൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. വിതക്കസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ചതുത്ഥവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അകുസലവിതക്കാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ വിതക്കാ, മിച്ഛാവിതക്കാതി അത്ഥോ. അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോതി ഏത്ഥ അനവഞ്ഞത്തീതി അനവഞ്ഞാ പരേഹി അത്തനോ അഹീളിതതാ അപരിഭൂതതാ, ‘‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യു’’ന്തി ഏവം പവത്തോ ഇച്ഛാചാരോ, തായ അനവഞ്ഞത്തിയാ പടിസംയുത്തോ സംസട്ഠോ, തം വാ ആരബ്ഭ പവത്തോ അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. തസ്മാ ‘‘കഥം നു ഖോ മം പരേ ഗഹട്ഠാ ചേവ പബ്ബജിതാ ച ന ഓരകതോ ദഹേയ്യു’’ന്തി സമ്ഭാവനകമ്യതായ ഇച്ഛാചാരേ, ഠത്വാ പവത്തിതവിതക്കസ്സേതം അധിവചനം. ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോതി ചീവരാദിലാഭേന ചേവ സക്കാരേന ച കിത്തിസദ്ദേന ച ആരമ്മണകരണവസേന പടിസംയുത്തോ. പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോതി പരേസു അനുദ്ദയതാപതിരൂപകേന ഗേഹസിതപേമേന പടിസംയുത്തോ. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി ഗഹപതികേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി സഹനന്ദീ സഹസോകീ, സുഖിതേസു സുഖിതോ, ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാവ യോഗം ആപജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൩.൩; ൪.൨൪൧; വിഭ. ൮൮൮).

ഗാഥാസു അനവഞ്ഞത്തിയാ പടിസംയുത്തോ പുഗ്ഗലോ അനവഞ്ഞത്തിസംയുത്തോ. ലാഭസക്കാരേ ഗാരവോ ഏതസ്സ, ന ധമ്മേതി ലാഭസക്കാരഗാരവോ. സുഖദുക്ഖേസു അമാ സഹ ഭവാതി അമച്ചാ, സഹായസദിസാ ഉപട്ഠാകാ. തേഹി ഗേഹസിതപേമവസേന സഹ നന്ദനസീലോ സഹനന്ദീ അമച്ചേഹി, ഇമിനാ പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തം വിതക്കം ദസ്സേതി. ആരാ സംയോജനക്ഖയാതി ഇമേഹി തീഹി വിതക്കേഹി അഭിഭൂതോ പുഗ്ഗലോ സംയോജനക്ഖയതോ അരഹത്തതോ ദൂരേ, തസ്സ തം ദുല്ലഭന്തി അത്ഥോ.

പുത്തപസുന്തി പുത്തേ ച പസവോ ച. പുത്തസദ്ദേന ചേത്ഥ ദാരാദയോ; പസുസദ്ദേന അസ്സമഹിംസഖേത്തവത്ഥാദയോ ച സങ്ഗഹിതാ. വിവാഹേതി വിവാഹകാരാപനേ. ഇമിനാ ആവാഹോപി സങ്ഗഹിതോ. സംഹരാനീതി പരിഗ്ഗഹാനി, പരിക്ഖാരസങ്ഗഹാനീതി അത്ഥോ. ‘‘സന്ഥവാനീ’’തി ച പഠന്തി, മിത്തസന്ഥവാനീതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ ഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഭബ്ബോ സോ താദിസോ ഭിക്ഖൂതി സോ യഥാവുത്തം സബ്ബം പപഞ്ചം പരിച്ചജിത്വാ യഥാ സത്ഥാരാ വുത്തായ സമ്മാപടിപത്തിയാ, തഥാ പസ്സിതബ്ബതോ താദിസോ സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖതീതി ഭിക്ഖു ഉത്തമം സമ്ബോധിം അരഹത്തം പത്തും അരഹതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സക്കാരസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. ദുതിയേ സക്കാരേനാതി സക്കാരേന ഹേതുഭൂതേന, അഥ വാ സക്കാരേനാതി സക്കാരഹേതുനാ, സക്കാരഹേതുകേന വാ. സക്കാരഞ്ഹി നിസ്സായ ഇധേകച്ചേ പുഗ്ഗലാ പാപിച്ഛാ ഇച്ഛാപകതാ ഇച്ഛാചാരേ ഠത്വാ ‘‘സക്കാരം നിബ്ബത്തേസ്സാമാ’’തി അനേകവിഹിതം അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജിത്വാ ഇതോ ചുതാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി, അപരേ യഥാസക്കാരം ലഭിത്വാ തന്നിമിത്തം മാനമദമച്ഛരിയാദിവസേന പമാദം ആപജ്ജിത്വാ ഇതോ ചുതാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സക്കാരേന അഭിഭൂതാ പരിയാദിന്നചിത്താ’’തി. തത്ഥ അഭിഭൂതാതി അജ്ഝോത്ഥടാ. പരിയാദിന്നചിത്താതി ഖേപിതചിത്താ, ഇച്ഛാചാരേന മാനമദാദിനാ ച ഖയം പാപിതകുസലചിത്താ. അഥ വാ പരിയാദിന്നചിത്താതി പരിതോ ആദിന്നചിത്താ, വുത്തപ്പകാരേന അകുസലകോട്ഠാസേന യഥാ കുസലചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിവാരോ ന ഹോതി, ഏവം സമന്തതോ ഗഹിതചിത്തസന്താനാതി അത്ഥോ. അസക്കാരേനാതി ഹീളേത്വാ പരിഭവിത്വാ പരേഹി അത്തനി പവത്തിതേന അസക്കാരേന ഹേതുനാ, അസക്കാരഹേതുകേന വാ മാനാദിനാ. സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ചാതി കേഹിചി പവത്തിതേന സക്കാരേന കേഹിചി പവത്തിതേന അസക്കാരേന ച. യേ ഹി കേഹിചി പഠമം സക്കതാ ഹുത്വാ തേഹിയേവ അസാരഭാവം ഞത്വാ പച്ഛാ അസക്കതാ ഹോന്തി, താദിസേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ചാ’’തി.

ഏത്ഥ സക്കാരേന അഭിഭൂതാ ദേവദത്താദയോ നിദസ്സേതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തി, ഫലം വേളും ഫലം നളം;

സക്കാരോ കാപുരിസം ഹന്തി, ഗബ്ഭോ അസ്സതരിം യഥാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൩; അ. നി. ൪.൬൮; ചൂളവ. ൩൩൫);

സാധൂനം ഉപരി കതേന അസക്കാരേന അഭിഭൂതാ ദണ്ഡകീരാജകാലിങ്ഗരാജമജ്ഝരാജാദയോ നിദസ്സേതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘കിസഞ്ഹി വച്ഛം അവകിരിയ ദണ്ഡകീ,

ഉച്ഛിന്നമൂലോ സജനോ സരട്ഠോ;

കുക്കുളനാമേ നിരയമ്ഹി പച്ചതി,

തസ്സ ഫുലിങ്ഗാനി പതന്തി കായേ.

‘‘യോ സഞ്ഞതേ പബ്ബജിതേ അവഞ്ചയി,

ധമ്മം ഭണന്തേ സമണേ അദൂസകേ;

തം നാളികേരം സുനഖാ പരത്ഥ,

സങ്ഗമ്മ ഖാദന്തി വിഫന്ദമാനം’’. (ജാ. ൨.൧൭.൭൦-൭൧);

‘‘ഉപഹച്ച മനം മജ്ഝോ, മാതങ്ഗസ്മിം യസസ്സിനേ;

സപാരിസജ്ജോ ഉച്ഛിന്നോ, മജ്ഝാരഞ്ഞം തദാ അഹൂ’’തി. (ജാ. ൨.൧൯.൯൬);

സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ച അഭിഭൂതാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ നാടപുത്താദയോ നിദസ്സേതബ്ബാ.

ഗാഥാസു ഉഭയന്തി ഉഭയേന സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ച. സമാധി ന വികമ്പതീതി ന ചലതി, ഏകഗ്ഗഭാവേന തിട്ഠതി. കസ്സ പന ന ചലതീതി ആഹ ‘‘അപ്പമാദവിഹാരിനോ’’തി. യോ പമാദകരധമ്മാനം രാഗാദീനം സുട്ഠു പഹീനത്താ അപ്പമാദവിഹാരീ അരഹാ, തസ്സ. സോ ഹി ലോകധമ്മേഹി ന വികമ്പതി. സുഖുമദിട്ഠിവിപസ്സകന്തി ഫലസമാപത്തിഅത്ഥം സുഖുമായ ദിട്ഠിയാ പഞ്ഞായ അഭിണ്ഹം പവത്തവിപസ്സനത്താ സുഖുമദിട്ഠിവിപസ്സകം. ഉപാദാനക്ഖയാരാമന്തി ചതുന്നം ഉപാദാനാനം ഖയം പരിയോസാനഭൂതം അരഹത്തഫലം ആരമിതബ്ബം ഏതസ്സാതി ഉപാദാനക്ഖയാരാമം. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദേവസദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. തതിയേ ദേവേസൂതി ഠപേത്വാ അരൂപാവചരദേവേ ചേവ അസഞ്ഞദേവേ ച തദഞ്ഞേസു ഉപപത്തിദേവേസു. ദേവസദ്ദാതി ദേവാനം പീതിസമുദാഹാരസദ്ദാ. നിച്ഛരന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലാപസല്ലാപവസേന പവത്തന്തി. സമയാ സമയം ഉപാദായാതി സമയതോ സമയം പടിച്ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മിം കാലേ ഠിതാ തേ ദേവാ തം കാലം ആഗമ്മ നം പസ്സിസ്സന്തി, തതോ തം സമയം സമ്പത്തം ആഗമ്മാതി. ‘‘സമയം സമയം ഉപാദായാ’’തി ച കേചി പഠന്തി, തേസം തം തം സമയം പടിച്ചാതി അത്ഥോ. യസ്മിം സമയേതി യദാ ‘‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭), ‘‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൯൧; സം. നി. ൨.൧൫൪) ച കാമേസു ഘരാവാസേ ച ആദീനവാ, തപ്പടിപക്ഖതോ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസാ ച സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, തസ്മിം സമയേ. തദാ ഹിസ്സ ഏകന്തേന പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമതി. അരിയസാവകോതി അരിയസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാവകോ, സാവകഭാവം ഉപഗന്തുകാമോ, അരിയസാവകോ വാ അവസ്സംഭാവീ. അന്തിമഭവികം സാവകബോധിസത്തം സന്ധായ അയമാരമ്ഭോ. കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാതി കേസേ ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ അപനേത്വാ. കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാതി കസായേന രത്തതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച. അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ ചേതേതീതി അഗാരസ്മാ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജേയ്യന്തി പബ്ബജ്ജായ ചേതേതി പകപ്പേതി, പബ്ബജതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവണിജ്ജാദികമ്മം അഗാരിയന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി, തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ അനഗാരിയന്തി ഞാതബ്ബാ.

മാരേനാതി കിലേസമാരേന. സങ്ഗാമായ ചേതേതീതി യുജ്ഝനത്ഥായ ചിത്തം ഉപ്പാദേതി, മാരം അഭിവിജേതും സന്നയ്ഹതി. യസ്മാ പന ഏവരൂപസ്സ പടിപജ്ജനകപുഗ്ഗലസ്സ ദേവപുത്തമാരോപി അന്തരായായ ഉപക്കമതി, തസ്മാ തസ്സപി വസേന മാരേനാതി ഏത്ഥ ദേവപുത്തമാരേനാതിപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തസ്സാപി അയം ഇച്ഛാവിഘാതം കരിസ്സതേവാതി. യസ്മാ പന പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഖുരഗ്ഗതോ വാ പട്ഠായ സീലാനി സമാദിയന്തോ പരിസോധേന്തോ സമഥവിപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തോ യഥാരഹം തദങ്ഗപ്പഹാനവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനാനം വസേന കിലേസമാരം പരിപാതേതി നാമ, ന യുജ്ഝതി നാമ സമ്പഹാരസ്സ അഭാവതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മാരേന സദ്ധിം സങ്ഗാമായ ചേതേതീ’’തി.

സത്തന്നന്തി കോട്ഠാസതോ സത്തന്നം, പഭേദതോ പന തേ സത്തതിംസ ഹോന്തി. കഥം? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി. ഏവം പഭേദതോ സത്തതിംസവിധാപി സതിപട്ഠാനാദികോട്ഠാസതോ സത്തേവ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘സത്തന്ന’’ന്തി. ബോധിപക്ഖിയാനന്തി ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധീതി ലദ്ധനാമസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സേവ വാ പക്ഖേ ഭവാനം ബോധിപക്ഖിയാനം, ബോധികോട്ഠാസിയാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ബോധിപക്ഖികാന’’ന്തിപി പാഠോ, ബോധിപക്ഖവന്താനം, ബോധിപക്ഖേ വാ നിയുത്താനന്തി അത്ഥോ. ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോതി വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ. വിപസ്സനാക്ഖണേ ഹി സതിപട്ഠാനാദയോ പരിയായേന ബോധിപക്ഖിയാ നാമ, മഗ്ഗക്ഖണേയേവ പന തേ നിപ്പരിയായേന ബോധിപക്ഖിയാ നാമ ഹോന്തി.

ആസവാനം ഖയാതി കാമാസവാദീനം സബ്ബേസം ആസവാനം ഖയാ. ആസവേസു ഹി ഖീണേസു സബ്ബേ കിലേസാ ഖീണായേവ ഹോന്തി. തേന അരഹത്തമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി. അനാസവന്തി ആസവവിരഹിതം. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏത്ഥ ചേതോവചനേന അരഹത്തഫലസമാധി, പഞ്ഞാവചനേന തംസമ്പയുത്താ ച പഞ്ഞാ വുത്താ. തത്ഥ സമാധി രാഗതോ വിമുത്തത്താ ചേതോവിമുത്തി, പഞ്ഞാ അവിജ്ജായ വിമുത്തത്താ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യോ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി, തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം. യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ, തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൬).

അപിചേത്ഥ സമഥഫലം ചേതോവിമുത്തി, വിപസ്സനാഫലം പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനായേവ അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ അപരപ്പച്ചയേന ഞത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹരതി. തമേവ സങ്ഗാമസീസം അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതീതി മാരം അഭിവിജിനിത്വാ വിജിതവിജയത്താ തേന കതസങ്ഗാമസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ സീസഭൂതം അരഹത്തഫലസമാപത്തിഇസ്സരിയട്ഠാനം, അഭിഭവന്തോ ആവസതി, സമാപജ്ജതി ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ഇമേ ച ദേവസദ്ദാ ദിട്ഠസച്ചേസു ദേവേസു പവത്തന്തി, വിസേസതോ സുദ്ധാവാസദേവേസൂതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു മഹന്തന്തി സീലാദിഗുണമഹത്തേന മഹന്തം. വീതസാരദന്തി സാരജ്ജകരാനം കിലേസാനം അഭാവേന വിഗതസാരജ്ജം അപഗതമങ്കുഭാവം. പുരിസാജഞ്ഞാതി അസ്സാദീസു അസ്സാജാനീയാദയോ വിയ പുരിസേസു ആജാനീയഭൂതാ ഉത്തമപുരിസാ. ദുജ്ജയമജ്ഝഭൂതി പചുരജനേഹി ജേതും അസക്കുണേയ്യം കിലേസവാഹിനിം അഭിഭവി അജ്ഝോത്ഥരി. ‘‘അജ്ജയീ’’തിപി പഠന്തി, അജിനീതി അത്ഥോ. ജേത്വാന മച്ചുനോ സേനം, വിമോക്ഖേന അനാവരന്തി ലോകത്തയാഭിബ്യാപനതോ ദിയഡ്ഢസഹസ്സാദിവിഭാഗതോ ച വിപുലത്താ അഞ്ഞേഹി ആവരിതും പടിസേധേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ച അനാവരം, മച്ചുനോ മാരസ്സ സേനം വിമോക്ഖേന അരിയമഗ്ഗേന ജേത്വാ യോ ത്വം ദുജ്ജയം അജയി, തസ്സ നമോ, തേ പുരിസാജഞ്ഞാതി സമ്ബന്ധോ.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരേന. ഹി-ഇതി നിപാതമത്തം. ഏതം പത്തമാനസം അധിഗതാരഹത്തം ഖീണാസവം ദേവതാനമസ്സന്തീതി വുത്തമേവത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. അഥ വാ ഇതീതി ഇമിനാ കാരണേന. കിം പന ഏതം കാരണം? നമുചിസേനാവിജയേന പത്തമാനസത്തം. ഇമിനാ കാരണേന തം ദേവതാ നമസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തം കാരണം ഫലതോ ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ഹി തസ്സ ന പസ്സന്തി, യേന മച്ചുവസം വജേ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ തസ്സ പുരിസാജഞ്ഞസ്സ പണിധായ ഗവേസന്താപി ദേവാ അണുമത്തമ്പി തം കാരണം ന പസ്സന്തി, യേന സോ മച്ചുനോ മരണസ്സ വസം വജേ ഉപഗച്ഛേയ്യ. തസ്മാ തം വിസുദ്ധിദേവാ നമസ്സന്തീതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഞ്ചപുബ്ബനിമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ചതുത്ഥേ യദാതി യസ്മിം കാലേ. ദേവോതി ഉപപത്തിദേവോ. തയോ ഹി ദേവാ – സമ്മുതിദേവാ, ഉപപത്തിദേവാ, വിസുദ്ധിദേവാതി. തേസു സമ്മുതിദേവാ നാമ രാജാനോ ഖത്തിയാ. ഉപപത്തിദേവാ നാമ ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ തദുപരിദേവാ. വിസുദ്ധിദേവാ നാമ ഖീണാസവാ. ഇധ പന കാമാവചരദേവോ അധിപ്പേതോ. തേന വുത്തം ‘‘ദേവോതി ഉപപത്തിദേവോ’’തി. ദേവകായാതി ദേവസമൂഹതോ, ദേവട്ഠാനതോ വാ, ദേവലോകതോതി അത്ഥോ. സമൂഹനിവാസവാചകോ ഹി അയം കായസദ്ദോ. ചവനധമ്മോതി മരണധമ്മോ, ആയുക്ഖയേന വാ പുഞ്ഞക്ഖയേന വാ ഉപട്ഠിതമരണോതി അത്ഥോ.

പഞ്ചസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുഭവന്തീതി അസ്സ ഉപട്ഠിതമരണസ്സ ദേവപുത്തസ്സ പഞ്ച മരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, പകാസാനി വാ ഹോന്തി. മാലാ മിലായന്തീതി തേന പിളന്ധിതമാലാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ ആതപേ ഖിത്താ വിയ മിലാതാ വിഹതസോഭാ ഹോന്തി.

വത്ഥാനി കിലിസ്സന്തീതി സരദസമയേ വിഗതവലാഹകേ ആകാസേ അബ്ഭുസ്സക്കമാനബാലസൂരിയസദിസപ്പഭാനി നാനാവിരാഗവണ്ണാനി തേന നിവത്ഥപാരുതവത്ഥാനി തം ഖണംയേവ കദ്ദമേ ഖിപിത്വാ മദ്ദിതാനി വിയ വിഹതപ്പഭാനി മലിനാനി ഹോന്തി.

കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തീതി സുപരിസുദ്ധജാതിമണി വിയ സുസിക്ഖിതസിപ്പാചരിയരചിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ ച പുബ്ബേ സേദമലജല്ലികാരഹിതസരീരസ്സ തസ്മിം ഖണേ ഉഭോഹി കച്ഛേഹി സേദധാരാ സന്ദന്തി പഗ്ഘരന്തി. ന കേവലഞ്ച കച്ഛേഹിയേവ, സകലസരീരതോപി പനസ്സ സേദജലകണ്ണികാ മുച്ചതിയേവ, യേന ആമുത്തമുത്താജാലഗവച്ഛിതോ വിയ തസ്സ കായോ ഹോതി.

കായേ ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതീതി പുബ്ബേ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യഥാനുഭാവം ഏകയോജനം ദ്വിയോജനം യാവ ദ്വാദസയോജനമത്തമ്പി പദേസം ആഭായ ഫരിത്വാ വിജ്ജോതമാനോ കായോ ഹോതി ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിവിരഹിതോ, ന സീതം ന ഉണ്ഹം ഉപഘാതകം, ദേവധീതാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോതി, ദേവപുത്തോ വീസതിവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ, തം ഖണംയേവ നിപ്പഭേ നിത്തേജേ കായേ വിരൂപഭാവോ അനുപവിസതി സണ്ഠാതി.

സകേ ദേവോ ദേവാസനേ നാഭിരമതീതി അത്തനോ അച്ഛരാഗണേഹി സദ്ധിം കീളനപരിചരണകദിബ്ബാസനേ ന രമതി, ന ചിത്തസ്സാദം ലഭതി. തസ്സ കിര മനുസ്സഗണനായ സത്തഹി ദിവസേഹി മരണം ഭവിസ്സതീതി ഇമാനി പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുഭവന്തി. സോ തേസം ഉപ്പത്തിയാ ‘‘ഏവരൂപായ നാമ സമ്പത്തിയാ വിനാ ഭവിസ്സാമീ’’തി ബലവസോകാഭിഭൂതോ ഹോതി. തേനസ്സ കായേ മഹാപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സബ്ബതോ ഗത്തേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. ചിരതരം കാലം അപരിചിതദുക്ഖോ തം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഏകച്ചോ ‘‘ദയ്ഹാമി ദയ്ഹാമീ’’തി കന്ദന്തോ പരിദേവന്തോ കത്ഥചി അസ്സാദം അലഭന്തോ വിജപ്പന്തോ വിലപന്തോ തഹിം തഹിം ആഹിണ്ഡതി. ഏകച്ചോ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ കായവാചാഹി വികാരം അകരോന്തോപി പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം അസഹന്തോ വിഹഞ്ഞമാനോ വിചരതി.

ഇമാനി പന പുബ്ബനിമിത്താനി യഥാ ലോകേ മഹാപുഞ്ഞാനം രാജരാജമഹാമത്താദീനംയേവ ഉക്കാപാതഭൂമിചാലചന്ദഗ്ഗാഹാദീനി നിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം; ഏവമേവ മഹേസക്ഖദേവാനംയേവ പഞ്ഞായതി. ഉപ്പന്നാനി ച താനി ‘‘ഇമാനി മരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി നാമാ’’തി കേചി ദേവാ ജാനന്തി, ന സബ്ബേ. തത്ഥ യോ മന്ദേന കുസലകമ്മേന നിബ്ബത്തോ, സോ ‘‘ഇദാനി കോ ജാനാതി, ‘കുഹിം നിബ്ബത്തിസ്സാമീ’’’തി ഭായതി. യോ പന മഹാപുഞ്ഞോ, സോ ‘‘ബഹും മയാ ദാനം ദിന്നം, സീലം രക്ഖിതം, പുഞ്ഞം ഉപചിതം, ഇതോ ചുതസ്സ മേ സുഗതിയേവ പാടികങ്ഖാ’’തി ന ഭായതി ന വികമ്പതി. ഏവം ഉപട്ഠിതപുബ്ബനിമിത്തം പന തം ഗഹേത്വാ ദേവതാ നന്ദനവനം പവേസേന്തി സബ്ബദേവലോകേസു നന്ദനവനം അത്ഥിയേവ.

തീഹി വാചാഹി അനുമോദേന്തീതി ഇദാനി വുച്ചമാനേഹി തീഹി വചനേഹി അനുമോദേന്തി, മോദം പമോദം ഉപ്പാദേന്തി, അസ്സാസേന്തി, അഭിവദനവസേന വാ തംഖണാനുരൂപം പമോദം കരോന്തി. കേചി പന ‘‘അനുമോദേന്തീ’’തി പദസ്സ ‘‘ഓവദന്തീ’’തി വദന്തി. ഇതോതി ദേവലോകതോ. ഭോതി ആലപനം. സുഗതിന്തി സുന്ദരഗതിം, മനുസ്സലോകം സന്ധായ വദന്തി. ഗച്ഛാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപേഹി.

ഏവം വുത്തേതി ഏവം തദാ തേഹി ദേവേഹി തസ്സ ‘‘ഇതോ ഭോ സുഗതിം ഗച്ഛാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബവചനേ ഭഗവതാ വുത്തേ അഞ്ഞതരോ നാമഗോത്തേന അപാകടോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ അനുസന്ധികുസലോ ഏകോ ഭിക്ഖു ‘‘ഏതേ സുഗതിആദയോ ഭഗവതാ അവിസേസതോ വുത്താ അവിഭൂതാ, ഹന്ദ തേ വിഭൂതതരേ കാരാപേസ്സാമീ’’തി ഏതം ‘‘കിംനു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. സദ്ധാദിഗുണവിസേസപടിലാഭകാരണതോ ദേവൂപപത്തിഹേതുതോ ച മനുസ്സത്തം ദേവാനം അഭിസമ്മതന്തി ആഹ ‘‘മനുസ്സത്തം ഖോ ഭിക്ഖു ദേവാനം സുഗതിഗമനസങ്ഖാത’’ന്തി.

സുഗതിഗമനസങ്ഖാതന്തി ‘‘സുഗതിഗമന’’ന്തി സമ്മാ കഥിതം, വണ്ണിതം ഥോമിതന്തി അത്ഥോ. യം മനുസ്സഭൂതോതി ഏത്ഥ യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തേന പടിലഭതീതി ഏത്ഥ പടിലഭനകിരിയാ ആമസീയതി, യോ സദ്ധാപടിലാഭോതി അത്ഥോ. മനുസ്സഭൂതോതി മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നോ, മനുസ്സഭാവം വാ പത്തോ. യസ്മാ ദേവലോകേ ഉപ്പന്നാനം തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ യേഭുയ്യേന ദുല്ലഭാ സവനായ, ന തഥാ മനുസ്സാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനുസ്സഭൂതോ’’തി. തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേതി തഥാഗതേന ഭഗവതാ ദേസിതേ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹേ സാസനേ. തഞ്ഹി ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മോ ച, ആസയാനുരൂപം വിനേയ്യാനം വിനയനതോ വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ, ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ വാ ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം അപ്പരജക്ഖജാതികം വിനേതീതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മേനേവ വാ വിനയോ, ന ദണ്ഡസത്ഥേഹീതി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മയുത്തോ വാ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മായ വാ സഹ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനായ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ, മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിധമ്മതോ വാ പവത്തോ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മോ വാ ഭഗവാ ധമ്മഭൂതോ ധമ്മകായോ ധമ്മസ്സാമീ, തസ്സ ധമ്മസ്സ വിനയോ, ന തക്കിയാനന്തി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മേ വാ മഗ്ഗഫലേ നിപ്ഫാദേതബ്ബവിസയഭൂതേ വാ പവത്തോ വിനയോതി ധമ്മവിനയോതി വുച്ചതി. തസ്മിം ധമ്മവിനയേ.

സദ്ധം പടിലഭതീതി ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ സദ്ധം ഉപ്പാദേതി. സദ്ധോ ഹി ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേ ആരാധേസ്സതി. സുലദ്ധലാഭസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ യഥാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഖേത്തവത്ഥാദിലാഭോ സത്താനം ഉപഭോഗസുഖം ആവഹതി, ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ധനദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, മുത്താദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി, ലോകസന്തതിഞ്ച ആവഹതി; ഏവം ലോകിയലോകുത്തരാ സദ്ധാപി യഥാസമ്ഭവം ലോകിയലോകുത്തരം വിപാകസുഖമാവഹതി, സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാനം ജാതിജരാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ഗുണദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി, ലോകസന്തതിഞ്ച ആവഹതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, യസോ ഭോഗസമപ്പിതോ;

യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ പൂജിതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൩);

ഏവം സദ്ധാപടിലാഭസ്സ സുലദ്ധലാഭതാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പനായം സദ്ധാപടിലാഭോ അനുഗാമികോ അനഞ്ഞസാധാരണോ സബ്ബസമ്പത്തിഹേതു, ലോകിയസ്സ ച ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിധനലാഭസ്സ കാരണം. സദ്ധോയേവ ഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഉളാരുളാരവിത്തൂപകരണാനി അധിഗച്ഛതി, തേഹി ച അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥമേവ സമ്പാദേതി. അസ്സദ്ധസ്സ പന താനി അനത്ഥാവഹാനി ഹോന്തി, ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ചാതി, ഏവമ്പി സദ്ധായ സുലദ്ധലാഭതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി –

‘‘സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യം’’. (സം. നി. ൧.൭൯).

‘‘സദ്ധാ ദുതിയാ പുരിസസ്സ ഹോതീ’’തി ച. (സം. നി. ൧.൩൬, ൫൯).

‘‘സദ്ധീധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തി ച. (സം. നി. ൧.൭൩; സു. നി. ൧൮൪).

‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ മഹാനാഗോ’’തി ച. (അ. നി. ൬.൪൩; ഥേരഗാ. ൬൯൪).

‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠീ’’തി ച. (സം. നി. ൧.൧൯൭; സു. നി. ൭൭).

‘‘സദ്ധേസികോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭) ച.

‘‘സദ്ധായ തരതി ഓഘ’’ന്തി ച. (സം. നി. ൧.൨൪൬) –

അനേകേസു ഠാനേസു അനേകേഹി കാരണേഹി സദ്ധാ സംവണ്ണിതാ.

ഇദാനി യായ സദ്ധായ സാസനേ കുസലധമ്മേസു സുപ്പതിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി നിയാമോക്കന്തിയാ, തം സദ്ധം ദസ്സേതും ‘‘സാ ഖോ പനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അസ്സാതി ഇമസ്സ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. നിവിട്ഠാതി അഭിനിവിട്ഠാ ചിത്തസന്താനം അനുപവിട്ഠാ. മൂലജാതാതി ജാതമൂലാ. കിം പന സദ്ധായ മൂലം നാമ? സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം ഓകപ്പനഹേതുഭൂതോ ഉപായമനസികാരോ. അപിച സപ്പുരിസസേവനാ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തീതി ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി മൂലാനി വേദിതബ്ബാനി. പതിട്ഠിതാതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന കേനചി അകമ്പനീയഭാവേന അവട്ഠിതാ. തേനേവാഹ ‘‘ദള്ഹാ അസംഹാരിയാ’’തി. ദള്ഹാതി ഥിരാ. അസംഹാരിയാതി കേനചി സംഹരിതും വാ ഹാപേതും വാ അപനേതും വാ അസക്കുണേയ്യാ. ഇതി തേ ദേവാ തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗസമധിഗമം ആസീസന്താ ഏവം വദന്തി. അത്തനോ ദേവലോകേ കാമസുഖൂപഭോഗാരഹമേവ ഹി അരിയപുഗ്ഗലം തേ ഇച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏഹി, ദേവ, പുനപ്പുന’’ന്തി.

ഗാഥാസു പുഞ്ഞക്ഖയമരണമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചവതി ആയുസങ്ഖയാ’’തി. അനുമോദതന്തി അനുമോദന്താനം. മനുസ്സാനം സഹബ്യതന്തി മനുസ്സേഹി സഹഭാവം. സഹ ബ്യേതീതി സഹബ്യോ, സഹപവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ. നിവിട്ഠസ്സാതി നിവിട്ഠാ ഭവേയ്യ. യാവജീവന്തി യാവ ജീവിതപ്പവത്തിയാ, യാവ പരിനിബ്ബാനാതി അത്ഥോ.

അപ്പമാണന്തി സക്കച്ചം ബഹും ഉളാരം ബഹുക്ഖത്തുഞ്ച കരണവസേന പമാണരഹിതം. നിരൂപധിന്തി കിലേസൂപധിരഹിതം, സുവിസുദ്ധം നിമ്മലന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തേ ദേവാ മഹഗ്ഗതകുസലം ന ഇച്ഛന്തി കാമലോകസമതിക്കമനതോ, കാമാവചരപുഞ്ഞമേവ ഇച്ഛന്തി, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘ഇതോ ദേവലോകതോ ചുതോ മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കായദുച്ചരിതാദിം സബ്ബം ദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതാദിം സബ്ബം സുചരിതം ഉളാരം വിപുലം ഉപചിനിത്വാ അരിയമഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധോ ഭവാഹീ’’തി. യസ്മാ പന ലോകുത്തരേസു പഠമമഗ്ഗം ദുതിയമഗ്ഗമ്പി വാ ഇച്ഛന്തി അത്തനോ ദേവലോകൂപപത്തിയാ അനതിവത്തനതോ, തസ്മാ തേസമ്പി വസേന ‘‘അപ്പമാണം നിരൂപധി’’ന്തിപദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – പമാണകരാനം ദിട്ഠേകട്ഠഓളാരികകാമരാഗാദികിലേസാനം ഉപച്ഛേദേന അപ്പമാണം, സത്തമഭവതോ വാ ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ ഖന്ധൂപധിസ്സ തംനിബ്ബത്തകഅഭിസങ്ഖാരൂപധിസ്സ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസൂപധിസ്സ ച പഹാനേന തേസം അനിബ്ബത്തനതോ നിരുപധിസങ്ഖാതനിബ്ബാനസന്നിസ്സിതത്താ ച നിരുപധീതി.

ഏവം അച്ചന്തമേവ അപായദ്വാരപിധായകം കമ്മം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഗ്ഗസമ്പത്തിനിബ്ബത്തകകമ്മം ദസ്സേതും ‘‘തതോ ഓപധിക’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഓപധികന്തി ഉപധിവേപക്കം അത്തഭാവസമ്പത്തിയാ ചേവ ഭോഗസമ്പത്തിയാ ച നിബ്ബത്തകന്തി അത്ഥോ. ഉപധീതി ഹി അത്തഭാവോ വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘സന്തേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാഹിതാനി ന വിപച്ചന്തീ’’തി (വിഭ. ൮൧൦). കാമഗുണാപി. യഥാഹ ‘‘ഉപധീഹി നരസ്സ സോചനാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨; സു. നി. ൩൪). തത്രായം വചനത്ഥോ – ഉപധീയതി ഏത്ഥ സുഖദുക്ഖന്തി ഉപധി, അത്തഭാവോ കാമഗുണാ ച. ഉപധികരണം സീലം ഏതസ്സ, ഉപധിം വാ അരഹതീതി ഓപധികം, പുഞ്ഞം, തം ബഹും ഉളാരം കത്വാ. കഥം? ദാനേന. ദാനഞ്ഹി ഇതരേഹി സുകരന്തി ഏവം വുത്തം. ദാനേനാതി വാ പദേന അഭയദാനമ്പി വുത്തം, ന ആമിസദാനമേവാതി സീലസ്സാപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ പന തേ ദേവാ അസുരകായഹാനിം ഏകന്തേനേവ ദേവകായപാരിപൂരിഞ്ച ഇച്ഛന്തി, തസ്മാ തസ്സ ഉപായം ദസ്സേന്താ ‘‘അഞ്ഞേപി മച്ചേ സദ്ധമ്മേ, ബ്രഹ്മചരിയേ നിവേസയാ’’തി ധമ്മദാനേ നിയോജേന്തി. യദാ വിദൂതി യസ്മിം കാലേ ദേവാ ദേവം ചവന്തം വിദൂ വിജാനേയ്യും, തദാ ഇമായ യഥാവുത്തായ അനുകമ്പായ ദുക്ഖാപനയനകമ്യതായ ‘‘ദേവ, ഇമേ ദേവകായേ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനവസേന ഏഹി ആഗച്ഛാഹീ’’തി ച അനുമോദേന്തീതി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ബഹുജനഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. പഞ്ചമേ ലോകേതി ഏത്ഥ തയോ ലോകാ – സത്തലോകോ, സങ്ഖാരലോകോ, ഓകാസലോകോതി. തേസു ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം രൂപധമ്മാനം അരൂപധമ്മാനം രൂപാരൂപധമ്മാനഞ്ച സന്താനവസേന വത്തമാനാനം സമൂഹോ സത്തലോകോ, പഥവീപബ്ബതാദിഭേദോ ഓകാസലോകോ, ഉഭയേപി ഖന്ധാ സങ്ഖാരലോകോ. തേസു സത്തലോകോ ഇധ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ ലോകേതി സത്തലോകേ. തത്ഥാപി ന ദേവലോകേ, ന ബ്രഹ്മലോകേ, മനുസ്സലോകേ. മനുസ്സലോകേപി ന അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ, ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ. തത്രാപി ന സബ്ബട്ഠാനേസു, ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഗജങ്ഗലം നാമ നിഗമോ, തസ്സ അപരേന മഹാസാലാ, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; പുരത്ഥിമദക്ഖിണായ ദിസായ സല്ലവതീ നാമ നദീ, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; ദക്ഖിണായ ദിസായ സേതകണ്ണികം നാമ നിഗമോ, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; പച്ഛിമായ ദിസായ ഥൂണം നാമ ബ്രാഹ്മണഗാമോ, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; ഉത്തരായ ദിസായ ഉസിരദ്ധജോ നാമ പബ്ബതോ, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ’’തി (മഹാവ. ൨൫൯) ഏവം പരിച്ഛിന്നേ ആയാമതോ തിയോജനസതേ വിത്ഥാരതോ അഡ്ഢതേയ്യയോജനസതേ പരിക്ഖേപതോ നവയോജനസതേ മജ്ഝിമദേസേ ഉപ്പജ്ജതി തഥാഗതോ. ന കേവലഞ്ച തഥാഗതോവ പച്ചേകബുദ്ധാ അഗ്ഗസാവകാ അസീതിമഹാഥേരാ ബുദ്ധമാതാ ബുദ്ധപിതാ ചക്കവത്തിരാജാ അഞ്ഞേ ച സാരപ്പത്താ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഏത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇധ പന തഥാഗതവാരേയേവ സബ്ബത്ഥകവസേന അയം നയോ ലബ്ഭതി, ഇതരേസു ഏകദേസവസേന.

ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇദം പന ഉഭയമ്പി വിപ്പകതവചനമേവ, ഉപ്പജ്ജന്താ ബഹുജനഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവരൂപഞ്ഹേത്ഥ സദ്ദലക്ഖണം ന സക്കാ അഞ്ഞേന സദ്ദലക്ഖണേന പടിബാഹിതും.

അപിച ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ ഉപ്പജ്ജതി നാമ ഉപ്പന്നോ നാമാതി അയം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തഥാഗതോ ഹി മഹാഭിനീഹാരം കരോന്തോ, ബുദ്ധകരേ ധമ്മേ പരിയേസന്തോ, പാരമിയോ പൂരേന്തോ, പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തോ, ഞാതത്ഥചരിയം ചരന്തോ, ലോകത്ഥചരിയം, ബുദ്ധത്ഥചരിയം കോടിം പാപേന്തോ, പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനേ തിട്ഠന്തോ, തതോ ഓതരിത്വാ ചരിമഭവേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തോ, അഗാരമജ്ഝേ വസന്തോ, അഭിനിക്ഖമന്തോ, മഹാപധാനം പദഹന്തോ, പരിപക്കഞാണോ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ മാരബലം വിധമേന്തോ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തോ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേന്തോ, പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ അനേകാകാരം സബ്ബസങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിവിജ്ഝന്തോ യാവ അനാഗാമിഫലം സച്ഛികരോന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏവ നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ പന ഉപ്പന്നോ നാമ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സാവകാനം വിയ ന പടിപാടിയാ ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനം ഉപ്പാദനകിച്ചം അത്ഥി, സഹേവ പന അരഹത്തമഗ്ഗേന സകലോപി ബുദ്ധഗുണരാസി ആഗതോവ നാമ ഹോതി. തസ്മാ തേ നിബ്ബത്തസബ്ബകിച്ചത്താ അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നാ നാമ ഹോന്തി. ഇധ അരഹത്തഫലക്ഖണം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തോ. ഉപ്പന്നോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ.

സാവകോപി ഖീണാസവോ സാവകബോധിയാ ഹേതുഭൂതേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരേ സമ്ഭരന്തോ പുബ്ബയോഗം പുബ്ബചരിയം ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ ചരിമഭവേ നിബ്ബത്തന്തോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്വാ സംസാരേ ആദീനവം ദിസ്വാ പബ്ബജ്ജായ ചേതയമാനോ പബ്ബജ്ജം മത്ഥകം പാപേത്വാ സീലാദീനി പരിപൂരേന്തോ ധുതധമ്മേ സമാദായ വത്തമാനോ ജാഗരിയം അനുയുഞ്ജന്തോ ഞാണാനി നിബ്ബത്തേന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേ അധിഗച്ഛന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏവ നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ പന ഉപ്പന്നോ നാമ. സേക്ഖോ പന പുബ്ബൂപനിസ്സയതോ പട്ഠായ യാവ ഗോത്രഭുഞാണാ ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ, പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, പഠമഫലക്ഖണതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നോ നാമ. ഏത്താവതാ ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി പദാനം അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി.

ഇദാനി ബഹുജനഹിതായാതിആദീസു ബഹുജനഹിതായാതി മഹാജനസ്സ ഹിതത്ഥായ. ബഹുജനസുഖായാതി മഹാജനസ്സ സുഖത്ഥായ. ലോകാനുകമ്പായാതി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച. കതരസത്തലോകസ്സാതി? യോ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ധമ്മം പടിവിജ്ഝതി, അമതപാനം പിവതി, തസ്സ. ഭഗവതോ ഹി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തദേസനായ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖാ അട്ഠാരസ ബ്രഹ്മകോടിയോ ധമ്മം പടിവിജ്ഝിംസു. ഏവം യാവ സുഭദ്ദപരിബ്ബാജകവിനയനാ ധമ്മം പടിവിദ്ധസത്താനം ഗണനാ നത്ഥി, മഹാസമയസുത്തന്തദേസനായം മങ്ഗലസുത്തം, ചൂളരാഹുലോവാദം, സമചിത്തദേസനായന്തി ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു അഭിസമയം പത്തസത്താനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി. ഏവമേതസ്സ അപരിമാണസ്സ സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ. സാവകസ്സ പന അരഹതോ സേക്ഖസ്സ ച ലോകാനുകമ്പായ ഉപ്പത്തി ധമ്മസേനാപതിആദീഹി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികാദീഹി ച ദേസിതദേസനായ പടിവേധപ്പത്തസത്താനം വസേന, അപരഭാഗേ ച മഹാമഹിന്ദത്ഥേരാദീഹി ദേസിതദേസനായ പടിവിദ്ധസച്ചാനം വസേന, യാവജ്ജതനാ ഇതോ പരം അനാഗതേ ച സാസനം നിസ്സായ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗേസു പതിട്ഠഹന്താനം വസേനപി അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ.

അപിച ബഹുജനഹിതായാതി ബഹുജനസ്സ ഹിതത്ഥായ, നേസം പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഹിതൂപദേസകോതി. ബഹുജനസുഖായാതി ബഹുജനസ്സ സുഖത്ഥായ, ചാഗസമ്പത്തിയാ ഉപകരണസുഖസമ്പദായകോതി. ലോകാനുകമ്പായാതി ലോകസ്സ അനുകമ്പനത്ഥായ, മേത്താകരുണാസമ്പത്തിയാ മാതാപിതരോ വിയ ലോകസ്സ രക്ഖിതാ ഗോപിതാതി. അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ഇധ ദേവമനുസ്സഗ്ഗഹണേന ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ വേനേയ്യസത്തേ ഏവ ഗഹേത്വാ തേസം നിബ്ബാനമഗ്ഗഫലാധിഗമായ തഥാഗതസ്സ ഉപ്പത്തി ദസ്സിതാ പഠമവാരേ, ദുതിയതതിയവാരേസു പന അരഹതോ സേക്ഖസ്സ ച വസേന യോജേതബ്ബം. തത്ഥ അത്ഥായാതി ഇമിനാ പരമത്ഥായ, നിബ്ബാനായാതി വുത്തം ഹോതി. ഹിതായാതി തംസമ്പാപകമഗ്ഗത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. നിബ്ബാനസമ്പാപകമഗ്ഗതോ ഹി ഉത്തരിം ഹിതം നാമ നത്ഥി. സുഖായാതി ഫലസമാപത്തിസുഖത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി, തതോ ഉത്തരി സുഖാഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൭; വിഭ. ൮൦൪).

തഥാഗതോതിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതിആദീസു തിസ്സോപി വിജ്ജാ ഭയഭേരവേ (മ. നി. ൧.൩൪ ആദയോ) ആഗതനയേന, ഛപി വിജ്ജാ ഛളഭിഞ്ഞാവസേന, അട്ഠപി വിജ്ജാ അമ്ബട്ഠസുത്തേ ആഗതാതി വിജ്ജാഹി, സീലസംവരാദീഹി, പന്നരസഹി ചരണധമ്മേഹി ച, അനഞ്ഞസാധാരണേഹി സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോതി വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ. സോഭനഗമനത്താ, സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ, സമ്മാ ഗതത്താ, സമ്മാ ഗദത്താ ച സുഗതോ. സബ്ബഥാ വിദിതലോകത്താ ലോകവിദൂ. നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരോതി അനുത്തരോ. പുരിസദമ്മേ പുരിസവേനേയ്യേ സാരേതി വിനേതീതി പുരിസദമ്മസാരഥി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം അനുസാസതീതി സത്ഥാ. സബ്ബസ്സാപി നേയ്യസ്സ സബ്ബപ്പകാരേന സയമ്ഭുഞാണേന ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൨-൧൩൩) ഗഹേതബ്ബോ.

സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദി…പേ… പരിയോസാനകല്യാണന്തി സോ ഭഗവാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞം പടിച്ച ഹിത്വാപി അനുത്തരം വിവേകസുഖം ധമ്മം ദേസേതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതി. കഥം? ഏകഗാഥാപി ഹി സമന്തഭദ്ദകത്താ ധമ്മസ്സ പഠമപാദേന ആദികല്യാണാ, ദുതിയതതിയേഹി മജ്ഝേകല്യാണാ, പച്ഛിമേന പരിയോസാനകല്യാണാ. ഏകാനുസന്ധികം സുത്തം നിദാനേന ആദികല്യാണം, നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേന മജ്ഝേകല്യാണം. നാനാനുസന്ധികം സുത്തം പഠമേന അനുസന്ധിനാ ആദികല്യാണം, പച്ഛിമേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേഹി മജ്ഝേകല്യാണം. സകലോപി വാ സാസനധമ്മോ അത്തനോ അത്ഥഭൂതേന സീലേന ആദികല്യാണോ, സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, നിബ്ബാനേന പരിയോസാനകല്യാണോ. സീലസമാധീഹി വാ ആദികല്യാണോ, വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, ഫലനിബ്ബാനേഹി പരിയോസാനകല്യാണോ. ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ വാ ആദികല്യാണോ, ധമ്മസുധമ്മതായ മജ്ഝേകല്യാണോ, സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപന്നേന അധിഗന്തബ്ബായ അഭിസമ്ബോധിയാ വാ ആദികല്യാണോ, പച്ചേകബോധിയാ മജ്ഝേകല്യാണോ, സാവകബോധിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. സുയ്യമാനോ ചേസ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ സവനേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി ആദികല്യാണോ, പടിപജ്ജിയമാനോ സമഥവിപസ്സനാസുഖാവഹനതോ പടിപത്തിയാപി സുഖമേവ ആവഹതീതി മജ്ഝേകല്യാണോ, തഥാപടിപന്നോ ച പടിപത്തിഫലേ നിട്ഠിതേ താദിഭാവാവഹനതോ പടിപത്തിഫലേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി പരിയോസാനകല്യാണോ. നാഥപ്പഭവത്താ ച പഭവസുദ്ധിയാ ആദികല്യാണോ, അത്ഥസുദ്ധിയാ മജ്ഝേകല്യാണോ, കിച്ചസുദ്ധിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. തേന വുത്തം ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദി…പേ… പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി.

യം പന ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പകാസേതി, നാനാനയേഹി ദീപേതി, തം യഥാനുരൂപം അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സങ്കാസന, പകാസന, വിവരണ, വിഭജന, ഉത്താനീകരണ പഞ്ഞത്തിഅത്ഥപദസമായോഗതോ സാത്ഥം, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം, അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി വാ സാത്ഥം, ധമ്മഗമ്ഭീരതാദേസനാഗമ്ഭീരതാഹി സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ വാ സാത്ഥം, ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സബ്യഞ്ജനം. പണ്ഡിതവേദനീയതോ പരിക്ഖകജനപ്പസാദകന്തി സാത്ഥം, സദ്ധേയ്യതോ ലോകിയജനപ്പസാദകന്തി സബ്യഞ്ജനം. ഗമ്ഭീരാധിപ്പായതോ സാത്ഥം, ഉത്താനപദതോ സബ്യഞ്ജനം. ഉപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ സകലപരിപുണ്ണഭാവേന കേവലപരിപുണ്ണം, അപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ നിദ്ദോസഭാവേന പരിസുദ്ധം, അപിച പടിപത്തിയാ അധിഗമബ്യത്തിതോ സാത്ഥം, പരിയത്തിയാ ആഗമബ്യത്തിതോ സബ്യഞ്ജനം, സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ പരിപുണ്ണം, നിരുപക്കിലേസതോ നിത്ഥരണത്ഥായ പവത്തിതോ ലോകാമിസനിരപേക്ഖതോ ച പരിസുദ്ധം, സിക്ഖത്തയപരിഗ്ഗഹിതത്താ ബ്രഹ്മഭൂതേഹി സേട്ഠേഹി ചരിതബ്ബതോ തേസം ചരിയഭാവതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം. തസ്മാ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം…പേ… പകാസേതീ’’തി വുച്ചതി. പഠമോതി ഗണനാനുപുബ്ബതോ സബ്ബലോകുത്തമഭാവതോ ച പഠമോ പുഗ്ഗലോ.

തസ്സേവ സത്ഥു സാവകോതി തസ്സേവ യഥാവുത്തഗുണസ്സ സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മദേസനായ സവനന്തേ ജാതോ ധമ്മസേനാപതിസദിസോ സാവകോ, ന പൂരണാദി വിയ പടിഞ്ഞാമത്തേന സത്ഥു സാവകോ. പാടിപദോതി പടിപദാസങ്ഖാതേന അരിയമഗ്ഗേന അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ ഭവോതി പാടിപദോ, അനിട്ഠിതപടിപത്തികിച്ചോ പടിപജ്ജമാനോതി അത്ഥോ. സുത്തഗേയ്യാദി പരിയത്തിധമ്മോ ബഹും സുതോ ഏതേനാതി ബഹുസ്സുതോ. പാതിമോക്ഖസംവരാദിസീലേന ചേവ ആരഞ്ഞികങ്ഗാദിധുതങ്ഗവതേഹി ച ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോതി സീലവതൂപപന്നോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘ലോകാനുകമ്പാ നാമ ഹിതജ്ഝാസയേന ധമ്മദേസനാ, സാ ച ഇമേസു ഏവ തീസു പുഗ്ഗലേസു പടിബദ്ധാ’’തി ദസ്സേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഗാഥാസു തസ്സന്വയോതി തസ്സേവ സത്ഥു പടിപത്തിയാ ധമ്മദേസനായ ച അനുഗമനേന തസ്സന്വയോ അനുജാതോ. അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ സപരസന്താനേസു ധമ്മാലോകസങ്ഖാതായ പഭായ കരണതോ പഭങ്കരാ. ധമ്മമുദീരയന്താതി ചതുസച്ചധമ്മം കഥേന്താ. അപാപുരന്തീതി ഉഗ്ഘാടേന്തി. അമതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ. ദ്വാരം അരിയമഗ്ഗം. യോഗാതി കാമയോഗാദിതോ. സത്ഥവാഹേനാതി വേനേയ്യസത്ഥവാഹനതോ ഭവകന്താരനിത്ഥരണതോ സത്ഥവാഹോ, ഭഗവാ, തേന സത്ഥവാഹേന. സുദേസിതം മഗ്ഗമനുക്കമന്തീതി തേന സമ്മാ ദേസിതം അരിയമഗ്ഗം തസ്സ ദേസനാനുസാരേന അനുഗച്ഛന്തി പടിപജ്ജന്തി. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സേസം ഉത്താനമേവ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അസുഭാനുപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ഛട്ഠേ അസുഭാനുപസ്സീതി അസുഭം അനുപസ്സന്താ ദ്വത്തിംസാകാരവസേന ചേവ ഉദ്ധുമാതകാദീസു ഗഹിതനിമിത്തസ്സ ഉപസംഹരണവസേന ച കായസ്മിം അസുഭം അസുഭാകാരം അനുപസ്സകാ ഹുത്വാ വിഹരഥ. ആനാപാനസ്സതീതി ആനാപാനേ സതി, തം ആരബ്ഭ പവത്താ സതി, അസ്സാസപസ്സാസപരിഗ്ഗാഹികാ സതീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആനന്തി അസ്സാസോ, നോ പസ്സാസോ. പാനന്തി പസ്സാസോ, നോ അസ്സാസോ’’തിആദി (പടി. മ. ൧.൧൬൦).

വോതി തുമ്ഹാകം. അജ്ഝത്തന്തി ഇധ ഗോചരജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം. പരിമുഖന്തി അഭിമുഖം. സൂപട്ഠിതാതി സുട്ഠു ഉപട്ഠിതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആനാപാനസ്സതി ച തുമ്ഹാകം കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സുട്ഠു ഉപട്ഠിതാ ഹോതൂതി. അഥ വാ പരിമുഖന്തി പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം – ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ, മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ, സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ, തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതി’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൬൪). ഇമിനാ ചതുസതിപട്ഠാനസോളസപ്പഭേദാ ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനഭാവനാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഏവം സങ്ഖേപേനേവ രാഗചരിതവിതക്കചരിതാനം സപ്പായം പടികൂലമനസികാരകായാനുപസ്സനാവസേന സമഥകമ്മട്ഠാനം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനഞ്ച ഉപദിസിത്വാ ഇദാനി സുദ്ധവിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരഥാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അനിച്ചം, അനിച്ചലക്ഖണം, അനിച്ചാനുപസ്സനാ, അനിച്ചാനുപസ്സീതി ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. ഹുത്വാ, അഭാവതോ, ഉദയബ്ബയയോഗതോ, താവകാലികതോ, നിച്ചപടിക്ഖേപതോ ച ഖന്ധപഞ്ചകം അനിച്ചം നാമ. തസ്സ യോ ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ, തം അനിച്ചലക്ഖണം നാമ. തം ആരബ്ഭ പവത്താ വിപസ്സനാ അനിച്ചാനുപസ്സനാ. തം അനിച്ചന്തി വിപസ്സകോ അനിച്ചാനുപസ്സീ. ഏത്ഥ ച ഏകാദസവിധാ അസുഭകഥാ പഠമജ്ഝാനം പാപേത്വാ, സോളസവത്ഥുകാ ച ആനാപാനകഥാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം പാപേത്വാ, വിപസ്സനാകഥാ ച വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബാ, സാ പന സബ്ബാകാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൭-൭൪൦) കഥിതാതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി അസുഭാനുപസ്സനാദീഹി നിപ്ഫാദേതബ്ബം ഫലവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അസുഭാനുപസ്സീന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഭായ ധാതുയാതി സുഭഭാവേ, സുഭനിമിത്തേതി അത്ഥോ. രാഗാനുസയോതി സുഭാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജനാരഹോ കാമരാഗാനുസയോ. സോ കേസാദീസു ഉദ്ധുമാതകാദീസു വാ അസുഭാനുപസ്സീനം അസുഭനിമിത്തം ഗഹേത്വാ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അധിഗതേന അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയതി, സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്ദീയതീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ കാമരാഗസ്സ പഹാനായാ’’തി (അ. നി. ൯.൩; ഉദാ. ൩൧). ബാഹിരാതി ബഹിദ്ധാവത്ഥുകത്താ അനത്ഥാവഹത്താ ച ബാഹിരാ ബഹിഭൂതാ. വിതക്കാസയാതി കാമസങ്കപ്പാദിമിച്ഛാവിതക്കാ. തേ ഹി അപ്പഹീനാ ആസയാനുഗതാ സതി പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനതോ വിതക്കാസയാതി വുത്താ. കാമവിതക്കോ ചേത്ഥ കാമരാഗഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോ ഏവാതി തദവസേസാ വിതക്കാ ഏവ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. വിഘാതപക്ഖികാതി ദുക്ഖഭാഗിയാ, ഇച്ഛാവിഘാതനിബ്ബത്തനകാ വാ. തേ ന ഹോന്തീതി തേ പഹീയന്തി. ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ, ഞാതിവിതക്കോ, ജനപദവിതക്കോ, അമരാവിതക്കോ, അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോതി അട്ഠ, കാമവിതക്കേന സദ്ധിം നവവിധാ മഹാവിതക്കാ ആനാപാനസ്സതിസമാധിനാ തന്നിസ്സിതായ ച വിപസ്സനായ പുബ്ബഭാഗേ വിക്ഖമ്ഭിതാ. തം പാദകം കത്വാ അധിഗതേന അരിയമഗ്ഗേന യഥാരഹം അനവസേസതോ പഹീയന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായാ’’തി (അ. നി. ൯.൩; ഉദാ. ൩൧).

യാ അവിജ്ജാ, സാ പഹീയതീതി യാ സച്ചസഭാവപടിച്ഛാദിനീ സബ്ബാനത്ഥകാരീ സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതാ അവിജ്ജാ, സാ അനിച്ചാനുപസ്സീനം വിഹരതം സമുച്ഛിജ്ജതി. ഇദം കിര ഭഗവതാ അനിച്ചാകാരതോ വുട്ഠിതസ്സ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവസ്സ വസേന വുത്തം. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – തേഭൂമകേസു സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാദിതോ സമ്മസനം പട്ഠപേത്വാ വിപസ്സന്താനം യദാ അനിച്ചന്തി പവത്തമാനാ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ മഗ്ഗേന ഘടീയതി, അനുക്കമേന അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തേസം അനിച്ചാനുപസ്സീനം വിഹരതം അവിജ്ജാ അനവസേസതോ പഹീയതി, അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി. അനിച്ചാനുപസ്സീനം വിഹരതന്തി ഇദം അനിച്ചലക്ഖണസ്സ തേസം പാകടഭാവതോ ഇതരസ്സ ലക്ഖണദ്വയസ്സ ഗഹണേ ഉപായഭാവതോ വാ വുത്തം, ന പന ഏകസ്സേവ ലക്ഖണസ്സ അനുപസ്സിതബ്ബതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫). അപരമ്പി വുത്തം ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞിനോ ഹി, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി, അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതീ’’തി.

ഗാഥാസു ആനാപാനേ പടിസ്സതോതി ആനാപാനനിമിത്തസ്മിം പടി പടി സതോ, ഉപട്ഠിതസ്സതീതി അത്ഥോ. പസ്സന്തി ആസവക്ഖയഞാണചക്ഖുനാ സങ്ഖാരൂപസമം നിബ്ബാനം പസ്സന്തോ. ആതാപീ സബ്ബദാതി അന്തരാവോസാനം അനാപജ്ജിത്വാ അസുഭാനുപസ്സനാദീസു സതതം ആതാപീ യുത്തപ്പയുത്തോ, തതോ ഏവ യതോ വായമമാനോ, നിയതോ വാ സമ്മത്തനിയാമേന തത്ഥ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥേ നിബ്ബാനേ അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ വിമുച്ചതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. സത്തമേ ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നസ്സാതി ഏത്ഥ ധമ്മോ നാമ നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ, തസ്സ ധമ്മസ്സ അനുധമ്മോ സീലവിസുദ്ധിആദി പുബ്ബഭാഗപടിപദാധമ്മോ, തം ധമ്മാനുധമ്മം പടിപന്നസ്സ അധിഗന്തും പടിപജ്ജമാനസ്സ. അയമനുധമ്മോ ഹോതീതി അയം അനുച്ഛവികസഭാവോ പതിരൂപസഭാവോ ഹോതി. വേയ്യാകരണായാതി കഥനായ. ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നോയന്തി യന്തി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേന അനുധമ്മേന തം ധമ്മാനുധമ്മം പടിപന്നോതി ബ്യാകരമാനോ സമ്മദേവ ബ്യാകരോന്തോ നാമ സിയാ, ന തതോനിദാനം വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബോ സിയാതി. യന്തി വാ കിരിയാപരാമസനം, തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘യദിദം ധമ്മസ്സേവ ഭാസനം, ധമ്മവിതക്കസ്സേവ ച വിതക്കനം തദുഭയാഭാവേ ഞാണുപേക്ഖായ, അയം ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ അയന്തി കഥനായാനുരൂപഹേതു അനുച്ഛവികകാരണം. ഭാസമാനോ ധമ്മംയേവ ഭാസേയ്യാതി കഥേന്തോ ചേ ദസകഥാവത്ഥുധമ്മംയേവ കഥേയ്യ, ന തപ്പടിപക്ഖമഹിച്ഛതാദിഅധമ്മം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ, സന്തുട്ഠികഥാ, പവിവേകകഥാ, അസംസഗ്ഗകഥാ, വീരിയാരമ്ഭകഥാ, സീലകഥാ, സമാധികഥാ, പഞ്ഞാകഥാ, വിമുത്തികഥാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ, ഏവരൂപായ കഥായ നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി (അ. നി. ൯.൩; ഉദാ. ൩൧).

അഭിസല്ലേഖികായ കഥായ ലാഭീ ഏവ ഹി തം ഭാസേയ്യ. ഏതേന കല്യാണമിത്തസമ്പദാ ദസ്സിതാ.

ധമ്മവിതക്കന്തി നേക്ഖമ്മവിതക്കാദിം ധമ്മതോ അനപേതം വിതക്കയതോ ‘‘സീലാദിപടിപദം പരിപൂരേസ്സാമീ’’തി ഉപരൂപരി ഉസ്സാഹോ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി. സോ പന വിതക്കോ സീലാദീനം അനുപകാരധമ്മേ വജ്ജേത്വാ ഉപകാരധമ്മേ അനുബ്രൂഹനവസേന ഹാനഭാഗിയഭാവം അപനേത്വാ ഠിതിഭാഗിയഭാവേപി അട്ഠത്വാ വിസേസഭാഗിയതം നിബ്ബേധഭാഗിയതഞ്ച പാപനവസേന പവത്തിയാ അനേകപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. നോ അധമ്മവിതക്കന്തി കാമവിതക്കം നോ വിതക്കേയ്യാതി അത്ഥോ. തദുഭയം വാ പനാതി യദേതം പരേസം അനുഗ്ഗഹണത്ഥം ധമ്മഭാസനം അത്തനോ അനുഗ്ഗഹണത്ഥം ധമ്മവിതക്കനഞ്ച വുത്തം. അഥ വാ പന തം ഉഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ അപ്പടിപജ്ജിത്വാ അകത്വാ. ഉപേക്ഖകോതി തഥാപടിപത്തിയം ഉദാസീനോ സമഥവിപസ്സനാഭാവനമേവ അനുബ്രൂഹന്തോ വിഹരേയ്യ, സമഥപടിപത്തിയം ഉപേക്ഖകോ ഹുത്വാ വിപസ്സനായമേവ കമ്മം കരോന്തോ വിഹരേയ്യ. വിപസ്സനമ്പി ഉസ്സുക്കാപേത്വാ തത്ഥപി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണവസേന ഉപേക്ഖകോ യാവ വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗേന ഘടീയതി, താവ യഥാ തം തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ വഹതി, തഥാ വിഹരേയ്യ സതോ സമ്പജാനോതി.

ഗാഥാസു സമഥവിപസ്സനാധമ്മോ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതസ്സാതി ധമ്മാരാമോ. തസ്മിംയേവ ധമ്മേ രതോതി ധമ്മരതോ. തസ്സേവ ധമ്മസ്സ പുനപ്പുനം വിചിന്തനതോ ധമ്മം അനുവിചിന്തയം തം ധമ്മം ആവജ്ജേന്തോ, മനസി കരോന്തോതി അത്ഥോ. അനുസ്സരന്തി തമേവ ധമ്മം ഉപരൂപരിഭാവനാവസേന അനുസ്സരന്തോ. അഥ വാ വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ പരേസം ദേസനാവസേന സീലാദിധമ്മോ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതസ്സാതി ധമ്മാരാമോ. തഥേവ തസ്മിം ധമ്മേ രതോ അഭിരതോതി ധമ്മരതോ. തേസംയേവ സീലാദിധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസന്തോ കാമവിതക്കാദീനം ഓകാസം അദത്വാ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിധമ്മംയേവ അനുവിചിന്തനതോ ധമ്മം അനുവിചിന്തയം. തദുഭയം വാ പന ഓളാരികതോ ദഹന്തോ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ സമഥവിപസ്സനാധമ്മമേവ ഉപരൂപരി ഭാവനാവസേന അനുസ്സരന്തോ അനുബ്രൂഹനവസേന പവത്തേന്തോ. സദ്ധമ്മാതി സത്തതിംസപ്പഭേദാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ നവവിധലോകുത്തരധമ്മാ ച ന പരിഹായതി, ന ചിരസ്സേവ തം അധിഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി തസ്സ അനുസ്സരണവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചരം വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചരം വാതി ഭിക്ഖാചാരവസേന ചങ്കമനവസേന ച ചരന്തോ വാ. യദി വാ തിട്ഠന്തി തിട്ഠന്തോ വാ നിസിന്നോ വാ, ഉദ വാ സയന്തി സയന്തോ വാ. ഏവം ചതൂസുപി ഇരിയാപഥേസു. അജ്ഝത്തം സമയം ചിത്തന്തി യഥാവുത്തേ കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഗോചരജ്ഝത്തേ അത്തനോ ചിത്തം രാഗാദികിലേസാനം വൂപസമനവസേന പജഹനവസേന സമയം സമേന്തോ. സന്തിമേവാധിഗച്ഛതീതി അച്ചന്തസന്തിം നിബ്ബാനമേവ പാപുണാതീതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അന്ധകരണസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. അട്ഠമേ അകുസലവിതക്കാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ വിതക്കാ. അന്ധകരണാതിആദീസു യസ്സ സയം ഉപ്പജ്ജന്തി, തം യഥാഭൂതദസ്സനനിവാരണേന അന്ധം കരോന്തീതി അന്ധകരണാ. ന പഞ്ഞാചക്ഖും കരോന്തീതി അചക്ഖുകരണാ. അഞ്ഞാണം കരോന്തീതി അഞ്ഞാണകരണാ. പഞ്ഞാനിരോധികാതി കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞാ, ഝാനപഞ്ഞാ, വിപസ്സനാപഞ്ഞാതി ഇമാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ അപ്പവത്തികരണേന നിരോധേന്തീതി പഞ്ഞാനിരോധികാ. അനിട്ഠഫലദായകത്താ ദുക്ഖസങ്ഖാതസ്സ വിഘാതസ്സ പക്ഖേ വത്തന്തീതി വിഘാതപക്ഖികാ. കിലേസനിബ്ബാനം ന സംവത്തയന്തീതി അനിബ്ബാനസംവത്തനികാ.

കാമവിതക്കോതി കാമപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. സോ ഹി കിലേസകാമസഹിതോ ഹുത്വാ വത്ഥുകാമേസു പവത്തതി. ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ. വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ. ഇമേ ദ്വേ ച സത്തേസുപി സങ്ഖാരേസുപി ഉപ്പജ്ജന്തി. കാമവിതക്കോ ഹി പിയമനാപേ സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ വിതക്കേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ബ്യാപാദവിതക്കോ അപ്പിയേ അമനാപേ സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനകാലതോ പട്ഠായ യാവ നാസനാ ഉപ്പജ്ജതി, വിഹിംസാവിതക്കോ സങ്ഖാരേസു ന ഉപ്പജ്ജതി, സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാപേതബ്ബാ നാമ നത്ഥി, ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ ബജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസു’’ന്തി ചിന്തനകാലേ പന സത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി.

ഇമേയേവ പന കാമസങ്കപ്പാദയോ. അത്ഥതോ ഹി കാമവിതക്കാദീനം കാമസങ്കപ്പാദീനഞ്ച നാനാകരണം നത്ഥി, തംസമ്പയുത്താ പന സഞ്ഞാദയോ കാമസഞ്ഞാദയോ. കാമധാതുആദീനം പന യസ്മാ പാളിയം –

‘‘കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി കാമധാതു, സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതു. ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതു. ദസസു ആഘാതവത്ഥൂസു ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ…പേ… അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ, അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതു. വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി വിഹിംസാധാതു. ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ രജ്ജുയാ വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന സത്തേ വിഹേഠേതി, അയം വിഹിംസാധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨, ൯൧൦) –

ആഗതത്താ വിസേസോ ലബ്ഭതി.

തത്ഥ ദ്വേ കഥാ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ ച അസമ്ഭിന്നാ ച. തത്ഥ കാമധാതുയാ ഗഹിതായ ഇതരാ ദ്വേപി ഗഹിതാ നാമ ഹോന്തി. തതോ പന നീഹരിത്വാ അയം ബ്യാപാദധാതു, അയം വിഹിംസാധാതൂതി ദസ്സേതീതി അയം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ നാമ. കാമധാതും കഥേന്തോ പന ഭഗവാ ബ്യാപാദധാതും ബ്യാപാദധാതുട്ഠാനേ, വിഹിംസാധാതും വിഹിംസാധാതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാവ അവസേസം കാമധാതു നാമാതി കഥേസീതി അയം അസമ്ഭിന്നകഥാ നാമ.

സുക്കപക്ഖേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ. സോ അസുഭപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ ഹോതി, അസുഭജ്ഝാനേ രൂപാവചരോ, തം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേ ലോകുത്തരോ. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ. സോ മേത്താപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ ഹോതി, മേത്താഝാനേ രൂപാവചരോ, തം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേ ലോകുത്തരോ. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ. സോ കരുണാപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ, കരുണാജ്ഝാനേ രൂപാവചരോ, തം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേ ലോകുത്തരോ. യദാ പന അലോഭോ സീസം ഹോതി, തദാ ഇതരേ ദ്വേ തദന്വായികാ ഹോന്തി. യദാ മേത്താ സീസം ഹോതി, തദാ ഇതരേ ദ്വേ തദന്വായികാ ഹോന്തി. യദാ കരുണാ സീസം ഹോതി, തദാ ഇതരേ ദ്വേ തദന്വായികാ ഹോന്തി.

ഇമേയേവ പന നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോ. അത്ഥതോ ഹി നേക്ഖമ്മവിതക്കാദീനം നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീനഞ്ച നാനാകരണം നത്ഥി, തംസമ്പയുത്താ പന സഞ്ഞാദയോ നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാദയോ. നേക്ഖമ്മധാതുആദീനം പന യസ്മാ പാളിയം –

‘‘നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മധാതു, സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മധാതു. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതു. യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്താചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതു. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതു. യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതൂ’’തി. (വിഭ. ൧൮൨) –

ആഗതത്താ വിസേസോ ലബ്ഭതി. ഇധാപി സബ്ബസങ്ഗാഹികാ, അസമ്ഭിന്നാതി ദ്വേ കഥാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഗാഥാസു വിതക്കയേതി വിതക്കേയ്യ. നിരാകരേതി അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരേയ്യ വിനോദേയ്യ, പജഹേയ്യാതി അത്ഥോ. സവേ വിതക്കാനി വിചാരിതാനി, സമേതി വുട്ഠീവ രജം സമൂഹതന്തി യഥാ നാമ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പഥവിയം സമൂഹതം സമന്തതോ ഉട്ഠിതം രജം മഹതോ അകാലമേഘസ്സ വസ്സതോ വുട്ഠി ഠാനസോ വൂപസമേതി, ഏവമേവ സോ യോഗാവചരോ വിതക്കാനി മിച്ഛാവിതക്കേ ച വിചാരിതാനി തംസമ്പയുത്തവിചാരേ ച സമേതി വൂപസമേതി സമുച്ഛിന്ദതി. തഥാഭൂതോ ച വിതക്കൂപസമേന ചേതസാ സബ്ബേസം മിച്ഛാവിതക്കാനം ഉപസമനതോ വിതക്കൂപസമേന അരിയമഗ്ഗചിത്തേന. ഇധേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ, സന്തിപദം നിബ്ബാനം, സമജ്ഝഗാ സമധിഗതോ ഹോതീതി.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അന്തരാമലസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. നവമേ അന്തരാമലാതി ഏത്ഥ അന്തരാസദ്ദോ –

‘‘നദീതീരേസു സണ്ഠാനേ, സഭാസു രഥിയാസു ച;

ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി. –

ആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘അപിചായം തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ.

‘‘പീതവത്ഥേ പീതധജേ, പീതാലങ്കാരഭൂസിതേ;

പീതന്തരാഹി വഗ്ഗൂഹി, അപിളന്ധാവ സോഭസീ’’തി. –

ആദീസു (വി. വ. ൬൫൮) ഉത്തരിസാടകേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ഇധാപി ചിത്തേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അന്തരേ ചിത്തേ ഭവാ അന്തരാ. യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ മലിനഭാവകരണതോ മലാ. തത്ഥ മലം നാമ ദുവിധം – സരീരമലം, ചിത്തമലന്തി. തേസു സരീരമലം സേദജല്ലികാദി സരീരേ നിബ്ബത്തം, തത്ഥ ലഗ്ഗം ആഗന്തുകരജഞ്ച, തം ഉദകേനപി നീഹരണീയം, ന തഥാ സംകിലേസികം. ചിത്തമലം പന രാഗാദിസംകിലേസികം, തം അരിയമഗ്ഗേഹേവ നീഹരണീയം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘രൂപേന സംകിലിട്ഠേന, സംകിലിസ്സന്തി മാണവാ;

രൂപേ സുദ്ധേ വിസുജ്ഝന്തി, അനക്ഖാതം മഹേസിനാ.

‘‘ചിത്തേന സംകിലിട്ഠേന, സംകിലിസ്സന്തി മാണവാ;

ചിത്തേ സുദ്ധേ വിസുജ്ഝന്തി, ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬);

തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ചിത്തസംകിലേസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൦൦). തസ്മാ ഭഗവാ ഇധാപി ചിത്തമലവിസോധനായ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ’’തി ആഹ.

യഥാ ചേതേ ലോഭാദയോ സത്താനം ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മലിനഭാവകരാ നാനപ്പകാരസംകിലേസവിധായകാതി അന്തരാമലാ, ഏവം ഏകതോ ഭുഞ്ജിത്വാ, ഏകതോ സയിത്വാ, ഓതാരഗവേസീ അമിത്തസത്തു വിയ ചിത്തേ ഏവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സത്താനം നാനാവിധഅനത്ഥാവഹാ, നാനപ്പകാരദുക്ഖനിബ്ബത്തകാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്തരാഅമിത്താ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മിത്തപടിപക്ഖതോ അമിത്താ, സപത്തകിച്ചകരണതോ സപത്താ, ഹിംസനതോ വധകാ, ഉജുവിപച്ചനീകതോ പച്ചത്ഥികാ.

തത്ഥ ദ്വീഹി ആകാരേഹി ലോഭാദീനം അമിത്താദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വേരീപുഗ്ഗലോ ഹി അന്തരം ലഭമാനോ അത്തനോ വേരിസ്സ സത്ഥേന വാ സീസം പാതേതി, ഉപായേന വാ മഹന്തം അനത്ഥം ഉപ്പാദേതി. ഇമേ ച ലോഭാദയോ പഞ്ഞാസിരപാതനേന യോനിസമ്പടിപാദനേന ച താദിസം തതോ ബലവതരം അനത്ഥം നിബ്ബത്തേന്തി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ഇട്ഠാദീസു ആരമ്മണേസു ആപാഥഗതേസു യഥാരഹം താനി ആരബ്ഭ ലോഭാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏത്താവതാസ്സ പഞ്ഞാസിരം പാതിതം നാമ ഹോതി. സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം താവ പഞ്ഞാസിരപാതനതോ അമിത്താദിസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. ലോഭാദയോ പന കമ്മനിദാനാ ഹുത്വാ അണ്ഡജാദിഭേദാ ചതസ്സോ യോനിയോ ഉപനേന്തി. തസ്സ യോനിഉപഗമനമൂലകാനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി ദ്വത്തിംസ കമ്മകരണാനി ച ആഗതാനേവ ഹോന്തി. ഏവം യോനിസമ്പടിപാദനതോപി നേസം അമിത്താദിസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ലോഭാദയോ അമിത്താദിസദിസതായ ചിത്തസമ്ഭൂതതായ ച ‘‘അന്തരാഅമിത്താ’’തിആദിനാ വുത്താ. അപിച അമിത്തേഹി കാതും അസക്കുണേയ്യം ലോഭാദയോ കരോന്തി, അമിത്താദിഭാവോ ച ലോഭാദീഹി ജായതീതി തേസം അമിത്താദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ദിസോ ദിസം യന്തം കയിരാ, വേരീ വാ പന വേരിനം;

മിച്ഛാപണിഹിതം ചിത്തം, പാപിയോ നം തതോ കരേ’’തി. (ധ. പ. ൪൨; ഉദാ. ൩൩);

ഗാഥാസു അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥം ജനേതീതി അനത്ഥജനനോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യദപി ലുദ്ധോ അഭിസങ്ഖരോതി കായേന വാചായ മനസാ തദപി അകുസലം; യദപി ലുദ്ധോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പരസ്സ അസതാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ പബ്ബാജനായ വാ ബലവമ്ഹി ബലത്ഥോ ഇതി, തദപി അകുസലം, ഇതിസ്സമേ ലോഭജാ ലോഭനിദാനാ ലോഭസമുദയാ ലോഭപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൦).

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൫൪).

ചിത്തപ്പകോപനോതി ചിത്തസങ്ഖോഭനോ. ലോഭോ ഹി ലോഭനീയേ വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പജ്ജമാനോ ചിത്തം ഖോഭേന്തോ പകോപേന്തോ വിപരിണാമേന്തോ വികാരം ആപാദേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, പസാദാദിവസേന പവത്തിതും ന ദേതി. ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീതി തം ലോഭസങ്ഖാതം അന്തരതോ അബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ചിത്തേയേവ ജാതം അനത്ഥജനനചിത്തപ്പകോപനാദിം ഭയം ഭയഹേതും അയം ബാലമഹാജനോ നാവബുജ്ഝതി ന ജാനാതീതി.

ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതീതി അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദം അത്ഥം ഹിതം ലുദ്ധപുഗ്ഗലോ യഥാഭൂതം ന ജാനാതി. ധമ്മം ന പസ്സതീതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മമ്പി ലുദ്ധോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ന പസ്സതി പച്ചക്ഖതോ ന ജാനാതി, പഗേവ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതീ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൫൫).

അന്ധതമന്തി അന്ധഭാവകരം തമം. യന്തി യത്ഥ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം പച്ചത്തവചനം. യസ്മിം കാലേ ലോഭോ സഹതേ അഭിഭവതി നരം, അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി. യന്തി വാ കാരണവചനം. യസ്മാ ലോഭോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നരം സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്മാ അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി യോജനാ, യ-ത-സദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധഭാവതോ. അഥ വാ യന്തി കിരിയാപരാമസനം, ‘‘ലോഭോ സഹതേ’’തി ഏത്ഥ യദേതം ലോഭസ്സ സഹനം അഭിഭവനം വുത്തം. ഏതം അന്ധഭാവകരസ്സ തമസ്സ ഗമനം ഉപ്പാദോതി അത്ഥോ. അഥ വാ യം നരം ലോഭോ സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്സ അന്ധതമം തദാ ഹോതി, തതോ ച ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോ ച ലോഭം പഹന്ത്വാനാതി യോ പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗവസേന വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച യഥാരഹം സമഥവിപസ്സനാഹി ലോഭം പജഹിത്വാ തഥാ പജഹനഹേതു ലോഭനേയ്യേ ദിബ്ബേപി രൂപാദികേ ഉപട്ഠിതേ ന ലുബ്ഭതി, ബലവവിപസ്സനാനുഭാവേന ലോഭോ പഹീയതേ തമ്ഹാതി തസ്മാ അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയമഗ്ഗേന ലോഭോ പഹീയതി പജഹീയതി, അച്ചന്തമേവ പരിച്ചജീയതി. യഥാ കിം? ഉദബിന്ദൂവ പോക്ഖരാതി പദുമിനിപണ്ണതോ ഉദകബിന്ദു വിയ. സേസഗാഥാനമ്പി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തഥാ ദോസസ്സ –

‘‘യദപി ദുട്ഠോ അഭിസങ്ഖരോതി കായേന വാചായ മനസാ തദപി അകുസലം; യദപി ദുട്ഠോ ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പരസ്സ അസതാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ പബ്ബാജനായ വാ ബലവമ്ഹി ബലത്ഥോ ഇതി, തദപി അകുസലം. ഇതിസ്സമേ ദോസജാ ദോസനിദാനാ ദോസസമുദയാ ദോസപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൦).

തഥാ –

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൫).

തഥാ –

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാ ഭൂതം ന പജാനാതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൫) –

ആദിസുത്തപദാനുസാരേന അനത്ഥജനനതാ അത്ഥഹാനിഹേതുതാ ച വേദിതബ്ബാ.

തഥാ മോഹസ്സ ‘‘യദപി മൂള്ഹോ അഭിസങ്ഖരോതി കായേന വാചായ മനസാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൩.൭൦), ‘‘മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതീ’’തിആദിനാ(അ. നി. ൩.൫൫), ‘‘അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൩.൫൫) ച ആഗതസുത്തപദാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

താലപക്കംവ ബന്ധനാതി താലഫലം വിയ ഉസുമുപ്പാദേന വണ്ടതോ, തതിയമഗ്ഗഞാണുപ്പാദേന തസ്സ ചിത്തതോ ദോസോ പഹീയതി, പരിച്ചജീയതീതി അത്ഥോ. മോഹം വിഹന്തി സോ സബ്ബന്തി സോ അരിയപുഗ്ഗലോ സബ്ബം അനവസേസം മോഹം ചതുത്ഥമഗ്ഗേന വിഹന്തി വിധമതി സമുച്ഛിന്ദതി. ആദിച്ചോവുദയം തമന്തി ആദിച്ചോ വിയ ഉദയം ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ തമം അന്ധകാരം.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. ദസമേ തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോതി കാ ഉപ്പത്തി? ദേവദത്തേ ഹി അവീചിമഹാനിരയം പവിട്ഠേ ദേവദത്തപക്ഖിയാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ച ‘‘സമണേന ഗോതമേന അഭിസപിതോ ദേവദത്തോ പഥവിം പവിട്ഠോ’’തി അബ്ഭാചിക്ഖിംസു. തം സുത്വാ സാസനേ അനഭിപ്പസന്നാ മനുസ്സാ ‘‘സിയാ നു ഖോ ഏതദേവം, യഥാ ഇമേ ഭണന്തീ’’തി ആസങ്കം ഉപ്പാദേസും. തം പവത്തിം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. അഥ ഭഗവാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ കസ്സചി അഭിസപം ദേന്തി, തസ്മാ ന ദേവദത്തോ മയാ അഭിസപിതോ, അത്തനോ കമ്മേനേവ നിരയം പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ തേസം മിച്ഛാഗാഹം പടിസേധേന്തോ ഇമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ അസദ്ധമ്മേഹീതി അസതം ധമ്മേഹി, അസന്തേഹി വാ ധമ്മേഹി. അതേകിച്ഛോതി ബുദ്ധേഹിപി അനിവത്തനീയത്താ അവീചിനിബ്ബത്തിയാ തികിച്ഛാഭാവതോ അതേകിച്ഛോ, അതികിച്ഛനീയോതി അത്ഥോ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായേന പവത്താ പാപാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി പാപിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ പാപിച്ഛതാ, തായ. ‘‘അഹം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, സങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി തസ്സ ഇച്ഛാ ഉപ്പന്നാ. കോകാലികാദയോ പാപാ ലാമകാ മിത്താ ഏതസ്സാതി പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ, തായ. ഉത്തരികരണീയേതി ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി ഉത്തരികരണീയേ അധിഗന്തബ്ബേ മഗ്ഗഫലേ അനധിഗതേ സതി ഏവ, തം അനധിഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. ഓരമത്തകേനാതി അപ്പമത്തകേന ഝാനാഭിഞ്ഞാമത്തേന. വിസേസാധിഗമേനാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമേന. അന്തരാതി വേമജ്ഝേ. വോസാനം ആപാദീതി അകതകിച്ചോവ സമാനോ ‘‘കതകിച്ചോമ്ഹീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സമണധമ്മതോ വിഗമം ആപജ്ജി. ഇതി ഭഗവാ ഇമിനാ സുത്തേന വിസേസതോ പുഥുജ്ജനഭാവേ ആദീനവം പകാസേസി ഭാരിയോ പുഥുജ്ജനഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിയോസാനാ സമ്പത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാപി അനേകാനത്ഥാവഹം നാനാവിധം ദുക്ഖഹേതും അസന്തഗുണസമ്ഭാവനം അസപ്പുരിസസംസഗ്ഗം ആലസിയാനുയോഗഞ്ച അവിജഹന്തോ അവീചിമ്ഹി കപ്പട്ഠിയം അതേകിച്ഛം കിബ്ബിസം പസവിസ്സതീതി.

ഗാഥാസു മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. ജാതൂതി ഏകംസേന. കോചീതി സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനം. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ഇമസ്മിം സത്തലോകേ കോചി പുഗ്ഗലോ ഏകംസേന പാപിച്ഛോ മാ ഹോതൂ’’തി. തദമിനാപി ജാനാഥ, പാപിച്ഛാനം യഥാ ഗതീതി പാപിച്ഛാനം പുഗ്ഗലാനം യഥാ ഗതി യാദിസീ നിപ്ഫത്തി, യാദിസോ അഭിസമ്പരായോ, തം ഇമിനാപി കാരണേന ജാനാഥാതി ദേവദത്തം നിദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. പണ്ഡിതോതി സമഞ്ഞാതോതി പരിയത്തിബാഹുസച്ചേന പണ്ഡിതോതി ഞാതോ. ഭാവിതത്തോതി സമ്മതോതി ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി ഭാവിതചിത്തോതി സമ്ഭാവിതോ. തഥാ ഹി സോ പുബ്ബേ ‘‘മഹിദ്ധികോ ഗോധിപുത്തോ, മഹാനുഭാവോ ഗോധിപുത്തോ’’തി ധമ്മസേനാപതിനാപി പസംസിതോ അഹോസി. ജലംവ യസസാ അട്ഠാ, ദേവദത്തോതി വിസ്സുതോതി അത്തനോ കിത്തിയാ പരിവാരേന ജലന്തോ വിയ ഓഭാസേന്തോ വിയ ഠിതോ ദേവദത്തോതി ഏവം വിസ്സുതോ പാകടോ അഹോസി. ‘‘മേ സുത്ത’’ന്തിപി പാഠോ, മയാ സുതം സുതമത്തം, കതിപാഹേനേവ അതഥാഭൂതത്താ തസ്സ തം പണ്ഡിച്ചാദി സവനമത്തമേവാതി അത്ഥോ.

സോ സമാനമനുചിണ്ണോ, ആസജ്ജ നം തഥാഗതന്തി സോ ഏവംഭൂതോ ദേവദത്തോ ‘‘ബുദ്ധോപി സക്യപുത്തോ, അഹമ്പി സക്യപുത്തോ, ബുദ്ധോപി സമണോ, അഹമ്പി സമണോ, ബുദ്ധോപി ഇദ്ധിമാ, അഹമ്പി ഇദ്ധിമാ, ബുദ്ധോപി ദിബ്ബചക്ഖുകോ, അഹമ്പി ദിബ്ബചക്ഖുകോ, ബുദ്ധോപി ദിബ്ബസോതകോ, അഹമ്പി ദിബ്ബസോതകോ, ബുദ്ധോപി ചേതോപരിയഞാണലാഭീ, അഹമ്പി ചേതോപരിയഞാണലാഭീ, ബുദ്ധോപി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ ധമ്മേ ജാനാതി, അഹമ്പി തേ ജാനാമീ’’തി അത്തനോ പമാണം അജാനിത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അത്തനാ സമസമട്ഠപനേന സമാനം ആപജ്ജന്തോ ‘‘ഇദാനാഹം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി അഭിമാരപയോജനാ തഥാഗതം ആസജ്ജ ആസാദേത്വാ വിഹേഠേത്വാ. ‘‘പമാദമനുജീനോ’’തിപി പഠന്തി. തസ്സത്ഥോ ‘‘വുത്തനയേന പമാദം ആപജ്ജന്തോ പമാദം നിസ്സായ ഭഗവതാ സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹചിത്തുപ്പാദേന സഹേവ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി അനുജീനോ പരിഹീനോ’’തി. അവീചിനിരയം പത്തോ, ചതുദ്വാരം ഭയാനകന്തി ജാലാനം തത്ഥ ഉപ്പന്നസത്താനം വാ നിരന്തരതായ ‘‘അവീചീ’’തി ലദ്ധനാമം ചതൂസു പസ്സേസു ചതുമഹാദ്വാരയോഗേന ചതുദ്വാരം അതിഭയാനകം മഹാനിരയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന പത്തോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ചതുക്കണ്ണോ ചതുദ്വാരോ, വിഭത്തോ ഭാഗസോ മിതോ;

അയോപാകാരപരിയന്തോ, അയസാ പടികുജ്ജിതോ.

‘‘തസ്സ അയോമയാ ഭൂമി, ജലിതാ തേജസാ യുതാ;