചരധമ്മാ അരൂപധാതു. നിരോധധാതൂതി നിബ്ബാനം വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – രൂപസഹിതാ, രൂപപടിബദ്ധാ, ധമ്മപ്പവത്തി രൂപധാതു, പഞ്ചവോകാരഭവോ, ഏകവോകാരഭവോ ച, തേന സകലോ കാമഭവോ രൂപഭവോ ച സങ്ഗഹിതോ. രൂപരഹിതാ ധമ്മപ്പവത്തി അരൂപധാതു, ചതുവോകാരഭവോ, തേന അരൂപഭവോ സങ്ഗഹിതോ. ഇതി ദ്വീഹി പദേഹി തയോ ഭവാ സബ്ബാ സംസാരപ്പവത്തി ദസ്സിതാ. തതിയപദേന പന അസങ്ഖതധാതുയേവ സങ്ഗഹിതാതി മഗ്ഗഫലാനി ഇധ തികവിനിമുത്തധമ്മാ നാമ ജാതാ. കേചി പന ‘‘രൂപധാതൂതി രൂപസഭാവാ ധമ്മാ, അരൂപധാതൂതി അരൂപസഭാവാ ധമ്മാതി പദദ്വയേന അനവസേസതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ’’തി. ‘‘രൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ രൂപധാതു, അരൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ അരൂപധാതൂ’’തി ച വദന്തി, തം സബ്ബം ഇധ നാധിപ്പേതം. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു രൂപധാതും പരിഞ്ഞായാതി രൂപപടിബദ്ധധമ്മപവത്തിം ഞാതപരിഞ്ഞാദീഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. ആരുപ്പേസു അസണ്ഠിതാതി അരൂപാവചരധമ്മേസു ഭവരാഗവസേന ഭവദിട്ഠിവസേന ച ന പതിട്ഠിതാ അനല്ലീനാ. ‘‘അരൂപേസു അസണ്ഠിതാ’’തി ച പഠന്തി, സോ ഏവ അത്ഥോ. ഏത്താവതാ തേഭൂമകധമ്മാനം പരിഞ്ഞാ വുത്താ. നിരോധേ യേ വിമുച്ചന്തീതി യേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണഭൂതേ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലവസേന സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധീഹി അനവസേസകിലേസതോ വിമുച്ചന്തി. തേ ജനാ മച്ചുഹായിനോതി തേ ഖീണാസവജനാ മരണം സമതീതാ.

ഏവം ധാതുത്തയസമതിക്കമേന അമതാധിഗമം ദസ്സേത്വാ ‘‘അയഞ്ച പടിപദാ മയാ ഗതമഗ്ഗോ ച തുമ്ഹാകം ദസ്സിതോ’’തി തത്ഥ നേസം ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കായേനാതി നാമകായേന മഗ്ഗഫലേഹി. ഫുസയിത്വാതി പത്വാ. നിരൂപധിന്തി ഖന്ധാദിസബ്ബൂപധിരഹിതം. ഉപധിപ്പടിനിസ്സഗ്ഗന്തി തേസംയേവ ച ഉപധീനം പടിനിസ്സജ്ജനകാരണം. നിബ്ബാനസ്സ ഹി മഗ്ഗഞാണേന സച്ഛികിരിയായ സബ്ബേ ഉപധയോ പടിനിസ്സട്ഠാ ഹോന്തീതി തം തേസം പടിനിസ്സജ്ജനകാരണം. സച്ഛികത്വാതി കാലേന കാലം ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനേന അത്തപച്ചക്ഖം കത്വാ അനാസവോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തമേവ അസോകം വിരജം നിബ്ബാനപദം ദേസേതി. തസ്മാ തദധിഗമായ ഉസ്സുക്കം കാതബ്ബന്തി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഠമവേദനാസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. തതിയേ വേദനാതി ആരമ്മണരസം വേദിയന്തി അനുഭവന്തീതി വേദനാ. താ വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘സുഖാ വേദനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുഖ-സദ്ദോ അത്ഥുദ്ധാരവസേന ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ദുക്ഖ-സദ്ദോ പന ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; വിഭ. ൧൯൦) ദുക്ഖവത്ഥുസ്മിം ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം ദുക്ഖം ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) ദുക്ഖാരമ്മണേ. ‘‘ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൭) ദുക്ഖപച്ചയേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരാ അക്ഖാനേന പാപുണിതും, യാവ ദുക്ഖാ നിരയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൦) ദുക്ഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൨; ധ. സ. ൧൬൫) ദുക്ഖവേദനായം. ഇധാപി ദുക്ഖവേദനായമേവ.

വചനത്ഥതോ പന സുഖയതീതി സുഖാ. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖാ. ന ദുക്ഖാ ന സുഖാതി അദുക്ഖമസുഖാ, മകാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. താസു ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ സുഖാ, അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ ദുക്ഖാ, ഉഭയവിപരീതാനുഭവനലക്ഖണാ അദുക്ഖമസുഖാ. തസ്മാ സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തി പാകടാ, ന അദുക്ഖമസുഖായ. യദാ ഹി സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, സകലസരീരം ഭേന്തം മദ്ദന്തം ഫരമാനം സതധോതസപ്പിം ഖാദാപേന്തം വിയ, സതപാകതേലം മക്ഖേന്തം വിയ, ഘടസഹസ്സേന പരിളാഹം നിബ്ബാപയമാനം വിയ ച ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി വാചം നിച്ഛാരയമാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. യദാ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, സകലസരീരം ഖോഭേന്തം മദ്ദന്തം ഫരമാനം തത്തഫാലം പവേസേന്തം വിയ വിലീനതമ്ബലോഹം ആസിഞ്ചന്തം വിയ ച ‘‘അഹോ ദുക്ഖം, അഹോ ദുക്ഖ’’ന്തി വിപ്പലാപേന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തി പാകടാ.

അദുക്ഖമസുഖാ പന ദുബ്ബിജാനാ ദുദ്ദീപനാ അന്ധകാരാ അവിഭൂതാ. സാ സുഖദുക്ഖാനം അപഗമേ സാതാസാതപടിപക്ഖവസേന മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ നയതോ ഗണ്ഹന്തസ്സേവ പാകടാ ഹോതി. യഥാ കിം? യഥാ പുബ്ബാപരം സപംസുകേ പദേസേ ഉപചരിതമഗ്ഗവസേന പിട്ഠിപാസാണേ മിഗേന ഗതമഗ്ഗോ, ഏവം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേസു സുഖദുക്ഖാനുഭവനേനപി മജ്ഝത്താരമ്മണാനുഭവനഭാവേന വിഞ്ഞായതി. മജ്ഝത്താരമ്മണഗ്ഗഹണം പിട്ഠിപാസാണഗമനം വിയ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണഗ്ഗഹണാഭാവതോ. യഞ്ച തത്രാനുഭവനം, സാ അദുക്ഖമസുഖാതി.

ഏവമേത്ഥ സുഖദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖഭാവേന തിധാ വുത്താപി കത്ഥചി സുഖദുക്ഖഭാവേന ദ്വിധാ വുത്താ. യഥാഹ – ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ, പരിയായേന സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൯). കത്ഥചി തിസ്സോപി വിസും വിസും സുഖദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖഭാവേന ‘‘സുഖാ വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ, ദുക്ഖാ വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). കത്ഥചി സബ്ബാപി ദുക്ഖഭാവേന. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯).

തത്ഥ സിയാ – യദി തിസ്സോ വേദനാ യഥാ ഇധ വുത്താ, അഞ്ഞേസു ച ഏദിസേസു സുത്തേസു അഭിധമ്മേ ച ഏവം അവത്വാ കസ്മാ ഏവം വുത്തം ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി, ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ’’തി ച? സന്ധായഭാസിതമേതം, തസ്മാ സാ പരിയായദേസനാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സങ്ഖാരാനിച്ചതം, ആനന്ദ, മയാ സന്ധായ ഭാസിതം സങ്ഖാരവിപരിണാമതം, ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൫൯).

‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേനാ’’തി ച (സം. നി. ൪.൨൫൯).

ഏത്ഥ ഹി സുഖാ അദുക്ഖമസുഖാതി ഇമാസം ദ്വിന്നം വേദനാനം നിപ്പരിയായേന ദുക്ഖഭാവോ നത്ഥി, വേനേയ്യജ്ഝാസയേന പന തത്ഥ നിച്ഛന്ദദസ്സനത്ഥം പരിയായേന ദുക്ഖഭാവോ വുത്തോതി സാ താദിസീ പരിയായദേസനാ. അയം പന വേദനത്തയദേസനാ സഭാവകഥാതി കത്വാ നിപ്പരിയായദേസനാതി അയമേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘‘ദുക്ഖതാദ്വയവചനതോ പരിയായദേസനാവ വേദനത്തയദേസനാ’’തി. സോ ‘‘മാ ഹേവ’’ന്തിസ്സ വചനീയോ, യസ്മാ ഭഗവതാ സബ്ബാസം വേദനാനം ദുക്ഖഭാവോ അധിപ്പായവസേന വുത്തോ ‘‘സങ്ഖാരാനിച്ചതം, ആനന്ദ, മയാ സന്ധായ ഭാസിതം സങ്ഖാരവിപരിണാമതം ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി. യദി പനേത്ഥ വേദനത്തയദേസനാ പരിയായദേസനാ സിയാ, ‘‘ഇദം മയാ സന്ധായ ഭാസിതം തിസ്സോ വേദനാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന പനേതം വുത്തം.

അപിചായമേവ വത്തബ്ബോ ‘‘കോ, പനാവുസോ, വേദനത്തയദേസനായ അധിപ്പായോ’’തി? സചേ വദേയ്യ ‘‘മുദുകാ ദുക്ഖാ വേദനാ സുഖാ, അധിമത്താ ദുക്ഖാ, മജ്ഝിമാ അദുക്ഖമസുഖാതി വേനേയ്യജ്ഝാസയേന വുത്താ. താസു ഹി ന സത്താനം സുഖാദിവഡ്ഢീ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ – കോ പനാവുസോ ദുക്ഖവേദനായ സഭാവോ, യേന ‘‘സബ്ബാ വേദനാ ദുക്ഖാ’’തി വുച്ചേയ്യും? യദി യായ ഉപ്പന്നായ സത്താ വിയോഗമേവ ഇച്ഛന്തി, സോ ദുക്ഖവേദനായ സഭാവോ. യായ ച പന ഉപ്പന്നായ സത്താ അവിയോഗമേവ ഇച്ഛന്തി, യായ ന ഉഭയം ഇച്ഛന്തി, സാ കഥം ദുക്ഖവേദനാ സിയാ? അഥ യാ അത്തനോ നിസ്സയസ്സ ഉപഘാതകാരീ, സാ ദുക്ഖാ. യാ അനുഗ്ഗഹകാരീ, സാ കഥം ദുക്ഖാ സിയാ. അഥ പന യദരിയാ ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി, സോ ദുക്ഖവേദനായ സഭാവോ, സങ്ഖാരദുക്ഖതായ വേദനം അരിയാ ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി, സാ ച അഭിണ്ഹസഭാവാതി കഥം താസം വേദനാനം മുദുമജ്ഝിമാധിമത്തദുക്ഖഭാവോ സിയാ? യദി ച സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ഏവ വേദനാനം ദുക്ഖഭാവോ സിയാ, ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖതായോ ദുക്ഖദുക്ഖതാ, വിപരിണാമദുക്ഖതാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) അയം ദുക്ഖതാനം വിഭാഗദേസനാ നിപ്പയോജനാ സിയാ. തഥാ ച സതി സുത്തമേവ പടിബാഹിതം സിയാ, പുരിമേസു ച തീസു രൂപാവചരജ്ഝാനേസു മുദുകാ ദുക്ഖാ വേദനാതി ആപജ്ജതി സുഖവേദനാവചനതോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനേ അരൂപജ്ഝാനേസു ച മജ്ഝിമാ, അദുക്ഖമസുഖവേദനാവചനതോ. ഏവം സന്തേ പുരിമാ തിസ്സോ രൂപാവചരസമാപത്തിയോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ അരൂപസമാപത്തീഹി ച സന്തതരാതി ആപജ്ജതി. കഥം വാ സന്തതരപ്പണീതതരാസു സമാപത്തീസു ദുക്ഖവേദനായ അധികഭാവോ യുജ്ജതി? തസ്മാ വേദനത്തയദേസനായ പരിയായദേസനാഭാവോ ന യുത്തോതി.

യം പന വുത്തം ‘‘ദുക്ഖേ സുഖന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ’’തി (അ. നി. ൪.൪൯; പടി. മ. ൧.൨൩൬), തം കഥന്തി? വിപരിണാമദുക്ഖതായ സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ച യഥാഭൂതാനവബോധേന യാ ഏകന്തതോ സുഖസഞ്ഞാ, യാ ച ദുക്ഖനിമിത്തേ സുഖനിമിത്തസഞ്ഞാ, തം സന്ധായ വുത്തം. ഏവമ്പി ‘‘സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി (ഇതിവു. ൫൩) ഇദം പന കഥന്തി? ഇദം പന വിപരിണാമദസ്സനേ സന്നിയോജനത്ഥം വുത്തം തസ്സ തത്ഥ വിരാഗുപ്പത്തിയാ ഉപായഭാവതോ സുഖവേദനായ ബഹുദുക്ഖാനുഗതഭാവതോ ച. തഥാ ഹി ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവതോ അനേകേഹി ദുക്ഖധമ്മേഹി അനുബദ്ധത്താ ച പണ്ഡിതാ സുഖമ്പി ദുക്ഖമിച്ചേവ പടിപന്നാ.

ഏവമ്പി നത്ഥേവ സുഖാ വേദനാ, സുഖഹേതൂനം നിയമാഭാവതോ. യേ ഹി സുഖവേദനായ ഹേതുസമ്മതാ ഘാസച്ഛാദനാദയോ, തേ ഏവ അധിമത്തം അകാലേ ച പടിസേവിയമാനാ ദുക്ഖവേദനായ ഹേതുഭാവമാപജ്ജന്തി. ന ച യേനേവ ഹേതുനാ സുഖം, തേനേവ ദുക്ഖന്തി യുത്തം വത്തും. തസ്മാ ന തേ സുഖഹേതൂ, ദുക്ഖന്തരാപഗമേ പന അവിഞ്ഞൂനം സുഖസഞ്ഞാ യഥാ ചിരതരം ഠാനാദിഇരിയാപഥസമങ്ഗീ ഹുത്വാ തദഞ്ഞഇരിയാപഥസമായോഗേ മഹന്തഞ്ച ഭാരം വഹതോ ഭാരനിക്ഖേപേ ചേവ വൂപസമേ ച, തസ്മാ നത്ഥേവ സുഖന്തി? തയിദം സമ്മദേവ സുഖഹേതും അപരിഞ്ഞായ തസ്സ നിയമാഭാവപരികപ്പനം. ആരമ്മണമത്തമേവ ഹി കേവലം സുഖഹേതും മനസികത്വാ ഏവം വുത്തം, അജ്ഝത്തികസരീരസ്സ അവത്ഥാവിസേസം സമുദിതം പന ഏകജ്ഝം തദുഭയം സുഖാദിഹേതൂതി വേദിതബ്ബം. യാദിസഞ്ച തദുഭയം സുഖവേദനായ ഹേതു, താദിസം ന കദാചിപി ദുക്ഖവേദനായ ഹേതു ഹോതീതി വവത്ഥിതാ ഏവ സുഖാദിഹേതു. യഥാ നാമ തേജോധാതു സാലിയവഡാകസസ്സാദീനം യാദിസമവത്ഥന്തരം പത്വാ സാതമധുരഭാവഹേതു ഹോതി, ന താദിസമേവ പത്വാ കദാചിപി അസാതഅമധുരഭാവഹേതു ഹോതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

ദുക്ഖാപഗമേവ കദാചി സുഖവേദനന്തരം ഉപലബ്ഭതി. തത്ഥ സുഖേയേവ സുഖസഞ്ഞാ, ന ദുക്ഖാപഗമമത്തേ യഥാ അദ്ധാനഗമനപരിസ്സമകിലന്തസ്സ സമ്ബാഹനേ ഇരിയാപഥപരിവത്തനേ ച, അഞ്ഞഥാ കാലന്തരേപി പരിസ്സമാപഗമേ താദിസീ സുഖസഞ്ഞാ സിയാ. ദുക്ഖാപഗമമത്തേ പന സുഖന്തി പരികപ്പനാ വേദനാവിസേസസ്സ അനുപലബ്ഭമാനത്താ. ഏകന്തേനേവ ചേതം ഏവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, യതോ പണീതപ്പണീതാനിയേവ ആരമ്മണാനി മഹതാ ആയാസേന സത്താ അഭിപത്ഥയന്തി, ന ച നേസം യേന കേനചി യഥാലദ്ധമത്തേന പച്ചയേന പതികാരം കാതും സക്കാ തണ്ഹുപ്പാദേനാതി. വേദനാപച്ചയാ ഹി തണ്ഹാഉപാദി, തഥാഭാവേ ച സുഗന്ധമധുരസുഖസമ്ഫസ്സാദിവത്ഥൂനം ഇതരീതരഭാവേന സുഖവിസേസസഞ്ഞാ ജായമാനാ കതമസ്സ ദുക്ഖവിസേസസ്സ അപഗമനേ ഘാനജിവ്ഹാകായദ്വാരേസു, സോതദ്വാരേ ച ദിബ്ബസങ്ഗീതസദിസപഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസദ്ദാവധാരണേ. തസ്മാ ന ദുക്ഖവേദനായമേവ ദുക്ഖന്തരാപഗമേ സുഖസഞ്ഞാ, നാപി കേവലേ ദുക്ഖാപഗമമത്തേതി ആഗമതോ യുത്തിതോപി വവത്ഥിതാ തിസ്സോ വേദനാതി ഭഗവതോ വേദനത്തയദേസനാ നീതത്ഥായേവ, ന നേയ്യത്ഥാതി സഞ്ഞാപേതബ്ബം. ഏവഞ്ചേതം ഉപേതി, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ, കമ്മം കത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബോ ‘‘ഗച്ഛ യഥാസുഖ’’ന്തി.

ഏവമേതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖസഭാവവവത്ഥിതലക്ഖണാ ഏവ തിസ്സോ വേദനാ ഭഗവതാ ദേസിതാ. തഞ്ച ഖോ വിപസ്സനാകമ്മികാനം യോഗാവചരാനം വേദനാമുഖേന അരൂപകമ്മട്ഠാനദസ്സനത്ഥം. ദുവിധഞ്ഹി കമ്മട്ഠാനം രൂപകമ്മട്ഠാനം, അരൂപകമ്മട്ഠാനന്തി. തത്ഥ ഭഗവാ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ സങ്ഖേപമനസികാരവസേന വാ വിത്ഥാരമനസികാരവസേന വാ ചതുധാതുവവത്ഥാനാദിവസേന വാ കഥേതി. അരൂപകമ്മട്ഠാനം പന കഥേന്തോ ഫസ്സവസേന വാ വേദനാവസേന വാ ചിത്തവസേന വാ കഥേതി. ഏകച്ചസ്സ ഹി ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ ആവജ്ജതോ തത്ഥ ചിത്തചേതസികാനം പഠമാഭിനിപാതോ ഫസ്സോ തം ആരമ്മണം ഫുസന്തോ ഉപ്പജ്ജമാനോ പാകടോ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ തം ആരമ്മണം അനുഭവന്തീ ഉപ്പജ്ജമാനാ വേദനാ പാകടാ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ തം ആരമ്മണം വിജാനന്തം ഉപ്പജ്ജമാനം വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി. ഇതി തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന യഥാപാകടം ഫസ്സാദിമുഖേന തിധാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതി.

തത്ഥ യസ്സ ഫസ്സോ പാകടോ ഹോതി, സോപി ‘‘ന കേവലം ഫസ്സോവ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം തദേവ ആരമ്മണം അനുഭവമാനാ വേദനാപി ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി, വിജാനമാനം വിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്സ വേദനാ പാകടാ ഹോതി, സോപി ‘‘ന കേവലം വേദനാവ ഉപ്പജ്ജതി, തായ സദ്ധിം ഫുസമാനോ ഫസ്സോപി ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി, വിജാനമാനം വിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്സ വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി, സോപി ‘‘ന കേവലം വിഞ്ഞാണമേവ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം തദേവാരമ്മണം ഫുസമാനോ ഫസ്സോപി ഉപ്പജ്ജതി, അനുഭവമാനാ വേദനാപി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

സോ ‘‘ഇമേ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ കിംനിസ്സിതാ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘വത്ഥുനിസ്സിതാ’’തി പജാനാതി. വത്ഥു നാമ കരജകായോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇദഞ്ച പന മേ വിഞ്ഞാണം ഏത്ഥസിതം ഏത്ഥപടിബദ്ധ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൫; മ. നി. ൨.൨൫൨). സോ അത്ഥതോ ഭൂതാ ചേവ ഉപാദാരൂപാനി ച, ഏവമേത്ഥ വത്ഥു രൂപം, ഫസ്സപഞ്ചമകാ നാമന്തി നാമരൂപമത്തമേവ പസ്സതി. രൂപഞ്ചേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ, നാമം ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി പഞ്ചക്ഖന്ധമത്തം ഹോതി. നാമരൂപവിനിമുത്താ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ, പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം വാ നാമരൂപം നത്ഥി. സോ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കിംഹേതുകാ’’തി ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘അവിജ്ജാദിഹേതുകാ’’തി, തതോ ‘‘പച്ചയോ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച ഇദം, അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി, സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജമത്തമേവാ’’തി സപ്പച്ചയനാമരൂപവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസന്തോ വിചരതി. സോ ‘‘അജ്ജ അജ്ജാ’’തി പടിവേധം ആകങ്ഖമാനോ തഥാരൂപേ സമയേ ഉതുസപ്പായം, പുഗ്ഗലസപ്പായം, ഭോജനസപ്പായം, ധമ്മസ്സവനസപ്പായം വാ ലഭിത്വാ ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോവ വിപസ്സനം മത്ഥകം പാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഏവം ഇമേസം തിണ്ണം ജനാനം യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ഇധ പന ഭഗവാ വേദനാവസേന ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ വേദനാവസേന കഥേസി. തത്ഥ –

‘‘ലക്ഖണഞ്ച അധിട്ഠാനം, ഉപ്പത്തി അനുസയോ തഥാ;

ഠാനം പവത്തികാലോ ച, ഇന്ദ്രിയഞ്ച ദ്വിധാദിതാ’’തി. –

ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം – തത്ഥ ലക്ഖണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അധിട്ഠാനന്തി ഫസ്സോ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ഹി വചനതോ ഫസ്സോ വേദനായ അധിട്ഠാനം. തഥാ ഹി സോ വേദനാധിട്ഠാനഭാവതോ നിച്ചമ്മഗാവീഉപമായ ഉപമിതോ. തത്ഥ സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ സുഖായ വേദനായ അധിട്ഠാനം, ദുക്ഖവേദനീയോ ഫസ്സോ ദുക്ഖായ വേദനായ, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അധിട്ഠാനം, ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ. വേദനാ കസ്സ പദട്ഠാനം? ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി വചനതോ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം അഭിപത്ഥനീയഭാവതോ. സുഖാ വേദനാ താവ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം ഹോതു, ഇതരാ പന കഥന്തി? വുച്ചതേ സുഖസമങ്ഗീപി താവ തംസദിസം തതോ വാ ഉത്തരിതരം സുഖം അഭിപത്ഥേതി, കിമങ്ഗ പന ദുക്ഖസമങ്ഗീഭൂതോ. അദുക്ഖമസുഖാ ച സന്തഭാവേന സുഖമിച്ചേവ വുച്ചതീതി തിസ്സോപി വേദനാ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം.

ഉപ്പത്തീതി ഉപ്പത്തികാരണം. ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാ ഹി സത്തസങ്ഖാരാ സുഖവേദനായ ഉപ്പത്തികാരണം, തേ ഏവ അനിട്ഠാരമ്മണഭൂതാ ദുക്ഖവേദനായ, മജ്ഝത്താരമ്മണഭൂതാ അദുക്ഖമസുഖായ. വിപാകതോ തദാകാരഗ്ഗഹണതോ ചേത്ഥ ഇട്ഠാനിട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ.

അനുസയോതി ഇമാസു തീസു വേദനാസു സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സുഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൬൫).

ദിട്ഠിമാനാനുസയാ ചേത്ഥ രാഗപക്ഖിയാ കാതബ്ബാ. സുഖാഭിനന്ദനേന ഹി ദിട്ഠിഗതികാ ‘‘സസ്സത’’ന്തിആദിനാ സക്കായേ അഭിനിവിസന്തി, മാനജാതികാ ച മാനം ജപ്പേന്തി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ. വിചികിച്ഛാനുസയോ പന അവിജ്ജാപക്ഖികോ കാതബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൮൮-൨൮൯) ‘‘വേദനാപച്ചയാ വിചികിച്ഛാ’’തി. അനുസയാനഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ സന്താനേ അപ്പഹീനഭാവേന ഥാമഗമനം. തസ്മാ ‘‘സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി മഗ്ഗേന അപ്പഹീനത്താ അനുരൂപകാരണലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹോ രാഗോ, തത്ഥ സയിതോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ഠാനന്തി കായോ ചിത്തഞ്ച വേദനായ ഠാനം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യം തസ്മിം സമയേ കായികം സുഖം കായസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം (ധ. സ. ൪൪൯). യം തസ്മിം സമയേ ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിത’’ന്തി (ധ. സ. ൪൭൧) ച.

പവത്തികാലോതി പവത്തിക്ഖണോ, പവത്തനാകലനഞ്ച. പവത്തിക്ഖണേന ഹി സുഖദുക്ഖവേദനാനം സുഖദുക്ഖഭാവോ വവത്ഥിതോ. യഥാഹ –

‘‘സുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ, ദുക്ഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫).

സുഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ സുഖം, നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം. ദുക്ഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം, നത്ഥിഭാവോ സുഖന്തി അത്ഥോ. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ പവത്തനാകലനം പവത്തിയാ ആകലനം അനാകലനഞ്ച ജാനനം അജാനനഞ്ച സുഖദുക്ഖഭാവവവത്ഥാനം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അദുക്ഖമസുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി.

ഇന്ദ്രിയന്തി ഏതാ ഹി സുഖാദയോ തിസ്സോ വേദനാ സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി അധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയതോ പഞ്ചധാ വിഭത്താ. കായികഞ്ഹി സാതം സുഖിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം, അസാതം ദുക്ഖിന്ദ്രിയന്തി. മാനസം പന സാതം സോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം, അസാതം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി. ദുവിധമ്പി നേവ സാതം നാസാതം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി. കിം പനേത്ഥ കാരണം – യഥാ കായികചേതസികാ സുഖദുക്ഖവേദനാ ‘‘സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയ’’ന്തി വിഭജിത്വാ വുത്താ, ന ഏവം അദുക്ഖമസുഖാതി? ഭേദാഭാവതോ. യഥേവ ഹി അനുഗ്ഗഹസഭാവാ ബാധകസഭാവാ ച സുഖദുക്ഖവേദനാ അഞ്ഞഥാ കായസ്സ അനുഗ്ഗഹം ബാധകഞ്ച കരോന്തി, ചിത്തസ്സ ച അഞ്ഞഥാ, ന ഏവം അദുക്ഖമസുഖാ, തസ്മാ ഭേദാഭാവതോ വിഭജിത്വാ ന വുത്താ.

ദ്വിധാദിതാതി സബ്ബാപി ഹി വേദനാ വേദയിതട്ഠേന ഏകവിധാപി നിസ്സയഭേദേന ദുവിധാ – കായികാ ചേതസികാതി, സുഖാ, ദുക്ഖാ, അദുക്ഖമസുഖാതി തിവിധാ, ചതുയോനിവസേന ചതുബ്ബിധാ, ഇന്ദ്രിയവസേന, ഗതിവസേന ച പഞ്ചവിധാ, ദ്വാരവസേന ച ആരമ്മണവസേന ച ഛബ്ബിധാ, സത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോഗേന സത്തവിധാ, അട്ഠലോകധമ്മപച്ചയതായ അട്ഠവിധാ, സുഖാദീനം പച്ചേകം അതീതാദിവിഭാഗേന നവവിധാ, താ ഏവ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദേന അട്ഠാരസവിധാ, തഥാ രൂപാദീസു ഛസു ആരമ്മണേസു ഏകേകസ്മിം സുഖാദിവസേന തിസ്സോ തിസ്സോ കത്വാ. രൂപാരമ്മണസ്മിഞ്ഹി സുഖാപി ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി, അദുക്ഖമസുഖാപി, ഏവം ഇതരേസുപി. അഥ വാ അട്ഠാരസമനോപവിചാരവസേന അട്ഠാരസ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനിയം, ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി, സോതേന സദ്ദം…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ സോമനസ്സട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനിയം, ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൬൨).

ഏവം അട്ഠാരസവിധാ ഹോന്തി. തഥാ ഛ ഗേഹസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസ്സിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ, തഥാ നേക്ഖമ്മസ്സിതാ സോമനസ്സാദയോതി ഏവം ഛത്തിംസവിധാ. അതീതേ ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസാതി അട്ഠുത്തരസതമ്പി ഭവന്തി. ഏവമേത്ഥ ദ്വിധാദിതാ വേദിതബ്ബാതി.

പകിണ്ണകകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഗാഥാസു സമാഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ സമാഹിതോ. തേന സമഥഭാവനാനുയോഗം ദസ്സേതി. സമ്പജാനോതി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞാദിനാ ചതുബ്ബിധേന സമ്പജഞ്ഞേന സമ്പജാനോ. തേന വിപസ്സനാനുയോഗം ദസ്സേതി. സതോതി സതോകാരീ. തേന സമഥവിപസ്സനാനയേന ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. തേന സമന്നാഗതത്തം ദസ്സേതി. വേദനാ ച പജാനാതീതി ‘‘ഇമാ വേദനാ, ഏത്തകാ വേദനാ’’തി സഭാവതോ വിഭാഗതോ ‘‘അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി അനിച്ചാദിലക്ഖണതോ ച പുബ്ബഭാഗേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയമഗ്ഗേന പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പജാനാതി. വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി സമുദയസച്ചം. യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏത്താവതാ വേദനാ യത്ഥ നിരുജ്ഝന്തി, തം നിരോധസച്ചം. ഖയഗാമിനന്തി വേദനാനം ഖയഗാമിനം അരിയമഗ്ഗഞ്ച പജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. വേദനാനം ഖയാതി ഏവം ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തേന അരിയമഗ്ഗേന വേദനാനം അനുപ്പാദനിരോധാ. നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോതി നിത്തണ്ഹോ, പഹീനതണ്ഹോ, കിലേസപരിനിബ്ബാനേന, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന ച പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയവേദനാസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ചതുത്ഥേ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാതി സുഖവേദനാ വിപരിണാമദുക്ഖവസേന ദുക്ഖാതി ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സിതബ്ബാ. സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാതി ദുന്നീഹരണട്ഠേന അന്തോതുദനട്ഠേന പീളനട്ഠേന ദുക്ഖദുക്ഖഭാവേന ദുക്ഖവേദനാ സല്ലന്തി പസ്സിതബ്ബാ. അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവതോ ഉദയബ്ബയവന്തതോ താവകാലികതോ നിച്ചപടിപക്ഖതോ ച അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചാതി പസ്സിതബ്ബാ. കാമഞ്ചേത്ഥ സബ്ബാപി വേദനാ അനിച്ചതോ പസ്സിതബ്ബാ, അനിച്ചദസ്സനതോ പന സാതിസയം വിരാഗനിമിത്തം ദുക്ഖദസ്സനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ആഹ. അഥ വാ യത്ഥ പുഥുജ്ജനാ സുഖാഭിനിവേസിനോ, തത്ഥ നിബ്ബേദജനനത്ഥം തഥാ വുത്തം. തേനസ്സാ സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ദുക്ഖഭാവോ ദസ്സിതോ. യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖന്തി വിപരിണാമദുക്ഖതായ ‘‘സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി വത്വാ ‘‘സുഖാപി താവ ഏദിസീ, ദുക്ഖാ നു ഖോ കീദിസീ’’തി ചിന്തേന്താനം ദുക്ഖദുക്ഖതായ ‘‘ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ആഹ, ഇതരാ പന സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ഏവ ദുക്ഖാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി അവോച.

ഏത്ഥ ച ‘‘സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ഏതേന രാഗസ്സ സമുഗ്ഘാതനൂപായോ ദസ്സിതോ. സുഖവേദനായ ഹി രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ‘‘ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ഏതേന ദോസസ്സ സമുഗ്ഘാതനൂപായോ ദസ്സിതോ. ദുക്ഖവേദനായ ഹി പടിഘാനുസയോ അനുസേതി. ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ഏതേന മോഹസ്സ സമുഗ്ഘാതനൂപായോ ദസ്സിതോ. അദുക്ഖമസുഖവേദനായ ഹി അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി.

തഥാ പഠമേന തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ പഹാനം ദസ്സിതം തസ്സ സുഖസ്സാദഹേതുകത്താ, ദുതിയേന ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ പഹാനം. യഥാഭൂതഞ്ഹി ദുക്ഖം അപരിജാനന്താ തസ്സ പരിഹരണത്ഥം ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തതിയേന ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ പഹാനം അനിച്ചതോ പസ്സന്തസ്സ ദിട്ഠിസംകിലേസാഭാവതോ അവിജ്ജാനിമിത്തത്താ ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ, അവിജ്ജാനിമിത്തഞ്ച അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. പഠമേന വാ വിപരിണാമദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, ദുതിയേന ദുക്ഖദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, തതിയേന സങ്ഖാരദുക്ഖപരിഞ്ഞാ. പഠമേന വാ ഇട്ഠാരമ്മണപരിഞ്ഞാ, ദുതിയേന അനിട്ഠാരമ്മണപരിഞ്ഞാ, തതിയേന മജ്ഝത്താരമ്മണപരിഞ്ഞാ. വിരത്തേസു ഹി തദാരമ്മണധമ്മേസു ആരമ്മണാനിപി വിരത്താനേവ ഹോന്തീതി. പഠമേന വാ രാഗപ്പഹാനപരികിത്തനേന ദുക്ഖാനുപസ്സനായ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖോ ദീപിതോ ഹോതി, ദുതിയേന ദോസപ്പഹാനപരികിത്തനേന അനിച്ചാനുപസ്സനായ അനിമിത്തവിമോക്ഖോ, തതിയേന മോഹപ്പഹാനപരികിത്തനേന അനത്താനുപസ്സനായ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖോ ദീപിതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

യതോതി യദാ, യസ്മാ വാ. അരിയോതി കിലേസേഹി ആരകാ ഠിതോ പരിസുദ്ധോ. സമ്മദ്ദസോതി സബ്ബാസം വേദനാനം ചതുന്നമ്പി വാ സച്ചാനം അവിപരീതദസ്സാവീ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി വേദനാമൂലകം തണ്ഹം അഗ്ഗമഗ്ഗേന ഛിന്ദി, അനവസേസതോ സമുച്ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധം സംയോജനം പരിവത്തയി, നിമ്മൂലമകാസി. സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ, പഹാനാഭിസമയാ വാ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി കിച്ചവസേന മാനം പസ്സതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. തേന ദിട്ഠോ പന സോ താവദേവ പഹീയതി ദിട്ഠവിസേന ദിട്ഠസത്താനം ജീവിതം വിയ, അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ. അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ പഹീനത്താ ച സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ കോടിസങ്ഖാതം അന്തം പരിച്ഛേദം പരിവടുമം അകാസി, അന്തിമസമുസ്സയമത്താവസേസം ദുക്ഖമകാസീതി വുത്തം ഹോതി.

ഗാഥാസു യോതി യോ അരിയസാവകോ. അദ്ദാതി അദ്ദസ, സുഖവേദനം ദുക്ഖതോ പസ്സീതി അത്ഥോ. സുഖവേദനാ ഹി വിസമിസ്സം വിയ ഭോജനം പരിഭോഗകാലേ അസ്സാദം ദദമാനാ വിപരിണാമകാലേ ദുക്ഖായേവാതി. ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോതി യഥാ സല്ലം സരീരം അനുപവിസന്തമ്പി പവിട്ഠമ്പി ഉദ്ധരിയമാനമ്പി പീളമേവ ജനേതി, ഏവം ദുക്ഖവേദനാ ഉപ്പജ്ജമാനാപി ഠിതിപ്പത്താപി ഭിജ്ജമാനാപി വിബാധതിയേവാതി തം സല്ലതോ വിപസ്സീതി വുത്തം. അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോതി സുഖദുക്ഖതോ സന്തസഭാവതായ സന്തതരജാതികമ്പി നം അദുക്ഖമസുഖം അനിച്ചന്തികതായ അനിച്ചതോ പസ്സി.

സ വേ സമ്മദ്ദസോതി സോ ഏവം തിസ്സന്നം വേദനാനം സമ്മദേവ ദുക്ഖാദിതോ ദസ്സാവീ. യതോതി യസ്മാ. തത്ഥാതി വേദനായം. വിമുച്ചതീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തിവസേന വിമുച്ചതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ സുഖാദീനി ദുക്ഖാദിതോ അദ്ദസ, തസ്മാ തത്ഥ വേദനായ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന സമുച്ഛേദവസേന വിമുച്ചതി. യംസദ്ദേ ഹി വുത്തേ തംസദ്ദോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോ. അഥ വാ യതോതി കായവാചാചിത്തേഹി സംയതോ യതത്തോ, യതതി പദഹതീതി വാ യതോ, ആയതതീതി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞാവോസിതോതി വേദനാമുഖേന ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ പരിയോസിതോ കതകിച്ചോ. സന്തോതി രാഗാദികിലേസവൂപസമേന സന്തോ. യോഗാതിഗോതി കാമയോഗാദിം ചതുബ്ബിധമ്പി യോഗം അതിക്കന്തോ. ഉഭയഹിതമുനനതോ മുനീതി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമഏസനാസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. പഞ്ചമേ ഏസനാതി ഗവേസനാ പരിയേസനാ മഗ്ഗനാ. താ വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘കാമേസനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കാമേസനാതി കാമാനം ഏസനാ, കാമസങ്ഖാതാ വാ ഏസനാ കാമേസനാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ, കാമരാഗോ, കാമനന്ദീ, കാമസ്നേഹോ, കാമപിപാസാ, കാമമുച്ഛാ, കാമജ്ഝോസാനം, അയം വുച്ചതി കാമേസനാ’’തി (വിഭ. ൯൧൯).

തസ്മാ കാമരാഗോ കാമേസനാതി വേദിതബ്ബോ. ഭവേസനായപി ഏസേവ നയോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ…പേ… ഭവജ്ഝോസാനം, അയം വുച്ചതി ഭവേസനാ’’തി (വിഭ. ൯൧൯).

തസ്മാ ഭവേസനരാഗോ രൂപാരൂപഭവപത്ഥനാ ഭവേസനാതി വേദിതബ്ബാ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഏസനാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം ഗാഹോ പതിട്ഠാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ, അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’തി (വിഭ. ൯൧൯).

തസ്മാ ദിട്ഠിഗതസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഏസനാ ദിട്ഠിബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വേദിതബ്ബാതി. ഏത്താവതാ രാഗദിട്ഠിയോ ഏസനാതി ദസ്സിതാ ഹോന്തി. ന കേവലഞ്ച രാഗദിട്ഠിയോവ ഏസനാ, തദേകട്ഠം കമ്മമ്പി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? കാമരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി കാമേസനാ. തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? ഭവരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി ഭവേസനാ. തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം, വചീകമ്മം, മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’തി (വിഭ. ൯൧൯) –

ഏവമേതാ തിസ്സോ ഏസനാ വേദിതബ്ബാ.

ഗാഥാസു സമ്ഭവന്തി ഏത്ഥ ഏസനാനം ഉപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ അവിജ്ജാദയോ തണ്ഹാ ചാതി സമ്ഭവോ, സമുദയോതി അത്ഥോ. യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തീതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ പഠമമഗ്ഗേന നിരുജ്ഝതി, കാമേസനാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന, ഭവേസനാ അരഹത്തമഗ്ഗേന നിരുജ്ഝതീതി വേദിതബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയഏസനാസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠേ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ സഹാതി ബ്രഹ്മചരിയേസനായ സദ്ധിം. വിഭത്തിലോപേന ഹി അയം നിദ്ദേസോ, കരണത്ഥേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയേസനായ സദ്ധിം കാമേസനാ, ഭവേസനാതി തിസ്സോ ഏസനാ’’തി. താസു ബ്രഹ്മചരിയേസനം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ഇതിസച്ചപരാമാസോ, ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമുസ്സയാ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ഇതി ഏവം സച്ചന്തി പരാമാസോ ഇതിസച്ചപരാമാസോ. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞന്തി ദിട്ഠിയാ പവത്തിആകാരം ദസ്സേതി. ദിട്ഠിയോ ഏവ സബ്ബാനത്ഥഹേതുഭാവതോ ദിട്ഠിട്ഠാനാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാഹം, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജം വദാമീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦). താ ഏവ ച ഉപരൂപരി വഡ്ഢമാനാ ലോഭാദികിലേസസമുസ്സയേന ച സമുസ്സയാ, ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി മിച്ഛാഭിനിവിസമാനാ സബ്ബാനത്ഥഹേതുഭൂതാ കിലേസദുക്ഖൂപചയഹേതുഭൂതാ ച ദിട്ഠിയോ ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന പവത്തിആകാരതോ നിബ്ബത്തിതോ ച ബ്രഹ്മചരിയേസനാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബരാഗവിരത്തസ്സാതി സബ്ബേഹി കാമരാഗഭവരാഗേഹി വിരത്തസ്സ. തതോ ഏവ തണ്ഹക്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ വിമുത്തത്താ തണ്ഹക്ഖയവിമുത്തിനോ അരഹതോ. ഏസനാ പടിനിസ്സട്ഠാതി കാമേസനാ, ഭവേസനാ ച സബ്ബസോ നിസ്സട്ഠാ പഹീനാ. ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമൂഹതാതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിട്ഠാനാ ച പഠമമഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതാ. ഏസനാനം ഖയാതി ഏവമേതാസം തിസ്സന്നം ഏസനാനം ഖയാ അനുപ്പാദനിരോധാ ഭിന്നകിലേസത്താ. ഭിക്ഖൂതി ച സബ്ബസോ ആസാഭാ വാ. നിരാസോതി ച ദിട്ഠേകട്ഠസ്സ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലസ്സ പഹീനത്താ അകഥംകഥീതി ച വുച്ചതീതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. ആസവസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൬-൫൭. സത്തമേ കാമാസവോതി കാമേസു ആസവോ, കാമസങ്ഖാതോ വാ ആസവോ കാമാസവോ, അത്ഥതോ പന കാമരാഗോ രൂപാദിഅഭിരതി ച കാമാസവോ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവപത്ഥനാ ച ഭവാസവോ. അവിജ്ജാവ അവിജ്ജാസവോ.

ആസവാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി ഏത്ഥ അയോനിസോമനസികാരോ അവിജ്ജാദയോ ച കിലേസാ ആസവാനം സമ്ഭവോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അയോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ആസവാ പവഡ്ഢന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫).

‘‘അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ അന്വദേവ അഹിരികം അനോത്തപ്പ’’ന്തി (ഇതിവു. ൪൦) ച.

മഗ്ഗഞ്ച ഖയഗാമിനന്തി ആസവാനം ഖയഗാമിനം അരിയമഗ്ഗഞ്ച. തത്ഥ കാമാസവോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയതി, ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ ച അരഹത്തമഗ്ഗേന. കാമുപാദാനം വിയ കാമാസവോപി അഗ്ഗമഗ്ഗവജ്ഝോതി ച വദന്തി. സേസം വുത്തനയമേവ. അട്ഠമേ അപുബ്ബം നത്ഥി.

സത്തമഅട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. തണ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. നവമേ തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാ, രൂപാദിവിസയം തസതീതി വാ തണ്ഹാ. ഇദാനി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കാമതണ്ഹാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമതണ്ഹാ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവവസേന പത്ഥനാ ച ഭവതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ വിഭവതണ്ഹാ. അപിച പച്ഛിമതണ്ഹാദ്വയം ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ ഏവ. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ? സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ഭവതണ്ഹാ. തത്ഥ കതമാ വിഭവതണ്ഹാ? ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ, അയം വുച്ചതി വിഭവതണ്ഹാ. അവസേസാ തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ’’തി (വിഭ. ൯൧൬).

ഇമാ ച തിസ്സോ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാതി വിസയഭേദതോ പച്ചേകം ഛബ്ബിധാതി കത്വാ അട്ഠാരസ ഹോന്തി. താ അജ്ഝത്തരൂപാദീസു അട്ഠാരസ, ബഹിദ്ധാരൂപാദീസു അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ, ഇതി അതീതാ ഛത്തിംസ, അനാഗതാ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാ ഛത്തിംസാതി വിഭാഗതോ അട്ഠസതം ഹോന്തി. പുന സങ്ഗഹേ കരിയമാനേ കാലഭേദം അനാമസിത്വാ ഗയ്ഹമാനാ ഛത്തിംസേവ ഹോന്തി, രൂപാദീനം അജ്ഝത്തികബാഹിരവിഭാഗേ അകരിയമാനേ അട്ഠാരസേവ, രൂപാദിആരമ്മണവിഭാഗമത്തേ ഗയ്ഹമാനേ ഛളേവ, ആരമ്മണവിഭാഗമ്പി അകത്വാ ഗയ്ഹമാനാ തിസ്സോയേവ ഹോന്തീതി.

ഗാഥാസു തണ്ഹായോഗേനാതി തണ്ഹാസങ്ഖാതേന യോഗേന, കാമയോഗേന, ഭവയോഗേന ച. സംയുത്താതി സമ്ബന്ധാ, ഭവാദീസു സംയോജിതാ വാ. തേനേവാഹ ‘‘രത്തചിത്താ ഭവാഭവേ’’തി. ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച ഭവേ ലഗ്ഗചിത്താതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭവോതി സസ്സതദിട്ഠി, അഭവോതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. തസ്മാ ഭവാഭവേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീസു സത്തവിസത്തചിത്താതി. ഏതേന ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ ച ദസ്സിതാ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘തണ്ഹായോഗേനാ’’തി ഇമിനാ കാമതണ്ഹാവ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. തേ യോഗയുത്താ മാരസ്സാതി തേ ഏവംഭൂതാ പുഗ്ഗലാ മാരസ്സ പാസസങ്ഖാതേന യോഗേന യുത്താ ബദ്ധാ. രാഗോ ഹി മാരയോഗോ മാരപാസോതി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ;

തേന തം ബാധയിസ്സാമി, ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩);

ചതൂഹി യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ യോഗക്ഖേമം, നിബ്ബാനം അരഹത്തഞ്ച, തസ്സ അനധിഗമേന അയോഗക്ഖേമിനോ. ഉപരൂപരി കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം ജനനതോ ജനാ, പാണിനോ. രൂപാദീസു സത്താ വിസത്താതി സത്താ.

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം വുത്തം ഖന്ധാദീനം അപരാപരുപ്പത്തിസങ്ഖാതം സംസാരം ഗച്ഛന്തി, തതോ ന മുച്ചന്തി. കസ്മാ? തണ്ഹായോഗയുത്തത്താ. ജാതിമരണഗാമിനോ പുനപ്പുനം ജനനമരണസ്സേവ ഉപഗമനസീലാതി. ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേതും ‘‘യേ ച തണ്ഹം പഹന്ത്വാനാ’’തി ഗാഥമാഹ. സാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. മാരധേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. ദസമസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഏകദിവസം കിര സത്ഥാ സേക്ഖബഹുലായ പരിസായ പരിവുതോ നിസിന്നോ തേസം അജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ ഉപരി വിസേസാധിഗമായ ഉസ്സാഹം ജനേതും അസേക്ഖഭൂമിം ഥോമേന്തോ ഇദം സുത്തം അഭാസി. തത്ഥ അതിക്കമ്മാതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – അതിക്കമ്മ അതിക്കമിത്വാ അഭിഭവിത്വാ. മാരധേയ്യം മാരസ്സ വിസയം ഇസ്സരിയട്ഠാനം. ആദിച്ചോവ യഥാ ആദിച്ചോ അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തോ അത്തനോ ഇദ്ധിയാ ആനുഭാവേന തേജസാതി തീഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോ സബ്ബം ആകാസഗതം തമം അതിക്കമ്മ അതിക്കമിത്വാ അഭിഭവിത്വാ വിധമിത്വാ വിരോചതി, ഓഭാസതി, തപതി; ഏവമേവ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സബ്ബുപക്കിലേസവിമുത്തോ മാരധേയ്യസങ്ഖാതം തേഭൂമകധമ്മപ്പവത്തം അഭിഭവിത്വാ വിരോചതീതി.

അസേക്ഖേനാതി ഏത്ഥ സിക്ഖാസു ജാതാതി സേക്ഖാ, സത്തന്നം സേക്ഖാനം ഏതേതി വാ സേക്ഖാ, അപരിയോസിതസിക്ഖത്താ സയമേവ സിക്ഖന്തീതി വാ സേക്ഖാ മഗ്ഗധമ്മാ ഹേട്ഠിമഫലത്തയധമ്മാ ച. അഗ്ഗഫലധമ്മാ പന ഉപരി സിക്ഖിതബ്ബാഭാവേന ന സേക്ഖാതി അസേക്ഖാ. യത്ഥ ഹി സേക്ഖഭാവാസങ്കാ അത്ഥി, തത്ഥായം പടിസേധോതി ലോകിയധമ്മേസു നിബ്ബാനേ ച അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ ഹി സിക്ഖാ അത്തനോ പടിപക്ഖകിലേസേഹി വിപ്പയുത്താ പരിസുദ്ധാ ഉപക്കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവമ്പി അനുപഗമനതോ സാതിസയം സിക്ഖാതി വത്തും യുത്താ, അട്ഠസുപി മഗ്ഗഫലേസു വിജ്ജന്തി; തസ്മാ ചതുമഗ്ഗഹേട്ഠിമഫലത്തയധമ്മാ വിയ അരഹത്തഫലധമ്മാപി ‘‘താസു സിക്ഖാസു ജാതാ’’തി ച, തംസിക്ഖാസമങ്ഗിനോ അരഹതോ ഇതരേസം വിയ സേക്ഖത്തേ സതി ‘‘സേക്ഖസ്സ ഏതേ’’തി ച ‘‘സിക്ഖാ സീലം ഏതേസ’’ന്തി ച സേക്ഖാതി ആസങ്കാ സിയുന്തി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം അസേക്ഖാതി യഥാവുത്തസേക്ഖഭാവപ്പടിസേധം കത്വാ വുത്തം. അരഹത്തഫലേ പവത്തമാനാ ഹി സിക്ഖാ പരിനിട്ഠിതകിച്ചത്താ ന സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തി, കേവലം സിക്ഖാഫലഭാവേന പവത്തന്തി. തസ്മാ താ ന സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, നാപി തംസമങ്ഗിനോ സേക്ഖവചനം, ന ച തംസമ്പയുത്തധമ്മാ സിക്ഖനസീലാ. ‘‘സിക്ഖാസു ജാതാ’’തി ഏവമാദിഅത്ഥേഹി അഗ്ഗഫലധമ്മാ സേക്ഖാ ന ഹോന്തി. ഹേട്ഠിമഫലേസു പന സിക്ഖാ സകദാഗാമിമഗ്ഗവിപസ്സനാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവതോ സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തീതി സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, തംസമങ്ഗിനോ ച സേക്ഖവചനം, തംസമ്പയുത്താ ധമ്മാ ച സിക്ഖനസീലാ. സേക്ഖധമ്മാ യഥാവുത്തേഹി അത്ഥേഹി സേക്ഖാ ഹോന്തിയേവ.

അഥ വാ സേക്ഖാതി അപരിയോസിതസിക്ഖാനം വചനന്തി, അസേക്ഖാതി പദം പരിയോസിതസിക്ഖാനം ദസ്സനന്തി ന ലോകിയധമ്മനിബ്ബാനാനം അസേക്ഖഭാവാപത്തി. വുഡ്ഢിപ്പത്താ സേക്ഖാ അസേക്ഖാ ച സേക്ഖധമ്മേസു ഏവ കേസഞ്ചി വുഡ്ഢിപ്പത്താനം അസേക്ഖതാ ആപജ്ജതീതി അരഹത്തമഗ്ഗധമ്മാ വുഡ്ഢിപ്പത്താ. യഥാവുത്തേഹി ച അത്ഥേഹി സേക്ഖാതി കത്വാ അസേക്ഖാ ആപന്നാതി ചേ? തം ന, സദിസേസു തബ്ബോഹാരതോ. അരഹത്തമഗ്ഗതോ ഹി നിന്നാനാകരണം അരഹത്തഫലം ഠപേത്വാ പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണം വിപാകഭാവഞ്ച, തസ്മാ തേ ഏവ സേക്ഖാ ധമ്മാ അരഹത്തഫലഭാവം ആപന്നാതി സക്കാ വത്തും. കുസലസുഖതോ ച വിപാകസുഖം സന്തതരതായ പണീതതരന്തി വുഡ്ഢിപ്പത്താവ തേ ധമ്മാ ഹോന്തീതി ‘‘അസേക്ഖാ’’തി വുച്ചന്തി.

തേ പന അസേക്ഖധമ്മേ ഖന്ധവസേന ഇധ തിധാ വിഭജിത്വാ തേഹി സമന്നാഗമേന ഖീണാസവസ്സ ആനുഭാവം വിഭാവേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ. ഖന്ധസദ്ദോ പന രാസിമ്ഹി പഞ്ഞത്തിയം രുള്ഹിയം ഗുണേതി ബഹൂസു അത്ഥേസു ദിട്ഠപ്പയോഗോ. തഥാ ഹി ‘‘അസങ്ഖേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൫൧; ൬.൩൭) രാസിമ്ഹി ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മനായതനം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൬൩, ൬൫) രുള്ഹിയം. ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന തയോ ഖന്ധാ സങ്ഗഹിതാ, തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൬൨) ഗുണേ. ഇധാപി ഗുണേയേവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അസേക്ഖേന സീലസങ്ഖാതേന ഗുണേനാതി അത്ഥോ. സമന്നാഗതോതി സമ്പയുത്തോ സമങ്ഗീഭൂതോ. സമാദഹതി ഏതേന, സയം വാ സമാദഹതി, സമാധാനമേവ വാതി സമാധി. പകാരേഹി ജാനാതി യഥാസഭാവം പടിവിജ്ഝതീതി പഞ്ഞാ. സീലമേവ ഖന്ധോ സീലക്ഖന്ധോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ അഗ്ഗഫലഭൂതാ സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ ച സഭാവേനേവ അസേക്ഖോ സീലക്ഖന്ധോ നാമ, തഥാ സമ്മാസമാധി അസേക്ഖോ സമാധിക്ഖന്ധോ. തദുപകാരകതോ പന സമ്മാവായാമസമ്മാസതിയോ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തഥാ സമ്മാദിട്ഠി അസേക്ഖോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. തദുപകാരകതോ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി ഏവമേത്ഥ അട്ഠപി അരഹത്തഫലധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബം.

യസ്സ ഏതേ സുഭാവിതാതി യേന അരഹതാ ഏതേ സീലാദയോ അസേക്ഖധമ്മക്ഖന്ധാ സുഭാവിതാ സുട്ഠു വഡ്ഢിതാ, സോ ആദിച്ചോവ വിരോചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യസ്സ ചേതേ’’തിപി പഠന്തി. തേസഞ്ച സദ്ദോ നിപാതമത്തം. ഏവമേതസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമസുത്തേ വട്ടം, പരിയോസാനസുത്തേ വിവട്ടം, ഇതരേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീതി പുജ്ജഭവഫലം നിബ്ബത്തേന്തി, അത്തനോ സന്താനം പുനന്തീതി വാ പുഞ്ഞാനി, പുഞ്ഞാനി ച താനി ഹേതുപച്ചയേഹി കത്തബ്ബതോ കിരിയാ ചാതി പുഞ്ഞകിരിയാ. താ ഏവ ച തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥുഭാവതോ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. ദാനമയന്തി അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലസ്സ അനുഗ്ഗഹവസേന പൂജാവസേന വാ അത്തനോ ദേയ്യധമ്മസ്സ പരേസം പരിച്ചാഗചേതനാ ദീയതി ഏതായാതി ദാനം, ദാനമേവ ദാനമയം. ചീവരാദീസു ഹി ചതൂസു പച്ചയേസു അന്നാദീസു വാ ദസസു ദാനവത്ഥൂസു രൂപാദീസു വാ ഛസു ആരമ്മണേസു തം തം ദേന്തസ്സ തേസം ഉപ്പാദനതോ പട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേ പരിച്ചാഗകാലേ പച്ഛാ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണേ ചാതി തീസു കാലേസു വുത്തനയേന പവത്തചേതനാ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

സീലമയന്തി നിച്ചസീലഉപോസഥനിയമാദിവസേന പഞ്ച, അട്ഠ, ദസ വാ സീലാനി സമാദിയന്തസ്സ സീലപൂരണത്ഥം പബ്ബജിസ്സാമീതി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ പബ്ബജന്തസ്സ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ ‘‘പബ്ബജിതോ വതമ്ഹി സാധു സുട്ഠൂ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ സദ്ധായ പാതിമോക്ഖം പരിപൂരേന്തസ്സ പഞ്ഞായ ചീവരാദികേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സതിയാ ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനി സംവരന്തസ്സ വീരിയേന ആജീവം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ സീലതീതി സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

തഥാ പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൪൮) വുത്തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗേന ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ സോതം, ഘാനം, ജിവ്ഹം, കായം, മനം. രൂപേ…പേ… ധമ്മേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം. രൂപസഞ്ഞം…പേ… ധമ്മസഞ്ഞം. ജരാമരണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ യാ ചേതനാ, യാ ച പഥവീകസിണാദീസു അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു പവത്താ ഝാനചേതനാ, യാ ച അനവജ്ജേസു കമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനേസു പരിചയമനസികാരാദിവസേന പവത്താ ചേതനാ, സബ്ബാ ഭാവേതി ഏതായാതി ഭാവനാമയം വുത്തനയേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ചാതി.

ഏകമേകഞ്ചേത്ഥ യഥാരഹം പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ കായേന കരോന്തസ്സ കായകമ്മം ഹോതി, തദത്ഥം വാചം നിച്ഛാരേന്തസ്സ വചീകമ്മം, കായങ്ഗം വാചങ്ഗഞ്ച അചോപേത്വാ മനസാ ചിന്തേന്തസ്സ മനോകമ്മം. അന്നാദീനി ദേന്തസ്സ ചാപി ‘‘അന്നദാനാദീനി ദേമീ’’തി വാ ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ വാ ദാനകാലേ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. വത്തസീസേ ഠത്വാ ദദതോ സീലമയം, ഖയതോ വയതോ കമ്മതോ സമ്മസനം പട്ഠപേത്വാ ദദതോ ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി.

അപരാനിപി സത്ത പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി – അപചിതിസഹഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു വേയ്യാവച്ചസഹഗതം പത്തിഅനുപ്പദാനം അബ്ഭനുമോദനം ദേസനാമയം സവനമയം ദിട്ഠിജുഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി. സരണഗമനമ്പി ഹി ദിട്ഠിജുഗതേനേവ സങ്ഗയ്ഹതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

തത്ഥ വുഡ്ഢതരം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനപത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണാഭിവാദനമഗ്ഗസമ്പദാനാദിവസേന അപചായനസഹഗതം വേദിതബ്ബം. വുഡ്ഢതരാനം വത്തപടിപത്തികരണവസേന, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗാമേ ഭിക്ഖം സമ്പാദേത്വാ ഉപസംഹരണവസേന ‘‘ഗച്ഛ ഭിക്ഖൂനം പത്തം ആഹരാ’’തി സുത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പത്താഹരണാദിവസേന ച വേയ്യാവച്ചസഹഗതം വേദിതബ്ബം. ചത്താരോ പച്ചയേ ദത്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി രതനത്തയസ്സ പൂജം കത്വാ അഞ്ഞം വാ താദിസം പുഞ്ഞം കത്വാ ‘‘സബ്ബസത്താനം പത്തി ഹോതൂ’’തി പരിണാമവസേന പത്തിഅനുപ്പദാനം വേദിതബ്ബം. തഥാ പരേഹി ദിന്നായ പത്തിയാ കേവലം വാ പരേഹി കതം പുഞ്ഞം ‘‘സാധു, സുട്ഠൂ’’തി അനുമോദനവസേന അബ്ഭനുമോദനം വേദിതബ്ബം. അത്തനോ പഗുണധമ്മം അപച്ചാസീസന്തോ ഹിതജ്ഝാസയേന പരേസം ദേസേതി – ഇദം ദേസനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. യം പന ഏകോ ‘‘ഏവം മം ധമ്മകഥികോതി ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഇച്ഛായ ഠത്വാ ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതോ ധമ്മം ദേസേതി, തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. ‘‘അദ്ധാ അയം അത്തഹിതപരഹിതാനം പടിപജ്ജനൂപായോ’’തി യോനിസോമനസികാരപുരേചാരികഹിതഫരണേന മുദുചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി, ഇദം സവനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. യം പനേകോ ‘‘ഇതി മം സദ്ധോതി ജാനിസ്സന്തീ’’തി സുണാതി, തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. ദിട്ഠിയാ ഉജുഗമനം ദിട്ഠിജുഗതം, ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ സമ്മാദസ്സനസ്സ ഏതം അധിവചനം. ഇദഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗേ വാ പച്ഛാഭാഗേ വാ ഞാണവിപ്പയുത്തമ്പി ഉജുകരണകാലേ ഞാണസമ്പയുത്തമേവ ഹോതി. അപരേ പനാഹു ‘‘വിജാനനപജാനനവസേന ദസ്സനം ദിട്ഠി കുസലഞ്ച വിഞ്ഞാണം കമ്മസ്സകതാഞാണാദി ച സമ്മാദസ്സന’’ന്തി. തത്ഥ കുസലേന വിഞ്ഞാണേന ഞാണസ്സ അനുപ്പാദേപി അത്തനാ കതപുഞ്ഞാനുസ്സരണവണ്ണാരഹവണ്ണനാദീനം സങ്ഗഹോ, കമ്മസ്സകതാഞാണേന കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിയാ. ഇതരം പന ദിട്ഠിജുഗതം സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി പുഞ്ഞം കരോന്തസ്സ ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവേനേവ തം മഹപ്ഫലം ഹോതി.

ഇമേസം പന സത്തന്നം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പുരിമേഹി തീഹി ദാനമയാദീഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹോ. തത്ഥ ഹി അപചായനവേയ്യാവച്ചാനി സീലമയേ, പത്തിഅനുപ്പദാനഅബ്ഭനുമോദനാനി ദാനമയേ, ധമ്മദേസനാസവനാനി ഭാവനാമയേ, ദിട്ഠിജുഗതം തീസുപി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. കതമാനി തീണി? ദാനമയം…പേ… ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തി (അ. നി. ൮.൩൬).

ഏത്ഥ ച അട്ഠന്നം കാമാവചരകുസലചേതനാനം വസേന തിണ്ണമ്പി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പവത്തി ഹോതി. യഥാ ഹി പഗുണം ധമ്മം പരിവത്തേന്തസ്സ ഏകച്ചേ അനുസന്ധിം അസല്ലക്ഖേന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തി, ഏവം പഗുണം സമഥവിപസ്സനാഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ അന്തരന്തരാ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനാപി മനസികാരോ പവത്തതി. സബ്ബം തം പന മഹഗ്ഗതകുസലചേതനാനം വസേന ഭാവനാമയമേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി, ന ഇതരാനി. ഗാഥായ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദുതിയേ ചക്ഖൂനീതി ചക്ഖന്തീതി ചക്ഖൂനി, സമവിസമം ആചിക്ഖന്താനി വിയ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചക്ഖനട്ഠേന ചക്ഖൂനി. കിമിദം ചക്ഖനം നാമ? അസ്സാദനം, തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘മധും ചക്ഖതി ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’തി ഇമാനി ച ആരമ്മണരസം അനുഭവന്താനി അസ്സാദേന്താനി വിയ ഹോന്തീതി ചക്ഖനട്ഠേന ചക്ഖൂനി. താനി പന സങ്ഖേപതോ ദ്വേ ചക്ഖൂനി – ഞാണചക്ഖു, മംസചക്ഖു ചാതി. തേസു മംസചക്ഖു ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഞാണചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖൂതി ഇധ ദ്വിധാ കത്വാ വുത്തം.

തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖൂതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണഗ്ഗഹണസമത്ഥം ദിബ്ബം പസാദചക്ഖു ഹോതി. ഇദഞ്ചാപി വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്തം ഞാണചക്ഖു താദിസമേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം, ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനോ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താ ആലോകപരിഗ്ഗഹേന മഹാജുതികത്താ. തിരോകുട്ടാദിഗതരൂപദസ്സനേന മഹാഗതികത്താപി ദിബ്ബം. തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖുകിച്ചകരണേന ചക്ഖുമിവാതിപി ചക്ഖു, ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖു ചാതി ദിബ്ബചക്ഖു.

പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. കിം പജാനാതി? ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പജാനാതീതി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞാതി വുച്ചതി. കിഞ്ച പജാനാതി? ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൪൪൯).

അട്ഠകഥായം പന ‘‘പഞ്ഞാപനവസേന പഞ്ഞാ. കിന്തി പഞ്ഞാപേതി? അനിച്ചന്തി പഞ്ഞാപേതി, ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞാപേതി, അനത്താതി പഞ്ഞാപേതീ’’തി വുത്തം. സാ പനായം ലക്ഖണാദിതോ യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണാ വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസാ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ. വിസേസതോ പനേത്ഥ ആസവക്ഖയഞാണസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ ചതുസച്ചദസ്സനട്ഠേന പഞ്ഞാചക്ഖൂതി അധിപ്പേതാ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫).

ഏതേസു ച മംസചക്ഖു പരിത്തം, ദിബ്ബചക്ഖു മഹഗ്ഗതം, ഇതരം അപ്പമാണം. മംസചക്ഖു രൂപം, ഇതരാനി അരൂപാനി. മംസചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു ച ലോകിയാനി സാസവാനി രൂപവിസയാനി, ഇതരം ലോകുത്തരം അനാസവം ചതുസച്ചവിസയം. മംസചക്ഖു അബ്യാകതം, ദിബ്ബചക്ഖു സിയാ കുസലം സിയാ അബ്യാകതം, തഥാ പഞ്ഞാചക്ഖു. മംസചക്ഖു കാമാവചരം, ദിബ്ബചക്ഖു രൂപാവചരം, ഇതരം ലോകുത്തരന്തി ഏവമാദി വിഭാഗാ വേദിതബ്ബാ.

ഗാഥാസു അനുത്തരന്തി പഞ്ഞാചക്ഖും സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി ആസവക്ഖയഞാണഭാവതോ അനുത്തരം. അക്ഖാസി പുരിസുത്തമോതി പുരിസാനം ഉത്തമോ അഗ്ഗോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദേസേസി. ഉപ്പാദോതി മംസചക്ഖുസ്സ പവത്തി. മഗ്ഗോതി ഉപായോ, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ കാരണം. പകതിചക്ഖുമതോ ഏവ ഹി ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതി, യസ്മാ കസിണാലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ ഉപ്പാദനം, സോ ച കസിണമണ്ഡലേ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേന വിനാ നത്ഥീതി. യതോതി യദാ. ഞാണന്തി ആസവക്ഖയഞാണം. തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖു അനുത്തര’’ന്തി. യസ്സ ചക്ഖുസ്സ പടിലാഭാതി യസ്സ അരിയസ്സ പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ഭാവനായ സബ്ബസ്മാ വട്ടദുക്ഖതോ പമുച്ചതി പരിമുച്ചതീതി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഇന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. തതിയേ ഇന്ദ്രിയാനീതി അധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാനി. യാനി ഹി സഹജാതധമ്മേസു ഇസ്സരാ വിയ ഹുത്വാ തേഹി അനുവത്തിതബ്ബാനി, താനി ഇന്ദ്രിയാനി നാമ. അപിച ഇന്ദോ ഭഗവാ ധമ്മിസ്സരോ പരമേന ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ. തേന ഇന്ദേന സബ്ബപഠമം ദിട്ഠത്താ അധിഗതത്താ പരേസഞ്ച ദിട്ഠത്താ ദേസിതത്താ വിഹിതത്താ ഗോചരഭാവനാസേവനാഹി ദിട്ഠത്താ ച ഇന്ദ്രിയാനി. ഇന്ദം വാ മഗ്ഗാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതം പുഞ്ഞകമ്മം, തസ്സ ലിങ്ഗാനീതിപി ഇന്ദ്രിയാനി. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനഞ്ഞാതം അനധിഗതം അമതപദം ചതുസച്ചധമ്മമേവ വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി പടിപന്നസ്സ ഇമിനാ പുബ്ബഭാഗേന ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം, സോതാപത്തിമഗ്ഗപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ആജാനനഇന്ദ്രിയം. തത്രായം വചനത്ഥോ – ആജാനാതി പഠമമഗ്ഗഞാണേന ദിട്ഠമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാവ ജാനാതീതി അഞ്ഞാ. യഥേവ ഹി പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞാ ദുക്ഖാദീസു പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന പവത്തതി, തഥേവ അയമ്പി പവത്തതീതി അഞ്ഞാ ച സാ യഥാവുത്തേനട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം ചാതി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ആജാനനട്ഠേനേവ അഞ്ഞസ്സ വാ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, സോതാപത്തിഫലതോ പട്ഠായ ഛസു ഠാനേസു ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതഞാണകിച്ചസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. ഏത്ഥ ച പഠമപച്ഛിമാനി പഠമമഗ്ഗചതുത്ഥഫലവസേന ഏകട്ഠാനികാനി, ഇതരം ഇതരമഗ്ഗഫലവസേന ഛട്ഠാനികന്തി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു സിക്ഖമാനസ്സാതി അധിസീലസിക്ഖാദയോ സിക്ഖമാനസ്സ ഭാവേന്തസ്സ. ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി ഉജുമഗ്ഗോ വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ, അന്തദ്വയവിവജ്ജിതത്താ തസ്സ അനുസ്സരണതോ ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ, പടിപാടിയാ മഗ്ഗേ ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഖയസ്മിന്തി അനവസേസകിലേസാനം ഖേപനതോ ഖയസങ്ഖാതേ അഗ്ഗമഗ്ഗേ ഞാണം പഠമം പുരേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാതി തതോ മഗ്ഗഞാണതോ അനന്തരാ അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അഥ വാ ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനാദികേ വജ്ജേത്വാ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവനാവസേന പവത്തം പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗം അനുസ്സരന്തസ്സ അനുഗച്ഛന്തസ്സ പടിപജ്ജന്തസ്സ ഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ദിട്ഠേകട്ഠാനം കിലേസാനം ഖേപനതോ ഖയസ്മിം സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഠമം ഞാണം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി. തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാതി തതോ പഠമഞാണതോ അനന്തരാ അനന്തരതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ അഞ്ഞാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി.

തതോ അഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സാതി തതോ അഞ്ഞാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയതോ പച്ഛാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാനന്തരാ അരഹത്തഫലേന പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയേന വിമുത്തസ്സ. ഞാണം വേ ഹോതി താദിനോതി അരഹത്തഫലുപ്പത്തിതോ ഉത്തരകാലേ ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു താദിലക്ഖണപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീ’’തി. തസ്സ അകുപ്പഭാവസ്സ കാരണം ദസ്സേതി ‘‘ഭവസംയോജനക്ഖയാ’’തി.

ഇദാനി താദിസം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ ‘‘സ വേ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ’’തി തതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോതി യഥാവുത്തേഹി തീഹി ലോകുത്തരിന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതോ, സുദ്ധേഹിപി വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിലദ്ധേഹി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതോ പരിപുണ്ണോ, തതോ ഏവ ചക്ഖാദീഹി സുട്ഠു വൂപസന്തേഹി നിബ്ബിസേവനേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതോ. തേനാഹ ‘‘സന്തോ’’തി, സബ്ബകിലേസപരിളാഹവൂപസമേന ഉപസന്തോതി അത്ഥോ. സന്തിപദേ രതോതി നിബ്ബാനേ അഭിരതോ അധിമുത്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ’’തി ഏതേന ഭാവിതമഗ്ഗതാ, പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധതാ ചസ്സ ദസ്സിതാ. ‘‘സന്തോ’’തി ഏതേന പഹീനകിലേസതാ, ‘‘സന്തിപദേ രതോ’’തി ഏതേന സച്ഛികതനിരോധതാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അദ്ധാസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ചതുത്ഥേ അദ്ധാതി കാലാ. അതീതോ അദ്ധാതിആദീസു ദ്വേ പരിയായാ – സുത്തന്തപരിയായോ, അഭിധമ്മപരിയായോ ച. തത്ഥ സുത്തന്തപരിയായേന പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ അതീതോ അദ്ധാ നാമ, ചുതിതോ പച്ഛാ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമ, സഹ ചുതിപടിസന്ധീഹി തദനന്തരം പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ നാമ. അഭിധമ്മപരിയായേന ഉപ്പാദോ, ഠിതി, ഭങ്ഗോതി ഇമേ തയോ ഖണേ പത്വാ നിരുദ്ധധമ്മാ അതീതോ അദ്ധാ നാമ, തയോപി ഖണേ അസമ്പത്താ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമ, ഖണത്തയസമങ്ഗിനോ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ നാമ.

അപരോ നയോ – അയഞ്ഹി അതീതാദിവിഭാഗോ അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേന ചതുധാ വേദിതബ്ബോ. തേസു അദ്ധാവിഭാഗോ വുത്തോ. സന്തതിവസേന സഭാഗാ ഏകഉതുസമുട്ഠാനാ, ഏകാഹാരസമുട്ഠാനാ ച പുബ്ബാപരിയവസേന വത്തമാനാപി പച്ചുപ്പന്നാ. തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാ അതീതാ പച്ഛാ അനാഗതാ. ചിത്തജാ ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിസമുട്ഠാനാ പച്ചുപ്പന്നാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. കമ്മസമുട്ഠാനാനം പാടിയേക്കം സന്തതിവസേന അതീതാദിഭേദോ നത്ഥി, തേസംയേവ പന ഉതുആഹാരചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന തസ്സ അതീതാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സമയവസേന ഏകമുഹുത്തപുബ്ബണ്ഹസായന്ഹരത്തിദിവാദീസു സമയേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനാ തംതംസമയേ പച്ചുപ്പന്നാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. അയം താവ രൂപധമ്മേസു നയോ. അരൂപധമ്മേസു പന ഖണവസേന ഉപ്പാദാദിക്ഖണത്തയപരിയാപന്നാ പച്ചുപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. അപിച അതിക്കന്തഹേതുപച്ചയകിച്ചാ അതീതാ, നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചാ അനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചാ പച്ചുപ്പന്നാ, ഉഭയകിച്ചം അസമ്പത്താ അനാഗതാ. അത്തനോ വാ കിച്ചക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. ഏത്ഥ ച ഖണാദികഥാവ നിപ്പരിയായാ, സേസാ പരിയായാ. അയഞ്ഹി അതീതാദിഭേദോ നാമ ധമ്മാനം ഹോതി, ന കാലസ്സ. അതീതാദിഭേദേ പന ധമ്മേ ഉപാദായ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി കാലോ ഇധ തേനേവ വോഹാരേന അതീതോതിആദിനാ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോതി ഏത്ഥ അക്ഖായതി, കഥീയതി, പഞ്ഞാപീയതീതി അക്ഖേയ്യം, കഥാവത്ഥു, അത്ഥതോ രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അതീതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യ, അനാഗതം വാ…പേ… പച്ചുപ്പന്നം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫).

തഥാ –

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ അത്ഥീതി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ഭവിസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൬൨) –

ഏവം വുത്തേന നിരുത്തിപഥസുത്തേനപി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ. ഏവം കഥാവത്ഥുഭാവേന അക്ഖേയ്യസങ്ഖാതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ അഹന്തി ച മമന്തി ച ദേവോതി ച മനുസ്സോതി ച ഇത്ഥീതി ച പുരിസോതി ച ആദിനാ പവത്തസഞ്ഞാവസേന അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സത്തപുഗ്ഗലാദിസഞ്ഞിനോതി അത്ഥോ. അക്ഖേയ്യസ്മിം തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന പതിട്ഠിതാ, രാഗാദിവസേന വാ അട്ഠഹാകാരേഹി പതിട്ഠിതാ. രത്തോ ഹി രാഗവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന, മൂള്ഹോ മോഹവസേന, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന, ഥാമഗതോ അനുസയവസേന, വിനിബദ്ധോ മാനവസേന, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതീതി.

അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായാതി തം അക്ഖേയ്യം തേഭൂമകധമ്മേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അപരിജാനിത്വാ തസ്സ അപരിജാനനഹേതു. യോഗമായന്തി മച്ചുനോതി മരണസ്സ യോഗം തേന സംയോഗം ഉപഗച്ഛന്തി, ന വിസംയോഗന്തി അത്ഥോ.

അഥ വാ യോഗന്തി ഉപായം, തേന യോജിതം പസാരിതം മാരസേനട്ഠാനിയം അനത്ഥജാലം കിലേസജാലഞ്ച ഉപഗച്ഛന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൭൨; ജാ. ൨.൨൨.൧൨൧; നേത്തി. ൧൦൩);

ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേതും ‘‘അക്ഖേയ്യഞ്ച പരിഞ്ഞായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ, തേന അക്ഖേയ്യപരിജാനനേന ലദ്ധബ്ബം വക്ഖമാനമേവ വിസേസം ജോതേതി. പരിഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദുക്ഖന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനിത്വാ, തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനേന വാ തം സമതിക്കമിത്വാ തിസ്സന്നമ്പി പരിഞ്ഞാനം കിച്ചം മത്ഥകം പാപേത്വാ. അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതീതി സബ്ബസോ മഞ്ഞനാനം പഹീനത്താ ഖീണാസവോ അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതി, കാരകാദിസഭാവം കിഞ്ചി അത്താനം ന പച്ചേതീതി അത്ഥോ. ഫുട്ഠോ വിമോക്ഖോ മനസാ, സന്തിപദമനുത്തരന്തി യസ്മാ സബ്ബസങ്ഖതവിമുത്തത്താ ‘‘വിമോക്ഖോ’’തി സബ്ബകിലേസസന്താപവൂപസമനട്ഠാനതായ ‘‘സന്തിപദ’’ന്തി ലദ്ധനാമോ നിബ്ബാനധമ്മോ ഫുട്ഠോ ഫുസിതോ പത്തോ, തസ്മാ അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതീതി. അഥ വാ ‘‘പരിഞ്ഞായാ’’തി പദേന ദുക്ഖസച്ചസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയം സമുദയസച്ചസ്സ പഹാനാഭിസമയഞ്ച വത്വാ ഇദാനി ‘‘ഫുട്ഠോ വിമോക്ഖോ മനസാ, സന്തിപദമനുത്തര’’ന്തി ഇമിനാ മഗ്ഗനിരോധാനം ഭാവനാസച്ഛികിരിയാഭിസമയം വദതി. തസ്സത്ഥോ – സമുച്ഛേദവസേന സബ്ബകിലേസേഹി വിമുച്ചതീതി വിമോക്ഖോ, അരിയമഗ്ഗോ. സോ പനസ്സ മഗ്ഗചിത്തേന ഫുട്ഠോ ഫുസിതോ ഭാവിതോ, തേനേവ അനുത്തരം സന്തിപദം നിബ്ബാനം ഫുട്ഠം ഫുസിതം സച്ഛികതന്തി.

അക്ഖേയ്യസമ്പന്നോതി അക്ഖേയ്യനിമിത്തം വിവിധാഹി വിപത്തീഹി ഉപദ്ദുതേ ലോകേ പഹീനവിപല്ലാസതായ തതോ സുപരിമുത്തോ അക്ഖേയ്യപരിഞ്ഞാഭിനിബ്ബത്താഹി സമ്പത്തീഹി സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. സങ്ഖായ സേവീതി പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ചീവരാദിപച്ചയേ സങ്ഖായ പരിതുലേത്വാവ സേവനസീലോ, സങ്ഖാതധമ്മത്താ ച ആപാഥഗതം സബ്ബമ്പി വിസയം ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന സങ്ഖായ സേവനസീലോ. ധമ്മട്ഠോതി അസേക്ഖധമ്മേസു നിബ്ബാനധമ്മേ ഏവ വാ ഠിതോ. വേദഗൂതി വേദിതബ്ബസ്സ ചതുസച്ചസ്സ പാരങ്ഗതത്താ വേദഗൂ. ഏവംഗുണോ അരഹാ ഭവാദീസു കത്ഥചി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ മനുസ്സദേവാതി സങ്ഖ്യം ന ഉപേതി, അപഞ്ഞത്തികഭാവമേവ ഗച്ഛതീതി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുച്ചരിതസുത്തവണ്ണനാ