൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ

൧. അഗ്ഗപ്പസാദസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. പഞ്ചമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അഗ്ഗപ്പസാദാതി ഏത്ഥ അയം അഗ്ഗസദ്ദോ ആദികോടികോട്ഠാസസേട്ഠേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ, സമ്മ ദോവാരിക, ആവരാമി ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീനം (മ. നി. ൨.൭൦). അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൫൦; പാരാ. ൧൫) ച ആദീസു ആദിമ്ഹി ദിസ്സതി. ‘‘തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം പരാമസേയ്യ (കഥാ. ൪൪൧). ഉച്ഛഗ്ഗം വേളഗ്ഗ’’ന്തി ച ആദീസു കോടിയം. ‘‘അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മധുരഗ്ഗം വാ തിത്തകഗ്ഗം വാ (സം. നി. ൫.൩൭൪). അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരഗ്ഗേന വാ പരിവേണഗ്ഗേന വാ ഭാജേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൧൮) ച ആദീസു കോട്ഠാസേ. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച (അ. നി. ൪.൯൫). അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തി ച ആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൧; മ. നി. ൩.൨൦൭) സേട്ഠേ. സ്വായമിധാപി സേട്ഠേയേവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അഗ്ഗേസു സേട്ഠേസു പസാദാ, അഗ്ഗഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാ വാ പസാദാ അഗ്ഗപ്പസാദാതി അത്ഥോ.

പുരിമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ അഗ്ഗസദ്ദേന ബുദ്ധാദിരതനത്തയം വുച്ചതി. തേസു ഭഗവാ താവ അസദിസട്ഠേന, ഗുണവിസിട്ഠട്ഠേന, അസമസമട്ഠേന ച അഗ്ഗോ. സോ ഹി മഹാഭിനീഹാരം ദസന്നം പാരമീനം പവിചയഞ്ച ആദിം കത്വാ തേഹി ബോധിസമ്ഭാരഗുണേഹി ചേവ ബുദ്ധഗുണേഹി ച സേസജനേഹി അസദിസോതി അസദിസട്ഠേന അഗ്ഗോ. യേ ചസ്സ ഗുണാ മഹാകരുണാദയോ, തേ സേസസത്താനം ഗുണേഹി വിസിട്ഠാതി ഗുണവിസിട്ഠട്ഠേനപി സബ്ബസത്തുത്തമതായ അഗ്ഗോ. യേ പന പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബസത്തേഹി അസമാ, തേഹി സദ്ധിം അയമേവ രൂപകായഗുണേഹി ചേവ ധമ്മകായഗുണേഹി ച സമോതി അസമസമട്ഠേനപി അഗ്ഗോ. തഥാ ദുല്ലഭപാതുഭാവതോ അച്ഛരിയമനുസ്സഭാവതോ ബഹുജനഹിതസുഖാവഹതോ അദുതിയഅസഹായാദിഭാവതോ ച ഭഗവാ ലോകേ അഗ്ഗോതി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, കതമസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സ? തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയമനുസ്സോ.

‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജന…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി, അദുതിയോ അസഹായോ അപ്പടിമോ അപ്പടിസമോ അപ്പടിഭാഗോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ അസമോ അസമസമോ ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോ. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൦-൧൭൨, ൧൭൪).

ധമ്മസങ്ഘാപി അഞ്ഞധമ്മസങ്ഘേഹി അസദിസട്ഠേന വിസിട്ഠഗുണതായ ദുല്ലഭപാതുഭാവാദിനാ ച അഗ്ഗാ. തഥാ ഹി തേസം സ്വാക്ഖാതതാദിസുപ്പടിപന്നതാദിഗുണവിസേസേഹി അഞ്ഞധമ്മസങ്ഘാ സദിസാ അപ്പതരനിഹീനാ വാ നത്ഥി, കുതോ സേട്ഠാ. സയമേവ ച പന തേഹി വിസിട്ഠഗുണതായ സേട്ഠാ. തഥാ ദുല്ലഭുപ്പാദഅച്ഛരിയഭാവബഹുജനഹിതസുഖാവഹാ അദുതിയഅസഹായാദിസഭാവാ ച തേ. യദഗ്ഗേന ഹി ഭഗവാ ദുല്ലഭപാതുഭാവോ, തദഗ്ഗേന ധമ്മസങ്ഘാപീതി. അച്ഛരിയാദിഭാവേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അഗ്ഗേസു സേട്ഠേസു ഉത്തമേസു പവരേസു ഗുണവിസിട്ഠേസു പസാദാതി അഗ്ഗപ്പസാദാ.

ദുതിയസ്മിം പന അത്ഥേ യഥാവുത്തേസു അഗ്ഗേസു ബുദ്ധാദീസു ഉപ്പത്തിയാ അഗ്ഗഭൂതാ പസാദാ അഗ്ഗപ്പസാദാ. യേ പന അരിയമഗ്ഗേന ആഗതാ അവേച്ചപ്പസാദാ, തേ ഏകന്തേനേവ അഗ്ഗഭൂതാ പസാദാതി അഗ്ഗപ്പസാദാ. യഥാഹ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൧൦൨൭). അഗ്ഗവിപാകത്താപി ചേതേ അഗ്ഗപ്പസാദാ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അഗ്ഗേ ഖോ പന പസന്നാനം അഗ്ഗോ വിപാകോ’’തി.

യാവതാതി യത്തകാ. സത്താതി പാണിനോ. അപദാതി അപാദകാ. ദ്വിപദാതി ദ്വിപാദകാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, ന വികപ്പത്ഥോ. യഥാ ‘‘അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ പവഡ്ഢതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭) ഏത്ഥ അനുപ്പന്നോ ച ഉപ്പന്നോ ചാതി അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൨; സം. നി. ൨.൧൨) ഏത്ഥ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദതോ വാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൨; ഉദാ. ൭൬; മഹാവ. ൨൮൬) ഏത്ഥ അഗ്ഗിതോ ച ഉദകതോ ച മിഥുഭേദതോ ചാതി അത്ഥോ, ഏവം ‘‘അപദാ വാ…പേ… അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി ഏത്ഥാപി അപദാ ച ദ്വിപദാ ചാതി സമ്പിണ്ഡനവസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, ന വികപ്പത്ഥോ’’തി.

രൂപിനോതി രൂപവന്തോ. ന രൂപിനോതി അരൂപിനോ. സഞ്ഞിനോതി സഞ്ഞാവന്തോ. ന സഞ്ഞിനോതി അസഞ്ഞിനോ. നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിനോ നാമ ഭവഗ്ഗപരിയാപന്നാ. ഏത്താവതാ ച കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ, ഏകവോകാരഭവോ, ചതുവോകാരഭവോ, പഞ്ചവോകാരഭവോ, സഞ്ഞീഭവോ, അസഞ്ഞീഭവോ, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഭവോതി നവവിധേപി ഭവേ സത്തേ അനവസേസതോ പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ. ഏത്ഥ ഹി രൂപിഗ്ഗഹണേന കാമഭവോ രൂപഭവോ പഞ്ചവോകാരഭവോ ഏകവോകാരഭവോ ച ദസ്സിതോ, അരൂപിഗ്ഗഹണേന അരൂപഭവോ ചതുവോകാരഭവോ ച ദസ്സിതോ. സഞ്ഞീഭവാദയോ പന സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. അപദാദിഗ്ഗഹണേന കാമഭവപഞ്ചവോകാരഭവസഞ്ഞീഭവാനം ഏകദേസോ ദസ്സിതോതി.

കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ അദുതിയസുത്തേ ‘‘ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോ’’തി ദ്വിപദാനം ഗഹണമേവ അകത്വാ അപദാദിഗ്ഗഹണം കതന്തി? വുച്ചതേ – അദുതിയസുത്തേ താവ സേട്ഠതരവസേന ദ്വിപദഗ്ഗഹണമേവ കതം. ഇമസ്മിഞ്ഹി ലോകേ സേട്ഠോ നാമ ഉപ്പജ്ജമാനോ അപദചതുപ്പദബഹുപ്പദേസു ന ഉപ്പജ്ജതി, ദ്വിപദേസുയേവ ഉപ്പജ്ജതി. കതരേസു ദ്വിപദേസു? മനുസ്സേസു ചേവ ദേവേസു ച. മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ സകലലോകം വസേ വത്തേതും സമത്ഥോ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം പന ‘‘തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും വസേ വത്തേതും സമത്ഥോ’’തി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൪) വുത്തം. ദേവേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും വസേ വത്തനകോ മഹാബ്രഹ്മാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തസ്സ കപ്പിയകാരകോ വാ ആരാമികോ വാ സമ്പജ്ജതി. ഇതി തതോപി സേട്ഠതരവസേനേസ ‘‘ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോ’’തി തത്ഥ വുത്തോ, ഇധ പന അനവസേസപരിയാദാനവസേന ഏവം വുത്തം. യാവത്തകാ ഹി സത്താ അത്തഭാവപരിയാപന്നാ അപദാ വാ…പേ… നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിനോ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം, മകാരോ പദസന്ധികരോ. അഗ്ഗോ അക്ഖായതീതി പദവിഭാഗോ.

അഗ്ഗോ വിപാകോ ഹോതീതി അഗ്ഗേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പസന്നാനം യോ പസാദോ, സോ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ കോടിഭൂതോ വാ, തസ്മാ തസ്സ വിപാകോപി അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ കോടിഭൂതോ ഉളാരതമോ പണീതതമോ ഹോതി. സോ പന പസാദോ ദുവിധോ ലോകിയലോകുത്തരഭേദതോ. തേസു ലോകിയസ്സ താവ –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘ബുദ്ധോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാ പീതി, കസിണേനപി ജമ്ബുദീപസ്സ.

‘‘സതം ഹത്ഥീ സതം അസ്സാ, സതം അസ്സതരീ രഥാ;

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ;

ഏകസ്സ പദവീതിഹാരസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം’’. (സം. നി. ൧.൨൪൨; ചൂളവ. ൩൦൫);

‘‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ബുദ്ധം സരണഗമനം ഹോതി, ബുദ്ധം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. തേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തി – ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന, ദിബ്ബേന യസേന, ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന, ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി, ദിബ്ബേഹി സദ്ദേഹി, ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി, ദിബ്ബേഹി രസേഹി, ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) –

ഏവമാദീനം സുത്തപദാനം വസേന പസാദസ്സ ഫലവിസേസയോഗോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ സോ അപായദുക്ഖവിനിവത്തനേന സദ്ധിം സമ്പത്തിഭവേസു സുഖവിപാകദായകോതി ദട്ഠബ്ബോ. ലോകുത്തരോ പന സാമഞ്ഞഫലവിപാകദായകോ വട്ടദുക്ഖവിനിവത്തകോ ച. സബ്ബോപി ചായം പസാദോ പരമ്പരായ വട്ടദുക്ഖം വിനിവത്തേതിയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ അത്തനോ സദ്ധം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി. ഉജുഗതചിത്തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി (അ. നി. ൬.൧൦; ൨൬).

ധമ്മാതി സഭാവധമ്മാ. സങ്ഖതാതി സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതാതി സങ്ഖതാ, സപ്പച്ചയധമ്മാ. ഹേതൂഹി പച്ചയേഹി ച ന കേഹിചി കതാതി അസങ്ഖതാ, അപ്പച്ചയനിബ്ബാനം. സങ്ഖതാനം പടിയോഗിഭാവേന ‘‘അസങ്ഖതാ’’തി പുഥുവചനം. വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി തേസം സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മാനം യോ വിരാഗസങ്ഖാതോ അസങ്ഖതധമ്മോ, സോ സഭാവേനേവ സണ്ഹസുഖുമഭാവതോ സന്തതരപണീതതരഭാവതോ ഗമ്ഭീരാദിഭാവതോ മദനിമ്മദനാദിഭാവതോ ച അഗ്ഗം സേട്ഠം ഉത്തമം പവരന്തി വുച്ചതി. യദിദന്തി നിപാതോ, യോ അയന്തി അത്ഥോ. മദനിമ്മദനോതിആദീനി സബ്ബാനി നിബ്ബാനവേവചനാനിയേവ. തഥാ ഹി തം ആഗമ്മ മാനമദപുരിസമദാദികോ സബ്ബോ മദോ നിമ്മദീയതി പമദ്ദീയതി, കാമപിപാസാദികാ സബ്ബാ പിപാസാ വിനീയതി, കാമാലയാദികാ സബ്ബേപി ആലയാ സമുഗ്ഘാതീയന്തി, സബ്ബേപി കമ്മവട്ടകിലേസവട്ടവിപാകവട്ടാ ഉപച്ഛിജ്ജന്തി, അട്ഠസതഭേദാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ ഖീയതി, സബ്ബേപി കിലേസാ വിരജ്ജന്തി, സബ്ബം ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ മദനിമ്മദനോ…പേ… നിരോധോതി വുച്ചതി. യാ പനേസാ തണ്ഹാ ഭവേന ഭവം, ഫലേന കമ്മം വിനതി സംസിബ്ബതീതി കത്വാ വാനന്തി വുച്ചതി. തം വാനം ഏത്ഥ നത്ഥി, ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ന ഹോതീതി നിബ്ബാനം.

അഗ്ഗോ വിപാകോ ഹോതീതി ഏത്ഥാപി –

‘‘യേ കേചി ധമ്മം സരണം ഗതാസേ…പേ…. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘ധമ്മോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി…പേ….

‘‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ധമ്മം സരണഗമനം ഹോതി. ധമ്മം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഏവമിധേകച്ചേ…പേ… ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) –

ഏവമാദീനം സുത്തപദാനം വസേന ധമ്മേ പസാദസ്സ ഫലവിസേസയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേത്ഥ അസങ്ഖതധമ്മവസേനേവ അഗ്ഗഭാവോ ആഗതോ, സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണദസ്സനത്ഥം അരിയമഗ്ഗവസേനപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪).

‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’തി ച. (ധ. പ. ൨൭൩).

സങ്ഘാ വാ ഗണാ വാതി ജനസമൂഹസങ്ഖാതാ യാവതാ ലോകേ സങ്ഘാ വാ ഗണാ വാ. തഥാഗതസാവകസങ്ഘോതി അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹസങ്ഖാതോ ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോ തഥാഗതസ്സ സാവകസങ്ഘോ. തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി അത്തനോ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിആദിഗുണവിസേസേന തേസം സങ്ഘാനം അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ പവരോതി വുച്ചതി. യദിദന്തി യാനി ഇമാനി. ചത്താരി പുരിസയുഗാനീതി യുഗളവസേന പഠമമഗ്ഗട്ഠോ പഠമഫലട്ഠോതി ഇദമേകം യുഗളം, യാവ ചതുത്ഥമഗ്ഗട്ഠോ ചതുത്ഥഫലട്ഠോതി ഇദമേകം യുഗളന്തി ഏവം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി. അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാതി പുരിസപുഗ്ഗലവസേന ഏകോ പഠമമഗ്ഗട്ഠോ ഏകോ പഠമഫലട്ഠോതി ഇമിനാ നയേന അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ. ഏത്ഥ ച പുരിസോതി വാ പുഗ്ഗലോതി വാ ഏകത്ഥാനി ഏതാനി പദാനി, വേനേയ്യവസേന പനേവം വുത്തം. ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതി യാനിമാനി യുഗവസേന ചത്താരി പുരിസയുഗാനി, പാടേക്കതോ അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ.

ആഹുനേയ്യോതിആദീസു ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബന്തി ആഹുനം, ദൂരതോപി ആഗന്ത്വാ സീലവന്തേസു ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ചതുന്നം പച്ചയാനമേതം അധിവചനം. മഹപ്ഫലഭാവകരണതോ തം ആഹുനം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോതി ആഹുനേയ്യോ. അഥ വാ ദൂരതോപി ആഗന്ത്വാ സബ്ബം സാപതേയ്യമ്പി ഏത്ഥ ഹുനിതബ്ബം, സക്കാദീനമ്പി ആഹവനം അരഹതീതി വാ ആഹവനീയോ. യോ ചായം ബ്രാഹ്മണാനം ആഹവനീയോ നാമ അഗ്ഗി, യത്ഥ ഹുതം മഹപ്ഫലന്തി തേസം ലദ്ധി, സോ ചേ ഹുതസ്സ മഹപ്ഫലതായ ആഹവനീയോ, സങ്ഘോവ ആഹവനീയോ. സങ്ഘേ ഹുതഞ്ഹി മഹപ്ഫലം ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജന്തു, അഗ്ഗിം പരിചരേ വനേ;

ഏകഞ്ച ഭാവിതത്താനം, മുഹുത്തമപി പൂജയേ;

സാ ഏവ പൂജനാ സേയ്യോ, യഞ്ചേ വസ്സസതം ഹുത’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൦൭);

തയിദം നികായന്തരേ ‘‘ആഹവനീയോ’’തി പദം ഇധ ‘‘ആഹുനേയ്യോ’’തി ഇമിനാ പദേന അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനതോ പന കിഞ്ചിമത്തമേവ നാനം, തസ്മാ ഏവമത്ഥവണ്ണനാ കതാ.

പാഹുനേയ്യോതി ഏത്ഥ പന പാഹുനം വുച്ചതി ദിസാവിദിസതോ ആഗതാനം പിയമനാപാനം ഞാതിമിത്താനം അത്ഥായ സക്കാരേന പടിയത്തം ആഗന്തുകദാനം, തമ്പി ഠപേത്വാ തേ തഥാരൂപേ പാഹുനകേ സങ്ഘസ്സേവ ദാതും യുത്തം. തഥാ ഹേസ ഏകബുദ്ധന്തരേപി ദിസ്സതി അബ്ബോകിണ്ണഞ്ച. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – ‘‘പിയമനാപത്തകരേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ഏവം പാഹുനമസ്സ ദാതും യുത്തം, പാഹുനഞ്ച പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോതി പാഹുനേയ്യോ. യേസം പന പാഹവനീയോതി പാളി, തേസം യസ്മാ സങ്ഘോ പുബ്ബകാരം അരഹതി, തസ്മാ സങ്ഘോ സബ്ബപഠമം ആനേത്വാ ഏത്ഥ ഹുനിതബ്ബന്തി പാഹവനീയോ, സബ്ബപ്പകാരേന വാ ആഹവനം അരഹതീതി പാഹവനീയോ. സ്വായമിധ തേനേവ അത്ഥേന പാഹുനേയ്യോതി വുച്ചതി.

‘‘ദക്ഖിണാ’’തി പരലോകം സദ്ദഹിത്വാ ദാതബ്ബദാനം, തം ദക്ഖിണം അരഹതി ദക്ഖിണായ വാ ഹിതോ മഹപ്ഫലഭാവകരണേന വിസോധനതോതി ദക്ഖിണേയ്യോ. ഉഭോ ഹത്ഥേ സിരസി പതിട്ഠപേത്വാ സബ്ബലോകേന കരിയമാനം അഞ്ജലികമ്മം അരഹതീതി അഞ്ജലികരണീയോ. അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി സബ്ബലോകസ്സ അസദിസം പുഞ്ഞവിരൂഹനട്ഠാനം. യഥാ ഹി രത്തസാലീനം വാ യവാനം വാ വിരൂഹനട്ഠാനം ‘‘രത്തസാലിക്ഖേത്തം യവക്ഖേത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം സങ്ഘോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പുഞ്ഞവിരൂഹനട്ഠാനം. സങ്ഘം നിസ്സായ ഹി ലോകസ്സ നാനപ്പകാരഹിതസുഖനിബ്ബത്തകാനി പുഞ്ഞാനി വിരൂഹന്തി, തസ്മാ സങ്ഘോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. ഇധാപി –

‘‘യേ കേചി സങ്ഘം സരണം ഗതാസേ…പേ…. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘സങ്ഘോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി…പേ…’’.

‘‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, സങ്ഘം സരണഗമനം ഹോതി, സങ്ഘം സരണഗമനഹേതു ഖോ ദേവാനമിന്ദ…പേ… ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) –

ആദീനം സുത്തപദാനം വസേന സങ്ഘേ പസാദസ്സ ഫലവിസേസയോഗോ, തേനസ്സ അഗ്ഗതാ അഗ്ഗവിപാകതാ ച വേദിതബ്ബാ. തഥാ അനുത്തരിയപടിലാഭോ സത്തമഭവാദിതോ പട്ഠായ വട്ടദുക്ഖസമുച്ഛേദോ അനുത്തരസുഖാധിഗമോതി ഏവമാദിഉളാരഫലനിപ്ഫാദനവസേന അഗ്ഗവിപാകതാ വേദിതബ്ബാ.

ഗാഥാസു അഗ്ഗതോതി അഗ്ഗേ രതനത്തയേ, അഗ്ഗഭാവതോ വാ പസന്നാനം. അഗ്ഗം ധമ്മന്തി അഗ്ഗസഭാവം ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിം രതനത്തയസ്സ അനഞ്ഞസാധാരണം ഉത്തമസഭാവം, ദസബലാദിസ്വാക്ഖാതതാദിസുപ്പടിപന്നതാദിഗുണസഭാവം വാ വിജാനതം വിജാനന്താനം. ഏവം സാധാരണതോ അഗ്ഗപ്പസാദവത്ഥും ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അസാധാരണതോ തം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘അഗ്ഗേ ബുദ്ധേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പസന്നാനന്തി അവേച്ചപ്പസാദേന ഇതരപ്പസാദേന ച പസന്നാനം അധിമുത്താനം. വിരാഗൂപസമേതി വിരാഗേ ഉപസമേ ച, സബ്ബസ്സ രാഗസ്സ സബ്ബേസം കിലേസാനം അച്ചന്തവിരാഗഹേതുഭൂതേ അച്ചന്തഉപസമഹേതുഭൂതേ ചാതി അത്ഥോ. സുഖേതി വട്ടദുക്ഖക്ഖയഭാവേന സങ്ഖാരൂപസമസുഖഭാവേന ച സുഖേ.

അഗ്ഗസ്മിം ദാനം ദദതന്തി അഗ്ഗേ രതനത്തയേ ദാനം ദേന്താനം ദേയ്യധമ്മം പരിച്ചജന്താനം. തത്ഥ ധരമാനം ഭഗവന്തം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ പരിനിബ്ബുതഞ്ച ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ധാതുചേതിയാദികേ ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ ബുദ്ധേ ദാനം ദദന്തി നാമ. ‘‘ധമ്മം പൂജേസ്സാമാ’’തി ധമ്മധരേ പുഗ്ഗലേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ ധമ്മഞ്ച ചിരട്ഠിതികം കരോന്താ ധമ്മേ ദാനം ദദന്തി നാമ. തഥാ അരിയസങ്ഘം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ തം ഉദ്ദിസ്സ ഇതരസ്മിമ്പി തഥാ പടിപജ്ജന്താ സങ്ഘേ ദാനം ദദന്തി നാമ. അഗ്ഗം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ഏവം രതനത്തയേ പസന്നേന ചേതസാ ഉളാരം പരിച്ചാഗം ഉളാരഞ്ച പൂജാസക്കാരം പവത്തേന്താനം ദിവസേ ദിവസേ അഗ്ഗം ഉളാരം കുസലം ഉപചീയതി. ഇദാനി തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അഗ്ഗവിപാകതായ അഗ്ഗഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അഗ്ഗം ആയൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഗ്ഗം ആയൂതി ദിബ്ബം വാ മാനുസം വാ അഗ്ഗം ഉളാരതമം ആയു. പവഡ്ഢതീതി ഉപരൂപരി ബ്രൂഹതി. വണ്ണോതി രൂപസമ്പദാ. യസോതി പരിവാരസമ്പദാ. കിത്തീതി ഥുതിഘോസോ. സുഖന്തി കായികം ചേതസികഞ്ച സുഖം. ബലന്തി കായബലം ഞാണബലഞ്ച.

അഗ്ഗസ്സ ദാതാതി അഗ്ഗസ്സ രതനത്തയസ്സ ദാതാ, അഥ വാ അഗ്ഗസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാനം ഉളാരം കത്വാ തത്ഥ പുഞ്ഞം പവത്തേതാ. അഗ്ഗധമ്മസമാഹിതോതി അഗ്ഗേന പസാദധമ്മേന ദാനാദിധമ്മേന ച സമാഹിതോ സമന്നാഗതോ അചലപ്പസാദയുത്തോ, തസ്സ വാ വിപാകഭൂതേഹി ബഹുജനസ്സ പിയമനാപതാദിധമ്മേഹി യുത്തോ. അഗ്ഗപ്പത്തോ പമോദതീതി യത്ഥ യത്ഥ സത്തനികായേ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ തത്ഥ അഗ്ഗഭാവം സേട്ഠഭാവം അധിഗതോ, അഗ്ഗഭാവം വാ ലോകുത്തരമഗ്ഗഫലം അധിഗതോ പമോദതി അഭിരമതി പരിതുസ്സതീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ജീവികസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. ദുതിയം അട്ഠുപ്പത്തിവസേന ദേസിതം. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഭഗവതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തേ ഭിക്ഖൂ ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം സേനാസനാനി പഞ്ഞാപേന്താ പത്തചീവരാനി പടിസാമേന്താ സാമണേരാ ച ലാഭഭാജനീയട്ഠാനേ സമ്പത്തസമ്പത്താനം ലാഭം ഗണ്ഹന്താ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ അഹേസും. തം സുത്വാ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ പണാമേസി. തേ കിര സബ്ബേവ നവാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം. തം ഞത്വാ മഹാബ്രഹ്മാ ആഗന്ത്വാ ‘‘അഭിനന്ദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൫൮) തേസം പണാമിതഭിക്ഖൂനം അനുഗ്ഗണ്ഹനം യാചി. ഭഗവാ തസ്സ ഓകാസം അകാസി. അഥ മഹാബ്രഹ്മാ ‘‘കതാവകാസോ ഖോമ്ഹി ഭഗവതാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ആകാരം ദസ്സേസി. അഥ തേ ഭിക്ഖൂ ആനന്ദത്ഥേരേന പക്കോസിതാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ സാരജ്ജമാനരൂപാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഭഗവാ തേസം സപ്പായദേസനം വീമംസന്തോ ‘‘ഇമേ ആമിസഹേതു പണാമിതാ, പിണ്ഡിയാലോപധമ്മദേസനാ നേസം സപ്പായാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ’’തി ഇമം ദേസനം ദേസേസി.

തത്രായം അന്തസദ്ദോ ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ പുബ്ബന്തകപ്പികാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിനോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൯) കോട്ഠാസേ ആഗതോ. ‘‘അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സ, അന്തവാ അയം ലോകോ പരിവടുമോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൫൫) പരിച്ഛേദേ. ‘‘ഹരിതന്തം വാ പഥന്തം വാ സേലന്തം വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൪) മരിയാദായം. ‘‘അന്തം അന്തഗുണ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര) സരീരാവയവേ ‘‘ചരന്തി ലോകേ പരിവാരഛന്നാ, അന്തോ അസുദ്ധാ ബഹി സോഭമാനാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൨; മഹാനി. ൧൯൧) ചിത്തേ. ‘‘അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോ നിമുഗ്ഗപോസീനീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൬൯; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൯) അബ്ഭന്തരേ.

‘‘മിഗാനം കോട്ഠുകോ അന്തോ, പക്ഖീനം പന വായസോ;

ഏരണ്ഡോ അന്തോ രുക്ഖാനം, തയോ അന്താ സമാഗതാ’’തി. (ജാ. ൧.൩.൧൩൫) –

ആദീസു ലാമകേ. ഇധാപി ലാമകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അന്തമിദം ഭിക്ഖവേ ജീവികാനന്തി ഭിക്ഖവേ ഇദം ജീവികാനം അന്തം പച്ഛിമം ലാമകം, സബ്ബനിഹീനം ജീവിതന്തി അത്ഥോ. യദിദം പിണ്ഡോല്യന്തി യം ഇദം പിണ്ഡപരിയേസനേന ഭിക്ഖാചരിയായ ജീവികം കപ്പേന്തസ്സ ജീവിതം. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – പിണ്ഡായ ഉലതീതി പിണ്ഡോലോ, തസ്സ കമ്മം പിണ്ഡോല്യം, പിണ്ഡപരിയേസനേന ജീവികാതി അത്ഥോ.

അഭിസാപോതി അക്കോസോ. കുപിതാ ഹി മനുസ്സാ അത്തനോ പച്ചത്ഥികം ‘‘പിലോതികഖണ്ഡം നിവാസേത്വാ കപാലഹത്ഥോ പിണ്ഡം പരിയേസമാനോ ചരേയ്യാസീ’’തി അക്കോസന്തി. അഥ വാ ‘‘കിം തുയ്ഹം അകാതബ്ബം അത്ഥി, യോ ത്വം ഏവം ബലവീരിയൂപപന്നോപി ഹിരോത്തപ്പം പഹായ കപണോ പിണ്ഡോലോ വിചരസി പത്തപാണീ’’തി ഏവമ്പി അക്കോസന്തിയേവ. തഞ്ച ഖോ ഏതന്തി തം ഏതം അഭിസപമ്പി സമാനം പിണ്ഡോല്യം. കുലപുത്താ ഉപേന്തി അത്ഥവസികാതി മമ സാസനേ ജാതികുലപുത്താ ച ആചാരകുലപുത്താ ച അത്ഥവസികാ കാരണവസികാ ഹുത്വാ കാരണവസം പടിച്ച ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി.

രാജാഭിനീതാതിആദീസു യേ രഞ്ഞോ സന്തകം ഖാദിത്വാ രഞ്ഞാ ബന്ധനാഗാരേ ബന്ധാപിതാ പലായിത്വാ പബ്ബജന്തി, തേ രഞ്ഞാ ബന്ധനം അഭിനീതത്താ രാജാഭിനീതാ നാമ. യേ പന ചോരേഹി അടവിയം ഗഹേത്വാ ഏകച്ചേസു മാരിയമാനേസു ഏകച്ചേ ‘‘മയം സാമി തുമ്ഹേഹി വിസ്സട്ഠാ ഗേഹം അനജ്ഝാവസിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമ, തത്ഥ തത്ഥ യം യം ബുദ്ധപൂജാദിപുഞ്ഞം കരിസ്സാമ, തതോ തതോ തുമ്ഹാകം പത്തിം ദസ്സാമാ’’തി തേഹി വിസ്സട്ഠാ പബ്ബജന്തി, തേ ചോരാഭിനീതാ നാമ ചോരേഹി മാരേതബ്ബതം അഭിനീതത്താ. യേ പന ഇണം ഗഹേത്വാ പടിദാതും അസക്കോന്താ പലായിത്വാ പബ്ബജന്തി, തേ ഇണട്ടാ നാമ. തഞ്ച ഖോ ഏതം പിണ്ഡോല്യം കുലപുത്താ മമ സാസനേ നേവ രാജാഭിനീതാ…പേ… ന ആജീവികാപകതാ ഉപേന്തി, അപിച ഖോ ‘‘ഓതിണ്ണമ്ഹാ ജാതിയാ…പേ… പഞ്ഞായേഥാ’’തി ഉപേന്തീതി പദസമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ ഓതിണ്ണമ്ഹാതി ഓതിണ്ണാ അമ്ഹാ. ജാതിയാതിആദീസു തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ഖന്ധാനം പഠമാഭിനിബ്ബത്തി ജാതി, പരിപാകോ ജരാ, ഭേദോ മരണം. ഞാതിരോഗഭോഗസീലദിട്ഠിബ്യസനേഹി ഫുട്ഠസ്സ സന്താപോ അന്തോ നിജ്ഝാനം സോകോ, തേഹി ഫുട്ഠസ്സ വചീവിപ്പലാപോ പരിദേവോ. അനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബപടിഹതകായസ്സ കായപീളനം ദുക്ഖം, ആഘാതവത്ഥൂസു ഉപഹതചിത്തസ്സ ചേതോപീളനം ദോമനസ്സം. ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഏവ ഫുട്ഠസ്സ പരിദേവേനപി അധിവാസേതും അസമത്ഥസ്സ ചിത്തസന്താപസമുട്ഠിതോ ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ. ഏതേഹി ജാതിആദീഹി ഓതിണ്ണാ ദുക്ഖോതിണ്ണാ, തേഹി ജാതിആദിദുക്ഖേഹി അന്തോ അനുപവിട്ഠാ. ദുക്ഖപരേതാതി തേഹി ദുക്ഖദുക്ഖവത്ഥൂഹി അഭിഭൂതാ. ജാതിആദയോ ഹി ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖാ, ദുക്ഖഭാവതോ ച സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ ദുക്ഖാതി. അപ്പേവ നാമ…പേ… പഞ്ഞായേഥാതി ഇമസ്സ സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖരാസിസ്സ പരിച്ഛേദകരണം ഓസാനകിരിയാ അപി നാമ പഞ്ഞായേയ്യ.

സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലൂതി ഇദം യോ കുലപുത്തോ ‘‘ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബേ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ പബ്ബജിതോ അപരഭാഗേ തം പബ്ബജ്ജം തഥാരൂപം കാതും ന സക്കോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ അഭിജ്ഝാലൂതി പരഭണ്ഡാനം അഭിജ്ഝായിതാ. തിബ്ബസാരാഗോതി ബലവരാഗോ. ബ്യാപന്നചിത്തോതി ബ്യാപാദേന പൂതിഭൂതത്താ വിപന്നചിത്തോ. പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോതി തിഖിണസിങ്ഗോ വിയ ചണ്ഡഗോണോ പരേസം ഉപഘാതവസേന ദുട്ഠചിത്തോ. മുട്ഠസ്സതീതി ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകോ വിയ, മംസനിക്ഖിത്തസുനഖോ വിയ ച നട്ഠസ്സതി, ഇധ കതം ഏത്ഥ ന സരതി. അസമ്പജാനോതി നിപ്പഞ്ഞോ ഖന്ധാദിപരിച്ഛേദരഹിതോ. അസമാഹിതോതി ചണ്ഡസോതേ ബദ്ധനാവാ വിയ അസണ്ഠിതോ. വിബ്ഭന്തചിത്തോതി പന്ഥാരുള്ഹമിഗോ വിയ ഭന്തമനോ. പാകതിന്ദ്രിയോതി യഥാ ഗിഹീ സംവരാഭാവേന പരിഗ്ഗഹപരിജനേ ഓലോകേന്തി അസംവുതിന്ദ്രിയാ, ഏവം അസംവുതിന്ദ്രിയോ ഹോതി.

ഛവാലാതന്തി ഛവാനം ദഡ്ഢട്ഠാനേ അലാതം. ഉഭതോപദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥഗതന്തി പമാണേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തം ഉഭതോ ദ്വീസു കോടീസു ആദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥമക്ഖിതം. നേവ ഗാമേതി സചേ ഹി തം യുഗനങ്ഗലഗോപാനസിപക്ഖപാസകാദീനം അത്ഥായ ഉപനേതും സക്കാ അസ്സ ഗാമേ കട്ഠത്ഥം ഫരേയ്യ. സചേ ഖേത്തകുടിയാ കട്ഠത്ഥരമഞ്ചകാദീനം അത്ഥായ ഉപനേതും സക്കാ അസ്സ, അരഞ്ഞേ കട്ഠത്ഥം ഫരേയ്യ. യസ്മാ പന ഉഭയത്ഥാപി ന സക്കാ, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. തഥൂപമാഹന്തി തഥൂപമം ഛവാലാതസദിസം അഹം ഇമം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലം വദാമി. ഗിഹിഭോഗാ ച പരിഹീനോതി യോ അഗാരേ വസന്തേഹി ഗിഹീഹി ദായജ്ജേ ഭാജിയമാനേ അഞ്ഞഥാ ച ഭോഗോ ലദ്ധബ്ബോ അസ്സ, തതോ ച പരിഹീനോ. സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ചാതി ആചരിയുപജ്ഝായാനം ഓവാദേ ഠത്വാ പരിയത്തിപടിവേധവസേന പത്തബ്ബം സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ന പരിപൂരേതി. ഇമം പന ഉപമം സത്ഥാ ന ദുസ്സീലസ്സ വസേന ആഹരി, പരിസുദ്ധസീലസ്സ പന അലസസ്സ അഭിജ്ഝാദീഹി ദോസേഹി ദൂസിതചിത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന ആഹരീതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു ഗിഹിഭോഗാതി കാമസുഖസമ്ഭോഗതോ. പരിഹീനോതി ജീനോ. സാമഞ്ഞത്ഥന്തി പടിവേധബാഹുസച്ചഞ്ചേവ പരിയത്തിബാഹുസച്ചഞ്ച. താദിസോ ഹി അസുതം സോതും സുതം പരിയോദാപേതും ന സക്കോതി അലസഭാവതോ. ദുട്ഠു ഭഗോതി ദുബ്ഭഗോ, അലക്ഖികോ കാളകണ്ണിപുരിസോ. പരിധംസമാനോതി വിനസ്സമാനോ. പകിരേതീതി വികിരേതി വിദ്ധംസേതി. സബ്ബമേതം ഭാവിനോ സാമഞ്ഞത്ഥസ്സ അനുപ്പാദനമേവ സന്ധായ വുത്തം. ഛവാലാതംവ നസ്സതീതി സോ താദിസോ പുഗ്ഗലോ യഥാവുത്തം ഛവാലാതം വിയ കസ്സചി അനുപയുജ്ജമാനോ ഏവ നസ്സതി ഉഭതോ പരിഭട്ഠഭാവതോ. ഏവം ‘‘കായവാചാഹി അകതവീതിക്കമോപി ചിത്തം അവിസോധേന്തോ നസ്സതി, പഗേവ കതവീതിക്കമോ ദുസ്സീലോ’’തി തസ്സ അപായദുക്ഖഭാഗിഭാവദസ്സനേന ദുസ്സീലേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ തതോ സത്തേ വിവേചേതുകാമോ ‘‘കാസാവകണ്ഠാ’’തിആദിനാ ഗാഥാദ്വയമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സങ്ഘാടികണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. തതിയേ സങ്ഘാടികണ്ണേതി ചീവരകോടിയം. ഗഹേത്വാതി പരാമസിത്വാ. അനുബന്ധോ അസ്സാതി അനുഗതോ ഭവേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഹത്ഥേന മയാ പാരുതസ്സ സുഗതമഹാചീവരസ്സ കണ്ണേ പരാമസന്തോ വിയ മം അനുഗച്ഛേയ്യ, ഏവം മയ്ഹം ആസന്നതരോ ഹുത്വാ വിഹരേയ്യാ’’തി. പാദേ പാദം നിക്ഖിപന്തോതി ഗച്ഛന്തസ്സ മമ പാദേ പാദം നിക്ഖിത്തട്ഠാനേ പാദുദ്ധാരണാനന്തരം അത്തനോ പാദം നിക്ഖിപന്തോ. ഉഭയേനാപി ‘‘ഠാനഗമനാദീസു അവിജഹന്തോ സബ്ബകാലം മയ്ഹം സമീപേ ഏവ വിഹരേയ്യ ചേപീ’’തി ദസ്സേതി. സോ ആരകാവ മയ്ഹം, അഹഞ്ച തസ്സാതി സോ ഭിക്ഖു മയാ വുത്തം പടിപദം അപൂരേന്തോ മമ ദൂരേയേവ, അഹഞ്ച തസ്സ ദൂരേയേവ. ഏതേന മംസചക്ഖുനാ തഥാഗതദസ്സനം രൂപകായസമോധാനഞ്ച അകാരണം, ഞാണചക്ഖുനാവ ദസ്സനം ധമ്മകായസമോധാനമേവ ച പമാണന്തി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘ധമ്മഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പസ്സതി, ധമ്മം അപസ്സന്തോ ന മം പസ്സതീ’’തി. തത്ഥ ധമ്മോ നാമ നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ. സോ ച അഭിജ്ഝാദീഹി ദൂസിതചിത്തേന ന സക്കാ പസ്സിതും, തസ്മാ ധമ്മസ്സ അദസ്സനതോ ധമ്മകായഞ്ച ന പസ്സതീതി. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി സോ മം പസ്സതി; യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭).

‘‘ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൩; പടി. മ. ൩.൫) ച.

‘‘ധമ്മകായോ ഇതിപി, ബ്രഹ്മകായോ ഇതിപീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൧൮) ച ആദി.

യോജനസതേതി യോജനസതേ പദേസേ, യോജനസതമത്ഥകേതി അത്ഥോ. സേസം വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബം. അരിയമഗ്ഗാധിഗമവസേന ചസ്സ അനഭിജ്ഝാലുആദിഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഗാഥാസു മഹിച്ഛോതി കാമേസു തിബ്ബസാരാഗതായ മഹാഇച്ഛോ. വിഘാതവാതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പതായ സത്തേസു ആഘാതവസേന മഹിച്ഛതായ ഇച്ഛിതാലാഭേന ച വിഘാതവാ. ഏജാനുഗോതി ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ ദാസോ വിയ ഹുത്വാ തം അനുഗച്ഛന്തോ. രാഗാദികിലേസപരിളാഹാഭിഭവേന അനിബ്ബുതോ. രൂപാദിവിസയാനം അഭികങ്ഖനേന ഗിദ്ധോ. പസ്സ യാവഞ്ച ആരകാതി അനേജസ്സ നിബ്ബുതസ്സ വീതഗേധസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓകാസവസേന സമീപേപി സമാനോ മഹിച്ഛോ വിഘാതവാ ഏജാനുഗോ അനിബ്ബുതോ ഗിദ്ധോ ബാലപുഥുജ്ജനോ ധമ്മസഭാവതോ യത്തകം ദൂരേ, തസ്സ സോ ദൂരഭാവോ പസ്സ, വത്തുമ്പി ന സുകരന്തി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നഭഞ്ച ദൂരേ പഥവീ ച ദൂരേ,

പാരം സമുദ്ദസ്സ തഥാഹു ദൂരേ;

തതോ ഹവേ ദൂരതരം വദന്തി,

സതഞ്ച ധമ്മോ അസതഞ്ച രാജാ’’തി. (അ. നി. ൪.൪൭; ജാ. ൨.൨൧.൪൧൪);

ധമ്മമഭിഞ്ഞായാതി ചതുസച്ചധമ്മം അഭിഞ്ഞായ അഞ്ഞായ ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാഹി യഥാരഹം പുബ്ബഭാഗേ ജാനിത്വാ. ധമ്മമഞ്ഞായാതി തമേവ ധമ്മം അപരഭാഗേ മഗ്ഗഞാണേന പരിഞ്ഞാദിവസേന യഥാമരിയാദം ജാനിത്വാ. പണ്ഡിതോതി പടിവേധബാഹുസച്ചേന പണ്ഡിതോ. രഹദോവ നിവാതേ ചാതി നിവാതട്ഠാനേ രഹദോ വിയ അനേജോ കിലേസചലനരഹിതോ ഉപസമ്മതി, യഥാ സോ രഹദോ നിവാതട്ഠാനേ വാതേന അനബ്ഭാഹതോ സന്നിസിന്നോവ ഹോതി, ഏവം അയമ്പി സബ്ബഥാപി പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസോ കിലേസചലനരഹിതോ അരഹത്തഫലസമാധിനാ വൂപസമ്മതി, സബ്ബകാലം ഉപസന്തസഭാവോവ ഹോതി. അനേജോതി സോ ഏവം അനേജാദിസഭാവോ അരഹാ അനേജാദിസഭാവസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓകാസതോ ദൂരേപി സമാനോ ധമ്മസഭാവതോ അദൂരേ സന്തികേ ഏവാതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. ചതുത്ഥേ അനുദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി, രാഗോ ഏവ അഗ്ഗി രാഗഗ്ഗി. രാഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ അനുദഹതി ഝാപേതി, തസ്മാ ‘‘അഗ്ഗീ’’തി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യഥാ അഗ്ഗി യദേവ ഇന്ധനം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതി, തം നിദഹതി, മഹാപരിളാഹോ ച ഹോതി, ഏവമിമേപി രാഗാദയോ യസ്മിം സന്താനേ സയം ഉപ്പന്നാ, തം നിദഹന്തി, മഹാപരിളാഹാ ച ഹോന്തി ദുന്നിബ്ബാപയാ. തേസു രാഗപരിളാഹേന സന്തത്തഹദയാനം ഇച്ഛിതാലാഭദുക്ഖേന മരണപ്പത്താനം സത്താനം പമാണം നത്ഥി. അയം താവ രാഗസ്സ അനുദഹനതാ. ദോസസ്സ പന അനുദഹനതായ വിസേസതോ മനോപദോസികാ ദേവാ, മോഹസ്സ അനുദഹനതായ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ദേവാ ച നിദസ്സനം. മോഹവസേന ഹി തേസം സതിസമ്മോസോ ഹോതി, തസ്മാ ഖിഡ്ഡാവസേന ആഹാരവേലം അതിവത്തേന്താ കാലം കരോന്തി. അയം താവ രാഗാദീനം ദിട്ഠധമ്മികോ അനുദഹനഭാവോ. സമ്പരായികോ പന നിരയാദീസു നിബ്ബത്താപനവസേന ഘോരതരോ ദുരധിവാസോ ച. അയഞ്ച അത്ഥോ ആദിത്തപരിയായേന വിഭാവേതബ്ബോ.

ഗാഥാസു കാമേസു മുച്ഛിതേതി വത്ഥുകാമേസു പാതബ്യതാവസേന മുച്ഛം ബാല്യം പമാദം മിച്ഛാചാരം ആപന്നേ. ബ്യാപന്നേതി ബ്യാപന്നചിത്തേ ദഹതീതി സമ്ബന്ധോ. നരേ പാണാതിപാതിനോതി ഇദം ദോസഗ്ഗിസ്സ. അരിയധമ്മേ അകോവിദേതി യേ ഖന്ധായതനാദീസു സബ്ബേന സബ്ബം ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛായ മനസികാരരഹിതാ അരിയധമ്മസ്സ അകുസലാ, തേ സമ്മോഹേന അഭിഭൂതാ വിസേസേന സമ്മൂള്ഹാ നാമാതി വുത്താ. ഏതേ അഗ്ഗീ അജാനന്താതി ‘‘ഏതേ രാഗഗ്ഗിആദയോ ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച അനുദഹന്തീ’’തി അജാനന്താ പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പഹാനാഭിസമയവസേന ച അപ്പടിവിജ്ഝന്താ. സക്കായാഭിരതാതി സക്കായേ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകേ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനനന്ദനാഭിരതാ. വഡ്ഢയന്തീതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനേന വഡ്ഢയന്തി ആചിനന്തി. നിരയന്തി അട്ഠവിധം മഹാനിരയം, സോളസവിധം ഉസ്സദനിരയന്തി സബ്ബമ്പി നിരയം. തിരച്ഛാനഞ്ച യോനിയോതി തിരച്ഛാനയോനിയോ ച. അസുരന്തി അസുരകായം പേത്തിവിസയഞ്ച വഡ്ഢയന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്താവതാ രാഗഗ്ഗിആദീനം ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച അനുദഹനഭാവദസ്സനമുഖേന വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നേസം നിബ്ബാപനേന വിവട്ടം ദസ്സേതും ‘‘യേ ച രത്തിന്ദിവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യുത്താതി ഭാവനാനുയോഗവസേന യുത്താ. കത്ഥ? സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ. തേന അഞ്ഞസാസനേ രാഗഗ്ഗിആദീനം നിബ്ബാപനാഭാവം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി അനഞ്ഞസാധാരണം തേസം നിബ്ബാപനവിധിം അസുഭകമ്മട്ഠാനം സങ്ഖേപേനേവ ദസ്സേന്തോ –

‘‘തേ നിബ്ബാപേന്തി രാഗഗ്ഗിം, നിച്ചം അസുഭസഞ്ഞിനോ;

ദോസഗ്ഗിം പന മേത്തായ, നിബ്ബാപേന്തി നരുത്തമാ;

മോഹഗ്ഗിം പന പഞ്ഞായ, യായം നിബ്ബേധഗാമിനീ’’തി. –

ആഹ. തത്ഥ അസുഭസഞ്ഞിനോതി ദ്വത്തിംസാകാരവസേന ചേവ ഉദ്ധുമാതകാദിവസേന ച അസുഭഭാവനാനുയോഗേന അസുഭസഞ്ഞിനോ. മേത്തായാതി ‘‘സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൬൪, ൬൬) വുത്തായ മേത്താഭാവനായ. ഏത്ഥ ച അസുഭജ്ഝാനഞ്ച പാദകം കത്വാ നിബ്ബത്തിതഅനാഗാമിമഗ്ഗേന രാഗഗ്ഗിദോസഗ്ഗീനം നിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം. പഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. തേനേവാഹ ‘‘യായം നിബ്ബേധഗാമിനീ’’തി. സാ ഹി കിലേസക്ഖന്ധം വിനിവിജ്ഝന്തീ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി നിബ്ബേധഗാമിനീതി വുച്ചതി. അസേസം പരിനിബ്ബന്തീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസം രാഗഗ്ഗിആദിം നിബ്ബാപേത്വാ സഉപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ ഠിതാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ നിപകാ പുബ്ബേവ സമ്മപ്പധാനേന സബ്ബസോ കോസജ്ജസ്സ സുപ്പഹീനത്താ ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനേന അകിലാസുഭാവേന ച രത്തിന്ദിവമതന്ദിതാ ചരിമകചിത്തനിരോധേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ അസേസം പരിനിബ്ബന്തി. തതോ ച അസേസം നിസ്സേസം വട്ടദുക്ഖം അച്ചഗും അതിക്കമംസു.

ഏവം യേ രാഗഗ്ഗിആദികേ നിബ്ബാപേന്തി, തേസം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടിവിദ്ധഗുണേഹി ഥോമേന്തോ ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ അരിയദ്ദസാതി അരിയേഹി ബുദ്ധാദീഹി പസ്സിതബ്ബം കിലേസേഹി വാ ആരകത്താ അരിയം നിബ്ബാനം, അരിയം ചതുസച്ചമേവ വാ ദിട്ഠവന്തോതി അരിയദ്ദസാ. വേദസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ, തേന വാ വേദേന സംസാരസ്സ പരിയോസാനം ഗതാതി വേദഗുനോ. സമ്മദഞ്ഞായാതി സമ്മദേവ സബ്ബം ആജാനിതബ്ബം കുസലാദിം ഖന്ധാദിഞ്ച ജാനിത്വാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉപപരിക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. പഞ്ചമേ തഥാ തഥാതി തേന തേന പകാരേന. ഉപപരിക്ഖേയ്യാതി വീമംസേയ്യ പരിതുലേയ്യ സമ്മസേയ്യ വാ. യഥാ യഥാസ്സ ഉപപരിക്ഖതോതി യഥാ യഥാ അസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപപരിക്ഖന്തസ്സ. ബഹിദ്ധാ ചസ്സ വിഞ്ഞാണം അവിക്ഖിത്തം അവിസടന്തി ബഹിദ്ധാ രൂപാദിആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജനകവിക്ഖേപാഭാവതോ അവിക്ഖിത്തം സമാഹിതം, തതോ ഏവ അവിസടം സിയാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖവേ, യേന യേന പകാരേന ഇമസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപപരിക്ഖതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ പുബ്ബേ സമാഹിതാകാരസല്ലക്ഖണവസേന സമഥനിമിത്തം ഗഹേത്വാ സക്കച്ചം നിരന്തരം സമ്മസനഞാണം പവത്തേന്തസ്സ അത്തനോ വിപസ്സനാചിത്തം കമ്മട്ഠാനതോ ബഹിദ്ധാ രൂപാദിആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജനകം ന സിയാ, അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ ഉദ്ധച്ചപക്ഖിയം ന സിയാ, തേന തേന പകാരേന ഭിക്ഖു ഉപപരിക്ഖേയ്യ പരിതുലേയ്യാതി. അജ്ഝത്തം അസണ്ഠിതന്തി യസ്മാ വീരിയേ മന്ദം വഹന്തേ സമാധിസ്സ ബലവഭാവതോ കോസജ്ജാഭിഭവേന അജ്ഝത്തം ഗോചരജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ സങ്കോചവസേന ഠിതത്താ സണ്ഠിതം നാമ ഹോതി, വീരിയസമതായ പന യോജിതായ അസണ്ഠിതം ഹോതി വീഥിം പടിപന്നം. തസ്മാ യഥാ യഥാസ്സ ഉപപരിക്ഖതോ വിഞ്ഞാണം അജ്ഝത്തം അസണ്ഠിതം അസ്സ, വീഥിപടിപന്നം സിയാ, തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖേയ്യ. അനുപാദായ ന പരിതസ്സേയ്യാതി യഥാ യഥാസ്സ ഉപപരിക്ഖതോ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന രൂപാദീസു കഞ്ചി സങ്ഖാരം അഗ്ഗഹേത്വാ തതോ ഏവ തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന ന പരിതസ്സേയ്യ, തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. കഥം പന ഉപപരിക്ഖതോ തിവിധമ്പേതം സിയാതി? ഉദ്ധച്ചപക്ഖിയേ കോസജ്ജപക്ഖിയേ ച ധമ്മേ വജ്ജേന്തോ വീരിയസമതം യോജേത്വാ പുബ്ബേവ വിപസ്സനുപക്കിലേസേഹി ചിത്തം വിസോധേത്വാ യഥാ സമ്മദേവ വിപസ്സനാഞാണം വിപസ്സനാവീഥിം പടിപജ്ജതി, തഥാ സമ്മസതോ.

ഇതി ഭഗവാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുക്കമേന പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ ആരദ്ധായ അച്ചാരദ്ധവീരിയഅതിസിഥിലവീരിയവിപസ്സനുപക്കിലേസേഹി ചിത്തസ്സ വിസോധനൂപായം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തഥാ വിസോധിതേ വിപസ്സനാഞാണേ ന ചിരസ്സേവ വിപസ്സനം മഗ്ഗേന ഘടേത്വാ സകലവട്ടദുക്ഖസമതിക്കമായ സംവത്തന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹിദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണേ’’തിആദിമാഹ, തം വുത്തനയമേവ. യം പന വുത്തം – ‘‘ആയതിം ജാതിജരാമരണദുക്ഖസമുദയസമ്ഭവോ ന ഹോതീ’’തി, തസ്സത്ഥോ – ഏവം വിപസ്സനം മഗ്ഗേന ഘടേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന അനവസേസതോ കിലേസേസു ഖീണേസു ആയതിം അനാഗതേ ജാതിജരാമരണസകലവട്ടദുക്ഖസമുദയസങ്ഖാതോ സമ്ഭവോ ഉപ്പാദോ ച ന ഹോതി, ജാതിസങ്ഖാതോ വാ ദുക്ഖസമുദയോ ജരാമരണസങ്ഖാതോ ദുക്ഖസമ്ഭവോ ച ന ഹോതി.

ഗാഥായം സത്തസങ്ഗപ്പഹീനസ്സാതി തണ്ഹാസങ്ഗോ, ദിട്ഠിസങ്ഗോ, മാനസങ്ഗോ, കോധസങ്ഗോ, അവിജ്ജാസങ്ഗോ, കിലേസസങ്ഗോ, ദുച്ചരിതസങ്ഗോതി ഇമേസം സത്തന്നം സങ്ഗാനം പഹീനത്താ സത്തസങ്ഗപ്പഹീനസ്സ. കേചി പന ‘‘സത്താനുസയാ ഏവ സത്ത സങ്ഗാ’’തി വദന്തി. നേത്തിച്ഛിന്നസ്സാതി ഛിന്നഭവനേത്തികസ്സ. വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോതി പുനപ്പുനം ജായനവസേന പവത്തിയാ ജാതിഹേതുകത്താ ച ജാതിഭൂതോ സംസാരോതി ജാതിസംസാരോ, സോ ഭവനേത്തിയാ ഛിന്നത്താ വിക്ഖീണോ പരിക്ഖീണോ, തതോ ഏവ നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കാമൂപപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ഛട്ഠേ കാമൂപപത്തിയോതി കാമപടിലാഭാ കാമപടിസേവനാ വാ. പച്ചുപട്ഠിതകാമാതി നിബദ്ധകാമാ നിബദ്ധാരമ്മണാ യഥാ തം മനുസ്സാ. മനുസ്സാ ഹി നിബദ്ധവത്ഥുസ്മിം വസം വത്തേന്തി. യത്ഥ പടിബദ്ധചിത്താ ഹോന്തി, സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ദത്വാ തമേവ മാതുഗാമം ആനേത്വാ നിബദ്ധഭോഗം ഭുഞ്ജന്തി. ഏകച്ചേ ച ദേവാ. ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ ഹി ചതുദേവലോകവാസിനോ നിബദ്ധവത്ഥുസ്മിംയേവ വസം വത്തേന്തി. പഞ്ചസിഖവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സനം. തഥാ ഏകച്ചേ ആപായികേ നേരയികേ ഠപേത്വാ സേസഅപായസത്താപി നിബദ്ധവത്ഥുസ്മിംയേവ വസം വത്തേന്തി. മച്ഛാ ഹി അത്തനോ മച്ഛിയാ, കച്ഛപോ കച്ഛപിയാതി ഏവം സബ്ബേപി തിരച്ഛാനാ പേതാ വിനിപാതികാ ച. തസ്മാ നേരയികേ ഠപേത്വാ സേസഅപായസത്തേ ഉപാദായ യാവ തുസിതകായാ ഇമേ സത്താ പച്ചുപട്ഠിതകാമാ നാമ, നിമ്മാനരതിനോതി സയം നിമ്മിതേ നിമ്മാനേ രതി ഏതേസന്തി നിമ്മാനരതിനോ. തേ ഹി നീലപീതാദിവസേന യാദിസം യാദിസം രൂപം ഇച്ഛന്തി, താദിസം താദിസം നിമ്മിനിത്വാ രമന്തി ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ പുരതോ മനാപകായികാ ദേവതാ വിയ. പരനിമ്മിതവസവത്തിനോതി പരേഹി നിമ്മിതേ കാമേ വസം വത്തേന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തിനോ. തേസഞ്ഹി മനം ഞത്വാ പരേ യഥാരുചിതം കാമഭോഗം നിമ്മിനന്തി, തേ തത്ഥ വസം വത്തേന്തി. കഥം തേ പരസ്സ മനം ജാനന്തീതി? പകതിസേവനാവസേന. യഥാ ഹി കുസലോ സൂദോ രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ യം യം രുച്ചതി, തം തം ജാനാതി, ഏവം പകതിയാ അഭിരുചിതാരമ്മണം ഞത്വാ താദിസേയേവ നിമ്മിനന്തി, തേ തത്ഥ വസം വത്തേന്തി, മേഥുനസേവനാദിവസേന കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തി. കേചി പന ‘‘ഹസിതമത്തേന ഓലോകിതമത്തേന ആലിങ്ഗിതമത്തേന ഹത്ഥഗ്ഗഹണമത്തേന ച തേസം കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏതം പന നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിത്തം. ന ഹി കായേന അഫുസന്തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബം കാമകിച്ചം സാധേതി. ഛന്നമ്പി കാമാവചരദേവാനം കാമാ പാകതികാ ഏവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഛ ഏതേ കാമാവചരാ, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനോ;

സബ്ബേസം ഏകസങ്ഖാതം, ആയു ഭവതി കിത്തക’’ന്തി. (വിഭ. ൧൦൨൩);

ഗാഥാസു യേ ചഞ്ഞേതി യേ യഥാവുത്തദേവേഹി അഞ്ഞേ ച കാമഭോഗിനോ മനുസ്സാ ചേവ ഏകച്ചേ അപായൂപഗാ ച സബ്ബേ തേ. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഇമം യഥാപടിലദ്ധത്തഭാവഞ്ചേവ, ഉപപത്തിഭവന്തരസങ്ഖാതം ഇതോ അഞ്ഞഥാഭാവഞ്ചാതി ദ്വിപ്പഭേദം സംസാരം നാതിവത്തരേ ന അതിക്കമന്തി. സബ്ബേ പരിച്ചജേ കാമേതി ദിബ്ബാദിഭേദേ സബ്ബേപി കാമേ വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച പരിച്ചജേയ്യ. കിലേസകാമേ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പജഹന്തോയേവ ഹി വത്ഥുകാമേ പരിച്ചജതി നാമ. പിയരൂപസാതഗധിതന്തി പിയരൂപേസു രൂപാദീസു സുഖവേദനസ്സാദേന ഗധിതം ഗിദ്ധം. ഛേത്വാ സോതം ദുരച്ചയന്തി അഞ്ഞേഹി ദുരച്ചയം ദുരതിക്കമം തണ്ഹാസോതം അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദിത്വാ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. കാമയോഗസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. സത്തമേ കാമയോഗയുത്തോതി പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമയോഗോ, തേന യുത്തോ കാമയോഗയുത്തോ, അസമുച്ഛിന്നകാമരാഗസ്സേതം അധിവചനം. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഭവയോഗോ, തഥാ ഝാനനികന്തി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ ച രാഗോ, തേന യുത്തോ ഭവയോഗയുത്തോ, അപ്പഹീനഭവരാഗോതി അത്ഥോ. ആഗാമീതി ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോപി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഇമം മനുസ്സലോകം ആഗമനസീലോ. തേനേവാഹ ‘‘ആഗന്താ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി. മനുസ്സത്തഭാവസങ്ഖാതം ഇത്ഥഭാവം ആഗമനധമ്മോ, മനുസ്സേസു ഉപപജ്ജനസീലോതി അത്ഥോ. കാമഞ്ചേത്ഥ കാമയോഗോ ഇത്ഥത്തം ആഗമനസ്സ കാരണം. യോ പന കാമയോഗയുത്തോ, സോ ഏകന്തേന ഭവയോഗയുത്തോപി ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘കാമയോഗയുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, ഭവയോഗയുത്തോ’’തി ഉഭയമ്പി ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തം.

കാമയോഗവിസംയുത്തോതി ഏത്ഥ അസുഭജ്ഝാനമ്പി കാമയോഗവിസംയോഗോ, തം പാദകം കത്വാ അധിഗതോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഏകന്തേനേവ കാമയോഗവിസംയോഗോ നാമ, തസ്മാ തതിയമഗ്ഗഫലേ ഠിതോ അരിയപുഗ്ഗലോ ‘‘കാമയോഗവിസംയുത്തോ’’തി വുത്തോ. യസ്മാ പന രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ന പഹീയതി, തസ്മാ സോ അപ്പഹീനഭവയോഗത്താ ‘‘ഭവയോഗയുത്തോ’’തി വുത്തോ. അനാഗാമീതി കാമലോകം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന അനാഗമനതോ അനാഗാമീ. കാമയോഗവിസംയോഗവസേനേവ ഹി സദ്ധിം അനവസേസഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനസമുഗ്ഘാതേന അജ്ഝത്തസംയോജനാഭാവസിദ്ധിതോ ഇത്ഥത്തം അനാഗന്ത്വാ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ. യസ്സ പന അനവസേസം ഭവയോഗോ പഹീനോ, തസ്സ അവിജ്ജായോഗാദിഅവസിട്ഠകിലേസാപി തദേകട്ഠഭാവതോ പഹീനാ ഏവ ഹോന്തീതി, സോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ ‘‘അരഹം ഖീണാസവോ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘കാമയോഗവിസംയുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, ഭവയോഗവിസംയുത്തോ അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ’’തി. ഏത്ഥ ച കാമയോഗവിസംയോഗോ അനാഗാമീ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ സുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സപ്പഹാനം വിയ, തതിയമഗ്ഗസ്സ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനപരിക്ഖയോ വിയ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. പഠമപദേന സോതാപന്നസകദാഗാമീഹി സദ്ധിം സബ്ബോ പുഥുജ്ജനോ ഗഹിതോ, ദുതിയപദേന പന സബ്ബോ അനാഗാമീ, തതിയപദേന അരഹാതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ഗാഥാസു ഉഭയന്തി ഉഭയേന, കാമയോഗേന, ഭവയോഗേന ച സംയുത്താതി അത്ഥോ. സത്താ ഗച്ഛന്തി സംസാരന്തി പുഥുജ്ജനാ സോതാപന്നാ സകദാഗാമിനോതി ഇമേ തിവിധാ സത്താ കാമയോഗഭവയോഗാനം അപ്പഹീനത്താ ഗച്ഛന്തി സംസാരന്തി. തതോ ഏവ ജാതിമരണഗാമിനോ ഹോന്തി. ഏത്ഥ ഏകബീജീ, കോലംകോലോ, സത്തക്ഖത്തുപരമോതി തീസു സോതാപന്നേസു സബ്ബമുദു സത്തക്ഖത്തുപരമോ, സോ അട്ഠമം ഭവം ന നിബ്ബത്തേതി, അത്തനോ പരിച്ഛിന്നജാതിവസേന പന സംസരതി, തഥാ ഇതരേപി. സകദാഗാമീസുപി യോ ഇധ സകദാഗാമിമഗ്ഗം പത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുന ഇധ നിബ്ബത്തതി, സോ അത്തനോ പരിച്ഛിന്നജാതിവസേനേവ സംസരതി. യേ പന സകദാഗാമിനോ വോമിസ്സകനയേന വിനാ തത്ഥ തത്ഥ ദേവേസുയേവ മനുസ്സേസുയേവ വാ നിബ്ബത്തന്തി, തേ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമായ യാവ ഇന്ദ്രിയപരിപാകാ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസരന്തിയേവ. പുഥുജ്ജനേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി സബ്ബഭവസംയോജനാനം അപരിക്ഖീണത്താ. തേന വുത്തം –

‘‘കാമയോഗേന സംയുത്താ, ഭവയോഗേന ചൂഭയം;

സത്താ ഗച്ഛന്തി സംസാരം, ജാതിമരണഗാമിനോ’’തി.

കാമേ പഹന്ത്വാനാതി കാമരാഗസങ്ഖാതേ കിലേസകാമേ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പജഹിത്വാ. ഛിന്നസംസയാതി സമുച്ഛിന്നകങ്ഖാ, തഞ്ച ഖോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ. വണ്ണഭണനത്ഥം പന ചതുത്ഥമഗ്ഗസ്സ ഏവം വുത്തം. അരഹന്തോ ഹി ഇധ ‘‘ഛിന്നസംസയാ’’തി അധിപ്പേതാ. തേനേവാഹ ‘‘ഖീണമാനപുനബ്ഭവാ’’തി. സബ്ബസോ ഖീണോ നവവിധോപി മാനോ ആയതിം പുനബ്ഭവോ ച ഏതേസന്തി ഖീണമാനപുനബ്ഭവാ. മാനഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദേകട്ഠതായ ലക്ഖണവസേന വാ സബ്ബോ ചതുത്ഥമഗ്ഗവജ്ഝോ കിലേസോ ഗഹിതോതി. ഖീണമാനതായ ച സഉപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു വുത്താ ഹോതി, ഖീണപുനബ്ഭവതായ അനുപാദിസേസാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കല്യാണസീലസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. അട്ഠമേ കല്യാണസീലോതി സുന്ദരസീലോ, പസത്ഥസീലോ, പരിപുണ്ണസീലോ. തത്ഥ സീലപാരിപൂരീ ദ്വീഹി കാരണേഹി ഹോതി സമ്മദേവ സീലവിപത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന, സീലസമ്പത്തിയാ ച ആനിസംസദസ്സനേന. ഇധ പന സബ്ബപരിബന്ധവിപ്പമുത്തസ്സ സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണസ്സ മഗ്ഗസീലസ്സ ഫലസീലസ്സ ച വസേന കല്യാണതാ വേദിതബ്ബാ. കല്യാണധമ്മോതി സബ്ബേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ കല്യാണാ സതിപട്ഠാനാദിബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഏതസ്സാതി കല്യാണധമ്മോ. കല്യാണപഞ്ഞോതി ച മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാവസേനേവ കല്യാണപഞ്ഞോ. ലോകുത്തരാ ഏവ ഹി സീലാദിധമ്മാ ഏകന്തകല്യാണാ നാമ അകുപ്പസഭാവത്താ. കേചി പന ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലവസേന കല്യാണസീലോ, വിപസ്സനാമഗ്ഗധമ്മവസേന കല്യാണധമ്മോ, മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാവസേന കല്യാണപഞ്ഞോ’’തി വദന്തി. അസേക്ഖാ ഏവ തേ സീലധമ്മപഞ്ഞാതി ഏകേ. അപരേ പന ഭണന്തി – സോതാപന്നസകദാഗാമീനം മഗ്ഗഫലസീലം കല്യാണസീലം നാമ, തസ്മാ ‘‘കല്യാണസീലോ’’തി ഇമിനാ സോതാപന്നോ സകദാഗാമീ ച ഗഹിതാ ഹോന്തി. തേ ഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ നാമ. അനാഗാമിമഗ്ഗഫലധമ്മാ അഗ്ഗമഗ്ഗധമ്മാ ച കല്യാണധമ്മാ നാമ. തത്ഥ ഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ ‘‘കല്യാണധമ്മോ’’തി ഇമിനാ തതിയമഗ്ഗട്ഠതോ പട്ഠായ തയോ അരിയാ ഗഹിതാ ഹോന്തി. പഞ്ഞാകിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിയാ അഗ്ഗഫലേ പഞ്ഞാ കല്യാണപഞ്ഞാ നാമ, തസ്മാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തോ അരഹാ ‘‘കല്യാണപഞ്ഞോ’’തി വുത്തോ. ഏവമേവ പുഗ്ഗലാ ഗഹിതാ ഹോന്തീതി. കിം ഇമിനാ പപഞ്ചേന? അഗ്ഗമഗ്ഗഫലധമ്മാ ഇധ കല്യാണസീലാദയോ വുത്താതി അയമമ്ഹാകം ഖന്തി. ധമ്മവിഭാഗേന ഹി അയം പുഗ്ഗലവിഭാഗോ, ന ധമ്മവിഭാഗോതി.

കേവലീതി ഏത്ഥ കേവലം വുച്ചതി കേനചി അവോമിസ്സകതായ സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തം നിബ്ബാനം, തസ്സ അധിഗതത്താ അരഹാ കേവലീ. അഥ വാ പഹാനഭാവനാപാരിപൂരിയാ പരിയോസാനഅനവജ്ജധമ്മപാരിപൂരിയാ ച കല്യാണകട്ഠേന അബ്യാസേകസുഖതായ ച കേവലം അരഹത്തം, തദധിഗമേന കേവലീ ഖീണാസവോ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം വസിത്വാ പരിയോസാപേത്വാ ഠിതോതി വുസിതവാ. ഉത്തമേഹി അഗ്ഗഭൂതേഹി വാ അസേക്ഖധമ്മേഹി സമന്നാഗതത്താ ‘‘ഉത്തമപുരിസോ’’തി വുച്ചതി.

സീലവാതി ഏത്ഥ കേനട്ഠേന സീലം? സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ? സമാധാനം, സുസീല്യവസേന കായകമ്മാദീനം അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപധാരണം, ഝാനാദികുസലധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. തസ്മാ സീലതി, സീലേതീതി വാ സീലം. അയം താവ സദ്ദലക്ഖണനയേന സീലട്ഠോ. അപരേ പന ‘‘സിരട്ഠോ സീലട്ഠോ, സീതലട്ഠോ സീലട്ഠോ, സിവട്ഠോ സീലട്ഠോ’’തി നിരുത്തിനയേന അത്ഥം വണ്ണയന്തി. തയിദം പാരിപൂരിതോ അതിസയതോ വാ സീലം അസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലവസേന സീലസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യം ജേട്ഠകസീലം, തം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തിആദി വുത്തന്തി ഏകച്ചാനം ആചരിയാനം അധിപ്പായോ.

അപരേന പന ഭണന്തി – ഉഭയത്ഥാപി പാതിമോക്ഖസംവരോ ഭഗവതാ വുത്തോ. പാതിമോക്ഖസംവരോ ഏവ ഹി സീലം, ഇതരേസു ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഛദ്വാരരക്ഖണമത്തമേവ, ആജീവപാരിസുദ്ധി ധമ്മേന പച്ചയുപ്പാദനമത്തമേവ, പച്ചയസന്നിസ്സിതം പടിലദ്ധപച്ചയേ ‘‘ഇദമത്ഥ’’ന്തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനമത്തമേവ. നിപ്പരിയായേന പാതിമോക്ഖസംവരോവ സീലം. യസ്സ സോ ഭിന്നോ, സോ സീസച്ഛിന്നോ പുരിസോ വിയ ഹത്ഥപാദേ ‘‘സേസാനി രക്ഖിസ്സതീ’’തി ന വത്തബ്ബോ. യസ്സ പന സോ അരോഗോ, അച്ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ, താനി പുന പാകതികാനി കത്വാ രക്ഖിതും സക്കോതി. തസ്മാ സീലവാതി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസീലമേവ ഉദ്ദിസിത്വാ തം വിത്ഥാരേതും ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തിആദി വുത്തന്തി.

തത്ഥ പാതിമോക്ഖന്തി സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖം. സംവരണം സംവരോ, കായവാചാഹി അവീതിക്കമോ. പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോ പാതിമോക്ഖസംവരോ, തേന സംവുതോ പിഹിതകായവാചോതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ. ഇദമസ്സ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഹേട്ഠാ പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ, ഉപരി വിസേസാനുയോഗസ്സ ച ഉപകാരകധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി പാതിമോക്ഖസീലതോ അചവനധമ്മതാപരിദീപനം. സമാദായാതി സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി സിക്ഖായ സമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം.

അപരോ നയോ – കിലേസാനം ബലവഭാവതോ പാപകിരിയായ സുകരഭാവതോ പുഞ്ഞകിരിയായ ച ദുക്കരഭാവതോ ബഹുക്ഖത്തും അപായേസു പതനസീലോതി പാതീ, പുഥുജ്ജനോ. അനിച്ചതായ വാ ഭവാദീസു കമ്മവേഗക്ഖിത്തോ ഘടിയന്തം വിയ അനവട്ഠാനേന പരിബ്ഭമനതോ ഗമനസീലോതി പാതീ, മരണവസേന വാ തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ അത്തഭാവസ്സ പാതനസീലോതി പാതീ, സത്തസന്താനോ, ചിത്തമേവ വാ. തം പാതിനം സംസാരദുക്ഖതോ മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖോ. ചിത്തസ്സ ഹി വിമോക്ഖേന സത്തോ വിമുത്തോ. ‘‘ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൦൦) ‘‘അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൬) ച വുത്തം. അഥ വാ അവിജ്ജാദിനാ ഹേതുനാ സംസാരേ പതതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി പാതി. ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൨൪; ൫.൫൨൦) ഹി വുത്തം. തസ്സ പാതിനോ സത്തസ്സ തണ്ഹാദിസംകിലേസത്തയതോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖോ. ‘‘കണ്ഠേകാലോ’’തിആദീനം വിയസ്സ സമാസസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

അഥ വാ പാതേതി വിനിപാതേതി ദുക്ഖേതി പാതി, ചിത്തം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചിത്തേന നീയതി ലോകോ, ചിത്തേന പരികസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൧.൬൨). തസ്സ പാതിനോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖോ. പതതി വാ ഏതേന അപായദുക്ഖേ സംസാരദുക്ഖേ ചാതി പാതി, തണ്ഹാദിസംകിലേസോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം (സം. നി. ൧.൫൬-൫൭), തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ’’തി (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭) ച ആദി. തതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖോ. അഥ വാ പതതി ഏത്ഥാതി പാതി, ഛ അജ്ഝത്തികാനി ബാഹിരാനി ച ആയതനാനി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ, ഛസു കുബ്ബതി സന്ഥവ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൦). തതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖോ. അഥ വാ പാതോ വിനിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാതീ, സംസാരോ. തതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖോ. അഥ വാ സബ്ബലോകാധിപതിഭാവതോ ധമ്മിസ്സരോ ഭഗവാ പതീതി വുച്ചതി, മുച്ചതി ഏതേനാതി മോക്ഖോ, പതിനോ മോക്ഖോ തേന പഞ്ഞത്തത്താതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. സബ്ബഗുണാനം വാ മൂലഭാവതോ ഉത്തമട്ഠേന പതി ച സോ യഥാവുത്തട്ഠേന മോക്ഖോ ചാതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖന്തി മുഖമേതം പമുഖമേത’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൫) വിത്ഥാരോ.

അഥ വാ പഇതി പകാരേ, അതീതി അച്ചന്തത്ഥേ നിപാതോ. തസ്മാ പകാരേഹി അച്ചന്തം മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖോ. ഇദഞ്ഹി സീലം സയം തദങ്ഗവസേന, സമാധിസഹിതം പഞ്ഞാസഹിതഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന ച അച്ചന്തം മോക്ഖേതി മോചേതീതി പാതിമോക്ഖം. പതി പതി മോക്ഖോതി വാ പതിമോക്ഖോ, തമ്ഹാ തമ്ഹാ വീതിക്കമിതബ്ബദോസതോ പതി പച്ചേകം മോക്ഖോതി അത്ഥോ. പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖോ. മോക്ഖോതി വാ നിബ്ബാനം, തസ്സ മോക്ഖസ്സ പടിബിമ്ബഭൂതന്തി പതിമോക്ഖം. പാതിമോക്ഖസീലസംവരോ ഹി സൂരിയസ്സ അരുണുഗ്ഗമനം വിയ നിബ്ബാനസ്സ ഉദയഭൂതോ തപ്പടിഭാഗോ വിയ ഹോതി യഥാരഹം കിലേസനിബ്ബാപനതോതി പതിമോക്ഖം, പതിമോക്ഖം ഏവ പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ മോക്ഖം പതി വത്തതി മോക്ഖാഭിമുഖന്തി പതിമോക്ഖം, പതിമോക്ഖമേവ പാതിമോക്ഖന്തി ഏവം താവേത്ഥ പാതിമോക്ഖസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സംവരതി പിദഹതി ഏതേനാതി സംവരോ, പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോതി പാതിമോക്ഖസംവരോ. അത്ഥതോ പന തതോ തതോ വീതിക്കമിതബ്ബതോ വിരതിയോ ചേതനാ വാ, തേന പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ സമന്നാഗതോ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം വിഭങ്ഗേ –

‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧).

വിഹരതീതി ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി, ഇരിയതി, വത്തതി. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി വേളുദാനാദിമിച്ഛാജീവസ്സ കായപാഗബ്ഭിയാദീനഞ്ച അകരണേന, സബ്ബസോ അനാചാരം വജ്ജേത്വാ ‘‘കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ’’തി ഏവം വുത്തഭിക്ഖുസാരുപ്പആചാരസമ്പത്തിയാ വേസിയാദിഅഗോചരം വജ്ജേത്വാ പിണ്ഡപാതാദിഅത്ഥം ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനസങ്ഖാതഗോചരേന ച സമ്പന്നത്താ ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ. അപിച യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ സബ്രഹ്മചാരീസു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഓക്ഖിത്തചക്ഖു ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയാനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആഭിസമാചാരികേസു സക്കച്ചകാരീ ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോ വിഹരതി, അയം വുച്ചതി ആചാരസമ്പന്നോ.

ഗോചരോ പന – ഉപനിസ്സയഗോചരോ, ആരക്ഖഗോചരോ, ഉപനിബന്ധഗോചരോതി തിവിധോ. തത്ഥ ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ വുത്തലക്ഖണോ കല്യാണമിത്തോ യം നിസ്സായ അസുതം സുണാതി, സുതം പരിയോദപേതി, കങ്ഖം വിതരതി, ദിട്ഠിം ഉജുകം കരോതി, ചിത്തം പസാദേതി, യസ്സ ച അനുസിക്ഖന്തോ സദ്ധായ വഡ്ഢതി, സീലേന, സുതേന, ചാഗേന, പഞ്ഞായ വഡ്ഢതി, അയം ഉപനിസ്സയഗോചരോ. യോ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു യുഗമത്തദസ്സാവീ സംവുതോ ഗച്ഛതി, ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, ന അസ്സം, ന രഥം, ന പത്തിം, ന ഇത്ഥിം, ന പുരിസം ഓലോകേന്തോ, ന ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ, ന അധോ ഓലോകേന്തോ, ന ദിസാവിദിസാ പേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി, അയം ആരക്ഖഗോചരോ. ഉപനിബന്ധഗോചരോ പന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, യത്ഥ ഭിക്ഖു അത്തനോ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ? യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨).

ഇതി യഥാവുത്തായ ആചാരസമ്പത്തിയാ ഇമായ ച ഗോചരസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതത്താ ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ.

അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി അപ്പമത്തകേസു അണുപ്പമാണേസു അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയഅകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സനസീലോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു പരമാണുമത്തം വജ്ജം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതരാജസദിസം കത്വാ പസ്സതി, യോപി ഭിക്ഖു സബ്ബലഹുകം ദുബ്ഭാസിതമത്തം പാരാജികസദിസം കത്വാ പസ്സതി, അയം അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ നാമ. സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി യം കിഞ്ചി സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖിതബ്ബം, തം സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അനവസേസം സമാദിയിത്വാ സിക്ഖതി വത്തതി, പൂരേതീതി അത്ഥോ. ഇതി കല്യാണസീലോതി ഇമിനാ പകാരേന കല്യാണസീലോ സമാനോ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന ഹി നിദ്ദിട്ഠം സീലം ‘‘ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണസീലോ ഹോതീ’’തി വുത്തപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേനേവ നിഗമേത്വാ ‘‘കല്യാണധമ്മോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തധമ്മേ നിദ്ദിസിതുകാമേന ‘‘തേസം ധമ്മാനം ഇദം സീലം അധിട്ഠാന’’ന്തി ദസ്സേതും പുന ‘‘ഇതി കല്യാണസീലോ’’തി വുത്തം. സത്തന്നം ബോധിപക്ഖിയാനന്തിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. പുന കല്യാണസീലോതിആദി നിഗമനം.

ഗാഥാസു ദുക്കടന്തി ദുട്ഠു കതം, ദുച്ചരിതന്തി അത്ഥോ. ഹിരിമനന്തി ഹിരിമന്തം ഹിരിസമ്പന്നം, സബ്ബസോ പാപപവത്തിയാ ജിഗുച്ഛനസഭാവന്തി അത്ഥോ. ഹിരിമനന്തി വാ ഹിരിസഹിതചിത്തം. ഹിരിഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഹിരോത്തപ്പഗ്ഗഹണേന ച സബ്ബസോ ദുച്ചരിതാഭാവസ്സ ഹേതും ദസ്സേന്തോ കല്യാണസീലതം ഹേതുതോ വിഭാവേതി. സമ്ബോധീതി അരിയഞാണം, തം ഗച്ഛന്തി ഭജന്തീതി സമ്ബോധിഗാമിനോ, ബോധിപക്ഖികാതി അത്ഥോ. അനുസ്സദന്തി രാഗുസ്സദാദിരഹിതം. ‘‘തഥാവിധ’’ന്തിപി പഠന്തി. ‘‘ബോധിപക്ഖികാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ’’തി യഥാ യഥാ പുബ്ബേ വുത്തം, തഥാവിധം താദിസന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ, വട്ടദുക്ഖഹേതുനോ വാ. ഇധേവ ഖയമത്തനോതി ആസവക്ഖയാധിഗമേന അത്തനോ വട്ടദുക്ഖഹേതുനോ സമുദയപക്ഖിയസ്സ കിലേസഗണസ്സ ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഖയം അനുപ്പാദം പജാനാതി, വട്ടദുക്ഖസ്സേവ വാ ഇധേവ ചരിമകചിത്തനിരോധേന ഖയം ഖീണഭാവം പജാനാതി. തേഹി ധമ്മേഹി സമ്പന്നന്തി തേഹി യഥാവുത്തസീലാദിധമ്മേഹി സമന്നാഗതം. അസിതന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയാനം പഹീനത്താ അസിതം, കത്ഥചി അനിസ്സിതം. സബ്ബലോകസ്സാതി സബ്ബസ്മിം സത്തലോകേ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദാനസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. നവമേ ദാനന്തി ദാതബ്ബം, സവത്ഥുകാ വാ ചേതനാ ദാനം, സമ്പത്തിപരിച്ചാഗസ്സേതം അധിവചനം. ആമിസദാനന്തി ചത്താരോ പച്ചയാ ദേയ്യഭാവവസേന ആമിസദാനം നാമ. തേ ഹി തണ്ഹാദീഹി ആമസിതബ്ബതോ ആമിസന്തി വുച്ചന്തി. തേസം വാ പരിച്ചാഗചേതനാ ആമിസദാനം. ധമ്മദാനന്തി ഇധേകച്ചോ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ; ഇമേ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, ഇമേ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’’തി കുസലാകുസലകമ്മപഥേ വിഭജന്തോ കമ്മകമ്മവിപാകേ ഇധലോകപരലോകേ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ വിയ പാകടം കരോന്തോ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി നിവത്താപേന്തോ, കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാപേന്തോ, ധമ്മം ദേസേതി, ഇദം ധമ്മദാനം. യോ പന ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ, ഇമേ പരിഞ്ഞേയ്യാ, ഇമേ പഹാതബ്ബാ, ഇമേ സച്ഛികാതബ്ബാ, ഇമേ ഭാവേതബ്ബാ’’തി സച്ചാനി വിഭാവേന്തോ അമതാധിഗമായ പടിപത്തിധമ്മം ദേസേതി, ഇദം സിഖാപ്പത്തം ധമ്മദാനം നാമ. ഏതദഗ്ഗന്തി ഏതം അഗ്ഗം. യദിദന്തി യം ഇദം ധമ്മദാനം വുത്തം, ഏതം ഇമേസു ദ്വീസു ദാനേസു അഗ്ഗം സേട്ഠം ഉത്തമം. വിവട്ടഗാമിധമ്മദാനഞ്ഹി നിസ്സായ സബ്ബാനത്ഥതോ പരിമുച്ചതി, സകലം വട്ടദുക്ഖം അതിക്കമതി. ലോകിയം പന ധമ്മദാനം സബ്ബേസം ദാനാനം നിദാനം സബ്ബസമ്പത്തീനം മൂലം. തേനാഹ –

‘‘സബ്ബദാനം ധമ്മദാനം ജിനാതി, സബ്ബരസം ധമ്മരസോ ജിനാതി;

സബ്ബരതിം ധമ്മരതീ ജിനാതി, തണ്ഹക്ഖയോ സബ്ബദുക്ഖം ജിനാതീ’’തി. (ധ. പ. ൩൫൪) –

അഭയദാനമേത്ഥ ധമ്മദാനേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സാധാരണഭോഗിതാധിപ്പായേന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ചതുപച്ചയതോ സയമേവ അഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം സംവിഭജനം ആമിസസംവിഭാഗോ. സാധാരണഭോഗിതാധിപ്പായേനേവ അത്തനാ വിദിതസ്സ അധിഗതസ്സ ധമ്മസ്സ അപ്പോസ്സുക്കോ അഹുത്വാ പരേസം ഉപദേസോ ധമ്മസംവിഭാഗോ. ചതൂഹി പച്ചയേഹി ചതൂഹി ച സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരേസം അനുഗ്ഗണ്ഹനം അനുകമ്പനം ആമിസാനുഗ്ഗഹോ. വുത്തനയേനേവ ധമ്മേന പരേസം അനുഗ്ഗണ്ഹനം അനുകമ്പനം ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഗാഥാസു യമാഹു ദാനം പരമന്തി യം ദാനം ചിത്തഖേത്തദേയ്യധമ്മാനം ഉളാരഭാവേന പരമം ഉത്തമം, ഭോഗസമ്പത്തിആദീനം വാ പൂരണതോ ഫലനതോ, പരസ്സ വാ ലോഭമച്ഛരിയാദികസ്സ പടിപക്ഖസ്സ മദ്ദനതോ ഹിംസനതോ ‘‘പരമ’’ന്തി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ആഹു. അനുത്തരന്തി യം ദാനം ചേതനാദിസമ്പത്തിയാ സാതിസയപവത്തിയാ അഗ്ഗഭാവേന അഗ്ഗവിപാകത്താ ച ഉത്തരരഹിതം അനുത്തരഭാവസാധനം ചാതി ആഹു. യം സംവിഭാഗന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘പരമം അനുത്തര’’ന്തി പദദ്വയം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അവണ്ണയീതി കിത്തയി, ‘‘ഭോജനം, ഭിക്ഖവേ, ദദമാനോ ദായകോ പടിഗ്ഗാഹകാനം പഞ്ച ഠാനാനി ദേതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൫.൩൭), ‘‘ഏവം ചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ജാനേയ്യും ദാനസംവിഭാഗസ്സ വിപാക’’ന്തിആദിനാ (ഇതിവു. ൨൬) ച പസംസയി. യഥാ പന ദാനം സംവിഭാഗോ ച പരമം അനുത്തരഞ്ച ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഗ്ഗമ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഗ്ഗമ്ഹീതി സീലാദിഗുണവിസേസയോഗേന സേട്ഠേ അനുത്തരേ പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അരിയസങ്ഘേ ച. പസന്നചിത്തോതി കമ്മഫലസദ്ധായ രതനത്തയസദ്ധായ ച ചിത്തം പസാദേന്തോ ഓകപ്പേന്തോ. ചിത്തസമ്പത്തിയാ ഹി ഖേത്തസമ്പത്തിയാ ച പരിത്തേപി ദേയ്യധമ്മേ ദാനം മഹാനുഭാവം ഹോതി മഹാജുതികം മഹാവിപ്ഫാരം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നത്ഥി ചിത്തേ പസന്നമ്ഹി, അപ്പകാ നാമ ദക്ഖിണാ;

തഥാഗതേ വാ സമ്ബുദ്ധേ, അഥ വാ തസ്സ സാവകേ’’തി. (വി. വ. ൮൦൪; നേത്തി. ൯൫);

വിഞ്ഞൂതി സപ്പഞ്ഞോ. പജാനന്തി സമ്മദേവ ദാനഫലം ദാനാനിസംസം പജാനന്തോ. കോ ന യജേഥ കാലേതി യുത്തപ്പത്തകാലേ കോ നാമ ദാനം ന ദദേയ്യ? സദ്ധാ, ദേയ്യധമ്മോ, പടിഗ്ഗാഹകാതി ഇമേസം തിണ്ണം സമ്മുഖിഭൂതകാലേയേവ ഹി ദാനം സമ്ഭവതി, ന അഞ്ഞഥാ, പടിഗ്ഗാഹകാനം വാ ദാതും യുത്തകാലേ.

ഏവം പഠമഗാഥായ ആമിസദാനസംവിഭാഗാനുഗ്ഗഹേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ധമ്മദാനസംവിഭാഗാനുഗ്ഗഹേ ദസ്സേതും ‘‘യേ ചേവ ഭാസന്തീ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഉഭയന്തി ‘‘ഭാസന്തി സുണന്തീ’’തി വുത്താ ദേസകാ പടിഗ്ഗാഹകാതി ഉഭയം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യേ സുഗതസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സദ്ധമ്മേ പസന്നചിത്താ വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ ദേസേന്തി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ച, തേസം ദേസകപടിഗ്ഗാഹകാനം സോ ധമ്മദാനധമ്മസംവിഭാഗധമ്മാനുഗ്ഗഹസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. പരമത്ഥസാധനതോ പരമോ. തണ്ഹാസംകിലേസാദിസബ്ബസംകിലേസമലവിസോധനേന വിസുജ്ഝതി. കീദിസാനം? യേ അപ്പമത്താ സുഗതസ്സ സാസനേ. യേ ച –

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩) –

സങ്ഖേപതോ ഏവം പകാസിതേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഓവാദേ അനുസിട്ഠിയം അപ്പമത്താ അധിസീലസിക്ഖാദയോ സക്കച്ചം സമ്പാദേന്തി. തേസം വിസുജ്ഝതി, അരഹത്തഫലവിസുദ്ധിയാ അതിവിയ വോദായതീതി.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. തേവിജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. ദസമേ ധമ്മേനാതി ഞായേന, സമ്മാപടിപത്തിസങ്ഖാതേന ഹേതുനാ കാരണേന. യായ ഹി പടിപദായ തേവിജ്ജോ ഹോതി, സാ പടിപദാ ഇധ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബാ. കാ പന സാ പടിപദാതി? ചരണസമ്പദാ ച വിജ്ജാസമ്പദാ ച. തേവിജ്ജന്തി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണാദീഹി തീഹി വിജ്ജാഹി സമന്നാഗതം. ബ്രാഹ്മണന്തി ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണം. പഞ്ഞാപേമീതി ‘‘ബ്രാഹ്മണോ’’തി ജാനാപേമി പതിട്ഠപേമി. നാഞ്ഞം ലപിതലാപനമത്തേനാതി അഞ്ഞം ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണം അട്ഠകാദീഹി ലപിതമത്തവിപ്പലപനമത്തേന ബ്രാഹ്മണം ന പഞ്ഞാപേമീതി. അഥ വാ ലപിതലാപനമത്തേനാതി മന്താനം അജ്ഝേനഅജ്ഝാപനമത്തേന. ഉഭയഥാപി യം പന ബ്രാഹ്മണാ സാമവേദാദിവേദത്തയഅജ്ഝേനേന തേവിജ്ജം ബ്രാഹ്മണം വദന്തി, തം പടിക്ഖിപതി. ഭഗവതാ ഹി ‘‘പരമത്ഥതോ അതേവിജ്ജം ബ്രാഹ്മണംയേവ ചേതേ ഭോവാദിനോ അവിജ്ജാനിവുതാ ‘തേവിജ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ’തി വദന്തി, ഏവം പന തേവിജ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം തഥാ ബുജ്ഝനകാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ.

തത്ഥ യസ്മാ വിജ്ജാസമ്പന്നോ ചരണസമ്പന്നോയേവ ഹോതി ചരണസമ്പദായ വിനാ വിജ്ജാസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ, തസ്മാ ചരണസമ്പദം അന്തോഗധം കത്വാ വിജ്ജാസീസേനേവ ബ്രാഹ്മണം പഞ്ഞാപേതുകാമോ ‘‘ധമ്മേനാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേവിജ്ജം ബ്രാഹ്മണം പഞ്ഞാപേമീ’’തി ദേസനം സമുട്ഠാപേത്വാ ‘‘കഥഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേന തേവിജ്ജം ബ്രാഹ്മണം പഞ്ഞാപേമീ’’തി കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛം കത്വാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വിജ്ജത്തയം വിഭജന്തോ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം, അനേകേഹി വാ പകാരേഹി പവത്തിതം, സംവണ്ണിതന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേനിവാസന്തി സമനന്തരാതീതഭവം ആദിം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനം. നിവുത്ഥന്തി അജ്ഝാവുത്ഥം അനുഭൂതം, അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധം, നിവുത്ഥധമ്മം വാ നിവുത്ഥം, ഗോചരനിവാസേന നിവുത്ഥം, അത്തനോ വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതം പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതമ്പി വാ ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസു. അനുസ്സരതീതി ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ’’തി ഏവം ജാതിപടിപാടിവസേന അനുഗന്ത്വാ സരതി, അനുദേവ വാ സരതി, ചിത്തേ അഭിനിന്നാമിതേ പരികമ്മസമനന്തരം സരതി.

സേയ്യഥിദന്തി ആരദ്ധപ്പകാരദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. തേനേവ യ്വായം പുബ്ബേനിവാസോ ആരദ്ധോ ഹോതി, തസ്സ പകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകമ്പി ജാതി’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകമ്പി ജാതിന്തി ഏകമ്പി പടിസന്ധിമൂലകം ചുതിപരിയോസാനം ഏകഭവപരിയാപന്നം ഖന്ധസന്താനം. ഏസ നയോ ദ്വേപി ജാതിയോതിആദീസു. അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേതിആദീസു പന പരിഹായമാനോ കപ്പോ സംവട്ടകപ്പോ, വഡ്ഢമാനോ വിവട്ടകപ്പോ. തത്ഥ സംവട്ടേന സംവട്ടട്ഠായീ ഗഹിതോ ഹോതി തമ്മൂലകത്താ, വിവട്ടേന ച വിവട്ടട്ഠായീ. ഏവഞ്ഹി സതി യാനി താനി ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവട്ടോ, സംവട്ടട്ഠായീ, വിവട്ടോ, വിവട്ടട്ഠായീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൫൬) വുത്താനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി, താനി പരിഗ്ഗഹിതാനി ഹോന്തി.

തത്ഥ തയോ സംവട്ടാ – തേജോസംവട്ടോ, ആപോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി. തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ – ആഭസ്സരാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാതി. യദാ കപ്പോ തേജേന സംവട്ടതി, ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി. യദാ ഉദകേന സംവട്ടതി, സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വാതേന സംവട്ടതി, വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ വാതേന വിദ്ധംസിയതി. വിത്ഥാരതോ പന കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം ഏകതോ വിനസ്സതി. ഇതി ഏവരൂപോ അയം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തോ ഭിക്ഖു അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ അനുസ്സരതി. കഥം? അമുത്രാസിന്തിആദിനാ നയേന.

തത്ഥ അമുത്രാസിന്തി അമുമ്ഹി സംവട്ടകപ്പേ അമുമ്ഹി ഭവേ വാ യോനിയാ വാ ഗതിയാ വാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ വാ സത്താവാസേ വാ സത്തനികായേ വാ അഹമഹോസിം. ഏവംനാമോതി തിസ്സോ വാ ഫുസ്സോ വാ. ഏവംഗോത്തോതി ഗോതമോ വാ കസ്സപോ വാ. ഏവംവണ്ണോതി ഓദാതോ വാ സാമോ വാ. ഏവമാഹാരോതി സാലിമംസോദനാഹാരോ വാ പവത്തഫലഭോജനോ വാ. ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീതി അനേകപ്പകാരാനം കായികചേതസികാനം സാമിസനിരാമിസാദിപ്പഭേദാനം വാ സുഖദുക്ഖാനം പടിസംവേദീ. ഏവമായുപരിയന്തോതി ഏവം വസ്സസതപരിമാണായുപരിയന്തോ വാ ചതുരാസീതികപ്പസതസഹസ്സപരിമാണായുപരിയന്തോ വാ. സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിന്തി സോഹം തതോ ഭവതോ യോനിതോ ഗതിതോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിതോ സത്താവാസതോ സത്തനികായതോ വാ ചുതോ പുന അമുകസ്മിം നാമ ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ ഉദപാദിം. തത്രാപാസിന്തി അഥ തത്രപി ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ പുന അഹോസിം. ഏവംനാമോതിആദി വുത്തനയമേവ.

അഥ വാ യസ്മാ ‘‘അമുത്രാസി’’ന്തി ഇദം അനുപുബ്ബേന ആരോഹന്തസ്സ അത്തനോ അഭിനീഹാരാനുരൂപം യഥാബലം സരണം, ‘‘സോ തതോ ചുതോ’’തി പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണം, തസ്മാ ‘‘ഇധൂപപന്നോ’’തി ഇമിസ്സാ ഇധൂപപത്തിയാ അനന്തരം ‘‘അമുത്ര ഉദപാദി’’ന്തി വുത്തം. തത്രാപാസിന്തി തത്രപി ഭവേ…പേ… സത്തനികായേ വാ ആസിം. ഏവംനാമോതി ദത്തോ വാ മിത്തോ വാ, ഏവംഗോത്തോതി വാസേട്ഠോ വാ കസ്സപോ വാ. ഏവംവണ്ണോതി കാളോ വാ ഓദാതോ വാ. ഏവമാഹാരോതി സുധാഹാരോ വാ സാലിഓദനാദിആഹാരോ വാ. ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീതി ദിബ്ബസുഖപ്പടിസംവേദീ വാ മാനുസസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ വാ. ഏവമായുപരിയന്തോതി ഏവം തംതംപരമായുപരിയന്തോ. സോ തതോ ചുതോതി സോഹം തതോ ഭവാദിതോ ചുതോ. ഇധൂപപന്നോതി ഇധ ഇമസ്മിം ചരിമഭവേ മനുസ്സോ ഹുത്വാ ഉപപന്നോ നിബ്ബത്തോ.

ഇതീതി ഏവം. സാകാരം സഉദ്ദേസന്തി നാമഗോത്താദിവസേന സഉദ്ദേസം, വണ്ണാദിവസേന സാകാരം. നാമഗോത്തേന ഹി സത്താ ‘‘തിസ്സോ ഗോതമോ’’തി ഉദ്ദിസീയന്തി, വണ്ണാദീഹി ‘‘സാമോ ഓദാതോ’’തി നാനത്തതോ പഞ്ഞായന്തി. തസ്മാ നാമഗോത്തം ഉദ്ദേസോ, ഇതരേ ആകാരാ. അയമസ്സ പഠമാ വിജ്ജാ അധിഗതാതി അയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ പഠമം അധിഗമവസേന പഠമാ, വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ അധിഗതാ സച്ഛികതാ ഹോതി. കിം പനായം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസം. അവിജ്ജാതി തസ്സേവ പുബ്ബേനിവാസസ്സ അവിദിതകരണട്ഠേന തസ്സ പടിച്ഛാദകമോഹോ വുച്ചതി. തമോതി സ്വേവ മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോതി വുച്ചതി. ആലോകോതി സാ ഏവ വിജ്ജാ ഓഭാസകരണട്ഠേന ആലോകോ. ഏത്ഥ ച വിജ്ജാ അധിഗതാതി അയം അത്ഥോ, സേസം പസംസാവചനം. യോജനാ പനേത്ഥ – അയം ഖോ തേന ഭിക്ഖുനാ വിജ്ജാ അധിഗതാ, തസ്സ അധിഗതവിജ്ജസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

യഥാ തന്തി ഏത്ഥ യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ, തന്തി നിപാതമത്തം. സതിയാ അവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തസ്സ. വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ. കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പഹിതത്തസ്സ പേസിതചിത്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിജ്ജാ വിഹഞ്ഞേയ്യ, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തമോ വിഹഞ്ഞേയ്യ, ആലോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ; ഏവമേവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ, തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ പധാനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപമേവ ഫലം ലഭിത്വാ വിഹരതീതി.

ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. വിസുദ്ധേനാതി ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുഭാവതോ വിസുദ്ധം. യോ ഹി ചുതിമത്തമേവ പസ്സതി ന ഉപപാതം, സോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ ഉപപാതമത്തമേവ പസ്സതി ന ചുതിം, സോ നവസത്തപാതുഭാവദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ പന തദുഭയം പസ്സതി, സോ യസ്മാ ദുവിധമ്പി തം ദിട്ഠിഗതം അതിവത്തതി, തസ്മാസ്സ തം ദസ്സനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതു ഹോതി, തദുഭയമ്പായം ബുദ്ധപുത്തോ പസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുഭാവതോ വിസുദ്ധ’’ന്തി. ഏകാദസഉപക്കിലേസവിരഹതോ വാ വിസുദ്ധം. യഥാഹ ‘‘വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി – ഇതി വിദിത്വാ വിചികിച്ഛം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹിം, അമനസികാരോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം, ഛമ്ഭിതത്തം, ഉപ്പില്ലം, ദുട്ഠുല്ലം, അച്ചാരദ്ധവീരിയം, അതിലീനവീരിയം, അഭിജപ്പാ, നാനത്തസഞ്ഞാ, അതിനിജ്ഝായിതത്തം രൂപാനം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൨) ഏവം വുത്തേഹി ഏകാദസഹി ഉപക്കിലേസേഹി അനുപക്കിലിട്ഠത്താ വിസുദ്ധം. മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ രൂപദസ്സനേന അതിക്കന്തമാനുസകം, മംസചക്ഖും വാ അതിക്കന്തത്താ അതിക്കന്തമാനുസകം. തേന ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന. സത്തേ പസ്സതീതി മനുസ്സമംസചക്ഖുനാ വിയ സത്തേ പസ്സതി ദക്ഖതി ആലോകേതി.

ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേതി ഏത്ഥ ചുതിക്ഖണേ ഉപപത്തിക്ഖണേ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാപി ദട്ഠും ന സക്കാ. യേ പന ആസന്നചുതികാ ഇദാനി ചവിസ്സന്തി, തേ ചവമാനാ. യേ ച ഗഹിതപടിസന്ധികാ സമ്പതിനിബ്ബത്താ വാ, തേ ഉപപജ്ജമാനാതി അധിപ്പേതാ. തേ ഏവരൂപേ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ച പസ്സതീതി ദസ്സേതി. ഹീനേതി മോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഹീനാനം ജാതികുലഭോഗാദീനം വസേന ഹീളിതേ പരിഭൂതേ. പണീതേതി അമോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ തബ്ബിപരീതേ. സുവണ്ണേതി അദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഇട്ഠകന്തമനാപവണ്ണയുത്തേ. ദുബ്ബണ്ണേതി ദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ അനിട്ഠഅകന്താമനാപവണ്ണയുത്തേ. അഭിരൂപേ വിരൂപേതിപി അത്ഥോ. സുഗതേതി സുഗതിഗതേ, അലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ. ദുഗ്ഗതേതി ദുഗ്ഗതിഗതേ, ലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ. യഥാകമ്മൂപഗേതി യം യം കമ്മം ഉപചിതം, തേന തേന ഉപഗതേ. തത്ഥ പുരിമേഹി ‘‘ചവമാനേ’’തിആദീഹി ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചം വുത്തം, ഇമിനാ പന പദേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണകിച്ചം.

തസ്സ ച ഞാണസ്സ അയം ഉപ്പത്തിക്കമോ – ഇധ ഭിക്ഖു ഹേട്ഠാ നിരയാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നേരയികേ സത്തേ പസ്സതി മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭവമാനേ, ഇദം ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകിച്ചമേവ. സോ ച ഏവം മനസി കരോതി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇമേ സത്താ ഏതം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ’’തി, അഥസ്സ ‘‘ഇദം നാമ കത്വാ’’തി തംകമ്മാരമ്മണം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ഉപരി ദേവലോകാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നന്ദനവനമിസ്സകവനഫാരുസകവനാദീസു സത്തേ പസ്സതി ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ, ഇദമ്പി ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകിച്ചമേവ. സോ ഏവം മനസി കരോതി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇമേ സത്താ ഏതം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തീ’’തി? അഥസ്സ ‘‘ഇദം നാമ കത്വാ’’തി തംകമ്മാരമ്മണം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം യഥാകമ്മൂപഗഞാണം നാമ. ഇമസ്സ വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥി. യഥാ ചിമസ്സ, ഏവം അനാഗതംസഞാണസ്സപി. ദിബ്ബചക്ഖുപാദകാനേവ ഹി ഇമാനി ദിബ്ബചക്ഖുനാ സഹേവ ഇജ്ഝന്തി. കായദുച്ചരിതേനാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഇധ വിജ്ജാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

തതിയവാരേ വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി ചതുസച്ചപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏവം ഖോതിആദി നിഗമനം.