൪. ചതുക്കനിപാതോ

൧. ബ്രാഹ്മണധമ്മയാഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ചതുക്കനിപാതസ്സ പഠമേ അഹന്തി അത്തനിദ്ദേസോ. യോ ഹി പരോ ന ഹോതി, സോ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതോ അത്താ ‘‘അഹ’’ന്തി വുച്ചതി. അസ്മീതി പടിജാനനാ. യോ പരമത്ഥബ്രാഹ്മണഭാവോ ‘‘അഹ’’ന്തി വുച്ചമാനോ, തസ്സ അത്തനി അത്ഥിഭാവം പടിജാനന്തോ ഹി സത്ഥാ ‘‘അസ്മീ’’തി അവോച. ‘‘അഹമസ്മീ’’തി ച യഥാ ‘‘അഹമസ്മി ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ, സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി ച അപ്പഹീനദിട്ഠിമാനാനുസയാ പുഥുജ്ജനാ അത്തനോ ദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാഭിനിവേസവസേന അഭിവദന്തി, ന ഏവം വുത്തം. സബ്ബസോ പന പഹീനദിട്ഠിമാനാനുസയോ ഭഗവാ സമഞ്ഞം അനതിധാവന്തോ ലോകസമഞ്ഞാനുരോധേന വേനേയ്യസന്താനേസു ധമ്മം പതിട്ഠപേന്തോ കേവലം താദിസസ്സ ഗുണസ്സ അത്തനി വിജ്ജമാനതം പടിജാനന്തോ ‘‘അഹമസ്മീ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോതി ബാഹിതപാപത്താ ബ്രഹ്മസ്സ ച അണനതോ ബ്രാഹ്മണോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, അഹം പരമത്ഥതോ ബ്രാഹ്മണോസ്മീതി. ഭഗവാ സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണസ്സ ദാനസംയമാദിവതസമാദാനസ്സ നിരവസേസായ തപചരിയായ പാരം ഗതോ സമ്മദേവ വുസിതബ്രഹ്മചരിയവാസോ സകലവേദന്തഗൂ സുവിസുദ്ധവിജ്ജാചരണോ സബ്ബഥാ നിന്ഹാതപാപമലോ അനുത്തരസ്സ അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ വത്താ പവത്താ, സുപരിസുദ്ധസ്സ ച സാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ പവേദേതാ, തസ്മാ സബ്ബസോ ബാഹിതപാപത്താ ബ്രഹ്മസ്സ ച അണനതോ കഥനതോ പരമത്ഥേന ബ്രാഹ്മണോതി വുച്ചതി.

ഇതി ഭഗവാ സദേവകേ ലോകേ അത്തനോ അനുത്തരം ബ്രാഹ്മണഭാവം പവേദേത്വാ യാനി താനി ബ്രാഹ്മണദാനാദീനി ഛ കമ്മാനി ബ്രാഹ്മണസ്സ പഞ്ഞാപേന്തി, തേസമ്പി സുപരിസുദ്ധാനം ഉക്കംസതോ അത്തനി സംവിജ്ജമാനതം ദസ്സേതും ‘‘യാചയോഗോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യാചയോഗോതി യാചേഹി യുത്തോ. യാചന്തീതി യാചാ, യാചകാ, തേ പനേത്ഥ വേനേയ്യാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ‘‘ദേസേതു, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം; ദേസേതു, സുഗതോ, ധമ്മ’’ന്തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മദേസനം യാചന്തി. ഭഗവാ ച തേസം ഇച്ഛാവിഘാതം അകരോന്തോ യഥാരുചി ധമ്മം ദേസേന്തോ ധമ്മദാനം ദേതീതി യാചയോഗോ, സദാ സബ്ബകാലം തേഹി അവിരഹിതോ. അഥ വാ യാചയോഗോതി യാചനയോഗ്ഗോ, അധിപ്പായപൂരണതോ യാചിതും യുത്തോതി അത്ഥോ ‘‘യാജയോഗോ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ യാജോ വുച്ചതി മഹാദാനം, യിട്ഠന്തി അത്ഥോ. ഇധ പന ധമ്മദാനം വേദിതബ്ബം, യാജേ നിയുത്തോതി യാജയോഗാ. സദാതി സബ്ബദാ, അനവരതപ്പവത്തസദ്ധമ്മമഹാദാനോതി അത്ഥോ. അഥ വാ യാജേന യോജേതീതിപി യാജയോഗോ. തിവിധദാനസങ്ഖാതേന യാജേന സത്തേ യഥാരഹം യോജേതി, തത്ഥ ദാനേ നിയോജേതീതി അത്ഥോ. ‘‘യാജയോഗോ സതത’’ന്തിപി പഠന്തി. പയതപാണീതി പരിസുദ്ധഹത്ഥോ. യോ ഹി ദാനാധിമുത്തോ ആമിസദാനം ദേന്തോ സക്കച്ചം സഹത്ഥേന ദേയ്യധമ്മം ദാതും സദാ ധോതഹത്ഥോയേവ ഹോതി, സോ ‘‘പയതപാണീ’’തി വുച്ചതി. ഭഗവാപി ധമ്മദാനാധിമുത്തോ സക്കച്ചം സബ്ബകാലം ധമ്മദാനേ യുത്തപ്പയുത്തോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പയതപാണീ’’തി. ‘‘സദാ’’തി ച പദം ഇമിനാപി സദ്ധിം യോജേതബ്ബം ‘‘സദാ പയതപാണീ’’തി. അവിഭാഗേന ഹി സത്ഥാ വേനേയ്യലോകസ്സ സദ്ധമ്മദാനം സദാ സബ്ബകാലം പവത്തേന്തോ തത്ഥ യുത്തപ്പയുത്തോ ഹുത്വാ വിഹരതി.

അപരോ നയോ – യോഗോ വുച്ചതി ഭാവനാ. യഥാഹ ‘‘യോഗാ വേ ജായതേ ഭൂരീ’’തി (ധ. പ. ൨൮൨). തസ്മാ യാജയോഗോതി യാജഭാവനം, പരിച്ചാഗഭാവനം അനുയുത്തോതി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഹി അഭിസമ്ബോധിതോ പുബ്ബേ ബോധിസത്തഭൂതോപി കരുണാസമുസ്സാഹിതോ അനവസേസതോ ദാനം പരിബ്രൂഹേന്തോ തത്ഥ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ ഹുത്വാ അഭിസമ്ബോധിം പാപുണി, ബുദ്ധോ ഹുത്വാപി തിവിധം ദാനം പരിബ്രൂഹേസി വിസേസതോ ധമ്മദാനം, പരേപി തത്ഥ നിയോജേസി. തഥാ ഹി സോ വേനേയ്യയാചകാനം കസ്സചി സരണാനി അദാസി, കസ്സചി പഞ്ച സീലാനി, കസ്സചി ദസ സീലാനി, കസ്സചി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം, കസ്സചി ധുതധമ്മേ, കസ്സചി ചത്താരി ഝാനാനി, കസ്സചി അട്ഠ സമാപത്തിയോ, കസ്സചി പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോ, ചത്താരോ മഗ്ഗേ, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, തിസ്സോ വിജ്ജാ, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാതി ഏവമാദിലോകിയലോകുത്തരഭേദം ഗുണധനം ധമ്മദാനവസേന യഥാധിപ്പായം ദേന്തോ പരേ ച ‘‘ദേഥാ’’തി നിയോജേന്തോ പരിച്ചാഗഭാവനം പരിബ്രൂഹേസി. തേന വുത്തം ‘‘പരിച്ചാഗഭാവനം അനുയുത്തോ’’തി.

പയതപാണീതി വാ ആയതപാണീ, ഹത്ഥഗതം കിഞ്ചി ദാതും ‘‘ഏഹി ഗണ്ഹാ’’തി പസാരിതഹത്ഥോ വിയ ആചരിയമുട്ഠിം അകത്വാ സദ്ധമ്മദാനേ യുത്തപ്പയുത്തോതി അത്ഥോ. പയതപാണീതി വാ ഉസ്സാഹിതഹത്ഥോ, ആമിസദാനം ദാതും ഉസ്സാഹിതഹത്ഥോ വിയ ധമ്മദാനേ കതുസ്സാഹോതി അത്ഥോ. അന്തിമദേഹധരോതി ബ്രഹ്മചരിയവസേന ബ്രാഹ്മണകരണാനം ധമ്മാനം പാരിപൂരിയാ പച്ഛിമത്തഭാവധാരീ. അവുസിതവതോ ഹി വസലകരണാനം ധമ്മാനം അപ്പഹാനേന വസലാദിസമഞ്ഞാ ഗതി ആയതിം ഗബ്ഭസേയ്യാ സിയാ. തേന ഭഗവാ അത്തനോ അച്ചന്തവുസിതബ്രാഹ്മണഭാവം ദസ്സേതി. അനുത്തരോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ദുത്തികിച്ഛസ്സ വട്ടദുക്ഖരോഗസ്സ തികിച്ഛനതോ ഉത്തമോ ഭിസക്കോ, അഞ്ഞേഹി അനുദ്ധരണീയാനം രാഗാദിസല്ലാനം കന്തനതോ സമുച്ഛേദവസേന സമുദ്ധരണതോ ഉത്തമോ സല്ലകന്തനവേജ്ജോ. ഇമിനാ നിപ്പരിയായതോ ബ്രാഹ്മണകരണാനം ധമ്മാനം അത്തനി പതിട്ഠിതാനം പരസന്തതിയം പതിട്ഠാപനേന പരേസമ്പി ബ്രാഹ്മണകരണമാഹ.

തസ്സ മേ തുമ്ഹേ പുത്താതി തസ്സ ഏവരൂപസ്സ മമ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, പുത്താ അത്രജാ ഹോഥ. ഓരസാതി ഉരസി സമ്ബന്ധാ. യഥാ ഹി സത്താനം ഓരസപുത്താ അത്രജാ വിസേസേന പിതുസന്തകസ്സ ദായജ്ജസ്സ ഭാഗിനോ ഹോന്തി, ഏവമേതേപി അരിയപുഗ്ഗലാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മസ്സവനന്തേ അരിയായ ജാതിയാ ജാതാ. തസ്സ സന്തകസ്സ വിമുത്തിസുഖസ്സ അരിയധമ്മരതനസ്സ ച ഏകംസഭാഗിയതായ ഓരസാ. അഥ വാ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാനുഭാവേന അരിയഭൂമിം ഓക്കമമാനാ ഓക്കന്താ ച അരിയസാവകാ സത്ഥു ഉരേ വായാമജനിതാഭിജാതിതായ നിപ്പരിയായേന ‘‘ഓരസപുത്താ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. തഥാ ഹി തേ ഭഗവതാ ആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിആദിവോലോകനേന വജ്ജാനുചിന്തനേന ച ഹദയേ കത്വാ വജ്ജതോ നിവാരേത്വാ അനവജ്ജേ പതിട്ഠപേന്തേന സീലാദിധമ്മസരീരപോസനേന സംവഡ്ഢിതാ. മുഖതോ ജാതാതി മുഖതോ ജാതായ ധമ്മദേസനായ അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ മുഖതോ ജാതാ. അഥ വാ അനഞ്ഞസാധാരണതോ സബ്ബസ്സ കുസലധമ്മസ്സ മുഖതോ പാതിമോക്ഖതോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാസങ്ഖാതതോ വിമോക്ഖമുഖതോ വാ അരിയമഗ്ഗജാതിയാ ജാതാതിപി മുഖതോ ജാതാ. സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹേ സാസനധമ്മേ അരിയമഗ്ഗധമ്മേ വാ ജാതാതി ധമ്മജാ. തേനേവ ധമ്മേന നിമ്മിതാ മാപിതാതി ധമ്മനിമ്മിതാ. സതിധമ്മവിചയാദി ധമ്മദായാദാ, ന ലാഭസക്കാരാദി ആമിസദായാദാ, ധമ്മദായാദാ നോ ആമിസദായാദാ ഹോഥാതി അത്ഥോ.

തത്ഥ ധമ്മോ ദുവിധോ – നിപ്പരിയായധമ്മോ, പരിയായധമ്മോതി. ആമിസമ്പി ദുവിധം – നിപ്പരിയായാമിസം, പരിയായാമിസന്തി. കഥം? മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപ്പഭേദോ ഹി നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ നിപ്പരിയായധമ്മോ, നിബ്ബത്തിതധമ്മോയേവ, ന കേനചി പരിയായേന കാരണേന വാ ലേസേന വാ ധമ്മോ. യം പനിദം വിവട്ടൂപനിസ്സിതം കുസലം, സേയ്യഥിദം – ഇധേകച്ചോ വിവട്ടം പത്ഥേന്തോ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഗന്ധമാലാദീഹി വത്ഥുപൂജം കരോതി, ധമ്മം സുണാതി, ദേസേതി, ഝാനസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, ഏവം കരോന്തോ അനുപുബ്ബേന നിപ്പരിയായം അമതം നിബ്ബാനം പടിലഭതി, അയം പരിയായധമ്മോ. തഥാ ചീവരാദയോ ചത്താരോ പച്ചയാ നിപ്പരിയായാമിസമേവ, ന അഞ്ഞേന പരിയായേന വാ കാരണേന വാ ലേസേന വാ ആമിസം. യം പനിദം വട്ടഗാമികുസലം, സേയ്യഥിദം – ഇധേകച്ചോ വട്ടം പത്ഥേന്തോ സമ്പത്തിഭവം ഇച്ഛമാനോ ദാനം ദേതി…പേ… സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, ഏവം കരോന്തോ അനുപുബ്ബേന ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിയോ പടിലഭതി, ഇദം പരിയായാമിസം നാമ.

തത്ഥ നിപ്പരിയായധമ്മോപി ഭഗവതോയേവ സന്തകോ. ഭഗവതാ ഹി കഥിതത്താ ഭിക്ഖൂ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി അധിഗച്ഛന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സോ, ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ…പേ… മഗ്ഗാനുഗാ ച പനേതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ’’തി (മ. നി. ൩.൭൯; ചൂലനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫).

‘‘സോ, ഹാവുസോ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ, വത്താ പവത്താ, അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ, അമതസ്സ ദാതാ, ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൩; ൩.൨൮൧) ച.

പരിയായധമ്മോപി ഭഗവതോയേവ സന്തകോ. ഭഗവതാ ഹി കഥിതത്താ ഏവ ജാനന്തി ‘‘വിവട്ടം പത്ഥേത്വാ ദാനം ദേന്തോ…പേ… സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേന്തോ അനുക്കമേന അമതം നിബ്ബാനം പടിലഭതീ’’തി. നിപ്പരിയായാമിസമ്പി ഭഗവതോയേവ സന്തകം. ഭഗവതാ ഹി അനുഞ്ഞാതത്തായേവ ഭിക്ഖൂഹി ജീവകവത്ഥും ആദിം കത്വാ പണീതചീവരം ലദ്ധം. യഥാഹ –

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗഹപതിചീവരം. യോ ഇച്ഛതി, പംസുകൂലികോ ഹോതു. യോ ഇച്ഛതി, ഗഹപതിചീവരം സാദിയതു. ഇതരീതരേനപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സന്തുട്ഠിംയേവ വണ്ണേമീ’’തി (മഹാവ. ൩൩൭).

ഏവം ഇതരേപി പച്ചയാ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ ഏവ ഭിക്ഖൂഹി പരിഭുഞ്ജിതും ലദ്ധാ. പരിയായാമിസമ്പി ഭഗവതോയേവ സന്തകം. ഭഗവതാ ഹി കഥിതത്താ ഏവ ജാനന്തി ‘‘സമ്പത്തിഭവം പത്ഥേന്തോ ദാനം ദത്വാ സീലം…പേ… സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അനുക്കമേന പരിയായാമിസം ദിബ്ബസമ്പത്തിം മനുസ്സസമ്പത്തിഞ്ച പടിലഭതീ’’തി. യദേവ യസ്മാ നിപ്പരിയായധമ്മോപി പരിയായധമ്മോപി നിപ്പരിയായാമിസമ്പി പരിയായാമിസമ്പി ഭഗവതോയേവ സന്തകം, തസ്മാ തത്ഥ അത്തനോ സാമിഭാവം ദസ്സേന്തോ തത്ഥ ച യം സേട്ഠതരം അച്ചന്തഹിതസുഖാവഹം തത്ഥേവ നേ നിയോജേന്തോ ഏവമാഹ ‘‘തസ്സ മേ തുമ്ഹേ പുത്താ ഓരസാ…പേ… നോ ആമിസദായാദാ’’തി.

ഇതി ഭഗവാ പരിപുണ്ണവതസമാദാനം തപചരിയം സമ്മദേവ വുസിതബ്രഹ്മചരിയം സുവിസുദ്ധവിജ്ജാചരണസമ്പന്നം അനവസേസവേദന്തപാരഗും ബാഹിതസബ്ബപാപം സതതം യാചയോഗം സദേവകേ ലോകേ അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവപ്പത്തം അത്തനോ പരമത്ഥബ്രാഹ്മണഭാവം അരിയസാവകാനഞ്ച അത്തനോ ഓരസപുത്താദിഭാവം പവേദേസി. ഭഗവാ ഹി ‘‘സീഹോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി (അ. നി. ൫.൯൯) ഏത്ഥ സീഹസദിസം, ‘‘പുരിസോ മഗ്ഗകുസലോതി ഖോ, തിസ്സ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൩.൮൪) ഏത്ഥ മഗ്ഗദേസകപുരിസസദിസം, ‘‘രാജാഹമസ്മി സേലാ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൯) ഏത്ഥ രാജസദിസം, ‘‘ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൬൫) ഏത്ഥ വേജ്ജസദിസം, ‘‘ബ്രാഹ്മണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൮൫) ഏത്ഥ ബ്രാഹ്മണസദിസം അത്താനം കഥേസി. ഇധാപി ബ്രാഹ്മണ സദിസം കത്വാ കഥേസി.

ഇദാനി യേഹി ദാനാദീഹി യുത്തസ്സ ഇതോ ബാഹിരകബ്രാഹ്മണസ്സ ബ്രാഹ്മണകിച്ചം പരിപുണ്ണം മഞ്ഞന്തി, തേഹി അത്തനോ ദാനാദീനം അഗ്ഗസേട്ഠഭാവം പകാസേതും ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദാനാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യാഗാതി മഹായഞ്ഞാ, മഹാദാനാനീതി അത്ഥോ, യാനി ‘‘യിട്ഠാനീ’’തിപി വുച്ചന്തി. തത്ഥ വേലാമദാനവേസ്സന്തരദാനമഹാവിജിതയഞ്ഞസദിസാ ആമിസയാഗാ വേദിതബ്ബാ, മഹാസമയസുത്തമങ്ഗലസുത്തചൂളരാഹുലോവാദസുത്തസമചിത്തസുത്തദേസനാദയോ ധമ്മയാഗാ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഗാഥായം അയജീതി അദാസി. അമച്ഛരീതി സബ്ബമച്ഛരിയാനം ബോധിമൂലേയേവ സുപ്പഹീനത്താ മച്ഛേരരഹിതോ. സബ്ബഭൂതാനുകമ്പീതി മഹാകരുണായ സബ്ബസത്തേ പിയപുത്തം വിയ അനുഗ്ഗണ്ഹനസീലോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘വധകേ ദേവദത്തേ ച, ചോരേ അങ്ഗുലിമാലകേ;

ധനപാലേ രാഹുലേ ചേവ, സമചിത്തോ മഹാമുനീ’’തി. (മി. പ. ൬.൬.൫) –

സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുലഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. ദുതിയേ അപ്പാനീതി പരിത്താനി. സുലഭാനീതി സുഖേന ലദ്ധബ്ബാനി, യത്ഥ കത്ഥചി വാ സക്കാ ഹോതി ലദ്ധും. അനവജ്ജാനീതി വജ്ജരഹിതാനി നിദ്ദോസാനി ആഗമനസുദ്ധിതോ കായമണ്ഡനാദികിലേസവത്ഥുഭാവാഭാവതോ ച. തത്ഥ സുലഭതായ പരിയേസനദുക്ഖസ്സ അഭാവോ ദസ്സിതോ, അപ്പതായ പരിഹരണദുക്ഖസ്സപി അഭാവോ ദസ്സിതോ, അനവജ്ജതായ അഗരഹിതബ്ബതായ ഭിക്ഖുസാരുപ്പഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അപ്പതായ വാ പരിത്താസസ്സ അവത്ഥുതാ, സുലഭതായ ഗേധായ അവത്ഥുതാ, അനവജ്ജതായ ആദീനവവസേന നിസ്സരണപഞ്ഞായ വത്ഥുതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. അപ്പതായ വാ ലാഭേന ന സോമനസ്സം ജനയന്തി, സുലഭതായ അലാഭേന ന ദോമനസ്സം ജനയന്തി, അനവജ്ജതായ വിപ്പടിസാരനിമിത്തം അഞ്ഞാണുപേക്ഖം ന ജനയന്തി അവിപ്പടിസാരവത്ഥുഭാവതോ.

പംസുകൂലന്തി രഥികാസുസാനസങ്കാരകൂടാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി പംസൂനം ഉപരി ഠിതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പംസുകൂലം വിയാതി പംസുകൂലം, പംസു വിയ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി പംസുകൂലന്തി ഏവം ലദ്ധനാമം രഥികാദീസു പതിതനന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ കതചീവരം. പിണ്ഡിയാലോപോതി ജങ്ഘപിണ്ഡിയാ ബലേന ചരിത്വാ ഘരേ ഘരേ ആലോപമത്തം കത്വാ ലദ്ധഭോജനം. രുക്ഖമൂലന്തി വിവേകാനുരൂപം യംകിഞ്ചി രുക്ഖസമീപം. പൂതിമുത്തന്തി യംകിഞ്ചി ഗോമുത്തം. യഥാ ഹി സുവണ്ണവണ്ണോപി കായോ പൂതികായോവ ഏവം അഭിനവമ്പി മുത്തം പൂതിമുത്തമേവ. തത്ഥ കേചി ഗോമുത്തഭാവിതം ഹരിതകീഖണ്ഡം ‘‘പൂതിമുത്ത’’ന്തി വദന്തി, പൂതിഭാവേന ആപണാദിതോ വിസ്സട്ഠം ഛഡ്ഡിതം അപരിഗ്ഗഹിതം യംകിഞ്ചി ഭേസജ്ജം പൂതിമുത്തന്തി അധിപ്പേതന്തി അപരേ.

യതോ ഖോതി പച്ചത്തേ നിസ്സക്കവചനം, യം ഖോതി വുത്തം ഹോതി. തേന ‘‘തുട്ഠോ ഹോതീ’’തി വുത്തകിരിയം പരാമസതി. തുട്ഠോതി സന്തുട്ഠോ. ഇദമസ്സാഹന്തി യ്വായം ചതുബ്ബിധേന യഥാവുത്തേന പച്ചയേന അപ്പേന സുലഭേന സന്തോസോ, ഇദം ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലസംവരാദീസു അഞ്ഞതരം ഏകം സാമഞ്ഞങ്ഗം സമണഭാവകാരണന്തി അഹം വദാമി. സന്തുട്ഠസ്സ ഹി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം സുപരിപുണ്ണം ഹോതി, സമഥവിപസ്സനാ ച ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. അഥ വാ സാമഞ്ഞം നാമ അരിയമഗ്ഗോ. തസ്സ സങ്ഖേപതോ ദ്വേ അങ്ഗാനി – ബാഹിരം, അജ്ഝത്തികന്തി. തത്ഥ ബാഹിരം സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ സദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച, അജ്ഝത്തികം പന യോനിസോ മനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി ച. തേസു യസ്മാ യഥാരഹം ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിഭൂതാ തസ്സാ മൂലഭൂതാ ചേതേ ധമ്മാ, യദിദം അപ്പിച്ഛതാ സന്തുട്ഠിതാ പവിവിത്തതാ അസംസട്ഠതാ ആരദ്ധവീരിയതാതി ഏവമാദയോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഇദമസ്സാഹം അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞങ്ഗന്തി വദാമീ’’തി.

ഗാഥാസു സേനാസനമാരബ്ഭാതി വിഹാരാദിം മഞ്ചപീഠാദിഞ്ച സേനാസനം നിസ്സായ. ചീവരം പാനഭോജനന്തി നിവാസനാദിചീവരം, അമ്ബപാനകാദിപാനം, ഖാദനീയഭോജനീയാദിഭുഞ്ജിതബ്ബവത്ഥുഞ്ച ആരബ്ഭാതി സമ്ബന്ധോ. വിഘാതോ വിഹതഭാവോ ചേതോദുക്ഖം ന ഹോതീതി യോജനാ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ആവാസേ പച്ചയാ സുലഭാ’’തി ലഭിതബ്ബട്ഠാനഗമനേന വാ ‘‘മയ്ഹം പാപുണാതി ന തുയ്ഹ’’ന്തി വിവാദാപജ്ജനേന വാ നവകമ്മകരണാദിവസേന വാ സേനാസനാദീനി പരിയേസന്താനം അസന്തുട്ഠാനം ഇച്ഛിതലാഭാദിനാ യോ വിഘാതോ ചിത്തസ്സ ഹോതി, സോ തത്ഥ സന്തുട്ഠസ്സ ന ഹോതീതി. ദിസാ നപ്പടിഹഞ്ഞതീതി സന്തുട്ഠിയാ ചാതുദ്ദിസാഭാവേന ദിസാ നപ്പടിഹന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി,

സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേനാ’’തി. (സു. നി. ൪൨; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൮);

യസ്സ ഹി ‘‘അസുകട്ഠാനം നാമ ഗതോ ചീവരാദീനി ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ദിസാ പടിഹഞ്ഞതി നാമ. യസ്സ പന ഏവം ന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ദിസാ ന പടിഹഞ്ഞതി നാമ. ധമ്മാതി പടിപത്തിധമ്മാ. സാമഞ്ഞസ്സാനുലോമികാതി സമണധമ്മസ്സ സമഥവിപസ്സനാഭാവനായ അരിയമഗ്ഗസ്സേവ വാ അനുച്ഛവികാ അപ്പിച്ഛതാദയോ. അധിഗ്ഗഹിതാതി സബ്ബേ തേ തുട്ഠചിത്തസ്സ സന്തുട്ഠചിത്തേന ഭിക്ഖുനാ അധിഗ്ഗഹിതാ പടിപക്ഖധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ ഗഹിതാ ഹോന്തി അബ്ഭന്തരഗതാ, ന ബാഹിരഗതാതി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ആസവക്ഖയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨. തതിയേ ജാനതോതി ജാനന്തസ്സ. പസ്സതോതി പസ്സന്തസ്സ. യദിപി ഇമാനി ദ്വേപി പദാനി ഏകത്ഥാനി, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം, ഏവം സന്തേപി ‘‘ജാനതോ’’തി ഞാണലക്ഖണം ഉപാദായ പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസതി. ജാനനലക്ഖണഞ്ഹി ഞാണം. ‘‘പസ്സതോ’’തി ഞാണപ്പഭാവം ഉപാദായ. ദസ്സനപ്പഭാവഞ്ഹി ഉപാദായ ഞാണസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ചക്ഖുമാ വിയ പുഗ്ഗലോ ചക്ഖുനാ രൂപാനി, ഞാണേന വിവടേ ധമ്മേ പസ്സതി. അഥ വാ ജാനതോതി അനുബോധഞാണേന ജാനതോ. പസ്സതോതി പടിവേധഞാണേന പസ്സതോ. പടിലോമതോ വാ ദസ്സനമഗ്ഗേന പസ്സതോ, ഭാവനാമഗ്ഗേന ജാനതോ. കേചി പന ‘‘ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാഹി ജാനതോ, സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനായ പസ്സതോ’’തി വദന്തി. അഥ വാ ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന ജാനതോ, നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന പസ്സതോ. തദുഭയേ ച സതി പഹാനഭാവനാഭിസമയാ സിദ്ധാ ഏവ ഹോന്തീതി ചതുസച്ചാഭിസമയോ വുത്തോ ഹോതി. യദാ ചേത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം അധിപ്പേതം, തദാ ‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി പദാനം ഹേതുഅത്ഥദീപനതാ ദട്ഠബ്ബാ. യദാ പന മഗ്ഗഞാണം അധിപ്പേതം, തദാ മഗ്ഗകിച്ചത്ഥദീപനതാ.

ആസവാനം ഖയന്തി ‘‘ജാനതോ, അഹം ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫; സം. നി. ൩.൧൦൧; ൫.൧൦൯൫) ഏവമാഗതേ സബ്ബാസവസംവരപരിയായേ ‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തി’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൩൮) ച സുത്തപദേസു ആസവാനം പഹാനം അച്ചന്തക്ഖയോ അസമുപ്പാദോ ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോ ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുത്തോ. ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൩൮) ഫലം.

‘‘പരവജ്ജാനുപസ്സിസ്സ, നിച്ചം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ;

ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൫൩); –

ആദീസു നിബ്ബാനം.

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ;

തതോ അഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ, ഞാണം വേ ഹോതി താദിനോ’’തി. (അ. നി. ൩.൮൬; ഇതിവു. ൬൨) –

ഏവമാഗതേ ഇന്ദ്രിയസുത്തേ ഇധ ച മഗ്ഗോ ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുത്തോ. തസ്മാ യഥാവുത്തനയേന ജാനന്തസ്സ പസ്സന്തസ്സ അഹം അരിയമഗ്ഗാധിഗമം വദാമീതി വുത്തം ഹോതി. നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോതി യോ പന ന ജാനാതി ന പസ്സതി, തസ്സ നോ വദാമീതി അത്ഥോ. ഏതേന യേ അജാനതോ അപസ്സതോപി സംസാരസുദ്ധിം വദന്തി, തേ പടിക്ഖിപതി. പുരിമേന വാ പദദ്വയേന ഉപായോ വുത്തോ, ഇമിനാ അനുപായപടിസേധോ. സങ്ഖേപേന ചേത്ഥ ഞാണം ആസവക്ഖയകരം, സേസം തസ്സ പരിക്ഖാരോതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി യം ജാനതോ യം പസ്സതോ ആസവക്ഖയോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ’’തി പുച്ഛം ആരഭി. തത്ഥ ജാനനാ ബഹുവിധാ. ദബ്ബജാതികോ ഏവ ഹി കോചി ഭിക്ഖു ഛത്തം കാതും ജാനാതി, കോചി ചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം, തസ്സ ഈദിസാനി കമ്മാനി വത്തസീസേ ഠത്വാ കരോന്തസ്സ സാ ജാനനാ ‘‘മഗ്ഗഫലാനം പദട്ഠാനം ന ഹോതീ’’തി ന വത്തബ്ബാ. യോ പന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വേജ്ജകമ്മാദീനി കാതും ജാനാതി, തസ്സേവം ജാനതോ ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ. തസ്മാ യം ജാനതോ യം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തദേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം, തം ഹേട്ഠാ യോനിസോമനസികാരസുത്തേ സങ്ഖേപതോ വുത്തമേവ.

തത്ഥ പന ‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മനസി കരോന്തോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതീ’’തി (ഇതിവു. ൧൬) ആഗതത്താ ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദിനാ അത്ഥവിഭാവനാ കതാ. ഇധ ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫; സം. നി. ൩.൧൦൧; ൫.൧൦൯൫) ആഗതത്താ ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി പരിഞ്ഞാപടിവേധവസേന പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന മഗ്ഗഞാണേന ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന യോജേതബ്ബം. ആസവേസു ച പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠാസവോ ഖീയതി, തതിയമഗ്ഗേന കാമാസവോ, ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ ച ഖീയതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു വിമുത്തിഞാണന്തി വിമുത്തിയം നിബ്ബാനേ ഫലേ ച പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഉത്തമന്തി ഉത്തമധമ്മാരമ്മണത്താ ഉത്തമം. ഖയേ ഞാണന്തി ആസവാനം സംയോജനാനഞ്ച ഖയേ ഖയകരേ അരിയമഗ്ഗേ ഞാണം. ‘‘ഖീണാ സംയോജനാ ഇതി ഞാണ’’ന്തി ഇധാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേന പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണം ദസ്സേതി. ഏവമേത്ഥ ചത്താരിപി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി വുത്താനി ഹോന്തി. അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ ഹി ഇധ നത്ഥി അരഹത്തഫലാധിഗമസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യഥാ ചേത്ഥ ജാനതോ പസ്സതോതി നിബ്ബാനാധിഗമേന സമ്മാദിട്ഠികിച്ചം അധികം കത്വാ വുത്തം, ഏവം സമ്മപ്പധാനകിച്ചമ്പി അധികമേവ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ത്വേവിദം കുസീതേനാ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ന ത്വേവിദന്തി ന തു ഏവ ഇദം. തുസദ്ദോ നിപാതമത്തം. ബാലേനമവിജാനതാതി മകാരോ പദസന്ധികരോ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ഇദം സേക്ഖമഗ്ഗേന അസേക്ഖമഗ്ഗേന ച പത്തബ്ബം അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥാദിസബ്ബഗന്ഥാനം പമോചനം പമോചനസ്സ നിമിത്തഭൂതം നിബ്ബാനം ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ ചത്താരി സച്ചാനി യഥാഭൂതം അവിജാനതാ തതോ ഏവ ബാലേന അവിദ്ദസുനാ യഥാ അധിഗന്തും ന സക്കാ, ഏവം കുസീതേന നിബ്ബീരിയേനാപി, തസ്മാ തദധിഗമായ ആരദ്ധവീരിയേന ഭവിതബ്ബന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ആരദ്ധവീരിയസ്സായം ധമ്മോ, നോ കുസീതസ്സ’’ (ദീ. നി. ൩.൩൫൮).

‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൫; നേത്തി. ൨൯; മി. പ. ൫.൧.൪);

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. ചതുത്ഥേ യേ ഹി കേചീതി യേ കേചി. ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തീതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി അവിപരീതം സഭാവസരസലക്ഖണതോ വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദുക്ഖസച്ചം ന ജാനന്തി ന പടിവിജ്ഝന്തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം അനനുയുത്താ പബ്ബജ്ജാമത്തസമണാ ചേവ ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണാ ച ന മയാ തേ സമിതപാപസമണേസു സമണോതി, ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണേസു ബ്രാഹ്മണോതി ച സമ്മതാ അനുഞ്ഞാതാ. കസ്മാ? സമണകരണാനം ബ്രാഹ്മണകരണാനഞ്ച ധമ്മാനം അഭാവതോതി. തേനേവാഹ ‘‘ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ’’തിആദി. തത്ഥ സാമഞ്ഞത്ഥന്തി സാമഞ്ഞസങ്ഖാതം അത്ഥം, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനീതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അപരേ പന ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥന്തി ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി ചത്താരി അരിയഫലാനീ’’തി വദന്തി. സേസം വുത്തനയമേവ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. ഗാഥാസു അപുബ്ബം നത്ഥി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സീലസമ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪. പഞ്ചമേ സീലസമ്പന്നാതി ഏത്ഥ സീലം നാമ ഖീണാസവാനം ലോകിയലോകുത്തരസീലം, തേന സമ്പന്നാ സമന്നാഗതാതി സീലസമ്പന്നാ. സമാധിപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. വിമുത്തി പന ഫലവിമുത്തിയേവ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഏവമേത്ഥ സീലാദയോ തയോ ലോകിയലോകുത്തരാ, വിമുത്തി ലോകുത്തരാവ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം പരേ ഓവദന്തി അനുസാസന്തീതി ഓവാദകാ. വിഞ്ഞാപകാതി കമ്മാനി കമ്മഫലാനി ച, വിഞ്ഞാപകാ, തത്ഥ ച ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ. ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ’’തിആദിനാ കുസലാദിവിഭാഗതോ ഖന്ധാദിവിഭാഗതോ സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോതി വിവിധേഹി നയേഹി ധമ്മാനം ഞാപകാ അവബോധകാ. സന്ദസ്സകാതി തേയേവ ധമ്മേ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ പരസ്സ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേതാരോ. സമാദപകാതി യം സീലാദി യേഹി അസമാദിന്നം, തസ്സ സമാദാപേതാരോ, തത്ഥ തേ പതിട്ഠാപേതാരോ. സമുത്തേജകാതി ഏവം കുസലധമ്മേസു പതിട്ഠിതാനം ഉപരി അധിചിത്താനുയോഗേ നിയോജനവസേന ചിത്തസ്സ സമ്മാ ഉത്തേജകാ, യഥാ വിസേസാധിഗമോ ഹോതി, ഏവം നിസാമനവസേന തേജകാ. സമ്പഹംസകാതി തേസം യഥാലദ്ധേഹി ഉപരിലദ്ധബ്ബേഹി ച ഗുണവിസേസേഹി ചിത്തസ്സ സമ്മാ പഹംസകാ, ലദ്ധസ്സാദവസേന സുട്ഠു തോസകാ. അലംസമക്ഖാതാരോതി അലം പരിയത്തം യഥാവുത്തം അപരിഹാപേത്വാ സമ്മദേവ അനുഗ്ഗഹാധിപ്പായേന അക്ഖാതാരോ.

അഥ വാ സന്ദസ്സകാതി ധമ്മം ദേസേന്താ പവത്തിനിവത്തിയോ സഭാവസരസലക്ഖണതോ സമ്മദേവ ദസ്സേതാരോ. സമാദപകാതി ചിത്തേ പതിട്ഠാപനവസേന തസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഗാഹാപകാ. സമുത്തേജകാതി തദത്ഥഗ്ഗഹണേ ഉസ്സാഹജനനേന സമ്മദേവ വോദപകാ ജോതകാ വാ. സമ്പഹംസകാതി തദത്ഥപടിപത്തിയം ആനിസംസദസ്സനേന സമ്മദേവ പഹംസകാ തോസകാ. അലംസമക്ഖാതാരോതി സമത്ഥാ ഹുത്വാ വുത്തനയേന സമക്ഖാതാരോ. സദ്ധമ്മസ്സാതി പടിവേധസദ്ധമ്മസ്സ, തിവിധസ്സാപി വാ സദ്ധമ്മസ്സ ദേസേതാരോ.

ദസ്സനമ്പഹന്തി ദസ്സനമ്പി അഹം. തം പനേതം ചക്ഖുദസ്സനം ഞാണദസ്സനന്തി ദുവിധം. തത്ഥ പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി അരിയാനം ഓലോകനം ചക്ഖുദസ്സനം നാമ. അരിയഭാവകരാനം പന ധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി അധിഗമോ ഞാണദസ്സനം നാമ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ചക്ഖുദസ്സനം അധിപ്പേതം. അരിയാനഞ്ഹി പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി ഓലോകനമ്പി സത്താനം ബഹൂപകാരമേവ. സവനന്തി ‘‘അസുകോ നാമ ഖീണാസവോ അസുകസ്മിം നാമ രട്ഠേ വാ ജനപദേ വാ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ വിഹാരേ വാ ലേണേ വാ വസതീ’’തി കഥേന്താനം സോതേന സവനം, ഏതമ്പി ബഹൂപകാരമേവ. ഉപസങ്കമനന്തി ‘‘ദാനം വാ ദസ്സാമി, പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിസ്സാമി, ധമ്മം വാ സോസ്സാമി, സക്കാരം വാ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവരൂപേന ചിത്തേന അരിയാനം ഉപസങ്കമനം. പയിരുപാസനന്തി പഞ്ഹപയിരുപാസനം, അരിയാനം ഗുണേ സുത്വാ തേ ഉപസങ്കമിത്വാ നിമന്തേത്വാ ദാനം വാ ദത്വാ വത്തം വാ കത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസല’’ന്തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹപുച്ഛനന്തി അത്ഥോ. വേയ്യാവച്ചാദികരണം പയിരുപാസനംയേവ. അനുസ്സരണന്തി രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു നിസിന്നസ്സ ‘‘ഇദാനി അരിയാ ഗുമ്ബലേണമണ്ഡപാദീസു ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസുഖേഹി വീതിനാമേന്തീ’’തി തേസം ദിബ്ബവിഹാരാദിഗുണവിസേസാരമ്മണം അനുസ്സരണം. യോ വാ തേസം സന്തികാ ഓവാദോ ലദ്ധോ ഹോതി, തം ആവജ്ജിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിതം, ഇമസ്മിം സമാധി, ഇമസ്മിം വിപസ്സനാ, ഇമസ്മിം മഗ്ഗോ, ഇമസ്മിം ഫല’’ന്തി ഏവം അനുസ്സരണം.

അനുപബ്ബജ്ജന്തി അരിയേസു ചിത്തം പസാദേത്വാ ഘരാ നിക്ഖമ്മ തേസം സന്തികേ പബ്ബജ്ജം. അരിയേസു ഹി ചിത്തം പസാദേത്വാ തേസംയേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തേസംയേവ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോപി പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ, അഞ്ഞേസം സന്തികേ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോപി പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ, അരിയേസു പസാദേന അഞ്ഞത്ഥ പബ്ബജിത്വാ അരിയാനം സന്തികേ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോപി പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാവ. അഞ്ഞേസു പന പസാദേന അഞ്ഞേസംയേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞേസംയേവ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോ പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ ന ഹോതി. വുത്തനയേന പബ്ബജിതേസു പന മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ താവ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ സതസഹസ്സമത്താ അഹേസും, തഥാ ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ചന്ദഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ സൂരിയഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ അസ്സഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ യോനകധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ. തസ്സ പന സദ്ധിവിഹാരികോ അസോകരഞ്ഞോ കനിട്ഠഭാതാ തിസ്സത്ഥേരോ നാമ അഹോസി. തസ്സ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ അഡ്ഢതേയ്യകോടിസങ്ഖാ അഹേസും. ദീപപ്പസാദകമഹാമഹിന്ദത്ഥേരസ്സ പന അനുപബ്ബജിതാനം ഗണനപരിച്ഛേദോ നത്ഥി. യാവജ്ജദിവസാ ലങ്കാദീപേ സത്ഥരി പസാദേന പബ്ബജന്താ മഹാമഹിന്ദത്ഥേരസ്സേവ അനുപബ്ബജ്ജന്തി നാമ.

ഇദാനി യേന കാരണേന തേസം അരിയാനം ദസ്സനാദി ബഹൂപകാരന്തി വുത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാരൂപേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാരൂപേതി താദിസേ സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ അരിയേ. യസ്മാ ദസ്സനസവനാനുസ്സരണാനി ഉപസങ്കമനപയിരുപാസനട്ഠാനാനി, തസ്മാ താനി അനാമസിത്വാ ഉപസങ്കമനപയിരുപാസനാനിയേവ ദസ്സേതും ‘‘സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ’’തി വുത്തം. ദസ്സനസവനാനുസ്സരണതോ ഹി അരിയേസു ഉപ്പന്നസദ്ധോ തേ ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ലദ്ധസവനാനുത്തരിയോ അപരിപൂരേ സീലാദിഗുണേ പരിപൂരേസ്സതീതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൧൮൩).

തത്ഥ സേവതോതി വത്തപടിവത്തകരണവസേന കാലേന കാലം ഉപസങ്കമതോ. ഭജതോതി സമ്പിയായനഭത്തിവസേന ഭജതോ. പയിരുപാസതോതി പഞ്ഹപുച്ഛനേന പടിപത്തിഅനുകരണേന ച പയിരുപാസതോതി തിണ്ണം പദാനം അത്ഥവിഭാഗോ ദീപേതബ്ബോ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനസ്സ പാരിപൂരി ഏകൂനവീസതിമസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ഉപ്പത്തിയാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവരൂപാ ച തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂതിആദീസു യേ യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗമേന ഏവരൂപാ ഏദിസാ ഭിന്നസബ്ബകിലേസാ ഭിക്ഖൂ, തേ ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതേസു സത്താനം നിയോജനവസേന അനുസാസനതോ സത്ഥാരോതിപി വുച്ചന്തി. ജാതികന്താരാദിനിത്ഥരണതോ സത്ഥവാഹാതിപി, രാഗാദിരണാനം ജഹനതോ ജഹാപനതോ ച രണഞ്ജഹാതിപി, അവിജ്ജാതമസ്സ വിനോദനതോ വിനോദാപനതോ ച തമോനുദാതിപി, സപരസന്താനേസു പഞ്ഞാആലോകപഞ്ഞാഓഭാസപഞ്ഞാപജ്ജോതാനം കരണേന നിബ്ബത്തനേന ആലോകാദികരാതിപി, തഥാ ഞാണുക്കാഞാണപ്പഭാധമ്മുക്കാധമ്മപ്പഭാനം ധാരണേന കരണേന ച ഉക്കാധാരാതിപി, പഭങ്കരാതിപി, ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ പരേസം തഥാഭാവഹേതുഭാവതോ, സദേവകേന ലോകേന അരണീയതോ അരിയാതിപി, പഞ്ഞാചക്ഖുധമ്മചക്ഖൂനം സാതിസയപടിലാഭേന ചക്ഖുമന്തോതിപി വുച്ചന്തി.

ഗാഥാസു പാമോജ്ജകരണം ഠാനന്തി നിരാമിസസ്സ പമോദസ്സ നിബ്ബത്തകം ഠാനം കാരണം. ഏതന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബനിദസ്സനം സന്ധായ വദതി. വിജാനതന്തി സംകിലേസവോദാനേ യാഥാവതോ ജാനന്താനം. ഭാവിതത്താനന്തി ഭാവിതസഭാവാനം, കായഭാവനാദീഹി ഭാവിതസന്താനാനന്തി അത്ഥോ. ധമ്മജീവിനന്തി മിച്ഛാജീവം പഹായ ധമ്മേന ഞായേന ജീവികകപ്പനതോ, ധമ്മേന വാ ഞായേന അത്തഭാവസ്സ പവത്തനതോ, സമാപത്തിബഹുലതായ വാ അഗ്ഗഫലധമ്മേന ജീവനതോ ധമ്മജീവിനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യദിദം ഭാവിതത്താനം പരിനിട്ഠിതസമാധിപഞ്ഞാഭാവനാനം തതോ ഏവ ധമ്മജീവിനം അരിയാനം ദസ്സനം. ഏതം അവിപ്പടിസാരനിമിത്താനം സീലാദീനം പാരിപൂരിഹേതുഭാവതോ വിജാനതം സപ്പഞ്ഞജാതികാനം ഏകന്തേനേവ പീതിപാമോജ്ജകാരണന്തി.

ഇദാനി തം തസ്സ കാരണഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തേ ജോതയന്തീ’’തി ഓസാനഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ തേതി തേ ഭാവിതത്താ ധമ്മജീവിനോ അരിയാ. ജോതയന്തീതി പകാസയന്തി. ഭാസയന്തീതി സദ്ധമ്മോഭാസേന ലോകം പഭാസയന്തി, ധമ്മം ദേസേന്തീതി അത്ഥോ. യേസന്തി യേസം അരിയാനം. സാസനന്തി ഓവാദം. സമ്മദഞ്ഞായാതി പുബ്ബഭാഗഞാണേഹി സമ്മദേവ ജാനിത്വാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. തണ്ഹുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. ഛട്ഠേ തണ്ഹുപ്പാദാതി ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി ഏതേസൂതി ഉപ്പാദാ. കാ ഉപ്പജ്ജതി? തണ്ഹാ. തണ്ഹായ ഉപ്പാദാ തണ്ഹുപ്പാദാ, തണ്ഹാവത്ഥൂനി തണ്ഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. യത്ഥാതി യേസു നിമിത്തഭൂതേസു. ഉപ്പജ്ജമാനാതി ഉപ്പജ്ജനസീലാ. ചീവരഹേതൂതി ‘‘കത്ഥ മനാപം ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചീവരകാരണാ ഉപ്പജ്ജതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതിഭവാഭവഹേതൂതി ഏത്ഥ പന ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. യഥാ ചീവരാദിഹേതു, ഏവം ഭവാഭവഹേതുപീതി അത്ഥോ. ഭവാഭവാതി ചേത്ഥ പണീതപ്പണീതാനി സപ്പിനവനീതാദീനി അധിപ്പേതാനി ഭവതി ആരോഗ്യം ഏതേനാതി കത്വാ. ‘‘സമ്പത്തിഭവേസു പണീതപ്പണീതതരോ ഭവാഭവോ’’തിപി വദന്തി. ഭവോതി വാ സമ്പത്തി, അഭവോതി വിപത്തി. ഭവോതി വുഡ്ഢി, അഭവോതി ഹാനി. തം നിമിത്തഞ്ച തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘ഭവാഭവഹേതു വാ’’തി.

ഗാഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. അപിച തണ്ഹാദുതിയോതി തണ്ഹാസഹായോ. അയഞ്ഹി സത്തോ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ സംസരന്തോ ന ഏകകോവ സംസരതി, തണ്ഹം പന ദുതിയികം സഹായികം ലഭിത്വാവ സംസരതി. തഥാ ഹി തം പപാതപാതം അചിന്തേത്വാ മധുഗണ്ഹനകലുദ്ദകം വിയ അനേകാദീനവാകുലേസുപി ഭവേസു ആനിസംസമേവ ദസ്സേന്തീ അനത്ഥജാലേ സാ പരിബ്ഭമാപേതി. ഏതമാദീനവം ഞത്വാതി ഏതം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവസഞ്ഞിതം ആദീനവം ജാനിത്വാ. തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവന്തി ‘‘തണ്ഹാ ചായം വട്ടദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ പഭവോ കാരണ’’ന്തി ജാനിത്വാ. ഏത്താവതാ ച ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തുപ്പത്തി ദസ്സിതാ. ഇദാനി തം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ ‘‘വീതതണ്ഹോ’’തിആദിമാഹ. യം പനേത്ഥ അവുത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സബ്രഹ്മകസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൬. സത്തമേ സബ്രഹ്മകാനീതി സസേട്ഠകാനി. യേസന്തി യേസം കുലാനം. പുത്താനന്തി പുത്തേഹി പൂജിതസദ്ദയോഗേന ഹി ഇദം കരണത്ഥേ സാമിവചനം. അജ്ഝാഗാരേതി സകേ ഘരേ. പൂജിതാ ഹോന്തീതി യം ഘരേ അത്ഥി, തേന പടിജഗ്ഗിതാ മനാപേന ചേവ കായികവാചസികേന ച പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോന്തി. ഇതി മാതാപിതുപൂജകാനി കുലാനി ‘‘സബ്രഹ്മകാനീ’’തി പസംസിത്വാ ഉപരിപി നേസം പസംസനീയതം ദസ്സേന്തോ ‘‘സപുബ്ബദേവതാനീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ബ്രഹ്മാതിആദീനി തേസം ബ്രഹ്മാദിഭാവസാധനത്ഥം വുത്താനി. തത്രായമത്ഥവിഭാവനാ – ബ്രഹ്മാതി സേട്ഠാധിവചനം. യഥാ ഹി ബ്രഹ്മുനോ ചതസ്സോ ഭാവനാ അവിജഹിതാ ഹോന്തി മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാതി, ഏവം മാതാപിതൂനം പുത്തേസു ചതസ്സോ ഭാവനാ അവിജഹിതാ ഹോന്തി. താ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ വേദിതബ്ബാ – കുച്ഛിഗതസ്മിഞ്ഹി ദാരകേ ‘‘കദാ ന ഖോ പുത്തകം അരോഗം പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മാതാപിതൂനം മേത്തചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പനേസ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ ഊകാഹി വാ മങ്കുലേഹി വാ ദട്ഠോ ദുക്ഖസേയ്യായ വാ പീളിതോ പരോദതി വിരവതി, തദാസ്സ സദ്ദം സുത്വാ മാതാപിതൂനം കാരുഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി. ആധാവിത്വാ വിധാവിത്വാ കീളനകാലേ പന ലോഭനീയവയസ്മിം വാ ഠിതകാലേ ദാരകം ഓലോകേത്വാ മാതാപിതൂനം ചിത്തം സപ്പിമണ്ഡേ പക്ഖിത്തസതവിഹതകപ്പാസപിചുപടലം വിയ മുദുകം ആമോദിതം പമോദിതം, തദാ നേസം മുദിതാ ലബ്ഭതി. യദാ പന തേസം പുത്തോ ദാരഭരണം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ പാടിയേക്കം അഗാരം അജ്ഝാവസതി, തദാ മാതാപിതൂനം ‘‘സക്കോതി ദാനി നോ പുത്തകോ അത്തനോ ധമ്മതായ ജീവിതു’’ന്തി മജ്ഝത്തഭാവോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം തസ്മിം കാലേ ഉപേക്ഖാ ലബ്ഭതി. ഏവം മാതാപിതൂനം പുത്തേസു യഥാകാലം ചതുബ്ബിധസ്സപി ബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ലബ്ഭനതോ ബ്രഹ്മസദിസവുത്തിതായ വുത്തം ‘‘ബ്രഹ്മാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി.

പുബ്ബദേവതാതി ഏത്ഥ ദേവാ നാമ തിവിധാ – സമ്മുതിദേവാ, ഉപപത്തിദേവാ, വിസുദ്ധിദേവാതി. തേസു സമ്മുതിദേവാ നാമ രാജാനോ ഖത്തിയാ. തേ ഹി ‘‘ദേവോ, ദേവീ’’തി ലോകേ വോഹരീയന്തി, ദേവാ വിയ ലോകസ്സ നിഗ്ഗഹാനുഗ്ഗഹസമത്ഥാ ച ഹോന്തി. ഉപപത്തിദേവാ നാമ ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാ സത്താ. വിസുദ്ധിദേവാ നാമ ഖീണാസവാ സബ്ബകിലേസവിസുദ്ധിതോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ദിബ്ബന്തി, കീളന്തി, ലളന്തി, ജോതന്തി പടിപക്ഖം ജയന്തി വാതി ദേവാ. തേസു സബ്ബസേട്ഠാ വിസുദ്ധിദേവാ. യഥാ തേ ബാലജനേഹി കതം അപരാധം അഗണേത്വാ ഏകന്തേനേവ തേസം അനത്ഥഹാനിം അത്ഥുപ്പത്തിഞ്ച ആകങ്ഖന്താവ യഥാവുത്തബ്രഹ്മവിഹാരയോഗേന അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ പടിപജ്ജന്തി, ദക്ഖിണേയ്യതായ ച തേസം കാരാനം മഹപ്ഫലതം മഹാനിസംസതഞ്ച ആവഹന്തി; ഏവമേവ മാതാപിതരോപി പുത്താനം അപരാധം അഗണേത്വാ ഏകന്തേനേവ തേസം അനത്ഥഹാനിം അത്ഥുപ്പത്തിഞ്ച ആകങ്ഖന്താ വുത്തനയേനേവ ചതുബ്ബിധസ്സപി ബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ലബ്ഭനതോ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ പടിപജ്ജന്താ പരമദക്ഖിണേയ്യാ ഹുത്വാ അത്തനി കതാനം കാരാനം മഹപ്ഫലതം മഹാനിസംസതഞ്ച ആവഹന്തി. സബ്ബദേവേഹി ച പഠമം തേസം ഉപകാരവന്തതായ തേ ആദിതോയേവ ദേവാ. തേസഞ്ഹി വസേന തേ പഠമം അഞ്ഞേ ദേവേ ‘‘ദേവാ’’തി ജാനന്തി ആരാധേന്തി പയിരുപാസന്തി, ആരാധനവിധിം ഞത്വാ തഥാ പടിപജ്ജന്താ തസ്സാ പടിപത്തിയാ ഫലം അധിഗച്ഛന്തി, തസ്മാ തേ പച്ഛാദേവാ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘പുബ്ബദേവതാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി.

പുബ്ബാചരിയാതി പഠമആചരിയാ. മാതാപിതരോ ഹി പുത്തേ സിക്ഖാപേന്താ അതിതരുണകാലതോ പട്ഠായ ‘‘ഏവം നിസീദ, ഏവം ഗച്ഛ, ഏവം തിട്ഠ, ഏവം സയ, ഏവം ഖാദ, ഏവം ഭുഞ്ജ, അയം തേ ‘താതാ’തി വത്തബ്ബോ, അയം ‘ഭാതികാ’തി, അയം ‘ഭഗിനീ’തി, ഇദം നാമ കാതും വട്ടതി, ഇദം ന വട്ടതി, അസുകം നാമ ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി, അസുകം നാമ ന വട്ടതീ’’തി ഗാഹേന്തി സിക്ഖാപേന്തി. അപരഭാഗേ അഞ്ഞേ ആചരിയാപി സിപ്പം മുദ്ദം ഗണനന്തി ഏവമാദിം സിക്ഖാപേന്തി, അഞ്ഞേ സരണാനി ദേന്തി, സീലേസു പതിട്ഠാപേന്തി, പബ്ബാജേന്തി, ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തി, ഉപസമ്പാദേന്തി, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി പാപേന്തി. ഇതി സബ്ബേപി തേ പച്ഛാആചരിയാ നാമ. മാതാപിതരോ പന സബ്ബപഠമം. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബാചരിയാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി.

ആഹുനേയ്യാതി ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബന്തി ആഹുനം, ദൂരതോപി ആനേത്വാ ഫലവിസേസം ആകങ്ഖന്തേന ഗുണവന്തേസു ദാതബ്ബാനം അന്നപാനവത്ഥച്ഛാദനാദീനം ഏതം നാമം, ഉപകാരഖേത്തതായ തം ആഹുനം അരഹന്തീതി ആഹുനേയ്യാ. തേന വുത്തം ‘‘ആഹുനേയ്യാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി.

ഇദാനി തേസം ബ്രഹ്മാദിഭാവേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു? ബഹുകാരാ’’തിആദി വുത്തം. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം മാതാപിതൂനം ബ്രഹ്മാദിഅധിവചനം കേന കാരണേനാതി ചേതി അത്ഥോ. ബഹുകാരാതി ബഹൂപകാരാ. ആപാദകാതി ജീവിതസ്സ ആപാദകാ, പാലകാ. പുത്താനഞ്ഹി മാതാപിതൂഹി ജീവിതം ആപാദിതം പാലിതം ഘടിതം അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിതം സമ്പാദിതം. പോസകാതി ഹത്ഥപാദേ വഡ്ഢേത്വാ ഹദയലോഹിതം പായേത്വാ പോസേതാരോ. ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോതി പുത്താനം ഇമസ്മിം ലോകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണദസ്സനം നാമ മാതാപിതരോ നിസ്സായ ജാതന്തി തേ നേസം ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ നാമ. ഇതി തേസം ബഹുകാരത്തം ബ്രഹ്മാദിഭാവസ്സ കാരണം ദസ്സിതം, യേന പുത്തോ മാതാപിതൂനം ലോകിയേന ഉപകാരേന കേനചി പരിയായേന പരിയന്തം പടികാരം കാതും ന സമത്ഥോയേവ. സചേ ഹി പുത്തോ ‘‘മാതാപിതൂനം ഉപകാരസ്സ പച്ചുപകാരം കരിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ വായമന്തോ ദക്ഖിണേ അംസകൂടേ മാതരം, ഇതരസ്മിം പിതരം ഠപേത്വാ വസ്സസതായുകോ സകലം വസ്സസതമ്പി പരിഹരേയ്യ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനാദീഹി ച യഥാരുചി ഉപട്ഠഹന്തോ തേസം മുത്തകരീസമ്പി അജിഗുച്ഛന്തോ, ന ഏത്താവതാ പുത്തേന മാതാപിതൂനം പടികാരോ കതോ ഹോതി അഞ്ഞത്ര സദ്ധാദിഗുണവിസേസേ പതിട്ഠാപനാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ദ്വിന്നാഹം, ഭിക്ഖവേ, ന സുപ്പടികാരം വദാമി. കതമേസം ദ്വിന്നം? മാതു ച പിതു ച. ഏകേന, ഭിക്ഖവേ, അംസേന മാതരം പരിഹരേയ്യ, ഏകേന അംസേന പിതരം പരിഹരേയ്യ വസ്സസതായുകോ വസ്സസതജീവീ, സോ ച നേസം ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനേന, തേ ച തത്ഥേവ മുത്തകരീസം ചജേയ്യും, ന ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം കതം വാ ഹോതി പടികതം വാ. ഇമിസ്സാ ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഥവിയാ പഹൂതരത്തരതനായ മാതാപിതരോ ഇസ്സരിയാധിപച്ചേ രജ്ജേ പതിട്ഠാപേയ്യ, ന ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം കതം വാ ഹോതി പടികതം വാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ബഹുകാരാ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ പുത്താനം ആപാദകാ പോസകാ ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ അസ്സദ്ധേ സദ്ധാസമ്പദായ സമാദപേതി നിവേസേതി പതിട്ഠാപേതി. ദുസ്സീലേ സീലസമ്പദായ, മച്ഛരിനോ ചാഗസമ്പദായ, ദുപ്പഞ്ഞേ പഞ്ഞാസമ്പദായ സമാദപേതി നിവേസേതി പതിട്ഠാപേതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം കതഞ്ച ഹോതി പടികതഞ്ചാ’’തി (അ. നി. ൨.൩൪).

തഥാ –

‘‘മാതാപിതുഉപട്ഠാനം, പുത്തദാരസ്സ സങ്ഗഹോ’’തി; (ഖു. പാ. ൫.൬);

‘‘മാതാപിതുഉപട്ഠാനം, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതപഞ്ഞത്ത’’ന്തി ച –

ഏവമാദീനി മാതാപിതൂനം പുത്തസ്സ ബഹൂപകാരഭാവസാധകാനി സുത്താനി ദട്ഠബ്ബാനി.

ഗാഥാസു വുച്ചരേതി വുച്ചന്തി കഥീയന്തി. പജായ അനുകമ്പകാതി പരേസം പാണം ഛിന്ദിത്വാപി അത്തനോ സന്തകം യംകിഞ്ചി ചജിത്വാപി അത്തനോ പജം പടിജഗ്ഗന്തി ഗോപയന്തി, തസ്മാ പജായ അത്തനോ പുത്താനം അനുകമ്പകാ അനുഗ്ഗാഹകാ.

നമസ്സേയ്യാതി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇദം മയ്ഹം ഉത്തമം പുഞ്ഞക്ഖേത്ത’’ന്തി നമക്കാരം കരേയ്യ. സക്കരേയ്യാതി സക്കാരേന പടിമാനേയ്യ. ഇദാനി തം സക്കാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്നേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അന്നേനാതി യാഗുഭത്തഖാദനീയേന. പാനേനാതി അട്ഠവിധപാനേന. വത്ഥേനാതി നിവാസനപാരുപനേന. സയനേനാതി മഞ്ചപീഠഭിസിബിമ്ബോഹനാദിനാ സയനേന. ഉച്ഛാദനേനാതി ദുഗ്ഗന്ധം പടിവിനോദേത്വാ സുഗന്ധകരണുച്ഛാദനേന. ന്ഹാനേനാതി സീതകാലേ ഉണ്ഹോദകേന, ഉണ്ഹകാലേ സീതോദകേന ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ന്ഹാപനേന. പാദാനം ധോവനേന ചാതി ഉണ്ഹോദകസീതോദകേഹി പാദധോവനേന ചേവ തേലമക്ഖനേന ച.

തായ നം പാരിചരിയായാതി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം, യഥാവുത്തപരിചരണേന. അഥ വാ പാരിചരിയായാതി ഭരണകിച്ചകരണകുലവംസപതിട്ഠാപനാദിനാ പഞ്ചവിധഉപട്ഠാനേന. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ ‘ഭതോ നേ ഭരിസ്സാമി, കിച്ചം നേസം കരിസ്സാമി, കുലവംസം ഠപേസ്സാമി, ദായജ്ജം പടിപജ്ജിസ്സാമി. അഥ വാ പന നേസം പേതാനം കാലകതാനം ദക്ഖിണമനുപ്പദസ്സാമീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തം അനുകമ്പന്തി – പാപാ നിവാരേന്തി, കല്യാണേ നിവേസേന്തി, സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തി, പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജേന്തി, സമയേ ദായജ്ജം നിയ്യാദേന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൬൭).

അപിച യോ മാതാപിതരോ തീസു വത്ഥൂസു അഭിപ്പസന്നേ കത്വാ സീലേസു വാ പതിട്ഠാപേത്വാ പബ്ബജ്ജായ വാ നിയോജേത്വാ ഉപട്ഠഹതി, അയം മാതാപിതുഉപട്ഠാകാനം അഗ്ഗോതി വേദിതബ്ബോ. സാ പനായം പാരിചരിയാ പുത്തസ്സ ഉഭയലോകഹിതസുഖാവഹാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. മാതാപിതുഉപട്ഠാകഞ്ഹി പുഗ്ഗലം പണ്ഡിതമനുസ്സാ തത്ഥ പാരിചരിയായ പസംസന്തി വണ്ണേന്തി ഥോമേന്തി, തസ്സ ച ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്താ സയമ്പി അത്തനോ മാതാപിതൂസു തഥാ പടിപജ്ജിത്വാ മഹന്തം പുഞ്ഞം പസവന്തി. പേച്ചാതി പരലോകം ഗന്ത്വാ സഗ്ഗേ ഠിതോ മാതാപിതുപട്ഠാകോ ദിബ്ബസമ്പത്തീഹി മോദതി പമോദതി അഭിനന്ദതീതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ബഹുകാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. അട്ഠമേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാതി ബ്രാഹ്മണാ ചേവ ഗഹപതികാ ച. ഠപേത്വാ ബ്രാഹ്മണേ യേ കേചി അഗാരം അജ്ഝാവസന്താ ഇധ ഗഹപതികാതി വേദിതബ്ബാ. യേതി അനിയമതോ നിദ്ദിട്ഠപരാമസനം. വോതി ഉപയോഗബഹുവചനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ബഹൂപകാരാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ, യേ ബ്രാഹ്മണാ ചേവ സേസഅഗാരികാ ച ‘‘തുമ്ഹേ ഏവ അമ്ഹാകം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം, യത്ഥ മയം ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേമ സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനിക’’ന്തി ചീവരാദീഹി പച്ചയേഹി പതിഉപട്ഠിതാതി.

ഏവം ‘‘ആമിസദാനേന ആമിസസംവിഭാഗേന ആമിസാനുഗ്ഗഹേന ഗഹട്ഠാ ഭിക്ഖൂനം ഉപകാരവന്തോ’’തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ധമ്മദാനേന ധമ്മസംവിഭാഗേന ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ഭിക്ഖൂനമ്പി തേസം ഉപകാരവന്തതം ദസ്സേതും ‘‘തുമ്ഹേപി, ഭിക്ഖവേ,’’തിആദി വുത്തം, തം വുത്തനയമേവ.

ഇമിനാ കിം കഥിതം? പിണ്ഡാപചായനം നാമ കഥിതം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഭിക്ഖവേ, യസ്മാ ഇമേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേവ തുമ്ഹാകം ഞാതകാ, ന മിത്താ, ന ഇണം വാ ധാരേന്തി, അഥ ഖോ ‘‘ഇമേ സമണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാ പടിപന്നാ, ഏത്ഥ നോ കാരാ മഹപ്ഫലാ ഭവിസ്സന്തി മഹാനിസംസാ’’തി ഫലവിസേസം ആകങ്ഖന്താ തുമ്ഹേ ചീവരാദീഹി ഉപട്ഠഹന്തി. തസ്മാ തം തേസം അധിപ്പായം പരിപൂരേന്താ അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥ, ധമ്മദേസനാപി വോ കാരകാനംയേവ സോഭതി, ആദേയ്യാ ച ഹോതി, ന ഇതരേസന്തി ഏവം സമ്മാപടിപത്തിയം അപ്പമാദോ കരണീയോതി.

ഏവമിദം, ഭിക്ഖവേതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ഏവം ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേഹി ആമിസദാനധമ്മദാനവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സന്നിസ്സായ കാമാദിവസേന ചതുബ്ബിധസ്സപി ഓഘസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ സകലസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ സമ്മദേവ പരിയോസാനകരണായ ഉപോസഥസീലനിയമാദിവസേന ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദിവസേന വാ ഇദം സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച വുസ്സതി ചരീയതീതി.

ഗാഥാസു സാഗാരാതി ഗഹട്ഠാ. അനഗാരാതി പരിച്ചത്തഅഗാരാ പബ്ബജിതാ. ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാതി തേ ഉഭോപി അഞ്ഞമഞ്ഞസന്നിസ്സിതാ. സാഗാരാ ഹി അനഗാരാനം ധമ്മദാനസന്നിസ്സിതാ, അനഗാരാ ച സാഗാരാനം പച്ചയദാനസന്നിസ്സിതാ. ആരാധയന്തീതി സാധേന്തി സമ്പാദേന്തി. സദ്ധമ്മന്തി പടിപത്തിസദ്ധമ്മം പടിവേധസദ്ധമ്മഞ്ച. തത്ഥ യം ഉത്തമം, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി അരഹത്തം നിബ്ബാനഞ്ച. സാഗാരേസൂതി സാഗാരേഹി, നിസ്സക്കേ ഇദം ഭുമ്മവചനം, സാഗാരാനം വാ സന്തികേ. പച്ചയന്തി വുത്താവസേസം ദുവിധം പച്ചയം പിണ്ഡപാതം ഭേസജ്ജഞ്ച. പരിസ്സയവിനോദനന്തി ഉതുപരിസ്സയാദിപരിസ്സയഹരണം വിഹാരാദിആവസഥം. സുഗതന്തി സമ്മാ പടിപന്നം കല്യാണപുഥുജ്ജനേന സദ്ധിം അട്ഠവിധം അരിയപുഗ്ഗലം. സാവകോ ഹി ഇധ സുഗതോതി അധിപ്പേതോ. ഘരമേസിനോതി ഘരം ഏസിനോ, ഗേഹേ ഠത്വാ ഘരാവാസം വസന്താ ഭോഗൂപകരണാനി ചേവ ഗഹട്ഠസീലാദീനി ച ഏസനസീലാതി അത്ഥോ. സദ്ദഹാനോ അരഹതന്തി അരഹന്താനം അരിയാനം വചനം, തേസം വാ സമ്മാപടിപത്തിം സദ്ദഹന്താ. ‘‘അദ്ധാ ഇമേ സമ്മാ പടിപന്നാ, യഥാ ഇമേ കഥേന്തി, തഥാ പടിപജ്ജന്താനം സാ പടിപത്തി സഗ്ഗമോക്ഖസമ്പത്തിയാ സംവത്തതീ’’തി അഭിസദ്ദഹന്താതി അത്ഥോ. ‘‘സദ്ദഹന്താ’’തിപി പാഠോ. അരിയപഞ്ഞായാതി സുവിസുദ്ധപഞ്ഞായ. ഝായിനോതി ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ദുവിധേനപി ഝാനേന ഝായിനോ.

ഇധ ധമ്മം ചരിത്വാനാതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ, ഇമസ്മിം വാ സാസനേ ലോകിയലോകുത്തരസുഖസ്സ മഗ്ഗഭൂതം സീലാദിധമ്മം പടിപജ്ജിത്വാ യാവ പരിനിബ്ബാനം ന പാപുണന്തി, താവദേവ സുഗതിഗാമിനോ. നന്ദിനോതി പീതിസോമനസ്സയോഗേന നന്ദനസീലാ. കേചി പന ‘‘ധമ്മം ചരിത്വാന മഗ്ഗന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗം പാപുണിത്വാ’’തി വദന്തി. ദേവലോകസ്മിന്തി ഛബ്ബിധേപി കാമാവചരദേവലോകേ. മോദന്തി കാമകാമിനോതി യഥിച്ഛിതവത്ഥുനിപ്ഫത്തിതോ കാമകാമിനോ കാമവന്തോ ഹുത്വാ പമോദന്തീതി.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കുഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮. നവമേ കുഹാതി സാമന്തജപ്പനാദിനാ കുഹനവത്ഥുനാ കുഹകാ, അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ കോഹഞ്ഞം കത്വാ പരേസം വിമ്ഹാപകാതി അത്ഥോ. ഥദ്ധാതി കോധേന ച മാനേന ച ഥദ്ധമാനസാ. ‘‘കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതീ’’തി (അ. നി. ൩.൨൫; പു. പ. ൧൦൧) ഏവം വുത്തേന കോധേന ച, ‘‘ദുബ്ബചോ ഹോതി ദോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അക്ഖമോ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനി’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൮൧) ഏവം വുത്തേന ദോവചസ്സേന ച, ‘‘ജാതിമദോ, ഗോത്തമദോ, സിപ്പമദോ, ആരോഗ്യമദോ, യോബ്ബനമദോ, ജീവിതമദോ’’തി (വിഭ. ൮൩൨) ഏവം വുത്തേന ജാതിമദാദിഭേദേന മദേന ച ഗരുകാതബ്ബേസു ഗരൂസു പരമനിപച്ചകാരം അകത്വാ അയോസലാകം ഗിലിത്വാ ഠിതാ വിയ അനോനതാ ഹുത്വാ വിചരണകാ. ലപാതി ഉപലാപകാ മിച്ഛാജീവവസേന കുലസങ്ഗാഹകാ പച്ചയത്ഥം പയുത്തവാചാവസേന നിപ്പേസികതാവസേന ച ലപകാതി വാ അത്ഥോ.

സിങ്ഗീതി ‘‘തത്ഥ കതമം സിങ്ഗം? യം സിങ്ഗം സിങ്ഗാരതാ ചാതുരതാ ചാതുരിയം പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയ’’ന്തി (വിഭ. ൮൫൨) ഏവം വുത്തേഹി സിങ്ഗസദിസേഹി പാകടകിലേസേഹി സമന്നാഗതാ. ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതനളാ, നളസദിസം തുച്ഛമാനം ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരണകാ. അസമാഹിതാതി ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തസ്സാപി അലാഭിനോ. ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാതി തേ മയ്ഹം ഭിക്ഖൂ മമ സന്തകാ ന ഹോന്തി. മേതി ഇദം പദം അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതത്താ ഭഗവതാ വുത്തം. യസ്മാ പന തേ കുഹനാദിയോഗതോ ന സമ്മാ പടിപന്നാ, തസ്മാ ‘‘ന മാമകാ’’തി വുത്താ. അപഗതാതി യദിപി തേ മമ സാസനേ പബ്ബജിതാ, യഥാനുസിട്ഠം പന അപ്പടിപജ്ജനതോ അപഗതാ ഏവ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, ഇതോ തേ സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതാതി ദസ്സേതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നഭഞ്ച ദൂരേ പഥവീ ച ദൂരേ,

പാരം സമുദ്ദസ്സ തദാഹു ദൂരേ;

തതോ ഹവേ ദൂരതരം വദന്തി,

സതഞ്ച ധമ്മം അസതഞ്ച രാജാ’’തി. (അ. നി. ൪.൪൭; ജാ. ൨.൨൧.൪൧൪);

വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തീതി സീലാദിഗുണേഹി വഡ്ഢനവസേന വുദ്ധിം, തത്ഥ നിച്ചലഭാവേന വിരൂള്ഹിം, സബ്ബത്ഥ പത്ഥടഭാവേന സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ വേപുല്ലം. ന ച തേ കുഹാദിസഭാവാ ഭിക്ഖൂ ആപജ്ജന്തി, ന ച പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാതി ഇധാപി മേതി അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതത്താ വദതി, സമ്മാ പടിപന്നത്താ പന ‘‘മാമകാ’’തി ആഹ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ വിരൂഹന്തി നാമ, അരഹത്തഫലേ പന സമ്പത്തേ വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപന്നാ നാമ. ഗാഥാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവ.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നദീസോതസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯. ദസമേ സേയ്യഥാപീതി ഓപമ്മദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, യഥാ നാമാതി അത്ഥോ. നദിയാ സോതേന ഓവുയ്ഹേയ്യാതി സീഘസോതായ ഹാരഹാരിനിയാ നദിയാ ഉദകവേഗേന ഹേട്ഠതോ വുയ്ഹേയ്യ അധോ ഹരിയേഥ. പിയരൂപസാതരൂപേനാതി പിയസഭാവേന സാതസഭാവേന ച കാരണഭൂതേന, തസ്സം നദിയം തസ്സാ വാ പരതീരേ മണിസുവണ്ണാദി അഞ്ഞം വാ പിയവത്ഥു വിത്തൂപകരണം അത്ഥി, തം ഗഹേസ്സാമീതി നദിയം പതിത്വാ സോതേന അവകഡ്ഢേയ്യ. കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനഅസമ്ഭാവനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതി, കിം ന സമ്ഭാവേതി? തേന പുരിസേന അധിപ്പേതസ്സ പിയവത്ഥുസ്സ തത്ഥ അത്ഥിഭാവം അനുജാനാതി, തഥാഗമനം പന ആദീനവവന്തതായ ന സമ്ഭാവേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അമ്ഭോ, പുരിസ, യദിപി തയാ അധിപ്പേതം പിയവത്ഥു തത്ഥ ഉപലബ്ഭതി, ഏവം ഗമനേ പന അയമാദീനവോ, യം ത്വം ഹേട്ഠാ രഹദം പത്വാ മരണം മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം പാപുണേയ്യാസീതി.

അത്ഥി ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ രഹദോതി ഏതിസ്സാ നദിയാ ഹേട്ഠാ അനുസോതഭാഗേ അതിവിയ ഗമ്ഭീരവിത്ഥതോ ഏകോ മഹാസരോ അത്ഥി. സോ ച സമന്തതോ വാതാഭിഘാതസമുട്ഠിതാഹി മണിമയപബ്ബതകൂടസന്നിഭാഹി മഹതീഹി ഊമീഹി വീചീഹി സഊമി, വിസമേസു ഭൂമിപ്പദേസേസു സവേഗം അനുപക്ഖന്ദന്തേന ഇമിസ്സാ താവ നദിയാ മഹോഘേന തഹിം തഹിം ആവട്ടമാനവിപുലജലതായ ബലവാമുഖസദിസേഹി സഹ ആവട്ടേഹീതി സാവട്ടോ. തം രഹദം ഓതിണ്ണസത്തേയേവ അത്തനോ നിബദ്ധാമിസഗോചരേ കത്വാ അജ്ഝാവസന്തേന അതിവിയ ഭയാനകദസ്സനേന ഘോരചേതസാ ദകരക്ഖസേന സഗഹോ സരക്ഖസോ, ചണ്ഡമച്ഛമകരാദിനാ വാ സഗഹോ, യഥാവുത്തരക്ഖസേന സരക്ഖസോ.

യന്തി ഏവം സപ്പടിഭയം യം രഹദം. അമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനം. മരണം വാ നിഗച്ഛസീതി താഹി വാ ഊമീഹി അജ്ഝോത്ഥടോ, തേസു വാ ആവട്ടേസു നിപതിതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും അസക്കോന്തോ തേസം വാ ചണ്ഡമച്ഛമകരാദീനം മുഖേ നിപതിതോ. തസ്സ വാ ദകരക്ഖസസ്സ ഹത്ഥം ഗതോ മരണം വാ ഗമിസ്സസി, അഥ വാ പന ആയുസേസേ സതി തതോ മുച്ചിത്വാ അപഗച്ഛന്തോ തേഹി ഊമിആദീഹി ജനിതഘട്ടിതവസേന മരണമത്തം മരണപ്പമാണം ദുക്ഖം നിഗച്ഛസി. പടിസോതം വായമേയ്യാതി സോ പുബ്ബേ അനുസോതം വുയ്ഹമാനോ തസ്സ പുരിസസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അനത്ഥോ കിര മേ ഉപട്ഠിതോ, മച്ചുമുഖേ കിരാഹം പരിവത്താമീ’’തി ഉപ്പന്നബലവഭയോ സമ്ഭമന്തോ ദിഗുണം കത്വാ ഉസ്സാഹം ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായമേയ്യ തരേയ്യ, ന ചിരേനേവ തീരം സമ്പാപുണേയ്യ.

അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായാതി ചതുസച്ചപടിവേധാനുകൂലസ്സ അത്ഥസ്സ സമ്ബോധനായ ഉപമാ കതാ. അയഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോതി അയമേവ ഇദാനി വുച്ചമാനോ ഇധ മയാ അധിപ്പേതോ ഉപമേയ്യത്ഥോ, യസ്സ വിഞ്ഞാപനായ ഉപമാ ആഹടാ.

തണ്ഹായേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ചതൂഹി ആകാരേഹി തണ്ഹായ സോതസദിസതാ വേദിതബ്ബാ അനുക്കമപരിവുഡ്ഢിതോ അനുപ്പബന്ധതോ ഓസീദാപനതോ ദുരുത്തരണതോ ച. യഥാ ഹി ഉപരി മഹാമേഘേ അഭിപ്പവുട്ഠേ ഉദകം പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖായോ പൂരേത്വാ തതോ ഭസ്സിത്വാ കുസുബ്ഭേ പൂരേത്വാ തതോ ഭസ്സിത്വാ കുന്നദിയോ പൂരേത്വാ തതോ മഹാനദിയോ പക്ഖന്ദിത്വാ ഏകോഘം ഹുത്വാ പവത്തമാനം ‘‘നദീസോതോ’’തി വുച്ചതി, ഏവമേവ അജ്ഝത്തികബാഹിരാദിവസേന അനേകഭേദേസു രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ലോഭോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അനുക്കമേന പരിവുഡ്ഢിം ഗച്ഛന്തോ ‘‘തണ്ഹാസോതോ’’തി വുച്ചതി, യഥാ ച നദീസോതോ ആഗമനതോ യാവ സമുദ്ദപ്പത്തി, താവ സതി വിച്ഛേദപച്ചയാഭാവേ അവിച്ഛിജ്ജമാനോ അനുപ്പബന്ധേന പവത്തതി, ഏവം തണ്ഹാസോതോപി ആഗമനതോ പട്ഠായ അസതി വിച്ഛേദപച്ചയേ അവിച്ഛിജ്ജമാനോ അപായസമുദ്ദാഭിമുഖോ അനുപ്പബന്ധേന പവത്തതി. യഥാ പന നദീസോതോ തദന്തോഗധേ സത്തേ ഓസീദാപേതി, സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേതി, മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം പാപേതി, ഏവം തണ്ഹാസോതോപി അത്തനോ സോതന്തോഗതേ സത്തേ ഓസീദാപേതി, പഞ്ഞാസീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേതി, കുസലമൂലച്ഛേദനേന സംകിലേസധമ്മസമാപജ്ജനേന ച മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം പാപേതി.

യഥാ ച നദിയാ സോതോ മഹോഘഭാവേന പവത്തമാനോ ഉളുമ്പം വാ നാവം വാ ബന്ധിതും നേതുഞ്ച ഛേകം പുരിസം നിസ്സായ പരതീരം ഗന്തും അജ്ഝാസയം കത്വാ തജ്ജം വായാമം കരോന്തേന തരിതബ്ബോ, ന യേന വാ തേന വാതി ദുരുത്തരോ, ഏവം തണ്ഹാസോതോപി കാമോഘഭവോഘഭൂതോ സീലസംവരം പൂരേതും സമഥവിപസ്സനാസു കമ്മം കാതും ‘‘നിപകേന അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയം സമുട്ഠാപേത്വാ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ സമഥവിപസ്സനാനാവം അഭിരുഹിത്വാ സമ്മാവായാമം കരോന്തേന തരിതബ്ബോ, ന യേന വാ തേന വാതി ദുരുത്തരോ. ഏവം അനുക്കമപരിവുഡ്ഢിതോ അനുപ്പബന്ധതോ ഓസീദാപനതോ ദുരുത്തരണതോതി ചതൂഹി ആകാരേഹി തണ്ഹായ നദീസോതസദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

പിയരൂപം സാതരൂപന്തി പിയജാതികം പിയസഭാവം പിയരൂപം, മധുരജാതികം മധുരസഭാവം സാതരൂപം, ഇട്ഠസഭാവന്തി അത്ഥോ. ഛന്നേതന്തി ഛന്നം ഏതം. അജ്ഝത്തികാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഏവം മയം അത്താതി ഗഹണം ഗമിസ്സാമാ’’തി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികാരം കത്വാ പവത്താനീതി അജ്ഝത്തികാനി. തത്ഥ ഗോചരജ്ഝത്തം, നിയകജ്ഝത്തം, വിസയജ്ഝത്തം, അജ്ഝത്തജ്ഝത്തന്തി ചതുബ്ബിധം അജ്ഝത്തം. തേസു ‘‘അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തി ഏവമാദീസു (ധ. പ. ൩൬൨) വുത്തം ഇദം ഗോചരജ്ഝത്തം നാമ. ‘‘അജ്ഝത്തം സമ്പസാദന’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൮; ധ. സ. ൧൬൧) ആഗതം ഇദം നിയകജ്ഝത്തം നാമ. ‘‘സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൭) ഏവമാഗതം ഇദം വിസയജ്ഝത്തം നാമ. ‘‘അജ്ഝത്തികാ ധമ്മാ, ബാഹിരാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൨൦) ഏത്ഥ വുത്തം അജ്ഝത്തം അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം നാമ. ഇധാപി ഏതദേവ അധിപ്പേതം, തസ്മാ അജ്ഝത്താനിയേവ അജ്ഝത്തികാനി. അഥ വാ യഥാവുത്തേനേവ അത്ഥേന ‘‘അജ്ഝത്താ ധമ്മാ, ബഹിദ്ധാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ തേസു അജ്ഝത്തേസു ഭവാനി അജ്ഝത്തികാനി, ചക്ഖാദീനി. തേസം അജ്ഝത്തികാനം.

ആയതനാനന്തി ഏത്ഥ ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനാനീതി. ചക്ഖാദീസു ഹി തംതംദ്വാരവത്ഥുകാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സകേന സകേന അനുഭവനാദിനാ കിച്ചേന ആയതന്തി ഉട്ഠഹന്തി ഘടന്തി വായമന്തി, തേ ച ആയഭൂതേ ധമ്മേ ഏതാനി തനോന്തി വിത്ഥാരേന്തി, യഞ്ച അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പവത്തം അതിവിയ ആയതം വട്ടദുക്ഖം, തം നയന്തി പവത്തേന്തി. ഇതി സബ്ബഥാപിമേ ധമ്മാ ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനാനീതി വുച്ചന്തി. അപിച നിവാസട്ഠാനട്ഠേന, ആകരട്ഠേന, സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന, സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന, കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം ദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൫൮; അ. നി. ൩.൧൦൨) കാരണം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ചക്ഖാദീസു ച തേ തേ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ നിവസന്തി തദായത്തവുത്തിതായാതി ചക്ഖാദയോ തേസം നിവാസട്ഠാനം. തത്ഥ ച തേ ആകിണ്ണാ തന്നിസ്സിതത്താതി തേ നേസം ആകരോ, സമോസരണട്ഠാനഞ്ച തത്ഥ വത്ഥുദ്വാരഭാവേന സമോസരണതോ, സഞ്ജാതിദേസോ ച തന്നിസ്സയഭാവേന തേസം തത്ഥേവ ഉപ്പത്തിതോ, കാരണഞ്ച തദഭാവേ തേസം അഭാവതോതി. ഇതി നിവാസട്ഠാനട്ഠേന, ആകരട്ഠേന, സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന, സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന, കാരണട്ഠേനാതി ഇമേഹി കാരണേഹി ചക്ഖാദീനി ആയതനാനീതി വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാന’’ന്തി.

യദിപി രൂപാദയോപി ധമ്മാ ‘‘രൂപം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി തണ്ഹാവത്ഥുഭാവതോ പിയരൂപസാതരൂപഭാവേന വുത്താ. ചക്ഖാദികേ പന മുഞ്ചിത്വാ അത്തഭാവപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവതോ ‘‘മമ ചക്ഖു മമ സോത’’ന്തിആദിനാ അധികസിനേഹവത്ഥുഭാവേന ചക്ഖാദയോ സാതിസയം പിയരൂപം സാതരൂപന്തി നിദ്ദേസം അരഹന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം.

ഓരമ്ഭാഗിയാനന്തി ഏത്ഥ ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, തപ്പരിയാപന്നാ ഓരമ്ഭാഗാ, പച്ചയഭാവേന തേസം ഹിതാതി ഓരമ്ഭാഗിയാ. യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം പുഗ്ഗലം വട്ടസ്മിം സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാനി. സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസകാമരാഗബ്യാപാദാനം ഏതം അധിവചനം. തേ ഹി കാമഭവൂപഗാനം സങ്ഖാരാനം പച്ചയാ ഹുത്വാ രൂപാരൂപധാതുതോ ഹേട്ഠാഭാവേന നിഹീനഭാവേന ഓരമ്ഭാഗഭൂതേന കാമഭവേന സത്തേ സംയോജേന്തി. ഏതേനേവ തേസം ഹേട്ഠാരഹദസദിസതാ ദീപിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഊമിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോധുപായാസസ്സേതം അധിവചനന്തി ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, ഊമി ഏവ ഭയന്തി ഊമിഭയം. കുജ്ഝനട്ഠേന കോധോ, സ്വേവ ചിത്തസ്സ സരീരസ്സ ച അഭിപ്പമദ്ദനപവേധനുപ്പാദനേന ദള്ഹം ആയാസനട്ഠേന ഉപായാസോ.

ഏത്ഥ ച അനേകവാരം പവത്തിത്വാ അത്തനാ സമവേതം സത്തം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സീസം ഉക്ഖിപിതും അദത്വാ അനയബ്യസനാപാദനേന കോധുപായാസസ്സ ഊമിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ കാമഗുണാനം കിലേസാഭിഭൂതേ സത്തേ ഇതോ ച ഏത്തോ, ഏത്തോ ച ഇതോതി ഏവം മനാപിയരൂപാദിവിസയസങ്ഖാതേ അത്തനി സംസാരേത്വാ യഥാ തതോ ബഹിഭൂതേ നേക്ഖമ്മേ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി ഏവം ആവട്ടേത്വാ ബ്യസനാപാദനേന ആവട്ടസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ പന ഗഹരക്ഖസോപി ആരക്ഖരഹിതം അത്തനോ ഗോചരഭൂമിഗതം പുരിസം അഭിഭുയ്യ ഗഹേത്വാ അഗോചരേ ഠിതമ്പി രക്ഖസമായായ ഗോചരം നേത്വാ ഭേരവരൂപദസ്സനാദിനാ അവസം അത്തനോ ഉപകാരം കാതും അസമത്ഥം കത്വാ അന്വാവിസിത്വാ വണ്ണബലഭോഗയസസുഖേഹിപി വിയോജേന്തോ മഹന്തം അനയബ്യസനം ആപാദേതി, ഏവം മാതുഗാമോപി യോനിസോമനസികാരരഹിതം അവീരപുരിസം ഇത്ഥികുത്തഭൂതേഹി അത്തനോ ഹാവഭാവവിലാസേഹി അഭിഭുയ്യ ഗഹേത്വാ വീരജാതിയമ്പി അത്തനോ രൂപാദീഹി പലോഭനവസേന ഇത്ഥിമായായ അന്വാവിസിത്വാ അവസം അത്തനോ ഉപകാരധമ്മേ സീലാദയോ സമ്പാദേതും അസമത്ഥം കരോന്തോ ഗുണവണ്ണാദീഹി വിയോജേത്വാ മഹന്തം അനയബ്യസനം ആപാദേതി, ഏവം മാതുഗാമസ്സ ഗഹരക്ഖസസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘ആവട്ടന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം, ഗഹരക്ഖസോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

പടിസോതോതി ഖോ ഭിക്ഖവേ നേക്ഖമ്മസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ പബ്ബജ്ജാ സഹ ഉപചാരേന പഠമജ്ഝാനം വിപസ്സനാപഞ്ഞാ ച നിബ്ബാനഞ്ച നേക്ഖമ്മം നാമ. സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മം നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പബ്ബജ്ജാ പഠമം ഝാനം, നിബ്ബാനഞ്ച വിപസ്സനാ;

സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ, നേക്ഖമ്മന്തി പവുച്ചരേ’’തി.

ഇമേസം പന പബ്ബജ്ജാദീനം തണ്ഹാസോതസ്സ പടിലോമതോ പടിസോതസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. അവിസേസേന ഹി ധമ്മവിനയോ നേക്ഖമ്മം, തസ്സ അധിട്ഠാനം പബ്ബജ്ജാ ച, ധമ്മവിനയോ ച തണ്ഹാസോതസ്സ പടിസോതം വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പടിസോതഗാമിം നിപുണം, ഗമ്ഭീരം ദുദ്ദസം അണും;

രാഗരത്താ ന ദക്ഖന്തി, തമോഖന്ധേന ആവുതാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൬൫; മ. നി. ൧.൨൮൧; സം. നി. ൧.൧൭൨);

വീരിയാരമ്ഭസ്സാതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സ. തസ്സ കാമോഘാദിഭേദതണ്ഹാസോതസന്തരണസ്സ ഹത്ഥേഹി പാദേഹി ചതുരങ്ഗനദീസോതസന്തരണവായാമസ്സ സദിസതാ പാകടായേവ. തഥാ നദീസോതസ്സ തീരേ ഠിതസ്സ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ കാമാദിം ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരിത്വാ തസ്സ പരതീരഭൂതേ നിബ്ബാനഥലേ ഠിതസ്സ പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമതോ ഭഗവതോ സദിസഭാവോ. തേന വുത്തം ‘‘ചക്ഖുമാ പുരിസോ…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി.

തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – നദീസോതോ വിയ അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തമാനോ തണ്ഹാസോതോ, തേന വുയ്ഹമാനോ പുരിസോ വിയ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ പരിബ്ഭമനതോ തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹമാനോ സത്തോ, തസ്സ തത്ഥ പിയരൂപസാതരൂപവത്ഥുസ്മിം അഭിനിവേസോ വിയ ഇമസ്സ ചക്ഖാദീസു അഭിനിവേസോ, സഊമിസാവട്ടസഗഹരക്ഖസോ ഹേട്ഠാരഹദോ വിയ കോധുപായാസപഞ്ചകാമഗുണമാതുഗാമസമാകുലോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനസമൂഹോ, തമത്ഥം യഥാഭൂതം വിദിത്വാ തസ്സ നദീസോതസ്സ പരതീരേ ഠിതോ ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ സകലം സംസാരാദീനവം സബ്ബഞ്ച ഞേയ്യധമ്മം യഥാഭൂതം വിദിത്വാ തണ്ഹാസോതസ്സ പരതീരഭൂതേ നിബ്ബാനഥലേ ഠിതോ സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ, തസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിം നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനേ പുരിസേ അനുകമ്പായ രഹദസ്സ രഹദാദീനവസ്സ ച ആചിക്ഖനം വിയ തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹമാനസ്സ സത്തസ്സ മഹാകരുണായ ഭഗവതോ തണ്ഹാദീനം തദാദീനവസ്സ ച വിഭാവനാ, തസ്സ വചനം അസദ്ദഹിത്വാ അനുസോതഗാമിനോ തസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിം രഹദേ മരണപ്പത്തിമരണമത്തദുക്ഖപ്പത്തിയോ വിയ ഭഗവതോ വചനം അസമ്പടിച്ഛന്തസ്സ അപായുപ്പത്തി, സുഗതിയം ദുക്ഖുപ്പത്തി ച, തസ്സ പന വചനം സദ്ദഹിത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായാമകരണം വിയ തേന ച വായാമേന പരതീരം പത്വാ സുഖേന യഥിച്ഛിതട്ഠാനഗമനം വിയ ഭഗവതോ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തണ്ഹാദീസു ആദീനവം പസ്സിത്വാ തണ്ഹാസോതസ്സ പടിസോതപബ്ബജ്ജാദിനേക്ഖമ്മവസേന വീരിയാരമ്ഭോ, ആരദ്ധവീരിയസ്സ ച തേനേവ വീരിയാരമ്ഭേന തണ്ഹാസോതാതിക്കമനം നിബ്ബാനതീരം പത്വാ അരഹത്തഫലസമാപത്തിവസേന യഥാരുചി സുഖവിഹാരോതി.

ഗാഥാസു സഹാപി ദുക്ഖേന ജഹേയ്യ കാമേതി ഝാനമഗ്ഗാധിഗമത്ഥം സമഥവിപസ്സനാനുയോഗം കരോന്തോ ഭിക്ഖു യദിപി തേസം പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കിച്ഛേന കസിരേന സമ്പജ്ജതി, ന സുഖേന വീഥിം ഓതരതി പുബ്ബഭാഗഭാവനായ കിലേസാനം ബലവഭാവതോ, ഇന്ദ്രിയാനം വാ അതിക്ഖഭാവതോ. തഥാ സതി സഹാപി ദുക്ഖേന ജഹേയ്യ കാമേ, പഠമജ്ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭേന്തോ തതിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദന്തോ കിലേസകാമേ പജഹേയ്യ. ഏതേന ദുക്ഖപടിപദേ ഝാനമഗ്ഗേ ദസ്സേതി.

യോഗക്ഖേമം ആയതിം പത്ഥയാനോതി അനാഗാമിതം അരഹത്തം ഇച്ഛന്തോ ആകങ്ഖമാനോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദിപി ഏതരഹി കിച്ഛേന കസിരേന ഝാനപുരിമമഗ്ഗേ അധിഗച്ഛാമി, ഇമേ പന നിസ്സായ ഉപരി അരഹത്തം അധിഗന്ത്വാ കതകിച്ചോ പഹീനസബ്ബദുക്ഖോ ഭവിസ്സാമീതി സഹാപി ദുക്ഖേന ഝാനാദീഹി കാമേ പജഹേയ്യാതി. അഥ വാ യോ കാമവിതക്കബഹുലോ പുഗ്ഗലോ കല്യാണമിത്തസ്സ വസേന പബ്ബജ്ജം സീലവിസോധനം ഝാനാദീനം പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിം വാ പടിപജ്ജന്തോ കിച്ഛേന കസിരേന അസ്സുമുഖോ രോദമാനോ തം വിതക്കം വിക്ഖമ്ഭേതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സഹാപി ദുക്ഖേന ജഹേയ്യ കാമേ’’തി. സോ ഹി കിച്ഛേനപി കാമേ പജഹന്തോ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തം ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സന്തോ അനുക്കമേന അരഹത്തേ പതിട്ഠഹേയ്യ. തേന വുത്തം ‘‘യോഗക്ഖേമം ആയതിം പത്ഥയാനോ’’തി.

സമ്മപ്പജാനോതി വിപസ്സനാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മദേവ പജാനന്തോ. സുവിമുത്തചിത്തോതി തസ്സ അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അനന്തരം ഫലവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തചിത്തോ. വിമുത്തിയാ ഫസ്സയേ തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം മഗ്ഗഫലാധിഗമനകാലേ വിമുത്തിം നിബ്ബാനം ഫസ്സയേ ഫുസേയ്യ പാപുണേയ്യ അധിഗച്ഛേയ്യ സച്ഛികരേയ്യ. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ‘‘വിമുത്തിയാ’’തി ഇദം സാമിവചനം. വിമുത്തിയാ വാ ആരമ്മണഭൂതായ തത്ഥ തത്ഥ തംതംഫലസമാപത്തികാലേ അത്തനോ ഫലചിത്തം ഫസ്സയേ ഫുസേയ്യ പാപുണേയ്യ, നിബ്ബാനോഗധായ ഫലസമാപത്തിയാ വിഹരേയ്യാതി അത്ഥോ. സ വേദഗൂതി സോ വേദസങ്ഖാതേന മഗ്ഗഞാണേന ചതുന്നം സച്ചാനം ഗതത്താ പടിവിദ്ധത്താ വേദഗൂ. ലോകന്തഗൂതി ഖന്ധലോകസ്സ പരിയന്തം ഗതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ചരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦. ഏകാദസമേ ചരതോതി ഗച്ഛന്തസ്സ, ചങ്കമന്തസ്സ വാ. ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാതി വത്ഥുകാമേസു അവീതരാഗതായ താദിസേ പച്ചയേ കാമപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി ചേ, യദി ഉപ്പജ്ജതി. ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാതി ആഘാതനിമിത്തബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പരവിഹേഠനവസേന വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി ചേതി സമ്ബന്ധോ. അധിവാസേതീതി തം യഥാവുത്തം കാമവിതക്കാദിം യഥാപച്ചയം അത്തനോ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ‘‘ഇതിപായം വിതക്കോ പാപകോ, ഇതിപി അകുസലോ, ഇതിപി സാവജ്ജോ, സോ ച ഖോ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതീ’’തിആദിനാ നയേന പച്ചവേക്ഖണായ അഭാവതോ അധിവാസേതി അത്തനോ ചിത്തം ആരോപേത്വാ വാസേതി ചേ. അധിവാസേന്തോയേവ ച നപ്പജഹതി തദങ്ഗാദിപ്പഹാനവസേന ന പടിനിസ്സജ്ജതി, തതോ ഏവ ന വിനോദേതി അത്തനോ ചിത്തസന്താനതോ ന നുദതി ന നീഹരതി, തഥാ അവിനോദനതോ ന ബ്യന്തീകരോതി ന വിഗതന്തം കരോതി. ആതാപീ പഹിതത്തോ യഥാ തേസം അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി ഏവം കരോതി, അയം പന തഥാ ന കരോതീതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതോവ ന അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ന ഗമേതി. ന പജഹതി ചേ, ന വിനോദേതി ചേതിആദിനാ ചേ-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ചരന്തി ചരന്തോ. ഏവംഭൂതോതി ഏവം കാമവിതക്കാദിപാപവിതക്കേഹി സമങ്ഗീഭൂതോ. അനാതാപീ അനോത്താപീതി കിലേസാനം ആതാപനസ്സ വീരിയസ്സ അഭാവേന അനാതാപീ, പാപുത്രാസആതാപനപരിതാപനലക്ഖണസ്സ ഓത്തപ്പസ്സ അഭാവേന അനോത്താപീ. സതതം സമിതന്തി സബ്ബകാലം നിരന്തരം. കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി കുസലേഹി ധമ്മേഹി പരിഹായിത്വാ അകുസലപക്ഖേ കുച്ഛിതം സീദനതോ കോസജ്ജസമന്നാഗമേന ച കുസീതോ, സമ്മപ്പധാനവീരിയാഭാവേന ഹീനവീരിയോ വീരിയവിരഹിതോതി വുച്ചതി കഥീയതി. ഠിതസ്സാതി ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠതോ. സയനഇരിയാപഥസ്സ വിസേസതോ കോസജ്ജപക്ഖികത്താ യഥാ തംസമങ്ഗിനോ വിതക്കാ സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ജാഗരസ്സാ’’തി വുത്തം.

സുക്കപക്ഖേ തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നാധിവാസേതീതി ആരദ്ധവീരിയസ്സാപി വിഹരതോ അനാദിമതി സംസാരേ ചിരകാലഭാവിതേന തഥാരൂപപ്പച്ചയസമായോഗേന സതിസമ്മോസേന വാ കാമവിതക്കാദി ഉപ്പജ്ജതി ചേ, തം ഭിക്ഖു അത്തനോ ചിത്തം ആരോപേത്വാ ന വാസേതി ചേ, അബ്ഭന്തരേ ന വാസേതി ചേതി അത്ഥോ. അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതീതി? പജഹതി ഛഡ്ഡേതി. കിം കചവരം വിയ പിടകേന? ന ഹി, അപിച ഖോ തം വിനോദേതി നുദതി നീഹരതി. കിം ബലീബദ്ദം വിയ പതോദേന? ന ഹി, അഥ ഖോ നം ബ്യന്തീകരോതി വിഗതന്തം കരോതി. യഥാ തേസം അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, തഥാ തേ കരോതി. കഥം പന തേ തഥാ കരോതി? അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ഗമേതി, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന യഥാ സുവിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോന്തി തഥാ നേ കരോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവംഭൂതോതിആദീസു ഏവം കാമവിതക്കാദീനം അനധിവാസനേന സുവിസുദ്ധാസയോ സമാനോ തായ ച ആസയസമ്പത്തിയാ തന്നിമിത്തായ ച പയോഗസമ്പത്തിയാ പരിസുദ്ധസീലോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ തദങ്ഗാദിവസേന കിലേസാനം ആതാപനലക്ഖണേന വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ ആതാപീ, സബ്ബസോ പാപുത്രാസേന സമന്നാഗതത്താ. ഓത്താപീ സതതം രത്തിന്ദിവം, സമിതം നിരന്തരം സമഥവിപസ്സനാഭാവനാനുയോഗവസേന ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനസിദ്ധിയാ, ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ നിബ്ബാനം പടിപേസിതചിത്തോതി വുച്ചതി കഥീയതീതി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഗാഥാസു ഗേഹനിസ്സിതന്തി ഏത്ഥ ഗേഹവാസീഹി അപരിച്ചത്തത്താ ഗേഹവാസീനം സഭാവത്താ ഗേഹധമ്മത്താ വാ ഗേഹം വുച്ചതി വത്ഥുകാമോ. അഥ വാ ഗേഹപടിബദ്ധഭാവതോ കിലേസകാമാനം നിവാസട്ഠാനഭാവതോ തംവത്ഥുകത്താ വാ കാമവിതക്കാദി ഗേഹനിസ്സിതം നാമ. കുമ്മഗ്ഗം പടിപന്നോതി യസ്മാ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പഥഭാവതോ അഭിജ്ഝാദയോ തദേകട്ഠധമ്മാ ച കുമ്മഗ്ഗോ, തസ്മാ കാമവിതക്കാദിബഹുലോ പുഗ്ഗലോ കുമ്മഗ്ഗം പടിപന്നോ നാമ. മോഹനേയ്യേസു മുച്ഛിതോതി മോഹസംവത്തനിയേസു രൂപാദീസു മുച്ഛിതോ സമ്മത്തോ അജ്ഝോപന്നോ. സമ്ബോധിന്തി അരിയമഗ്ഗഞാണം. ഫുട്ഠുന്തി ഫുസിതും പത്തും, സോ താദിസോ മിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരോ അഭബ്ബോ, ന കദാചി തം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

വിതക്കം സമയിത്വാനാതി യഥാവുത്തം മിച്ഛാവിതക്കം പടിസങ്ഖാനഭാവനാബലേഹി വൂപസമേത്വാ. വിതക്കൂപസമേ രതോതി നവന്നമ്പി മഹാവിതക്കാനം അച്ചന്തവൂപസമഭൂതേ അരഹത്തേ നിബ്ബാനേ ഏവ വാ അജ്ഝാസയേന രതോ അഭിരതോ. ഭബ്ബോ സോ താദിസോതി സോ യഥാവുത്തോ സമ്മാ പടിപജ്ജമാനോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാബലേന സബ്ബവിതക്കേ യഥാരഹം തദങ്ഗാദിവസേന വൂപസമേത്വാ ഠിതോ, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം നിബ്ബാനസങ്ഖാതഞ്ച അനുത്തരം സമ്ബോധിം ഫുട്ഠും അധിഗന്തും ഭബ്ബോ സമത്ഥോതി.

ഏകാദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. സമ്പന്നസീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. ദ്വാദസമേ സമ്പന്നസീലാതി ഏത്ഥ തിവിധം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണസമങ്ഗീമധുരവസേന. തേസു –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നേ വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧) –

ഏത്ഥ പരിപുണ്ണത്ഥോ സമ്പന്നസദ്ദോ. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഏത്ഥ സമങ്ഗിഭാവത്ഥോ സമ്പന്നസദ്ദോ. ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലം സമ്പന്നം – സേയ്യഥാപി ഖുദ്ദമധും അനീലകം, ഏവമസ്സാദ’’ന്തി (പാരാ. ൧൭) ഏത്ഥ മധുരത്ഥോ സമ്പന്നസദ്ദോ. ഇധ പന പരിപുണ്ണത്ഥേപി സമങ്ഗിഭാവേപി വട്ടതി, തസ്മാ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ ഹുത്വാതിപി, സീലസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാതിപി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ‘‘പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരി വിയ പരിപുണ്ണം നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരി വിയ സീലദോസവിഗമേന സീലപാരിപൂരി വുത്താ’’തി. ‘‘സീലസമങ്ഗിനോ’’തി ഇമിനാ പന അത്ഥേന സീലേന സമങ്ഗീഭൂതാ സമോധാനഗതാ സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ വിഹരഥാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി സമ്പന്നസീലതാ ഹോതി സീലവിപത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന, സീലസമ്പത്തിയാ ആനിസംസദസ്സനേന ച. തദുഭയമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦-൨൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘സമ്പന്നസീലാ’’തി ഏത്താവതാ കിര ഭഗവാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’’തി ഇമിനാ ജേട്ഠകസീലം ദസ്സേതീതിആദിനാ ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. കിമസ്സ ഉത്തരി കരണീയന്തി ഏവം സമ്പന്നസീലാനം വിഹരതം തുമ്ഹാകം കിന്തി സിയാ ഉത്തരി കാതബ്ബം, പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ചേതി അത്ഥോ.

ഏവം ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തിആദിനാ സമ്പാദനൂപായേന സദ്ധിം സീലസമ്പദായ ഭിക്ഖൂ നിയോജേന്തോ അനേകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കത്വാ ദേസനം ആരഭിത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന പവത്തിതാപി ഭഗവതോ ദേസനാ അനേകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാവ ഹോതി സബ്ബസാധാരണത്താ, തസ്മാ തം ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ചരതോ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അഭിജ്ഝായതി ഏതായാതി അഭിജ്ഝാ, പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണസ്സ ലോഭസ്സേതം അധിവചനം. ബ്യാപജ്ജതി പൂതിഭവതി ചിത്തം ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ, ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ ഏകൂനവീസതിആഘാതവത്ഥുവിസയസ്സ ദോസസ്സേതം അധിവചനം. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമോ കാമച്ഛന്ദോ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാന’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൫൯), തഥാ ‘‘ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ലുബ്ഭിതത്തം സാരാഗോ സാരജ്ജനാ സാരജ്ജിതത്തം അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൩൯൧), ‘‘ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൪൧൮, ൧൨൩൭) ച വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ. വിഗതോ ഹോതീതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ, അയഞ്ച ബ്യാപാദോ വിഗതോ ഹോതി അപഗതോ, പഹീനോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ച ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ച പഹാനം ദസ്സിതം ഹോതി.

ഥിനമിദ്ധന്തി ഥിനഞ്ചേവ മിദ്ധഞ്ച. തേസു ചിത്തസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ ഥിനം, ആലസിയസ്സേതം അധിവചനം, വേദനാദീനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം അകമ്മഞ്ഞതാ മിദ്ധം, പചലായികഭാവസ്സേതം അധിവചനം. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ. തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൨-൧൧൬൩) നയേന വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി ഉദ്ധച്ചഞ്ചേവ കുക്കുച്ചഞ്ച. തത്ഥ ഉദ്ധച്ചം നാമ ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതാകാരോ, കുക്കുച്ചം നാമ അകതകല്യാണസ്സ കതപാപസ്സ തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരോ. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൫) വിത്ഥാരോ. ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണം, അകതം കുസലം, അകതം ഭീരുത്താനം; കതം പാപം, കതം ലുദ്ദം, കതം കിബ്ബിസ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) പവത്തിആകാരോ വേദിതബ്ബോ.

വിചികിച്ഛാതി ബുദ്ധാദീസു സംസയോ. തസ്സാ ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൯൧൫), ‘‘തത്ഥ കതമാ വിചികിച്ഛാ? യാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേള്ഹകം ദ്വേധാപഥോ സംസയോ അനേകംസഗ്ഗാഹോ ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ അപരിയോഗാഹനാ ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൦൮) ച നയേന വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാദീനം വിഗമവസേന ച പഹാനവസേന ച തേസം വിക്ഖമ്ഭനമേവ വേദിതബ്ബം. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം ഉപസന്തചിത്തോ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮).

തത്ഥ യഥാ നീവരണാനം പഹാനം ഹോതി, തം വേദിതബ്ബം. കഥഞ്ച നേസം പഹാനം ഹോതി? കാമച്ഛന്ദസ്സ താവ അസുഭനിമിത്തേ യോനിസോമനസികാരേന പഹാനം ഹോതി, സുഭനിമിത്തേ അയോനിസോമനസികാരേനസ്സ ഉപ്പത്തി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

ഏവം സുഭനിമിത്തേ അയോനിസോമനസികാരേന ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ തപ്പടിപക്ഖതോ അസുഭനിമിത്തേ യോനിസോമനസികാരേന പഹാനം ഹോതി. തത്ഥ അസുഭനിമിത്തം നാമ അസുഭമ്പി അസുഭാരമ്മണമ്പി, യോനിസോമനസികാരോ നാമ ഉപായമനസികാരോ, പഥമനസികാരോ, അനിച്ചേ അനിച്ചന്തി വാ, ദുക്ഖേ ദുക്ഖന്തി വാ, അനത്തനി അനത്താതി വാ, അസുഭേ അസുഭന്തി വാ മനസികാരോ. തം തത്ഥ ബഹുലം പവത്തയതോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി. തേനാഹ ഭഗവാ –