൩൩. ജടിലത്ഥേരവത്ഥു

യോധ തണ്ഹന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ജടിലത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബീ കഥാ – അതീതേ കിര ബാരാണസിയം ദ്വേ ഭാതരോ കുടുമ്ബികാ മഹന്തം ഉച്ഛുഖേത്തം കാരേസും. അഥേകദിവസം കനിട്ഠഭാതാ ഉച്ഛുഖേത്തം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏകം ജേട്ഠഭാതികസ്സ ദസ്സാമി, ഏകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി ദ്വേ ഉച്ഛുയട്ഠിയോ രസസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥായ ഛിന്നട്ഠാനേ ബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹി. തദാ കിര ഉച്ഛൂനം യന്തേന പീളനകിച്ചം നത്ഥി, അഗ്ഗേ വാ മൂലേ വാ ഛിന്ദിത്വാ ഉക്ഖിത്തകാലേ ധമ്മകരണതോ ഉദകം വിയ സയമേവ രസോ നിക്ഖമതി. തസ്സ പന ഖേത്തതോ ഉച്ഛുയട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ആഗമനകാലേ ഗന്ധമാദനേ പച്ചേകബുദ്ധോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അജ്ജ അനുഗ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഉപധാരേന്തോ തം അത്തനോ ഞാണജാലേ പവിട്ഠം ദിസ്വാ സങ്ഗഹം കാതും സമത്ഥഭാവഞ്ച ഞത്വാ പത്തചീവരം ആദായ ഇദ്ധിയാ ആഗന്ത്വാ തസ്സ പുരതോ അട്ഠാസി. സോ തം ദിസ്വാവ പസന്നചിത്തോ ഉത്തരസാടകം ഉച്ചതരേ ഭൂമിപദേസേ അത്ഥരിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇധ നിസീദഥാ’’തി പച്ചേകബുദ്ധം നിസീദാപേത്വാ ‘‘പത്തം ഉപനാമേഥാ’’തി ഉച്ഛുയട്ഠിയാ ബന്ധനട്ഠാനം മോചേത്വാ പത്തസ്സ ഉപരി അകാസി, രസോ ഓതരിത്വാ പത്തം പൂരേസി. പച്ചേകബുദ്ധേന തസ്മിം രസേ പീതേ ‘‘സാധുകം വത മേ അയ്യേന രസോ പീതോ. സചേ മേ ജേട്ഠഭാതികോ മൂലം ആഹരാപേസ്സതി, മൂലം ദസ്സാമി. സചേ പത്തിം ആഹരാപേസ്സതി, പത്തിം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പത്തം മേ ഉപനാമേഥാ’’തി ദുതിയമ്പി ഉച്ഛുയട്ഠിം മോചേത്വാ രസം അദാസി. ‘‘ഭാതാ മേ ഉച്ഛുഖേത്തതോ അഞ്ഞം ഉച്ഛും ആഹരിത്വാ ഖാദിസ്സതീ’’തി ഏത്തകമ്പി കിരസ്സ വഞ്ചനചിത്തം നാഹോസി. പച്ചേകബുദ്ധോ പന പഠമം ഉച്ഛുരസസ്സ പീതത്താ തം ഉച്ഛുരസം അഞ്ഞേഹിപി സദ്ധിം സംവിഭജിതുകാമോ ഹുത്വാ ഗഹേത്വാവ നിസീദി. സോ തസ്സ ആകാരം ഞത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യോ അയം മയാ ദിന്നോ അഗ്ഗരസോ, ഇമസ്സ നിസ്സന്ദേന ദേവമനുസ്സേസു സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ പരിയോസാനേ തുമ്ഹേഹി പത്തധമ്മമേവ പാപുണേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം പട്ഠപേസി. പച്ചേകബുദ്ധോപിസ്സ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി വത്വാ ‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹ’’ന്തി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി അനുമോദനം കത്വാ യഥാ സോ പസ്സതി, ഏവം അധിട്ഠഹിത്വാ ആകാസേന ഗന്ധമാദനം ഗന്ത്വാ പഞ്ചന്നം പച്ചേകബുദ്ധസതാനം തം രസം അദാസി.

സോ തം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ഭാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം ഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഉച്ഛുഖേത്തം ഓലോകേതും ഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം താദിസേന ഉച്ഛുഖേത്തം ഗതേന, നനു നാമ ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഉച്ഛുയട്ഠിയോ ആദായ ആഗന്തബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി ഭാതരാ വുത്തോ – ‘‘ആമ, ഭാതിക, ദ്വേ മേ ഉച്ഛുയട്ഠിയോ ഗഹിതാ, ഏകം പന പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ മമ ഉച്ഛുയട്ഠിതോ രസം ദത്വാ ‘മൂലം വാ പത്തിം വാ ദസ്സാമീ’തി തുമ്ഹാകമ്പി മേ ഉച്ഛുയട്ഠിതോ രസോ ദിന്നോ, കിം നു ഖോ തസ്സ മൂലം ഗണ്ഹിസ്സഥ, ഉദാഹു പത്തി’’ന്തി ആഹ. ‘‘കിം പന പച്ചേകബുദ്ധേന കത’’ന്തി? ‘‘മമ ഉച്ഛുയട്ഠിതോ രസം പിവിത്വാ തുമ്ഹാകം ഉച്ഛുയട്ഠിതോ രസം ആദായ ആകാസേന ഗന്ധമാദനം ഗന്ത്വാ പഞ്ചസതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം അദാസീ’’തി. സോ തസ്മിം കഥേന്തേയേവ നിരന്തരം പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ ഹുത്വാ ‘‘തേന മേ പച്ചേകബുദ്ധേന ദിട്ഠധമ്മസ്സേവ അധിഗമോ ഭവേയ്യാ’’തി പത്ഥനം അകാസി. ഏവം കനിട്ഠേന തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ പത്ഥിതാ, ജേട്ഠേന പന ഏകപദേനേവ അരഹത്തം പത്ഥിതന്തി ഇദം തേസം പുബ്ബകമ്മം.

തേ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപയിംസു. തേസം ദേവലോകേ ഠിതകാലേയേവ വിപസ്സീ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തേപി ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ബന്ധുമതിയാ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ ജേട്ഠോ ജേട്ഠോവ, കനിട്ഠോ കനിട്ഠോവ ഹുത്വാ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിംസു. തേസു ജേട്ഠസ്സ സേനോതി നാമം അകംസു, കനിട്ഠസ്സ അപരാജിതോതി. തേസു വയപ്പത്തകാലേ കുടുമ്ബം സണ്ഠാപേത്വാ വിഹരന്തേസു ‘‘ബുദ്ധരതനം ലോകേ ഉപ്പന്നം, ധമ്മരതനം, സങ്ഘരതനം, ദാനാനി ദേഥ, പുഞ്ഞാനി കരോഥ, അജ്ജ അട്ഠമീ, അജ്ജ ചാതുദ്ദസീ, അജ്ജ പന്നരസീ, ഉപോസഥം കരോഥ, ധമ്മം സുണാഥാ’’തി ധമ്മഘോസകസ്സ ബന്ധുമതീനഗരേ ഘോസനം സുത്വാ മഹാജനം പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സേനകുടുമ്ബികോ ‘‘കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സത്ഥു സന്തികം ധമ്മസ്സവനായാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹമ്പി ഗമിസ്സാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിംയേവ ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ നിസീദി.

സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹജാതോ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അത്ഥി പന തേ അപലോകേതബ്ബാ ഞാതകാ’’തി പുച്ഛി. അത്ഥി, ഭന്തേതി. തേന ഹി അപലോകേത്വാ ഏഹീതി. സോ കനിട്ഠസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘യം ഇമസ്മിം കുലേ സാപതേയ്യം, തം സബ്ബം തവ ഹോതൂ’’തി ആഹ. തുമ്ഹേ പന, സാമീതി. അഹം സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീതി. സാമി കിം വദേഥ, അഹം മാതരി മതായ മാതരം വിയ, പിതരി മതേ പിതരം വിയ തുമ്ഹേ അലത്ഥം, ഇദം കുലം മഹാഭോഗം, ഗേഹേ ഠിതേനേവ സക്കാ പുഞ്ഞാനി കാതും, മാ ഏവം കരിത്ഥാതി. മയാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മോ സുതോ, ന സക്കാ തം അഗാരമജ്ഝേ ഠിതേന പൂരേതും, പബ്ബജിസ്സാമേവാഹം, ത്വം നിവത്താഹീതി. ഏവം സോ കനിട്ഠം നിവത്താപേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. കനിട്ഠോപി ‘‘ഭാതു പബ്ബജിതസക്കാരം കരിസ്സാമീ’’തി സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ ഭാതരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അത്തനോ ഭവനിസ്സരണം കതം, അഹം പന പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി ബദ്ധോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതും ന സക്കോമി, മയ്ഹം ഗേഹേ ഠിതസ്സേവ അനുച്ഛവികം മഹന്തം പുഞ്ഞകമ്മം ആചിക്ഖഥാ’’തി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘സാധു സാധു, പണ്ഡിത, സത്ഥു ഗന്ധകുടിം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ നാനാദാരൂനി ആഹരാപേത്വാ ഥമ്ഭാദീനം അത്ഥായ തച്ഛാപേത്വാ ഏകം സുവണ്ണഖചിതം, ഏകം രജതഖചിതം, ഏകം മണിഖചിതന്തി സബ്ബാനി സത്തരതനഖചിതാനി കാരേത്വാ തേഹി ഗന്ധകുടിം കാരേത്വാ സത്തരതനഖചിതാഹേവ ഛദനിട്ഠകാഹി ഛാദാപേസി. ഗന്ധകുടിയാ കരണകാലേയേവ പന തം അത്തനാ സമാനനാമകോ അപരാജിതോയേവ നാമ ഭാഗിനേയ്യോ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അഹമ്പി കരിസ്സാമി, മയ്ഹമ്പി പത്തിം ദേഥ മാതുലാ’’തി ആഹ. ന ദേമി, താത, അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം കരിസ്സാമീതി. സോ ബഹുമ്പി യാചിത്വാ പത്തിം അലഭമാനോ ‘‘ഗന്ധകുടിയാ പുരതോ കുഞ്ജരസാലം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി സത്തരതനമയം കുഞ്ജരസാലം കാരേസി. സോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മേണ്ഡകസേട്ഠി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

ഗന്ധകുടിയം പന സത്തരതനമയാനി തീണി മഹാവാതപാനാനി അഹേസും. തേസം അഭിമുഖേ ഹേട്ഠാ സുധാപരികമ്മകതാ തിസ്സോ പോക്ഖരണിയോ കാരേത്വാ ചതുജ്ജാതികഗന്ധോദകസ്സ പൂരേത്വാ അപരാജിതോ, ഗഹപതി, പഞ്ചവണ്ണാനി കുസുമാനി രോപാപേസി തഥാഗതസ്സ അന്തോ നിസിന്നകാലേ വാതവേഗേന സമുട്ഠിതാഹി രേണുവട്ടീഹി സരീരസ്സ ഓകിരണത്ഥം. ഗന്ധകുടിഥൂപികായ കപല്ലം രത്തസുവണ്ണമയം അഹോസി, പവാളമയാ സിഖരാ, ഹേട്ഠാ മണിമയാ ഛദനിട്ഠകാ. ഇതി സാ നച്ചന്തോ വിയ മോരോ സോഭമാനാ അട്ഠാസി. സത്തസു പന രതനേസു കോട്ടേതബ്ബയുത്തകം കോട്ടേത്വാ ഇതരം സകലമേവ ഗഹേത്വാ ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ ഗന്ധകുടിം പരിക്ഖിപിത്വാ പരിവേണം പൂരേസി.

ഏവം ഗന്ധകുടിം നിട്ഠാപേത്വാ അപരാജിതോ, ഗഹപതി, ഭാതികത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, നിട്ഠിതാ ഗന്ധകുടി, പരിഭോഗമസ്സാ പച്ചാസീസാമി, പരിഭോഗേന കിര മഹന്തം പുഞ്ഞം ഹോതീ’’തി. സോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമിനാ കിര വോ കുടുമ്ബികേന ഗന്ധകുടി കാരിതാ, ഇദാനി പന പരിഭോഗം പച്ചാസീസതീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ ഗന്ധകുടിഅഭിമുഖം ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിം പരിക്ഖിപിത്വാ പരിക്ഖിത്തരതനരാസിം ഓലോകേന്തോ ദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠാസി. അഥ നം കുടുമ്ബികോ ‘‘പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തത്ഥേവ ഠത്വാ തതിയവാരേ തസ്സ ഭാതികത്ഥേരം ഓലോകേസി. സോ ഓലോകിതാകാരേനേവ ഞത്വാ കനിട്ഠഭാതരം ആഹ – ‘‘ഏഹി, താത, ‘മമേവ രക്ഖാ ഭവിസ്സതി, തുമ്ഹേ യഥാസുഖം വസഥാ’തി സത്ഥാരം വദേഹീ’’തി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ സത്ഥാരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യഥാ മനുസ്സാ രുക്ഖമൂലേ പവിസിത്വാ അനപേക്ഖാ പക്കമന്തി, യഥാ വാ നദിം തരിത്വാ ഉളുമ്പം അനപേക്ഖാ പരിച്ചജന്തി, ഏവം അനപേക്ഖാ ഹുത്വാ തുമ്ഹേ വസഥാ’’തി ആഹ. കിമത്ഥം പന സത്ഥാ അട്ഠാസി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാനം സന്തികം പുരേഭത്തമ്പി പച്ഛാഭത്തമ്പി ബഹൂ ആഗച്ഛന്തി, തേസു രതനാനി ആദായ പക്കമന്തേസു ന സക്കാ അമ്ഹേഹി വാരേതും, പരിവേണമ്ഹി ഏത്തകേ രതനേ വോകിണ്ണേ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ ഹരന്തേപി ന വാരേതീതി കുടുമ്ബികോ മയി ആഘാതം കത്വാ അപായൂപഗോ ഭവേയ്യാ’’തി ഇമിനാ കാരണേന അട്ഠാസി. തേന പന, ‘‘ഭന്തേ, മമേവ രക്ഖാ ഭവിസ്സതി, തുമ്ഹേ വസഥാ’’തി വുത്തേ പാവിസി.

കുടുമ്ബികോ സമന്താ രക്ഖം ഠപേത്വാ മനുസ്സേ ആഹ – ‘‘താതാ, ഉച്ഛങ്ഗേന വാ പച്ഛിപസിബ്ബകേഹി വാ ആദായ ഗച്ഛന്തേ വാരേയ്യാഥ, ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേ പന മാ വാരയിത്ഥാ’’തി. അന്തോനഗരേപി ആരോചാപേസി ‘‘മയാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ സത്ത രതനാനി ഓകിണ്ണാനി, സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ ഗച്ഛന്താ ദുഗ്ഗതമനുസ്സാ ഉഭോ ഹത്ഥേ പൂരേത്വാ ഗണ്ഹന്തു, സുഖിതാപി ഏകേന ഗണ്ഹന്തൂ’’തി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘സദ്ധാ താവ ധമ്മം സോതുകാമാ ഗമിസ്സന്തിയേവ, അസ്സദ്ധാപി പന ധനലോഭേന ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ദുക്ഖതോ മുച്ചിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ ജനസങ്ഗഹത്ഥായ ഏവം ആരോചാപേസി. മഹാജനോ തേന വുത്തനിയാമേനേവ രതനാനി ഗണ്ഹി. സകിം ഓകിണ്ണരതനേസു ഖീണേസു യാവതതിയം ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ ഓകിരാപേസിയേവ. സത്ഥു പന പാദമൂലേ തിപുസമത്തം അനഗ്ഘം മണിരതനം ഠപേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സത്ഥു സരീരതോ സുവണ്ണവണ്ണായ പഭായ സദ്ധിം മണിപഭം ഓലോകേന്താനം തിത്തി നാമ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഏവമകാസി. മഹാജനോപി അതിത്തോവ ഓലോകേസി.

അഥേകദിവസം ഏകോ മിച്ഛാദിട്ഠികബ്രാഹ്മണോ ‘‘സത്ഥു കിര പാദമൂലേ മഹഗ്ഘം മണിരതനം നിക്ഖിത്തം, ഹരിസ്സാമി ന’’ന്തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിതും ആഗതസ്സ മഹാജനസ്സ അന്തരേന പാവിസി. കുടുമ്ബികോ തസ്സ പവിസനാകാരേനേവ ‘‘മണിം ഗണ്ഹിതുകാമോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘അഹോ വത ന ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി ചിന്തേസി. സോപി സത്ഥാരം വന്ദന്തോ വിയ പാദമൂലേ ഹത്ഥം ഉപനാമേത്വാ മണിം ഗഹേത്വാ ഓവട്ടികായ കത്വാ പക്കാമി. കുടുമ്ബികോ തസ്മിം ചിത്തം പസാദേതും നാസക്ഖി. സോ ധമ്മകഥാവസാനേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയാ തിക്ഖത്തും ഗന്ധകുടിം പരിക്ഖിപിത്വാ ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ സത്ത രതനാനി ഓകിണ്ണാനി, താനി മേ ഗണ്ഹന്തേസു ആഘാതോ നാമ നാഹോസി, ചിത്തം ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പസീദിയേവ. അജ്ജ പന ‘അഹോ വതായം ബ്രാഹ്മണോ മണിം ന ഗണ്ഹേയ്യാ’തി ചിന്തേത്വാ തസ്മിം മണിം ആദായ ഗതേ ചിത്തം പസാദേതും നാസക്ഖി’’ന്തി. സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘നനു, ഉപാസക, അത്തനോ സന്തകം പരേഹി അനാഹരണീയം കാതും സക്കോസീ’’തി നയം അദാസി. സോ സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ മമ സന്തകം ദസികസുത്തമത്തമ്പി മം അഭിഭവിത്വാ അനേകസതാപി രാജാനോ വാ ചോരാ വാ ഗണ്ഹിതും സമത്ഥാ നാമ മാ ഹോന്തു, അഗ്ഗിനാപി മമ സന്തകം മാ ഡയ്ഹതു, ഉദകേനപി മാ വുയ്ഹതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം അകാസി. സോ ഗന്ധകുടിമഹം കരോന്തോ അട്ഠസട്ഠിയാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം അന്തോവിഹാരേയേവ നവ മാസേ മഹാദാനം ദത്വാ ദാനപരിയോസാനേ സബ്ബേസം തിചീവരം അദാസി. സങ്ഘനവകസ്സ ചീവരസാടകാ സഹസ്സഗ്ഘനകാ അഹേസും.

സോ ഏവം യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏത്തകം കാലം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ഏകസ്മിം സേട്ഠികുലേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അഡ്ഢമാസാധികേ നവ മാസേ മാതുകുച്ഛിയം വസി. ജാതദിവസേ പനസ്സ സകലനഗരേ സബ്ബാവുധാനി പജ്ജലിംസു, സബ്ബേസം കായരൂള്ഹാനി ആഭരണാനിപി പജ്ജലിതാനി വിയ ഓഭാസം മുഞ്ചിംസു, നഗരം ഏകപജ്ജോതം അഹോസി. സേട്ഠിപി പാതോവ രാജൂപട്ഠാനം അഗമാസി. അഥ നം രാജാ പുച്ഛി – ‘‘അജ്ജ സബ്ബാവുധാനി പജ്ജലിംസു, നഗരം ഏകപജ്ജോതം ജാതം, ജാനാസി നു ഖോ ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി? ‘‘ജാനാമി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം, സേട്ഠീ’’തി? ‘‘മമ ഗേഹേ തുമ്ഹാകം ദാസോ ജാതോ, തസ്സ പുഞ്ഞതേജേനേവം അഹോസീ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ ചോരോ ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘നത്ഥേതം, ദേവ, പുഞ്ഞവാ സത്തോ കതാഭിനീഹാരോ’’തി. ‘‘തേന ഹി നം സമ്മാ പോസേതും വട്ടതി, ഇദമസ്സ ഖീരമൂലം ഹോതൂ’’തി ദേവസികം സഹസ്സം പട്ഠപേസി. അഥസ്സ നാമഗഹണദിവസേ സകലനഗരസ്സ ഏകപജ്ജോതഭൂതത്താ ജോതികോത്വേവ നാമം കരിംസു.

അഥസ്സ വയപ്പത്തകാലേ ഗേഹകരണത്ഥായ ഭൂമിതലേ സോധിയമാനേ സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ‘‘കിം നു ഖോ ഇദ’’ന്തി ഉപധാരയമാനോ ‘‘ജോതികസ്സ ഗേഹട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഞത്വാ ‘‘നായം ഏതേഹി കതഗേഹേ വസിസ്സതി, മയാപേത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി വഡ്ഢകീവേസേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘കിം കരോഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ജോതികസ്സ ഗേഹട്ഠാനം ഗണ്ഹാമാ’’തി. ‘‘അപേഥ, നായം തുമ്ഹേഹി കതഗേഹേ വസിസ്സതീ’’തി വത്വാ സോളസകരീസമത്തം ഭൂമിപദേസം ഓലോകേസി, സോ താവദേവ കസിണമണ്ഡലം വിയ സമോ അഹോസി. പുന ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ സത്തരതനമയോ സത്തഭൂമികപാസാദോ ഉട്ഠഹതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓലോകേസി, താവദേവ തഥാരൂപോ പാസാദോ ഉട്ഠഹി. പുന ‘‘ഇമം പരിക്ഖിപിത്വാ സത്തരതനമയാ സത്ത പാകാരാ ഉട്ഠഹന്തൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓലോകേസി, തഥാരൂപാ പാകാരാ ഉട്ഠഹിംസു. അഥ ‘‘നേസം പരിയന്തേ കപ്പരുക്ഖാ ഉട്ഠഹന്തൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓലോകേസി, തഥാരൂപാ കപ്പരുക്ഖാ ഉട്ഠഹിംസു. ‘‘പാസാദസ്സ ചതൂസു കണ്ണേസു ചതസ്സോ നിധികുമ്ഭിയോ ഉട്ഠഹന്തൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓലോകേസി, സബ്ബം തഥേവ അഹോസി. നിധികുമ്ഭീസു പന ഏകാ യോജനികാ അഹോസി, ഏകാ തിഗാവുതികാ, ഏകാ അഡ്ഢയോജനികാ, ഏകാ ഗാവുതപ്പമാണാ. ബോധിസത്തസ്സ നിബ്ബത്തനിധികുമ്ഭീനം പന ഏകമുഖപ്പമാണം അഹോസി, ഹേട്ഠാ പഥവീപരിയന്താവ അഹേസും. ജോതികസ്സ നിബ്ബത്തനിധികുമ്ഭീനം മുഖപരിമാണം ന കഥിതം, സബ്ബാ മുഖഛിന്നതാലഫലം വിയ പരിപുണ്ണാവ ഉട്ഠഹിംസു. പാസാദസ്സ ചതൂസു കണ്ണേസു തരുണതാലക്ഖന്ധപ്പമാണാ ചതസ്സോ സുവണ്ണമയാ ഉച്ഛുയട്ഠിയോ നിബ്ബത്തിംസു. താസം മണിമയാനി പത്താനി, സോവണ്ണമയാനി ഖന്ധാനി അഹേസും. പുബ്ബകമ്മസ്സ ദസ്സനത്ഥം കിരേതാനി, നിബ്ബത്തിംസു.

സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു സത്ത യക്ഖാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു. പഠമേ ദ്വാരകോട്ഠകേ യമകോളീ നാമ യക്ഖോ അത്തനോ പരിവാരേന യക്ഖസഹസ്സേന സദ്ധിം ആരക്ഖം ഗണ്ഹി, ദുതിയേ ഉപ്പലോ നാമ അത്തനോ പരിവാരയക്ഖാനം ദ്വീഹി സഹസ്സേഹി സദ്ധിം, തതിയേ വജിരോ നാമ തീഹി സഹസ്സേഹി സദ്ധിം, ചതുത്ഥേ വജിരബാഹു നാമ ചതൂഹി സഹസ്സേഹി സദ്ധിം, പഞ്ചമേ കസകന്ദോ നാമ പഞ്ചഹി സഹസ്സേഹി സദ്ധിം, ഛട്ഠേ കടത്ഥോ നാമ ഛഹി സഹസ്സേഹി സദ്ധിം, സത്തമേ ദിസാമുഖോ നാമ സത്തഹി സഹസ്സേഹി സദ്ധിം ആരക്ഖം ഗണ്ഹി. ഏവം പാസാദസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച ഗാള്ഹരക്ഖാ അഹോസി. ‘‘ജോതികസ്സ കിര സത്തരതനമയോ സത്തഭൂമികപാസാദോ ഉട്ഠിതോ, സത്ത പാകാരാ സത്തദ്വാരകോട്ഠകാ ചതസ്സോ നിധികുമ്ഭിയോ ഉട്ഠിതാ’’തി സുത്വാ ബിമ്ബിസാരോ രാജാ സേട്ഠിച്ഛത്തം പഹിണി. സോ ജോതികസേട്ഠി നാമ അഹോസി.

തേന പന സദ്ധിം കതപുഞ്ഞകമ്മാ ഇത്ഥീ ഉത്തരകുരൂസു നിബ്ബത്തി. അഥ നം ദേവതാ തതോ ആനേത്വാ സിരിഗബ്ഭേ നിസീദാപേസും. സാ ആഗച്ഛമാനാ ഏകം തണ്ഡുലനാളിം തയോ ച ജോതിപാസാണേ ഗണ്ഹി. തേസം യാവജീവം തായേവ തണ്ഡുലനാളിയാ ഭത്തം അഹോസി. സചേ കിര തേ സകടസതമ്പി തണ്ഡുലാനം പൂരേതുകാമാ ഹോന്തി, സാ തണ്ഡുലനാളി നാളിയേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഭത്തപചനകാലേ തണ്ഡുലേ ഉക്ഖലിയം പക്ഖിപിത്വാ തേസം പാസാണാനം ഉപരി ഠപേതി, പാസാണാ താവദേവ പജ്ജലിത്വാ ഭത്തേ പക്കമത്തേ നിബ്ബായന്തി. തേനേവ സഞ്ഞാണേന ഭത്തസ്സ പക്കഭാവം ജാനന്തി. സൂപേയ്യാദിപചനകാലേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം തേസം ജോതിപാസാണേഹി ആഹാരോ പച്ചതി. മണിആലോകേന ച വസന്തി, അഗ്ഗിസ്സ വാ ദീപസ്സ വാ ഓഭാസം നേവ ജാനിംസു. ‘‘ജോതികസ്സ കിര ഏവരൂപാ സമ്പത്തീ’’തി സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ അഹോസി. മഹാജനോ യാനാദീനി യോജേത്വാ ദസ്സനത്ഥായ ആഗച്ഛതി. ജോതികസേട്ഠി ആഗതാഗതാനം ഉത്തരകുരുതണ്ഡുലാനം ഭത്തം പചാപേത്വാ ദാപേസി. ‘‘കപ്പരുക്ഖേഹി വത്ഥാനി ഗണ്ഹന്തു, ആഭരണാനി ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആണാപേസി. ‘‘ഗാവുതികനിധികുമ്ഭിയാ മുഖം വിവരാപേത്വാ യാപനമത്തം ധനം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആണാപേസി. സകലജമ്ബുദീപവാസികേസു ധനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേസു നിധികുമ്ഭിയാ അങ്ഗുലിമത്തമ്പി ഊനം നാഹോസി. ഗന്ധകുടിപരിവേണേ വാലുകം കത്വാ ഓകിണ്ണരതനാനം കിരസ്സ ഏസോ നിസ്സന്ദോ.

ഏവം മഹാജനേ വത്ഥാഭരണാനി ചേവ ധനഞ്ച യദിച്ഛകം ആദായ ഗച്ഛന്തേ ബിമ്ബിസാരോ തസ്സ പാസാദം ദട്ഠുകാമോപി മഹാജനേ ആഗച്ഛന്തേ ഓകാസം നാലത്ഥ. അപരഭാഗേ യദിച്ഛകം ആദായ ഗതത്താ മനുസ്സേസു മന്ദീഭൂതേസു രാജാ ജോതികസ്സ പിതരം ആഹ – ‘‘തവ പുത്തസ്സ പാസാദം ദട്ഠുകാമമ്ഹാ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി വത്വാ ഗന്ത്വാ പുത്തസ്സ കഥേസി – ‘‘താത, രാജാ തേ പാസാദം ദട്ഠുകാമോ’’തി. ‘‘സാധു, താത, ആഗച്ഛതൂ’’തി. രാജാ മഹന്തേന പരിവാരേന തത്ഥ അഗമാസി. പഠമദ്വാരകോട്ഠകേ സമ്മജ്ജിത്വാ കചവരഛഡ്ഡികാ ദാസീ രഞ്ഞോ ഹത്ഥം അദാസി, രാജാ ‘‘സേട്ഠിജായാ’’തി സഞ്ഞായ ലജ്ജമാനോ തസ്സാ ബാഹായ ഹത്ഥം ന ഠപേസി. ഏവം സേസദ്വാരകോട്ഠകേസുപി ദാസിയോ ‘‘സേട്ഠിഭരിയായോ’’തി മഞ്ഞമാനോ താസം ബാഹായ ഹത്ഥം ന ഠപേസി. ജോതികോ ആഗന്ത്വാ രാജാനം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പച്ഛതോ ഹുത്വാ ‘‘പുരതോ യാഥ, ദേവാ’’തി ആഹ. രഞ്ഞോ മണിപഥവീ സതപോരിസപപാതോ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹി. സോ ‘‘ഇമിനാ മമ ഗഹണത്ഥായ ഓപാതോ ഖണിതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ പാദം നിക്ഖിപിതും ന വിസഹി. ജോതികോ ‘‘നായം, ദേവ, ഓപാതോ, മമ പച്ഛതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി പുരതോ അഹോസി. രാജാ തേന അക്കന്തകാലേ ഭൂമിം അക്കമിത്വാ ഹേട്ഠിമതലതോ പട്ഠായ പാസാദം ഓലോകേന്തോ വിചരി. തദാ അജാതസത്തുകുമാരോപി പിതു അങ്ഗുലിം ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ അന്ധബാലോ മമ പിതാ, ഗഹപതികേ നാമ സത്തരതനമയേ പാസാദേ വസന്തേ ഏസ രാജാ ഹുത്വാ ദാരുമയേ ഗേഹേ വസതി, അഹം ദാനി രാജാ ഹുത്വാ ഇമസ്സ ഇമസ്മിം പാസാദേ വസിതും ന ദസ്സാമീ’’തി.

രഞ്ഞോപി ഉപരിമതലാനി അഭിരുഹന്തസ്സേവ പാതരാസവേലാ ജാതാ. സോ സേട്ഠിം ആമന്തേത്വാ, ‘‘മഹാസേട്ഠി, ഇധേവ പാതരാസം ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി. ജാനാമി, ദേവ, സജ്ജിതോ ദേവസ്സാഹാരോതി. സോ സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹത്വാ രതനമയേ സേട്ഠിസ്സ നിസീദനമണ്ഡപേ പഞ്ഞത്തേ തസ്സേവ നിസീദനപല്ലങ്കേ നിസീദി. അഥസ്സ ഹത്ഥധോവനൂദകം ദത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണപാതിയാ കിലിന്നപായാസം വഡ്ഢേത്വാ പുരതോ ഠപയിംസു. രാജാ ‘‘ഭോജന’’ന്തി സഞ്ഞായ ഭുഞ്ജിതും ആരഭി. സേട്ഠി ‘‘നയിദം, ദേവ, ഭോജനം, കിലിന്നപായാസോ ഏസോ’’തി അഞ്ഞിസ്സാ സുവണ്ണപാതിയാ ഭോജനം വഡ്ഢേത്വാ പുരിമപാതിയം ഠപയിംസു. തതോ ഉട്ഠിതഉതുനാ കിര തം ഭുഞ്ജിതും സുഖം ഹോതി. രാജാ മധുരഭോജനം ഭുഞ്ജന്തോ പമാണം ന അഞ്ഞാസി. അഥ നം സേട്ഠി വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘അലം, ദേവ, ഏത്തകമേവ ഹോതു, ഇതോ ഉത്തരിം ജിരാപേതും ന സക്കാ’’തി ആഹ. അഥ നം രാജാ ആഹ – ‘‘കിം, ഗഹപതി, ഗരുകം കത്വാ കഥേസി അത്തനോ ഭത്ത’’ന്തി? ദേവ, നത്ഥേതം, തുമ്ഹാകം സബ്ബസ്സാപി ഹി ബലകായസ്സ ഇദമേവ ഭത്തം ഇദം സുപേയ്യം. അപി ച ഖോ അഹം അയസസ്സ ഭായാമീതി. കിം കാരണാതി? സചേ ദേവസ്സ കായാലസിയമത്തം ഭവേയ്യ, ‘‘ഹിയ്യോ രഞ്ഞാ സേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ഭത്തം ഭുത്തം, സേട്ഠിനാ കിഞ്ചി കതം ഭവിസ്സതീ’’തി വചനസ്സ ഭായാമി, ദേവാതി. തേന ഹി ഭത്തം ഹര, ഉദകം ആഹരാതി. രഞ്ഞോ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സബ്ബോ രാജപരിവാരോ തദേവ ഭത്തം പരിഭുഞ്ജി.

രാജാ സുഖകഥായ നിസിന്നോ സേട്ഠിം ആമന്തേത്വാ, ‘‘കിം ഇമസ്മിം ഗേഹേ സേട്ഠിഭരിയാ നത്ഥീ’’തി ആഹ? ‘‘ആമ അത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘കഹം സാ’’തി? ‘‘സിരിഗബ്ഭേ നിസിന്നാ, ദേവസ്സ ആഗതഭാവം ന ജാനാതീ’’തി. കിഞ്ചാപി ഹി പാതോവ രാജാ സപരിവാരോ ആഗതോ, സാ പനസ്സ ആഗതഭാവം ന ജാനാതേവ. തതോ സേട്ഠി ‘‘രാജാ മേ ഭരിയം ദട്ഠുകാമോ’’തി തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘രാജാ ആഗതോ, കിം തവ രാജാനം ദട്ഠും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. സാ നിപന്നകാവ ‘‘കോ ഏസ, സാമി, രാജാ നാമാ’’തി വത്വാ ‘‘രാജാ നാമ അമ്ഹാകം ഇസ്സരോ’’തി വുത്തേ അനത്തമനതം പവേദേന്തീ ‘‘ദുക്കടാനി വത നോ പുഞ്ഞകമ്മാനി, യേസം നോ ഇസ്സരോപി അത്ഥി. അസ്സദ്ധായ നാമ പുഞ്ഞകമ്മാനി കത്വാ മയം സമ്പത്തിം പാപുണിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഇസ്സരിയട്ഠാനേ നിബ്ബത്തമ്ഹാ. അദ്ധാ അമ്ഹേഹി അസദ്ദഹിത്വാ ദാനം ദിന്നം ഭവിസ്സതി, തസ്സേതം ഫല’’ന്തി വത്വാ ‘‘കിം ദാനി കരോമി, സാമീ’’തി ആഹ. താലവണ്ടം ആദായ ആഗന്ത്വാ രാജാനം ബീജാഹീതി. തസ്സാ താലവണ്ടം ആദായ ആഗന്ത്വാ രാജാനം ബീജേന്തിയാ രഞ്ഞോ വേഠനസ്സ ഗന്ധവാതോ അക്ഖീനി പഹരി, അഥസ്സാ അക്ഖീഹി അസ്സുധാരാ പവത്തിംസു. തം ദിസ്വാ രാജാ സേട്ഠിം ആഹ – ‘‘മഹാസേട്ഠി, മാതുഗാമോ നാമ അപ്പബുദ്ധികോ, ‘രാജാ മേ സാമികസ്സ സമ്പത്തിം ഗണ്ഹേയ്യാ’തി ഭയേന രോദതി മഞ്ഞേ, അസ്സാസേഹി നം ‘ന മേ തവ സമ്പത്തിയാ അത്ഥോ’’’തി. ന ഏസാ, ദേവ, രോദതീതി. അഥ കിം ഏതന്തി? തുമ്ഹാകം വേഠനഗന്ധേനസ്സാ അസ്സൂനി പവത്തിംസു. അയഞ്ഹി ദീപോഭാസം വാ അഗ്ഗിഓഭാസം വാ അദിസ്വാ മണിആലോകേനേവ ഭുഞ്ജതി ച നിസീദതി ച നിപജ്ജതി ച, ദേവോ പന ദീപാലോകേന നിസിന്നോ ഭവിസ്സതീതി? ആമ, സേട്ഠീതി. തേന ഹി, ദേവ, അജ്ജ പട്ഠായ മണിആലോകേന നിസീദഥാതി മഹന്തം തിപുസമത്തം അനഗ്ഘം മണിരതനം അദാസി. രാജാ ഗേഹം ഓലോകേത്വാ ‘‘മഹതീ വത ജോതികസ്സ സമ്പത്തീ’’തി വത്വാ അഗമാസി. അയം താവ ജോതികസ്സ ഉപ്പത്തി.

ഇദാനി ജടിലസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ – ബാരാണസിയഞ്ഹി ഏകാ സേട്ഠിധീതാ അഭിരൂപാ അഹോസി, തം പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ രക്ഖണത്ഥായ ഏകം ദാസിം ദത്വാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ സിരിഗബ്ഭേ വാസയിംസു. തം ഏകദിവസം വാതപാനം വിവരിത്വാ ബഹി ഓലോകയമാനം ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ഏകോ വിജ്ജാധരോ ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹോ വാതപാനേന പവിസിത്വാ തായ സദ്ധിം സന്ഥവമകാസി. സാ തേന സദ്ധിം സംവാസമന്വായ ന ചിരസ്സേവ ഗബ്ഭം പടിലഭി. അഥ നം സാ ദാസീ ദിസ്വാ, ‘‘അമ്മ, കിം ഇദ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഹോതു മാ കസ്സചി ആചിക്ഖീ’’തി തായ വുത്താ ഭയേന തുണ്ഹീ അഹോസി. സാപി ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായിത്വാ നവഭാജനം ആഹരാപേത്വാ തത്ഥ തം ദാരകം നിപജ്ജാപേത്വാ തം ഭാജനം പിദഹിത്വാ ഉപരി പുപ്ഫദാമാനി ഠപേത്വാ ‘‘ഇമം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ ഗങ്ഗായ വിസ്സജ്ജേഹി, ‘കിം ഇദ’ന്തി ച പുട്ഠാ ‘അയ്യായ മേ ബലികമ്മ’ന്തി വദേയ്യാസീ’’തി ദാസിം ആണാപേസി. സാ തഥാ അകാസി.

ഹേട്ഠാഗങ്ഗായമ്പി ദ്വേ ഇത്ഥിയോ ന്ഹായമാനാ തം ഭാജനം ഉദകേനാഹരിയമാനം ദിസ്വാ ഏകാ ‘‘മയ്ഹേതം ഭാജന’’ന്തി ആഹ. ഏകാ ‘‘യം ഏതസ്സ അന്തോ, തം മയ്ഹ’’ന്തി വത്വാ ഭാജനേ സമ്പത്തേ തം ആദായ ഥലേ ഠപേത്വാ വിവരിത്വാ ദാരകം ദിസ്വാ ഏകാ ‘‘മമ ഭാജനന്തി വുത്തതായ ദാരകോ മമേവ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഏകാ ‘‘യം ഭാജനസ്സ അന്തോ, തം മമേവ ഹോതൂതി വുത്തതായ മമ ദാരകോ’’തി ആഹ. താ വിവദമാനാ വിനിച്ഛയട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ അമച്ചേസു വിനിച്ഛിതും അസക്കോന്തേസു രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ താസം വചനം സുത്വാ ‘‘ത്വം ദാരകം ഗണ്ഹ, ത്വം ഭാജനം ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ. യായ പന ദാരകോ ലദ്ധോ, സാ മഹാകച്ചാനത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠായികാ അഹോസി. തസ്മാ സാ ദാരകം ‘‘ഇമം ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി പോസേസി. തസ്സ ജാതദിവസേ ഗബ്ഭമലസ്സ ധോവിത്വാ അനപനീതതായ കേസാ ജടിതാ ഹുത്വാ അട്ഠംസു, തേനസ്സ ജടിലോത്വേവ നാമം കരിംസു. തസ്സ പദസാ വിചരണകാലേ ഥേരോ തം ഗേഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഉപാസികാ ഥേരം നിസീദാപേത്വാ ആഹാരമദാസി. ഥേരോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഉപാസികേ ദാരകോ ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഇമാഹം ദാരകം തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സാമീതി പോസേസിം, പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി അദാസി. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി ആദായ തം ഗച്ഛന്തോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്സ ഗിഹിസമ്പത്തിം അനുഭവിതും പുഞ്ഞകമ്മ’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘മഹാപുഞ്ഞോ സത്തോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സതി, ദഹരോ ഏസ താവ, ഞാണമ്പിസ്സ പരിപാകം ന ഗച്ഛതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം ആദായ തക്കസിലായം ഏകസ്സ ഉപട്ഠാകസ്സ ഗേഹം അഗമാസി.

സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഠിതോ തം ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘ദാരകോ വോ, ഭന്തേ, ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛി. ആമ, ഉപാസക, പബ്ബജിസ്സതി, ദഹരോ താവ, തവേവ സന്തികേ ഹോതൂതി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തം പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പടിജഗ്ഗി. തസ്സ പന ഗേഹേ ദ്വാദസ വസ്സാനി ഭണ്ഡകം ഉസ്സന്നം ഹോതി. സോ ഗാമന്തരം ഗച്ഛന്തോ സബ്ബമ്പി തം ഭണ്ഡം ആപണം ഹരിത്വാ ദാരകം ആപണേ നിസീദാപേത്വാ തസ്സ തസ്സ ഭണ്ഡകസ്സ മൂലം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇദഞ്ച ഇദഞ്ച ഏത്തകം നാമ ധനം ഗഹേത്വാ ദദേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തംദിവസം നഗരപരിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ അന്തമസോ മരിചജീരകമത്തേനാപി അത്ഥികേ തസ്സേവ ആപണാഭിമുഖേ കരിംസു. സോ ദ്വാദസ വസ്സാനി ഉസ്സന്നം ഭണ്ഡകം ഏകദിവസേനേവ വിക്കിണി. കുടുമ്ബികോ ആഗന്ത്വാ ആപണേ കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘സബ്ബം തേ, താത, ഭണ്ഡകം നാസിത’’ന്തി ആഹ. ന നാസേമി, സബ്ബം തുമ്ഹേഹി വുത്തനയേനേവ വിക്കിണിം, ഇദം അസുകസ്സ മൂലം, ഇദം അസുകസ്സാതി. കുടുമ്ബികോ പസീദിത്വാ ‘‘അനഗ്ഘോ പുരിസോ, യത്ഥ കത്ഥചി ജീവിതും സമത്ഥോ’’തി അത്തനോ ഗേഹേ വയപ്പത്തം ധീതരം തസ്സ ദത്വാ ‘‘ഗേഹമസ്സ കരോഥാ’’തി പുരിസേ ആണാപേത്വാ നിട്ഠിതേ ഗേഹേ ‘‘ഗച്ഛഥ, തുമ്ഹേ അത്തനോ ഗേഹേ വസഥാ’’തി ആഹ.

അഥസ്സ ഗേഹപവിസനകാലേ ഏകേന പാദേന ഉമ്മാരേ അക്കന്തമത്തേ ഗേഹസ്സ പച്ഛിമഭാഗേ ഭൂമിം ഭിന്ദിത്വാ അസീതിഹത്ഥോ സുവണ്ണപബ്ബതോ ഉട്ഠഹി. രാജാ ‘‘ജടിലകുമാരസ്സ കിര ഗേഹേ ഭൂമിം ഭിന്ദിത്വാ സുവണ്ണപബ്ബതോ ഉട്ഠിതോ’’തി സുത്വാവ തസ്സ സേട്ഠിച്ഛത്തം പേസേസി. സോ ജടിലസേട്ഠി നാമ അഹോസി. തസ്സ തയോ പുത്താ അഹേസും. സോ തേസം വയപ്പത്തകാലേ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സചേ അമ്ഹേഹി സമാനഭോഗം സേട്ഠികുലം ഭവിസ്സതി, പബ്ബജിതും ദസ്സന്തി. നോ ചേ, ന ദസ്സന്തി. അത്ഥി നു ഖോ ജമ്ബുദീപേ അമ്ഹേഹി സമാനഭോഗം കുല’’ന്തി വീമംസനത്ഥായ സുവണ്ണമയം ഇട്ഠകം സുവണ്ണമയം പതോദലട്ഠിം സുവണ്ണമയം പാദുകഞ്ച കാരാപേത്വാ പുരിസാനം ഹത്ഥേ ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഇമാനി ആദായ കിഞ്ചിദേവ ഓലോകയമാനാ വിയ ജമ്ബുദീപതലേ വിചരിത്വാ അമ്ഹേഹി സമാനഭോഗസ്സ സേട്ഠികുലസ്സ അത്ഥിഭാവം വാ നത്ഥിഭാവം വാ ഞത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി പഹിണി.

തേ ചാരികം ചരന്താ ഭദ്ദിയനഗരം പാപുണിംസു. അഥ നേ മേണ്ഡകസേട്ഠി ദിസ്വാ, ‘‘താതാ, കിം കരോന്താ വിചരഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏകം ഓലോകേന്താ വിചരാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇമേസം ഇമാനി ഗഹേത്വാ കിഞ്ചിദേവ ഓലോകേതും വിചരണകിച്ചം നത്ഥി, രട്ഠം പരിഗ്ഗണ്ഹമാനാ വിചരന്തീ’’തി ഞത്വാ, ‘‘താതാ, അമ്ഹാകം പച്ഛിമഗേഹം പവിസിത്വാ ഓലോകേഥാ’’തി ആഹ. തേ തത്ഥ അട്ഠകരീസമത്തേ ഠാനേ ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭപ്പമാണേ പിട്ഠിയാ പിട്ഠിം ആഹച്ച പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉട്ഠിതേ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരേ സുവണ്ണമേണ്ഡകേ ദിസ്വാ തേസം അന്തരന്തരാ വിചരിത്വാ നിക്ഖമിംസു. അഥ നേ സേട്ഠി, ‘‘താതാ, യം ഓലോകേന്താ വിചരഥ, ദിട്ഠോ വോ സോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പസ്സാമ, സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേ തതോവ ഗന്ത്വാ അത്തനോ സേട്ഠിനാ ‘‘കിം, താതാ, ദിട്ഠം വോ അമ്ഹാകം സമാനഭോഗം സേട്ഠികുല’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘സാമി, തുമ്ഹാകം കിം അത്ഥി, ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ ഏവരൂപോ നാമ വിഭവോ’’തി സബ്ബം തം പവത്തിം ആചിക്ഖിംസു. തം സുത്വാ സേട്ഠി അത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘ഏകം താവ സേട്ഠികുലം ലദ്ധം, അപരമ്പി നു ഖോ അത്ഥീ’’തി സതസഹസ്സഗ്ഘനികം കമ്ബലം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, അഞ്ഞമ്പി. സേട്ഠികുലം വിചിനഥാ’’തി പഹിണി.

തേ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ജോതികസേട്ഠിസ്സ ഗേഹതോ അവിദൂരേ ദാരുരാസിം കത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ അട്ഠംസു. ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുട്ഠകാലേ ച ‘‘ഏകം നോ മഹഗ്ഘകമ്ബലം വിക്കിണന്താനം കയികോ നത്ഥി, ഗഹേത്വാ വിചരന്താപി ചോരാനം ഭായാമ, തേന തം ഝാപേത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി വദിംസു. അഥ നേ ജോതികസേട്ഠി ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ കിം കരോന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കിം അഗ്ഘനകോ കമ്ബലോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സതസഹസ്സഗ്ഘനകോ’’തി വുത്തേ സതസഹസ്സം ദാപേത്വാ ‘‘ദ്വാരകോട്ഠകം സമ്മജ്ജിത്വാ കചവരഛഡ്ഡികായ ദാസിയാ ദേഥാ’’തി തേസംയേവ ഹത്ഥേ പഹിണി. സാ കമ്ബലം ഗഹേത്വാ രോദമാനാ സാമികസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം മം, സാമി, അപരാധേ സതി പഹരിതും ന വട്ടതി, കസ്മാ മേ ഏവരൂപം ഥൂലകമ്ബലം പഹിണിത്ഥ, കഥാഹം ഇമം നിവാസേസ്സാമി വാ പാരുപിസ്സാമി വാ’’തി. നാഹം തവ ഏതദത്ഥായ പഹിണിം, ഏതം പന പലിവേഠേത്വാ തവ സയനപാദമൂലേ ഠപേത്വാ നിപജ്ജനകാലേ ഗന്ധോദകേന ധോതാനം പാദാനം പുഞ്ഛനത്ഥായ തേ പഹിണിം, കിം ഏതമ്പി കാതും ന സക്കോസീതി. സാ ‘‘ഏതം പന കാതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഗഹേത്വാ അഗമാസി. തേ ച പുരിസാ തം കാരണം ദിസ്വാ അത്തനോ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താതാ, ദിട്ഠം വോ സേട്ഠികുല’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘സാമി, കിം തുമ്ഹാകം അത്ഥി, രാജഗഹനഗരേ ജോതികസേട്ഠിസ്സ ഏവരൂപാ നാമ സമ്പത്തീ’’തി സബ്ബം ഗേഹസമ്പത്തിം ആരോചേത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിംസു. സേട്ഠി തേസം വചനം സുത്വാ തുട്ഠമാനസോ ‘‘ഇദാനി പബ്ബജിതും ലഭിസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘പബ്ബജിതുകാമോമ്ഹി, ദേവാ’’തി ആഹ. സാധു, മഹാസേട്ഠി, പബ്ബജാഹീതി. സോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണദണ്ഡം വജിരകുദ്ദാലം ജേട്ഠപുത്തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ, ‘‘താത, പച്ഛിമഗേഹേ സുവണ്ണപബ്ബതതോ സുവണ്ണപിണ്ഡം ഉദ്ധരാഹീ’’തി ആഹ. സോ കുദ്ദാലം ആദായ ഗന്ത്വാ സുവണ്ണപബ്ബതം പഹരി, പിട്ഠിപാസാണേ പഹടകാലോ വിയ അഹോസി. തസ്സ ഹത്ഥതോ കുദ്ദാലം ഗഹേത്വാ മജ്ഝിമപുത്തസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ പഹിണി, തസ്സപി സുവണ്ണപബ്ബതം പഹരന്തസ്സ പിട്ഠിപാസാണേ പഹടകാലോ വിയ അഹോസി. അഥ നം കനിട്ഠപുത്തസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ പഹിണി, തസ്സ തം ഗഹേത്വാ പഹരന്തസ്സ കോട്ടേത്വാ രാസികതായ മത്തികായ പഹടകാലോ വിയ അഹോസി. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘ഏഹി, താത, അലം ഏത്തകേനാ’’തി വത്വാ ഇതരേ ദ്വേ ജേട്ഠഭാതികേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അയം സുവണ്ണപബ്ബതോ ന തുമ്ഹാകം നിബ്ബത്തോ, മയ്ഹഞ്ച കനിട്ഠസ്സ ച നിബ്ബത്തോ, ഇമിനാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. കസ്മാ പന സോ തേസമേവ നിബ്ബത്തതി, കസ്മാ ച ജടിലോ ജാതകാലേ ഉദകേ പാതിതോതി? അത്തനോ കതകമ്മേനേവ.

കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹി ചേതിയേ കരിയമാനേ ഏകോ ഖീണാസവോ ചേതിയട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഓലോകേത്വാ, ‘‘താതാ, കസ്മാ ചേതിയസ്സ ഉത്തരേന മുഖം ന ഉട്ഠഹതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സുവണ്ണം നപ്പഹോതീ’’തി ആഹംസു. അഹം അന്തോഗാമം പവിസിത്വാ സമാദപേസ്സാമി, തുമ്ഹേ ആദരേന കമ്മം കരോഥാതി. സോ ഏവം വത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ, ‘‘അമ്മാ, താതാ, തുമ്ഹാകം ചേതിയസ്സ ഏകസ്മിം മുഖേ സുവണ്ണം നപ്പഹോതി, സുവണ്ണം ജാനാഥാ’’തി മഹാജനം സമാദപേന്തോ സുവണ്ണകാരകുലം അഗമാസി. സുവണ്ണകാരോപി തങ്ഖണേയേവ ഭരിയായ സദ്ധിം കലഹം കരോന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ചേതിയേ തുമ്ഹേഹി ഗഹിതമുഖസ്സ സുവണ്ണം നപ്പഹോതി, തം ജാനിതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. സോ ഭരിയായ കോപേന ‘‘തവ സത്ഥാരം ഉദകേ ഖിപിത്വാ ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. അഥ നം സാ ‘‘അതിസാഹസികകമ്മം തേ കതം, മമ കുദ്ധേന തേ അഹമേവ അക്കോസിതബ്ബാ വാ പഹരിതബ്ബാ വാ, കസ്മാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ബുദ്ധേസു വേരമകാസീ’’തി ആഹ. സുവണ്ണകാരോ താവദേവ സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ ‘‘ഖമഥ മേ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജി. താത, അഹം തയാ ന കിഞ്ചി വുത്തോ, സത്ഥാരം ഖമാപേഹീതി. കിന്തി കത്വാ ഖമാപേമി, ഭന്തേതി. സുവണ്ണപുപ്ഫാനം തയോ കുമ്ഭേ കത്വാ അന്തോധാതുനിധാനേ പക്ഖിപിത്വാ അല്ലവത്ഥോ അല്ലകേസോ ഹുത്വാ ഖമാപേഹി, താതാതി.

സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി വത്വാ സുവണ്ണപുപ്ഫാനി കരോന്തോ തീസു പുത്തേസു ജേട്ഠപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏഹി, താത, അഹം സത്ഥാരം വേരവചനേന അവചം, തസ്മാ ഇമാനി പുപ്ഫാനി കത്വാ ധാതുനിധാനേ പക്ഖിപിത്വാ ഖമാപേസ്സാമി, ത്വമ്പി ഖോ മേ സഹായോ ഹോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ന ത്വം മയാ വേരവചനം വദാപിതോ, ത്വംയേവ കരോഹീ’’തി കാതും ന ഇച്ഛി. മജ്ഝിമപുത്തം പക്കോസിത്വാ തഥേവാഹ, സോപി തഥേവ വത്വാ കാതും ന ഇച്ഛി. കനിട്ഠം പക്കോസിത്വാ തഥേവാഹ, സോ ‘‘പിതു ഉപ്പന്നകിച്ചം നാമ പുത്തസ്സ ഭാരോ’’തി വത്വാ പിതുസഹായോ ഹുത്വാ പുപ്ഫാനി അകാസി. സുവണ്ണകാരോ വിദത്ഥിപ്പമാണാനം പുപ്ഫാനം തയോ കുമ്ഭേ നിട്ഠാപേത്വാ ധാതുനിധാനേ പക്ഖിപിത്വാ അല്ലവത്ഥോ അല്ലകേസോ സത്ഥാരം ഖമാപേസി. ഇതി സോ സത്തക്ഖത്തും ജാതകാലേ ഉദകേ പാതനം ലഭി. അയം പനസ്സ കോടിയം ഠിതോ അത്തഭാവോ. ഇധാപി തസ്സേവ നിസ്സന്ദേന ഉദകേ പാതിതോ. യേ പനസ്സ ദ്വേ ജേട്ഠഭാതികാ പുത്താ സുവണ്ണപുപ്ഫാനം കരണകാലേ സഹായാ ഭവിതും ന ഇച്ഛിംസു, തേസം തേന കാരണേന സുവണ്ണപബ്ബതോ ന നിബ്ബത്തി, ജടിലസ്സ ചേവ കനിട്ഠപുത്തസ്സ ച ഏകതോ കതഭാവേന നിബ്ബത്തി. ഇതി സോ പുത്തേ അനുസാസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പാപുണി. സത്ഥാ അപരേന സമയേന പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരന്തോ തസ്സ പുത്താനം ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി, തേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഡ്ഢമാസം ഭിക്ഖാദാനം അദംസു.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘അജ്ജാപി തേ, ആവുസോ ജടില, അസീതിഹത്ഥേ സുവണ്ണപബ്ബതേ ച പുത്തേസു ച തണ്ഹാ അത്ഥീ’’തി. ‘‘ന മേ, ആവുസോ, ഏതേസു തണ്ഹാ വാ മാനോ വാ അത്ഥീ’’തി. തേ ‘‘അയം ജടിലത്ഥേരോ അഭൂതം വത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി വദിംസു. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തസ്സ തേസു തണ്ഹാ വാ മാനോ വാ അത്ഥീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൧൬. ‘‘യോധ തണ്ഹം പഹന്ത്വാന, അനാഗാരോ പരിബ്ബജേ;

തണ്ഹാഭവപരിക്ഖീണം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – യോ ഇധ ലോകേ ഛദ്വാരികം തണ്ഹം വാ മാനം വാ ജഹിത്വാ ഘരാവാസേന അനത്ഥികോ അനാഗാരോ ഹുത്വാ പരിബ്ബജതി, തണ്ഹായ ചേവ ഭവസ്സ ച പരിക്ഖീണത്താ തണ്ഹാഭവപരിക്ഖീണം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ജടിലത്ഥേരവത്ഥു തേത്തിംസതിമം.