൨൬. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. പസാദബഹുലബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ഛിന്ദ സോതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പസാദബഹുലം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നചിത്തോ അത്തനോ ഗേഹേ സോളസമത്താനം ഭിക്ഖൂനം നിച്ചഭത്തം പട്ഠപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ആഗതവേലായ പത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘ആഗച്ഛന്തു ഭോന്തോ അരഹന്തോ, നിസീദന്തു ഭോന്തോ അരഹന്തോ’’തി യംകിഞ്ചി വദന്തോ അരഹന്തവാദപടിസംയുത്തമേവ വദതി. തേസു പുഥുജ്ജനാ ‘‘അയം അമ്ഹേസു അരഹന്തസഞ്ഞീ’’തി ചിന്തയിംസു, ഖീണാസവാ ‘‘അയം നോ ഖീണാസവഭാവം ജാനാതീ’’തി. ഏവം തേ സബ്ബേപി കുക്കുച്ചായന്താ തസ്സ ഗേഹം നാഗമിംസു. സോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ ‘‘കിന്നു ഖോ, അയ്യാ, നാഗച്ഛന്തീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘കിം ഏതം, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേഹി തസ്മിം അത്ഥേ ആരോചിതേ ‘‘സാദിയഥ പന തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തവാദ’’ന്തി ആഹ. ‘‘ന സാദിയാമ മയം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ മനുസ്സാനം ഏതം പസാദഭഞ്ഞം, അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, പസാദഭഞ്ഞേ, അപി ച ഖോ പന ബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹന്തേസു അധിമത്തം പേമം, തസ്മാ തുമ്ഹേഹിപി തണ്ഹാസോതം ഛേത്വാ അരഹത്തമേവ പത്തും യുത്ത’’ന്തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൩. ‘‘ഛിന്ദ സോതം പരക്കമ്മ, കാമേ പനുദ ബ്രാഹ്മണ;

സങ്ഖാരാനം ഖയം ഞത്വാ, അകതഞ്ഞൂസി ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

തത്ഥ പരക്കമ്മാതി തണ്ഹാസോതം നാമ ന അപ്പമത്തകേന വായാമേന ഛിന്ദിതും സക്കാ, തസ്മാ ഞാണസമ്പയുത്തേന മഹന്തേന പരക്കമേന പരക്കമിത്വാ തം സോതം ഛിന്ദ. ഉഭോപി കാമേ പനുദ നീഹര. ബ്രാഹ്മണാതി ഖീണാസവാനം ആലപനമേതം. സങ്ഖാരാനന്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഖയം ജാനിത്വാ. അകതഞ്ഞൂതി ഏവം സന്തേ ത്വം സുവണ്ണാദീസു കേനചി അകതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ജാനനതോ അകതഞ്ഞൂ നാമ ഹോസീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പസാദബഹുലബ്രാഹ്മണവത്ഥു പഠമം.

൨. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു

യദാ ദ്വയേസൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി തിംസമത്താ ദിസാവാസികാ ഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സാരിപുത്തത്ഥേരോ തേസം അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഠിതകോവ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, ദ്വേ ധമ്മാതി വുച്ചന്തി, കതമേ നു ഖോ ദ്വേ ധമ്മാ’’തി? അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ദ്വേ ധമ്മാതി ഖോ, സാരിപുത്ത, സമഥവിപസ്സനാ വുച്ചന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൪. ‘‘യദാ ദ്വയേസു ധമ്മേസു, പാരഗൂ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

അഥസ്സ സബ്ബേ സംയോഗാ, അത്ഥം ഗച്ഛന്തി ജാനതോ’’തി.

തത്ഥ യദാതി യസ്മിം കാലേ ദ്വിധാ ഠിതേസു സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു അഭിഞ്ഞാപാരഗാദിവസേന അയം ഖീണാസവോ പാരഗൂ ഹോതി, അഥസ്സ വട്ടസ്മിം സംയോജനസമത്ഥാ സബ്ബേ കാമയോഗാദയോ സംയോഗാ ഏവം ജാനന്തസ്സ അത്ഥം പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സബ്ബേപി തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു ദുതിയം.

൩. മാരവത്ഥു

യസ്സ പാരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിരേകസ്മിം ദിവസേ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ വിയ ഹുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, പാരം പാരന്തി വുച്ചതി, കിന്നു ഖോ ഏതം പാരം നാമാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘മാരോ അയ’’ന്തി വിദിത്വാ, ‘‘പാപിമ, കിം തവ പാരേന, തഞ്ഹി വീതരാഗേഹി പത്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൫. ‘‘യസ്സ പാരം അപാരം വാ, പാരാപാരം ന വിജ്ജതി;

വീതദ്ദരം വിസംയുത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ പാരന്തി അജ്ഝത്തികാനി ഛ ആയതനാനി. അപാരന്തി ബാഹിരാനി ഛ ആയതനാനി. പാരാപാരന്തി തദുഭയം. ന വിജ്ജതീതി യസ്സ സബ്ബമ്പേതം ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ഗഹണാഭാവേന നത്ഥി, തം കിലേസദരഥാനം വിഗമേന വീതദ്ദരം സബ്ബകിലേസേഹി വിസംയുത്തം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മാരവത്ഥു തതിയം.

൪. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ഝായിന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ അത്തനോ സാവകേ, ‘ബ്രാഹ്മണാ’തി വദതി, അഹഞ്ചമ്ഹി ജാതിഗോത്തേന ബ്രാഹ്മണോ, മമ്പി നു ഖോ ഏവം വത്തും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘നാഹം ജാതിഗോത്തമത്തേന ബ്രാഹ്മണം വദാമി, ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം അനുപ്പത്തമേവ പനേവം വദാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൬. ‘‘ഝായിം വിരജമാസീനം, കതകിച്ചമനാസവം;

ഉത്തമത്ഥമനുപ്പത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ ഝായിന്തി ദുവിധേന ഝാനേന ഝായന്തം കാമരജേന വിരജം വനേ ഏകകമാസീനം ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സോളസന്നം കിച്ചാനം കതത്താ കതകിച്ചം ആസവാനം അഭാവേന അനാസവം ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം അനുപ്പത്തം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ആനന്ദത്ഥേരവത്ഥു

ദിവാ തപതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ മിഗാരമാതുപാസാദേ വിഹരന്തോ ആനന്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

പസേനദി കോസലോ കിര മഹാപവാരണായ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ ഗന്ധമാലാദീനി ആദായ വിഹാരം അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ കാളുദായിത്ഥേരോ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പരിസപരിയന്തേ നിസിന്നോ ഹോതി, നാമമേവ പനസ്സേതം, സരീരം സുവണ്ണവണ്ണം. തസ്മിം പന ഖണേ ചന്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, സൂരിയോ അത്ഥമേതി. ആനന്ദത്ഥേരോ അത്ഥമേന്തസ്സ ച സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗച്ഛന്തസ്സ ച ചന്ദസ്സ ഓഭാസം ഓലോകേന്തോ രഞ്ഞോ സരീരോഭാസം ഥേരസ്സ സരീരോഭാസം തഥാഗതസ്സ ച സരീരോഭാസം ഓലോകേസി. തത്ഥ സബ്ബോഭാസേ അതിക്കമിത്വാ സത്ഥാവ വിരോചതി. ഥേരോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ മമ ഇമേ ഓഭാസേ ഓലോകേന്തസ്സ തുമ്ഹാകമേവ ഓഭാസോ രുച്ചതി. തുമ്ഹാകഞ്ഹി സരീരം സബ്ബോഭാസേ അതിക്കമിത്വാ വിരോചതീ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ആനന്ദ, സൂരിയോ നാമ ദിവാ വിരോചതി, ചന്ദോ രത്തിം, രാജാ അലങ്കതകാലേയേവ, ഖീണാസവേ ഗണസങ്ഗണികം പഹായ അന്തോസമാപത്തിയംയേവ വിരോചതി, ബുദ്ധാ പന രത്തിമ്പി ദിവാപി പഞ്ചവിധേന തേജേന വിരോചന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൭. ‘‘ദിവാ തപതി ആദിച്ചോ, രത്തിമാഭാതി ചന്ദിമാ;

സന്നദ്ധോ ഖത്തിയോ തപതി, ഝായീ തപതി ബ്രാഹ്മണോ;

അഥ സബ്ബമഹോരത്തിം, ബുദ്ധോ തപതി തേജസാ’’തി.

തത്ഥ ദിവാ തപതീതി ദിവാ വിരോചതി, രത്തിം പനസ്സ ഗതമഗ്ഗോപി ന പഞ്ഞായതി. ചന്ദിമാതി ചന്ദോപി അബ്ഭാദീഹി വിമുത്തോ രത്തിമേവ വിരോചതി, നോ ദിവാ. സന്നദ്ധോതി സുവണ്ണമണിവിചിത്തേഹി സബ്ബാഭരണേഹി പടിമണ്ഡിതോ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ പരിക്ഖിത്തോവ രാജാ വിരോചതി, ന അഞ്ഞാതകവേസേന ഠിതോ. ഝായീതി ഖീണാസവോ പന ഗണം വിനോദേത്വാ ഝായന്തോവ വിരോചതി. തേജസാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന സീലതേജേന ദുസ്സീല്യതേജം, ഗുണതേജേന നിഗ്ഗുണതേജം, പഞ്ഞാതേജേന ദുപ്പഞ്ഞതേജം, പുഞ്ഞതേജേന അപുഞ്ഞതേജം, ധമ്മതേജേന അധമ്മതേജം പരിയാദിയിത്വാ ഇമിനാ പഞ്ചവിധേന തേജസാ നിച്ചകാലമേവ വിരോചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ആനന്ദത്ഥേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതവത്ഥു

ബാഹിതപാപോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ബാഹിരകപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിത്വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ അത്തനോ സാവകേ ‘പബ്ബജിതാ’തി വദതി, അഹഞ്ചമ്ഹി പബ്ബജിതോ, മമ്പി ഖോ ഏവം വത്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘നാഹം ഏത്തകേന ‘പബ്ബജിതോ’തി വദാമി, കിലേസമലാനം പന പബ്ബാജിതത്താ പബ്ബജിതോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൮. ‘‘ബാഹിതപാപോതി ബ്രാഹ്മണോ, സമചരിയാ സമണോതി വുച്ചതി;

പബ്ബാജയമത്തനോ മലം, തസ്മാ പബ്ബജിതോതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ സമചരിയാതി സബ്ബാകുസലാനി സമേത്വാ ചരണേന. തസ്മാതി യസ്മാ ബാഹിതപാപതായ ബ്രാഹ്മണോ, അകുസലാനി സമേത്വാ ചരണേന സമണോതി വുച്ചതി, തസ്മാ യോ അത്തനോ രാഗാദിമലം പബ്ബാജയന്തോ വിനോദേന്തോ ചരതി, സോപി തേന പബ്ബാജനേന പബ്ബജിതോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു

ന ബ്രാഹ്മണസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിം കിര ഠാനേ സമ്ബഹുലാ മനുസ്സാ ‘‘അഹോ അമ്ഹാകം, അയ്യോ, ഖന്തിബലേന സമന്നാഗതോ, അഞ്ഞേസു അക്കോസന്തേസു വാ പഹരന്തേസു വാ കോപമത്തമ്പി നത്ഥീ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണേ കഥയിംസു. അഥേകോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കോ ഏസ ന കുജ്ഝതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അമ്ഹാകം ഥേരോ’’തി. ‘‘നം കുജ്ഝാപേന്തോ ന ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘നത്ഥേതം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അഹം നം കുജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി? ‘‘സചേ സക്കോസി, കുജ്ഝാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമിസ്സ കത്തബ്ബ’’ന്തി ഥേരം ഭിക്ഖായ പവിട്ഠം ദിസ്വാ പച്ഛാഭാഗേന ഗന്ത്വാ പിട്ഠിമജ്ഝേ മഹന്തം പാണിപ്പഹാരമദാസി. ഥേരോ ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി അനോലോകേത്വാവ ഗതോ. ബ്രാഹ്മണസ്സ സകലസരീരേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘അഹോ ഗുണസമ്പന്നോ, അയ്യോ’’തി ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഖമഥ മേ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘അഹം വീമംസനത്ഥായ തുമ്ഹേ പഹരി’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഹോതു ഖമാമി തേ’’തി. ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ഖമഥ, മമ ഗേഹേയേവ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഥേരസ്സ പത്തം ഗണ്ഹി, ഥേരോപി പത്തം അദാസി. ബ്രാഹ്മണോ ഥേരം ഗേഹം നേത്വാ പരിവിസി.

മനുസ്സാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഇമിനാ അമ്ഹാകം നിരപരാധോ അയ്യോ പഹടോ, ദണ്ഡേനപിസ്സ മോക്ഖോ നത്ഥി, ഏത്ഥേവ നം മാരേസ്സാമാ’’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദിഹത്ഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠംസു. ഥേരോ ഉട്ഠായ ഗച്ഛന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥേ പത്തം അദാസി. മനുസ്സാ തം ഥേരേന സദ്ധിം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പത്തം ഗഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണം നിവത്തേഥാ’’തി ആഹംസു. കിം ഏതം ഉപാസകാതി? ബ്രാഹ്മണേന തുമ്ഹേ പഹടാ, മയമസ്സ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമാതി. കിം പന തുമ്ഹേ ഇമിനാ പഹടാ, ഉദാഹു അഹന്തി? തുമ്ഹേ, ഭന്തേതി. ‘‘മം ഏസ പഹരിത്വാ ഖമാപേസി, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി മനുസ്സേ ഉയ്യോജേത്വാ ബ്രാഹ്മണം നിവത്താപേത്വാ ഥേരോ വിഹാരമേവ ഗതോ. ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു ‘‘കിം നാമേതം സാരിപുത്തത്ഥേരോ യേന ബ്രാഹ്മണേന പഹടോ, തസ്സേവ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ ആഗതോ. ഥേരസ്സ പഹടകാലതോ പട്ഠായ ഇദാനി സോ കസ്സ ലജ്ജിസ്സതി, അവസേസേ പോഥേന്തോ വിചരിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണം പഹരന്തോ നാമ നത്ഥി, ഗിഹിബ്രാഹ്മണേന പന സമണബ്രാഹ്മണോ പഹടോ ഭവിസ്സതി, കോധോ നാമേസ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൮൯. ‘‘ന ബ്രാഹ്മണസ്സ പഹരേയ്യ, നാസ്സ മുഞ്ചേഥ ബ്രാഹ്മണോ;

ധീ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹന്താരം, തതോ ധീ യസ്സ മുഞ്ചതി.

൩൯൦. ‘‘ന ബ്രാഹ്മണസ്സേതദകിഞ്ചി സേയ്യോ, യദാ നിസേധോ മനസോ പിയേഹി;

യതോ യതോ ഹിംസമനോ നിവത്തതി, തതോ തതോ സമ്മതിമേവ ദുക്ഖ’’ന്തി.

തത്ഥ പഹരേയ്യാതി ‘‘ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോഹമസ്മീ’’തി ജാനന്തോ ഖീണാസവസ്സ വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ ജാതിബ്രാഹ്മണസ്സ ന പഹരേയ്യ. നാസ്സ മുഞ്ചേഥാതി സോപി പഹടോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ അസ്സ പഹരിത്വാ ഠിതസ്സ വേരം ന മുഞ്ചേഥ, തസ്മിം കോപം ന കരേയ്യാതി അത്ഥോ. ധീ ബ്രാഹ്മണസ്സാതി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണസ്സ ഹന്താരം ഗരഹാമി. തതോ ധീതി യോ പന തം പഹരന്തം പടിപഹരന്തോ തസ്സ ഉപരി വേരം മുഞ്ചതി, തം തതോപി ഗരഹാമിയേവ.

ഏതദകിഞ്ചി സേയ്യോതി യം ഖീണാസവസ്സ അക്കോസന്തം വാ അപച്ചക്കോസനം, പഹരന്തം വാ അപ്പടിപഹരണം, ഏതം തസ്സ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണസ്സ ന കിഞ്ചി സേയ്യോ, അപ്പമത്തകം സേയ്യോ ന ഹോതി, അധിമത്തമേവ സേയ്യോതി അത്ഥോ. യദാ നിസേധോ മനസോ പിയേഹീതി കോധനസ്സ ഹി കോധുപ്പാദോവ മനസോ പിയോ നാമ. കോധോ ഹി പനേസ മാതാപിതൂസുപി ബുദ്ധാദീസുപി അപരജ്ഝതി. തസ്മാ യോ അസ്സ തേഹി മനസോ നിസേധോ കോധവസേന ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹോ, ഏതം ന കിഞ്ചി സേയ്യോതി അത്ഥോ. ഹിംസമനോതി കോധമനോ. സോ തസ്സ യതോ യതോ വത്ഥുതോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തോ നിവത്തതി. തതോ തതോതി തതോ തതോ വത്ഥുതോ സകലമ്പി വട്ടദുക്ഖം നിവത്തതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.

൮. മഹാപജാപതിഗോതമീവത്ഥു

യസ്സ കായേന വാചായാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാപജാപതിം ഗോതമിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഭഗവതാ ഹി അനുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ മണ്ഡനകജാതിയോ പുരിസോ സുരഭിപുപ്ഫദാമം വിയ സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ സപരിവാരാ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഉപസമ്പദം ലഭി, അഞ്ഞോ തസ്സാ ഉപജ്ഝായോ വാ ആചരിയോ വാ നത്ഥി. ഏവം ലദ്ധൂപസമ്പദം ഥേരിം ആരബ്ഭ അപരേന സമയേന കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ ആചരിയുപജ്ഝായാ ന പഞ്ഞായന്തി, സഹത്ഥേനേവ കാസായാനി ഗണ്ഹീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ കുക്കുച്ചായന്തിയോ തായ സദ്ധിം നേവ ഉപോസഥം ന പവാരണം കരോന്തി, താ ഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സപി തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ താസം കഥം സുത്വാ ‘‘മയാ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ അട്ഠ ഗരുധമ്മാ ദിന്നാ, അഹമേവസ്സാചരിയോ, അഹമേവ ഉപജ്ഝായോ. കായദുച്ചരിതാദിവിരഹിതേസു ഖീണാസവേസു കുക്കുച്ചം നാമ ന കാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൧. ‘‘യസ്സ കായേന വാചായ, മനസാ നത്ഥി ദുക്കടം;

സംവുതം തീഹി ഠാനേഹി, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ ദുക്കടന്തി സാവജ്ജം ദുക്ഖുദ്രയം അപായസംവത്തനികം കമ്മം. തീഹി ഠാനേഹീതി ഏതേഹി കായാദീഹി തീഹി കാരണേഹി കായദുച്ചരിതാദിപവേസനിവാരണത്ഥായ ദ്വാരം പിഹിതം, തം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാപജാപതിഗോതമീവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു

യമ്ഹാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിരായസ്മാ അസ്സജിത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്തകാലതോ പട്ഠായ ‘‘യസ്സം ദിസായം ഥേരോ വസതീ’’തി സുണാതി, തതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ തതോവ സീസം കത്വാ നിപജ്ജതി. ഭിക്ഖൂ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ സാരിപുത്തോ, അജ്ജാപി ദിസാ നമസ്സമാനോ വിചരതീ’’തി തമത്ഥം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, സാരിപുത്ത, ദിസാ നമസ്സന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മമ ദിസാ നമസ്സനഭാവം വാ അനമസ്സനഭാവം വാ തുമ്ഹേവ ജാനാഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ദിസാ നമസ്സതി, അസ്സജിത്ഥേരസ്സ പന സന്തികാ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്തതായ അത്തനോ ആചരിയം നമസ്സതി. യഞ്ഹി ആചരിയം നിസ്സായ ഭിക്ഖു ധമ്മം വിജാനാതി, തേന സോ ബ്രാഹ്മണേന അഗ്ഗി വിയ സക്കച്ചം നമസ്സിതബ്ബോയേവാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൨. ‘‘യമ്ഹാ ധമ്മം വിജാനേയ്യ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതം;

സക്കച്ചം തം നമസ്സേയ്യ, അഗ്ഗിഹുത്തംവ ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

തത്ഥ അഗ്ഗിഹുത്തംവാതി യഥാ ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിഹുത്തം സമ്മാ പരിചരണേന ചേവ അഞ്ജലികമ്മാദീഹി ച സക്കച്ചം നമസ്സതി, ഏവം യമ്ഹാ ആചരിയാ തഥാഗതപവേദിതം ധമ്മം വിജാനേയ്യ, തം സക്കച്ചം നമസ്സേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു നവമം.

൧൦. ജടിലബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ന ജടാഹീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ജടിലബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ‘‘അഹം മാതിതോ ച പിതിതോ ച സുജാതോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ. സചേ സമണോ ഗോതമോ അത്തനോ സാവകേ ബ്രാഹ്മണാതി വദതി, മമ്പി നു ഖോ തഥാ വത്തും വട്ടതീ’’തി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ജടാമത്തേന, ന ജാതിഗോത്തമത്തേന ബ്രാഹ്മണം വദാമി, പടിവിദ്ധസച്ചമേവ പനാഹം ബ്രാഹ്മണോതി വദാമീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൩. ‘‘ന ജടാഹി ന ഗോത്തേന, ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ച, സോ സുചീ സോ ച ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

തത്ഥ സച്ചന്തി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതം സച്ചഞാണഞ്ചേവ നവവിധോ ച ലോകുത്തരധമ്മോ അത്ഥി, സോ സുചി, സോ ബ്രാഹ്മണോ ചാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ജടിലബ്രാഹ്മണവത്ഥു ദസമം.

൧൧. കുഹകബ്രാഹ്മണവത്ഥു

കിം തേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ ഏകം വഗ്ഗുലിവതം കുഹകബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര വേസാലിനഗരദ്വാരേ ഏകം കകുധരുക്ഖം ആരുയ്ഹ ദ്വീഹി പാദേഹി രുക്ഖസാഖം ഗണ്ഹിത്വാ അധോസിരോ ഓലമ്ബന്തോ ‘‘കപിലാനം മേ സതം ദേഥ, കഹാപണേ ദേഥ, പരിചാരികം ദേഥ, നോ ചേ ദസ്സഥ, ഇതോ പതിത്വാ മരന്തോ നഗരം അനഗരം കരിസ്സാമീ’’തി വദതി. തഥാഗതസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതസ്സ നഗരം പവിസനകാലേ ഭിക്ഖൂ തം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ നിക്ഖമനകാലേപി നം തഥേവ ഓലമ്ബന്തം പസ്സിംസു. നാഗരാപി ‘‘അയം പാതോവ പട്ഠായ ഏവം ഓലമ്ബന്തോ പതിത്വാ മരന്തോ നഗരം അനഗരം കരേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ നഗരവിനാസഭീതാ ‘‘യം സോ യാചതി, സബ്ബം ദേമാ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ അദംസു. സോ ഓതരിത്വാ സബ്ബം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. ഭിക്ഖൂ വിഹാരൂപചാരേ തം ഗാവിം വിയ വിരവിത്വാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘ലദ്ധം തേ, ബ്രാഹ്മണ, യഥാപത്ഥിത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ലദ്ധം മേ’’തി സുത്വാ അന്തോവിഹാരം ഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ സോ കുഹകചോരോ, പുബ്ബേപി കുഹകചോരോയേവ അഹോസി. ഇദാനി പനേസ ബാലജനം വഞ്ചേതി, തദാ പന പണ്ഡിതേ വഞ്ചേതും നാസക്ഖീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതമാഹരി.

അതീതേ ഏകം കാസികഗാമം നിസ്സായ ഏകോ കുഹകതാപസോ വാസം കപ്പേസി. തം ഏകം കുലം പടിജഗ്ഗി. ദിവാ ഉപ്പന്നഖാദനീയഭോജനീയതോ അത്തനോ പുത്താനം വിയ തസ്സപി ഏകം കോട്ഠാസം ദേതി, സായം ഉപ്പന്നകോട്ഠാസം ഠപേത്വാ ദുതിയദിവസേ ദേതി. അഥേകദിവസം സായം ഗോധമംസം ലഭിത്വാ സാധുകം പചിത്വാ തതോ കോട്ഠാസം ഠപേത്വാ ദുതിയദിവസേ തസ്സ അദംസു. താപസോ മംസം ഖാദിത്വാവ രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ ‘‘കിം മംസം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഗോധമംസ’’ന്തി സുത്വാ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ സപ്പിദധികടുകഭണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ പണ്ണസാലം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തം ഠപേസി. പണ്ണസാലായ പന അവിദൂരേ ഏകസ്മിം വമ്മികേ ഗോധരാജാ വിഹരതി. സോ കാലേന കാലം താപസം വന്ദിതും ആഗച്ഛതി. തംദിവസം പനേസ ‘‘തം വധിസ്സാമീ’’തി ദണ്ഡം പടിച്ഛാദേത്വാ തസ്സ വമ്മികസ്സ അവിദൂരേ ഠാനേ നിദ്ദായന്തോ വിയ നിസീദി. ഗോധരാജാ വമ്മികതോ നിക്ഖമിത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛന്തോവ ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ന മേ അജ്ജ ആചരിയസ്സ ആകാരോ രുച്ചതീ’’തി തതോവ നിവത്തി. താപസോ തസ്സ നിവത്തനഭാവം ഞത്വാ തസ്സ മാരണത്ഥായ ദണ്ഡം ഖിപി, ദണ്ഡോ വിരജ്ഝിത്വാ ഗതോ. ഗോധരാജാപി ധമ്മികം പവിസിത്വാ തതോ സീസം നീഹരിത്വാ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ താപസം ആഹ –

‘‘സമണം തം മഞ്ഞമാനോ, ഉപഗച്ഛിമസഞ്ഞതം;

സോ മം ദണ്ഡേന പാഹാസി, യഥാ അസമണോ തഥാ.

‘‘കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധ, കിം തേ അജിനസാടിയാ;

അബ്ഭന്തരം തേ ഗഹനം, ബാഹിരം പരിമജ്ജസീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൯൭-൯൮);

അഥ നം താപസോ അത്തനോ സന്തകേന പലോഭേതും ഏവമാഹ –

‘‘ഏഹി ഗോധ നിവത്തസ്സു, ഭുഞ്ജ സാലീനമോദനം;

തേലം ലോണഞ്ച മേ അത്ഥി, പഹൂതം മയ്ഹ പിപ്ഫലീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൯൯);

തം സുത്വാ ഗോധരാജാ ‘‘യഥാ യഥാ ത്വം കഥേസി, തഥാ തഥാ മേ പലായിതുകാമതാവ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഏസ ഭിയ്യോ പവേക്ഖാമി, വമ്മികം സതപോരിസം;

തേലം ലോണഞ്ച കിത്തേസി, അഹിതം മയ്ഹ പിപ്ഫലീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൧൦൦);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘അഹം ഏത്തകം കാലം തയി സമണസഞ്ഞം അകാസിം, ഇദാനി പന തേ മം പഹരിതുകാമതായ ദണ്ഡോ ഖിത്തോ, തസ്സ ഖിത്തകാലേയേവ അസമണോ ജാതോ. കിം താദിസസ്സ ദുപ്പഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ജടാഹി, കിം സഖുരേന അജിനചമ്മേന. അബ്ഭന്തരഞ്ഹി തേ ഗഹനം, കേവലം ബാഹിരമേവ പരിമജ്ജസീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ ‘‘തദാ ഏസ കുഹകോ താപസോ അഹോസി, ഗോധരാജാ പന അഹമേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേത്വാ തദാ ഗോധപണ്ഡിതേന തസ്സ നിഗ്ഗഹിതകാരണം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൪. ‘‘കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധ, കിം തേ അജിനസാടിയാ;

അബ്ഭന്തരം തേ ഗഹനം, ബാഹിരം പരിമജ്ജസീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൯൮);

തത്ഥ കിം തേ ജടാഹീതി അമ്ഭോ ദുപ്പഞ്ഞ തവ ബദ്ധാഹിപി ഇമാഹി ജടാഹി സഖുരായ നിവത്ഥായപി ഇമായ അജിനചമ്മസാടികായ ച കിമത്ഥോതി. അബ്ഭന്തരന്തി അബ്ഭന്തരഞ്ഹി തേ രാഗാദികിലേസഗഹനം, കേവലം ഹത്ഥിലണ്ഡം അസ്സലണ്ഡം വിയ മട്ഠം ബാഹിരം പരിമജ്ജസീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കുഹകബ്രാഹ്മണവത്ഥു ഏകാദസമം.

൧൨. കിസാഗോതമീവത്ഥു

പംസുകൂലധരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരന്തോ കിസാഗോതമിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തദാ കിര സക്കോ പഠമയാമാവസാനേ ദേവപരിസായ സദ്ധിം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തേ സാരണീയധമ്മകഥം സുണന്തോ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ കിസാഗോതമീ ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ സക്കം ദിസ്വാ നിവത്തി. സോ തം വന്ദിത്വാ നിവത്തന്തിം ദിസ്വാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘കാ നാമേസാ, ഭന്തേ, ആഗച്ഛമാനാവ തുമ്ഹേ ദിസ്വാ നിവത്തതീ’’തി? സത്ഥാ ‘‘കിസാഗോതമീ നാമേസാ, മഹാരാജ, മമ ധീതാ പംസുകൂലികത്ഥേരീനം അഗ്ഗാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൫. ‘‘പംസുകൂലധരം ജന്തും, കിസം ധമനിസന്ഥതം;

ഏകം വനസ്മിം ഝായന്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ കിസന്തി പംസുകൂലികാ ഹി അത്തനോ അനുരൂപം പടിപദം പൂരേന്താ അപ്പമംസലോഹിതാ ചേവ ഹോന്തി ധമനിസന്ഥതഗത്താ ച, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏകം വനസ്മിന്തി വിവിത്തട്ഠാനേ ഏകകം വനസ്മിം ഝായന്തം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കിസാഗോതമീവത്ഥു ദ്വാദസമം.

൧൩. ഏകബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ന ചാഹന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ‘‘സമണോ ഗോതമോ അത്തനോ സാവകേ ബ്രാഹ്മണാതി വദതി അഹഞ്ചമ്ഹി ബ്രാഹ്മണയോനിയം നിബ്ബത്തോ, മമ്പി നു ഖോ ഏവം വത്തും വട്ടതീ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണയോനിയം നിബ്ബത്തമത്തേനേവം വദാമി, യോ പന അകിഞ്ചനോ അഗഹണോ, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൬. ‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി, യോനിജം മത്തിസമ്ഭവം;

ഭോവാദി നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ;

അകിഞ്ചനം അനാദാനം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ യോനിജന്തി യോനിയം ജാതം. മത്തിസമ്ഭവന്തി ബ്രാഹ്മണിയാ മാതു സന്തകേ ഉദരസ്മിം സമ്ഭൂതം. ഭോവാദീതി സോ പന ആമന്തനാദീസു ‘‘ഭോ, ഭോ’’തി വത്വാ വിചരന്തോ ഭോവാദി നാമ ഹോതി, സചേ രാഗാദീഹി കിഞ്ചനേഹി സകിഞ്ചനോ. അഹം പന രാഗാദീഹി അകിഞ്ചനം ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അനാദാനം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ഏകബ്രാഹ്മണവത്ഥു തേരസമം.

൧൪. ഉഗ്ഗസേനസേട്ഠിപുത്തവത്ഥു

സബ്ബസംയോജനന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഉഗ്ഗസേനം നാമ സേട്ഠിപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ‘‘മുഞ്ച പുരേ മുഞ്ച പച്ഛതോ’’തി (ധ. പ. ൩൪൮) ഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരിതമേവ.

തദാ ഹി സത്ഥാ, ‘‘ഭന്തേ, ഉഗ്ഗസേനോ ‘ന ഭായാമീ’തി വദതി, അഭൂതേന മഞ്ഞേ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി ഭിക്ഖൂഹി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തസദിസാ ഛിന്നസംയോജനാ ന ഭായന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൭. ‘‘സബ്ബസംയോജനം ഛേത്വാ, യോ വേ ന പരിതസ്സതി;

സങ്ഗാതിഗം വിസംയുത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ സബ്ബസംയോജനന്തി ദസവിധസംയോജനം. ന പരിതസ്സതീതി തണ്ഹായ ന ഭായതി. തമഹന്തി തം അഹം രാഗാദീനം സങ്ഗാനം അതീതത്താ സങ്ഗാതിഗം, ചതുന്നമ്പി യോഗാനം അഭാവേന വിസംയുത്തം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഉഗ്ഗസേനസേട്ഠിപുത്തവത്ഥു ചുദ്ദസമം.

൧൫. ദ്വേബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ഛേത്വാ നദ്ധിന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേസു കിരേകസ്സ ചൂളരോഹിതോ നാമ ഗോണോ അഹോസി, ഏകസ്സ മഹാരോഹിതോ നാമ. തേ ഏകദിവസം ‘‘തവ ഗോണോ ബലവാ, മമ ഗോണോ ബലവാ’’തി വിവദിത്വാ ‘‘കിം നോ വിവാദേന, പാജേത്വാ ജാനിസ്സാമാ’’തി അചിരവതീതീരേ സകടം വാലുകായ പൂരേത്വാ ഗോണേ യോജയിംസു. തസ്മിം ഖണേ ഭിക്ഖൂപി ന്ഹായിതും തത്ഥ ഗതാ ഹോന്തി. ബ്രാഹ്മണാ ഗോണേ പാജേസും. സകടം നിച്ചലം അട്ഠാസി, നദ്ധിവരത്താ പന ഛിജ്ജിംസു. ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം സത്ഥു ആരോചയിംസു. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ബാഹിരാ ഏതാ നദ്ധിവരത്താ, യോ കോചി ഏതാ ഛിന്ദതേവ, ഭിക്ഖുനാ പന അജ്ഝത്തികം കോധനദ്ധിഞ്ചേവ തണ്ഹാവരത്തഞ്ച ഛിന്ദിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯൮. ‘‘ഛേത്വാ നദ്ധിം വരത്തഞ്ച, സന്ദാനം സഹനുക്കമം;

ഉക്ഖിത്തപലിഘം ബുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ നദ്ധിന്തി നയ്ഹനഭാവേന പവത്തം കോധം. വരത്തന്തി ബന്ധനഭാവേന പവത്തം തണ്ഹം. സന്ദാനം സഹനുക്കമന്തി അനുസയാനുക്കമസഹിതം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിസന്ദാനം, ഇദം സബ്ബമ്പി ഛിന്ദിത്വാ ഠിതം അവിജ്ജാപലിഘസ്സ ഉക്ഖിത്തത്താ ഉക്ഖിത്തപലിഘം, ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധം തം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ദ്വേബ്രാഹ്മണവത്ഥു പന്നരസമം.

൧൬. അക്കോസകഭാരദ്വാജവത്ഥു

അക്കോസന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അക്കോസകഭാരദ്വാജം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ ഹി ഭാതു ഭാരദ്വാജസ്സ ധനഞ്ജാനീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ സോതാപന്നാ അഹോസി. സാ ഖീപിത്വാപി കാസിത്വാപി പക്ഖലിത്വാപി ‘‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. സാ ഏകദിവസം ബ്രാഹ്മണപരിവേസനായ പവത്തമാനായ പക്ഖലിത്വാ തഥേവ മഹാസദ്ദേന ഉദാനം ഉദാനേസി. ബ്രാഹ്മണോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഏവമേവായം വസലീ യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ പക്ഖലിത്വാ തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണകസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഇദാനി തേ, വസലി, ഗന്ത്വാ തസ്സ സത്ഥുനോ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം സാ ‘‘ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, നാഹം തം പസ്സാമി, യോ തസ്സ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേയ്യ, അപി ച ഗന്ത്വാ തം ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛസ്സൂ’’തി ആഹ. സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ അവന്ദിത്വാവ ഏകമന്തം ഠിതോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കിംസു ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കിംസു ഛേത്വാ ന സോചതി;

കിസ്സസ്സു ഏകധമ്മസ്സ, വധം രോചേസി ഗോതമാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൭);

അഥസ്സ പഞ്ഹം ബ്യാകരോന്തോ സത്ഥാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കോധം ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കോധം ഛേത്വാ ന സോചതി;

കോധസ്സ വിസമൂലസ്സ, മധുരഗ്ഗസ്സ ബ്രാഹ്മണ;

വധം അരിയാ പസംസന്തി, തഞ്ഹി ഛേത്വാ ന സോചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൭);

സോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അഥസ്സ കനിട്ഠോ അക്കോസകഭാരദ്വാജോ ‘‘ഭാതാ കിര മേ പബ്ബജിതോ’’തി സുത്വാ കുദ്ധോ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസി. സോപി സത്ഥാരാ അതിഥീനം ഖാദനീയാദിദാനഓപമ്മേന സഞ്ഞത്തോ സത്ഥരി പസന്നോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അപരേപിസ്സ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബിലിങ്ഗകഭാരദ്വാജോതി ദ്വേ കനിട്ഠഭാതരോ സത്ഥാരം അക്കോസന്താവ സത്ഥാരാ വിനീതാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, അച്ഛരിയാ വത ബുദ്ധഗുണാ, ചതൂസു നാമ ഭാതികേസു അക്കോസന്തേസു സത്ഥാ കിഞ്ചി അവത്വാ തേസംയേവ പതിട്ഠാ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അഹം മമ ഖന്തിബലേന സമന്നാഗതത്താ ദുട്ഠേസു അദുസ്സന്തോ മഹാജനസ്സ പതിട്ഠാ ഹോമിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –