ധമ്മപദ-അട്ഠകഥാ

(ദുതിയോ ഭാഗോ)

൯. പാപവഗ്ഗോ

൧. ചൂളേകസാടകബ്രാഹ്മണവത്ഥു

അഭിത്ഥരേഥ കല്യാണേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചൂളേകസാടകബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

വിപസ്സിദസബലസ്സ കാലസ്മിഞ്ഹി മഹാഏകസാടകബ്രാഹ്മണോ നാമ അഹോസി, അയം പന ഏതരഹി സാവത്ഥിയം ചൂളേകസാടകോ നാമ. തസ്സ ഹി ഏകോ നിവാസനസാടകോ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണിയാപി ഏകോ. ഉഭിന്നമ്പി ഏകമേവ പാരുപനം, ബഹി ഗമനകാലേ ബ്രാഹ്മണോ വാ ബ്രാഹ്മണീ വാ തം പാരുപതി. അഥേകദിവസം വിഹാരേ ധമ്മസ്സവനേ ഘോസിതേ ബ്രാഹ്മണോ ആഹ – ‘‘ഭോതി ധമ്മസ്സവനം ഘോസിതം, കിം ദിവാ ധമ്മസ്സവനം ഗമിസ്സസി, ഉദാഹു രത്തിം. പാരുപനസ്സ ഹി അഭാവേന ന സക്കാ അമ്ഹേഹി ഏകതോ ഗന്തു’’ന്തി. ബ്രാഹ്മണീ, ‘‘സാമി, അഹം ദിവാ ഗമിസ്സാമീ’’തി സാടകം പാരുപിത്വാ അഗമാസി. ബ്രാഹ്മണോ ദിവസഭാഗം ഗേഹേ വീതിനാമേത്വാ രത്തിം ഗന്ത്വാ സത്ഥു പുരതോ നിസിന്നോവ ധമ്മം അസ്സോസി. അഥസ്സ സരീരം ഫരമാനാ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. സോ സത്ഥാരം പൂജിതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘സചേ ഇമം സാടകം ദസ്സാമി, നേവ ബ്രാഹ്മണിയാ, ന മയ്ഹം പാരുപനം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. അഥസ്സ മച്ഛേരചിത്താനം സഹസ്സം ഉപ്പജ്ജി, പുനേകം സദ്ധാചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. തം അഭിഭവിത്വാ പുന മച്ഛേരസഹസ്സം ഉപ്പജ്ജി. ഇതിസ്സ ബലവമച്ഛേരം ബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹന്തം വിയ സദ്ധാചിത്തം പടിബാഹതിയേവ. തസ്സ ‘‘ദസ്സാമി, ന ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തസ്സേവ പഠമയാമോ അപഗതോ, മജ്ഝിമയാമോ സമ്പത്തോ. തസ്മിമ്പി ദാതും നാസക്ഖി. പച്ഛിമയാമേ സമ്പത്തേ സോ ചിന്തേസി – ‘‘മമ സദ്ധാചിത്തേന മച്ഛേരചിത്തേന ച സദ്ധിം യുജ്ഝന്തസ്സേവ ദ്വേ യാമാ വീതിവത്താ, ഇദം മമ ഏത്തകം മച്ഛേരചിത്തം വഡ്ഢമാനം ചതൂഹി അപായേഹി സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദസ്സതി, ദസ്സാമി ന’’ന്തി. സോ മച്ഛേരസഹസ്സം അഭിഭവിത്വാ സദ്ധാചിത്തം പുരേചാരികം കത്വാ സാടകം ആദായ സത്ഥു പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ‘‘ജിതം മേ, ജിതം മേ’’തി തിക്ഖത്തും മഹാസദ്ദമകാസി.

രാജാ പസേനദി കോസലോ ധമ്മം സുണന്തോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘പുച്ഛഥ നം, കിം കിര തേന ജിത’’ന്തി ആഹ. സോ രാജപുരിസേഹി പുച്ഛിതോ തമത്ഥം ആരോചേസി. തം സുത്വാ രാജാ ‘‘ദുക്കരം കതം ബ്രാഹ്മണേന, സങ്ഗഹമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി ഏകം സാടകയുഗം ദാപേസി. സോ തമ്പി തഥാഗതസ്സേവ അദാസി. പുന രാജാ ദ്വേ ചത്താരി അട്ഠ സോളസാതി ദ്വിഗുണം കത്വാ ദാപേസി. സോ താനിപി തഥാഗതസ്സേവ അദാസി. അഥസ്സ രാജാ ദ്വത്തിംസ യുഗാനി ദാപേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അത്തനോ അഗ്ഗഹേത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം വിസ്സജ്ജേസിയേവാ’’തി വാദമോചനത്ഥം തതോ ഏകം യുഗം അത്തനോ, ഏകം ബ്രാഹ്മണിയാതി ദ്വേ യുഗാനി ഗഹേത്വാ തിംസ യുഗാനി തഥാഗതസ്സേവ അദാസി. രാജാ പന തസ്മിം സത്തക്ഖത്തുമ്പി ദദന്തേ പുന ദാതുകാമോയേവ അഹോസി. പുബ്ബേ മഹാഏകസാടകോ ചതുസട്ഠിയാ സാടകയുഗേസു ദ്വേ അഗ്ഗഹേസി, അയം പന ദ്വത്തിംസായ ലദ്ധകാലേ ദ്വേ അഗ്ഗഹേസി. രാജാ പുരിസേ ആണാപേസി – ‘‘ദുക്കരം ഭണേ ബ്രാഹ്മണേന കതം, അന്തേപുരേ മമ ദ്വേ കമ്ബലാനി ആഹരാപേയ്യാഥാ’’തി. തേ തഥാ കരിംസു. രാജാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ ദ്വേ കമ്ബലേ ദാപേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ന ഇമേ മമ സരീരേ ഉപയോഗം അരഹന്തി, ബുദ്ധസാസനസ്സേവ ഏതേ അനുച്ഛവികാ’’തി ഏകം കമ്ബലം അന്തോഗന്ധകുടിയം സത്ഥു സയനസ്സ ഉപരി വിതാനം കത്വാ ബന്ധി, ഏകം അത്തനോ ഘരേ നിബദ്ധം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭത്തകിച്ചട്ഠാനേ വിതാനം കത്വാ ബന്ധി. രാജാ സായന്ഹസമയേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തം കമ്ബലം സഞ്ജാനിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കേന പൂജാ കതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏകസാടകേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ മമ പസാദട്ഠാനേയേവ പസീദതീ’’തി വത്വാ ‘‘ചത്താരോ ഹത്ഥീ ചത്താരോ അസ്സേ ചത്താരി കഹാപണസഹസ്സാനി ചതസ്സോ ഇത്ഥിയോ ചതസ്സോ ദാസിയോ ചത്താരോ പുരിസേ ചതുരോ ഗാമവരേ’’തി ഏവം യാവ സബ്ബസതാ ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ സബ്ബചതുക്കം നാമ അസ്സ ദാപേസി.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയം ചൂളേകസാടകസ്സ കമ്മം, തംമുഹുത്തമേവ സബ്ബചതുക്കം ലഭി, ഇദാനി കതേന കല്യാണകമ്മേന അജ്ജമേവ വിപാകോ ദിന്നോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സചായം ഏകസാടകോ പഠമയാമേ മയ്ഹം ദാതും അസക്ഖിസ്സ, സബ്ബസോളസകം അലഭിസ്സ. സചേ മജ്ഝിമയാമേ അസക്ഖിസ്സ, സബ്ബട്ഠകം അലഭിസ്സ. ബലവപച്ഛിമയാമേ ദിന്നത്താ പനേസ സബ്ബചതുക്കം ലഭി. കല്യാണകമ്മം കരോന്തേന ഹി ഉപ്പന്നം ചിത്തം അഹാപേത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ കാതബ്ബം. ദന്ധം കതം കുസലഞ്ഹി സമ്പത്തിം ദദമാനം ദന്ധമേവ ദദാതി, തസ്മാ ചിത്തുപ്പാദസമനന്തരമേവ കല്യാണകമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൬. ‘‘അഭിത്ഥരേഥ കല്യാണേ, പാപാ ചിത്തം നിവാരയേ;

ദന്ധഞ്ഹി കരോതോ പുഞ്ഞം, പാപസ്മിം രമതീ മനോ’’തി.

തത്ഥ അഭിത്ഥരേഥാതി തുരിതതുരിതം സീഘസീഘം കരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഗിഹിനാ വാ ഹി ‘‘സലാകഭത്തദാനാദീസു കിഞ്ചിദേവ കുസലം കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ യഥാ അഞ്ഞേ ഓകാസം ന ലഭന്തി, ഏവം ‘‘അഹം പുരേ, അഹം പുരേ’’തി തുരിതതുരിതമേവ കാതബ്ബം. പബ്ബജിതേന വാ ഉപജ്ഝായവത്താദീനി കരോന്തേന അഞ്ഞസ്സ ഓകാസം അദത്വാ ‘‘അഹം പുരേ, അഹം പുരേ’’തി തുരിതതുരിതമേവ കാതബ്ബം. പാപാ ചിത്തന്തി കായദുച്ചരിതാദിപാപകമ്മതോ വാ അകുസലചിത്തുപ്പാദതോ വാ സബ്ബഥാമേന ചിത്തം നിവാരയേ. ദന്ധഞ്ഹി കരോതോതി യോ പന ‘‘ദസ്സാമി, ന ദസ്സാമി സമ്പജ്ജിസ്സതി നു ഖോ മേ, നോ’’തി ഏവം ചിക്ഖല്ലമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തോ വിയ ദന്ധം പുഞ്ഞം കരോതി, തസ്സ ഏകസാടകസ്സ വിയ മച്ഛേരസഹസ്സം പാപം ഓകാസം ലഭതി. അഥസ്സ പാപസ്മിം രമതീ മനോ, കുസലകമ്മകരണകാലേയേവ ഹി ചിത്തം കുസലേ രമതി, തതോ മുച്ചിത്വാ പാപനിന്നമേവ ഹോതീതി.

ഗാഥാപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ചൂളേകസാടകബ്രാഹ്മണവത്ഥു പഠമം.

൨. സേയ്യസകത്ഥേരവത്ഥു

പാപഞ്ച പുരിസോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സേയ്യസകത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ ഹി ലാളുദായിത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ, അത്തനോ അനഭിരതിം തസ്സ ആരോചേത്വാ തേന പഠമസങ്ഘാദിസേസകമ്മേ സമാദപിതോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നായ അനഭിരതിയാ തം കമ്മമകാസി (പാരാ. ൨൩൪). സത്ഥാ തസ്സ കിരിയം സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏവം കിര ത്വം കരോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ഭാരിയം കമ്മം അകാസി, അനനുച്ഛവികം മോഘപുരിസാ’’തി നാനപ്പകാരതോ ഗരഹിത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ഏവരൂപഞ്ഹി കമ്മം ദിട്ഠധമ്മേപി സമ്പരായേപി ദുക്ഖസംവത്തനികമേവ ഹോതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൭. ‘‘പാപഞ്ചേ പുരിസോ കയിരാ, ന നം കയിരാ പുനപ്പുനം;

ന തമ്ഹി ഛന്ദം കയിരാഥ, ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സചേ പുരിസോ സകിം പാപകമ്മം കരേയ്യ, തങ്ഖണേയേവ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘ഇദം അപ്പതിരൂപം ഓളാരിക’’ന്തി ന നം കയിരാ പുനപ്പുനം. യോപി തമ്ഹി ഛന്ദോ വാ രുചി വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തമ്പി വിനോദേത്വാ ന കയിരാഥേവ. കിം കാരണാ? ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ. പാപസ്സ ഹി ഉച്ചയോ വുഡ്ഢി ഇധലോകേപി സമ്പരായേപി ദുക്ഖമേവ ആവഹതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സേയ്യസകത്ഥേരവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ലാജദേവധീതാവത്ഥു

പുഞ്ഞഞ്ചേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാജദേവധീതരം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു രാജഗഹേ സമുട്ഠിതം.

ആയസ്മാ ഹി മഹാകസ്സപോ പിപ്പലിഗുഹായം വിഹരന്തോ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ വുട്ഠായ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഭിക്ഖാചാരട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ ഏകം സാലിഖേത്തപാലികം ഇത്ഥിം സാലിസീസാനി ഗഹേത്വാ ലാജേ കുരുമാനം ദിസ്വാ ‘‘സദ്ധാ നു ഖോ, അസ്സദ്ധാ’’തി വീമംസിത്വാ ‘‘സദ്ധാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ മേ സങ്ഗഹം കാതും, നോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘വിസാരദാ കുലധീതാ മമ സങ്ഗഹം കരിസ്സതി, കത്വാ ച പന മഹാസമ്പത്തിം ലഭിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ സാലിഖേത്തസമീപേയേവ അട്ഠാസി. കുലധീതാ ഥേരം ദിസ്വാവ പസന്നചിത്താ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ ‘‘തിട്ഠഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ലാജേ ആദായ വേഗേന ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പത്തേ ആകിരിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സ ഭാഗിനീ അസ്സ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. ഥേരോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനമകാസി. സാപി ഥേരം വന്ദിത്വാ അത്തനാ ദിന്നദാനം ആവജ്ജമാനാ നിവത്തി. തായ ച പന കേദാരമരിയാദായ ഗമനമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം ബിലേ ഘോരവിസോ സപ്പോ നിപജ്ജി. സോ ഥേരസ്സ കാസായപടിച്ഛന്നം ജങ്ഘം ഡംസിതും നാസക്ഖി. ഇതരാ ദാനം ആവജ്ജമാനാ നിവത്തന്തീ തം പദേസം പാപുണി. സപ്പോ ബിലാ നിക്ഖമിത്വാ തം ഡംസിത്വാ തത്ഥേവ പാതേസി. സാ പസന്നചിത്തേന കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ തിംസയോജനികേ കനകവിമാനേ സുത്തപ്പബുദ്ധാ വിയ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതേന തിഗാവുതേന അത്തഭാവേന നിബ്ബത്തി. സാ ദ്വാദസയോജനികം ഏകം ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവുതാ പുബ്ബകമ്മപകാസനത്ഥായ സുവണ്ണലാജഭരിതേന ഓലമ്ബകേന സുവണ്ണസരകേന പടിമണ്ഡിതേ വിമാനദ്വാരേ ഠിതാ അത്തനോ സമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മേ കത്വാ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഉപധാരേന്തീ ‘‘അയ്യസ്സ മേ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ ദിന്നലാജനിസ്സന്ദേന സാ ലദ്ധാ’’തി അഞ്ഞാസി.

സാ ഏവം പരിത്തകേന കമ്മേന ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭിത്വാ ‘‘ന ദാനി മയാ പമജ്ജിതും വട്ടതി, അയ്യസ്സ വത്തപടിവത്തം കത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം ഥാവരം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പാതോവ കനകമയം സമ്മജ്ജനിഞ്ചേവ കചവരഛഡ്ഡനകഞ്ച പച്ഛിം ആദായ ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പരിവേണം സമ്മജ്ജിത്വാ പാനീയപരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേസി. ഥേരോ തം ദിസ്വാ ‘‘കേനചി ദഹരേന വാ സാമണേരേന വാ വത്തം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി സല്ലക്ഖേസി. സാ ദുതിയദിവസേപി തഥേവ അകാസി, ഥേരോപി തഥേവ സല്ലക്ഖേസി. തതിയദിവസേ പന ഥേരോ തസ്സാ സമ്മജ്ജനിസദ്ദം സുത്വാ താലച്ഛിദ്ദാദീഹി ച പവിട്ഠം സരീരോഭാസം ദിസ്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ ‘‘കോ ഏസ സമ്മജ്ജതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠായികാ ലാജദേവധീതാ’’തി. ‘‘നനു മയ്ഹം ഏവംനാമികാ ഉപട്ഠായികാ നാമ നത്ഥീ’’തി. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സാലിഖേത്തം രക്ഖമാനാ ലാജേ ദത്വാ പസന്നചിത്താ നിവത്തന്തീ സപ്പേന ദട്ഠാ കാലം കത്വാ താവതിംസദേവലോകേ ഉപ്പന്നാ, മയാ അയ്യം നിസ്സായ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ, ഇദാനിപി തുമ്ഹാകം വത്തപടിവത്തം കത്വാ ‘സമ്പത്തിം ഥാവരം കരിസ്സാമീ’തി ആഗതാമ്ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഹിയ്യോപി പരേപി തയാവേതം ഠാനം സമ്മജ്ജിതം, തയാവ പാനീയഭോജനീയം ഉപട്ഠാപിത’’ന്തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അപേഹി ദേവധീതേ, തയാ കതം വത്തം കതംവ ഹോതു, ഇതോ പട്ഠായ ഇമം ഠാനം മാ ആഗമീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, മാ മം നാസേഥ, തുമ്ഹാകം വത്തം കത്വാ സമ്പത്തിം മേ ഥിരം കാതും ദേഥാ’’തി. ‘‘അപേഹി ദേവധീതേ, മാ മം അനാഗതേ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ നിസിന്നേഹി ധമ്മകഥികേഹി ‘മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ കിര ഏകാ ദേവധീതാ ആഗന്ത്വാ വത്തപടിവത്തം കത്വാ പാനീയപരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേസീ’തി വത്തബ്ബതം കരി, ഇതോ പട്ഠായ ഇധ മാ ആഗമി, പടിക്കമാ’’തി. സാ ‘‘മാ മം, ഭന്തേ, നാസേഥാ’’തി പുനപ്പുനം യാചിയേവ. ഥേരോ ‘‘നായം മമ വചനം സുണാതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘തുവം പമാണം ന ജാനാസീ’’തി അച്ഛരം പഹരി. സാ തത്ഥ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തീ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ, ‘‘ഭന്തേ, മയാ ലദ്ധസമ്പത്തിം മാ നാസേഥ, ഥാവരം കാതും ദേഥാ’’തി രോദന്തീ ആകാസേ അട്ഠാസി.

സത്ഥാ ജേതവനേ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തസ്സാ രോദിതസദ്ദം സുത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ദേവധീതായ സമ്മുഖേ നിസീദിത്വാ കഥേന്തോ വിയ ‘‘ദേവധീതേ മമ പുത്തസ്സ കസ്സപസ്സ സംവരകരണമേവ ഭാരോ, പുഞ്ഞത്ഥികാനം പന ‘അയം നോ അത്ഥോ’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പുഞ്ഞകരണമേവ ഭാരോ. പുഞ്ഞകരണഞ്ഹി ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച സുഖമേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൮. ‘‘പുഞ്ഞഞ്ചേ പുരിസോ കയിരാ, കയിരാ നം പുനപ്പുനം;

തമ്ഹി ഛന്ദം കയിരാഥ, സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സചേ പുരിസോ പുഞ്ഞം കരേയ്യ, ‘‘ഏകവാരം മേ പുഞ്ഞം കതം, അലം ഏത്താവതാ’’തി അനോരമിത്വാ പുനപ്പുനം കരോഥേവ. തസ്സ അകരണക്ഖണേപി തമ്ഹി പുഞ്ഞേ ഛന്ദം രുചിം ഉസ്സാഹം കരോഥേവ. കിം കാരണാ? സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ. പുഞ്ഞസ്സ ഹി ഉച്ചയോ വുഡ്ഢി ഇധലോകപരലോകസുഖാവഹനതോ സുഖോതി.

ദേസനാവസാനേ ദേവധീതാ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ ഠിതാവ സോതാപത്തിഫലം പാപുണീതി.

ലാജദേവധീതാവത്ഥു തതിയം.

൪. അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിവത്ഥു

പാപോപി പസ്സതീ ഭദ്രന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അനാഥപിണ്ഡികോ ഹി വിഹാരമേവ ഉദ്ദിസ്സ ചതുപണ്ണാസകോടിധനം ബുദ്ധസാസനേ വികിരിത്വാ സത്ഥരി ജേതവനേ വിഹരന്തേ ദേവസികം തീണി മഹാഉപട്ഠാനാനി ഗച്ഛതി, ഗച്ഛന്തോ ച ‘‘കിം നു ഖോ ആദായ ആഗതോതി സാമണേരാ വാ ദഹരാ വാ ഹത്ഥമ്പി മേ ഓലോകേയ്യു’’ന്തി തുച്ഛഹത്ഥോ നാമ ന ഗതപുബ്ബോ. പാതോവ ഗച്ഛന്തോ യാഗും ഗാഹാപേത്വാവ ഗച്ഛതി, കതപാതരാസോ സപ്പിനവനീതാദീനി ഭേസജ്ജാനി. സായന്ഹസമയേ മാലാഗന്ധവിലേപനവത്ഥാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവം നിച്ചകാലമേവ ദിവസേ ദിവസേ ദാനം ദത്വാ സീലം രക്ഖതി. അപരഭാഗേ ധനം പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി. വോഹാരൂപജീവിനോപിസ്സ ഹത്ഥതോ അട്ഠാരസകോടിധനം ഇണം ഗണ്ഹിംസു, കുലസന്തകാപിസ്സ അട്ഠാരസഹിരഞ്ഞകോടിയോ, നദീതീരേ നിദഹിത്വാ ഠപിതാ ഉദകേന കൂലേ ഭിന്നേ മഹാസമുദ്ദം പവിസിംസു. ഏവമസ്സ അനുപുബ്ബേന ധനം പരിക്ഖയം അഗമാസി. സോ ഏവംഭൂതോപി സങ്ഘസ്സ ദാനം ദേതിയേവ, പണീതം പന കത്വാ ദാതും ന സക്കോതി.

സോ ഏകദിവസം സത്ഥാരാ ‘‘ദീയതി പന തേ, ഗഹപതി, കുലേ ദാന’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ദീയതി, ഭന്തേ, തഞ്ച ഖോ കണാജകം ബിലങ്ഗദുതിയ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഗഹപതി, ‘ലൂഖം ദാനം ദേമീ’തി മാ ചിന്തയി. ചിത്തസ്മിഞ്ഹി പണീതേ ബുദ്ധാദീനം ദിന്നദാനം ലൂഖം നാമ നത്ഥി, അപിച ത്വം അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം ദാനം ദേസി, അഹം പന വേലാമകാലേ സകലജമ്ബുദീപം ഉന്നങ്ഗലം കത്വാ മഹാദാനം പവത്തയമാനോപി തിസരണഗതമ്പി കഞ്ചി നാലത്ഥം, ദക്ഖിണേയ്യാ നാമ ഏവം ദുല്ലഭാ. തസ്മാ ‘ലൂഖം മേ ദാന’ന്തി മാ ചിന്തയീ’’തി വത്വാ വേലാമസുത്തമസ്സ (അ. നി. ൯.൨൦) കഥേസി. അഥസ്സ ദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സത്ഥരി ചേവ സത്ഥുസാവകേസു ച ഗേഹം പവിസന്തേസു തേസം തേജേന സണ്ഠാതും അസക്കോന്തീ, ‘‘യഥാ ഇമേ ഇമം ഗേഹം ന പവിസന്തി, തഥാ ഗഹപതിം പരിഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി തം വത്തുകാമാപി ഇസ്സരകാലേ കിഞ്ചി വത്തും നാസക്ഖി, ഇദാനി ‘‘പനായം ദുഗ്ഗതോ ഗണ്ഹിസ്സതി മേ വചന’’ന്തി രത്തിഭാഗേ സേട്ഠിസ്സ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ആകാസേ അട്ഠാസി. അഥ സേട്ഠി നം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി ആഹ. അഹം തേ മഹാസേട്ഠി ചതുത്ഥദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ, തുയ്ഹം ഓവാദദാനത്ഥായ ആഗതാതി. തേന ഹി ഓവദേഹീതി. മഹാസേട്ഠി തയാ പച്ഛിമകാലം അനോലോകേത്വാവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാസനേ ബഹും ധനം വിപ്പകിണ്ണം, ഇദാനി ദുഗ്ഗതോ ഹുത്വാപി തം ന മുഞ്ചസിയേവ, ഏവം വത്തമാനോ കതിപാഹേനേവ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി ന ലഭിസ്സസി, കിം തേ സമണേന ഗോതമേന, അതിപരിച്ചാഗതോ ഓരമിത്വാ കമ്മന്തേ പയോജേന്തോ കുടുമ്ബം സണ്ഠാപേഹീതി. അയം മേ തയാ ദിന്നഓവാദോതി. ആമ, സേട്ഠീതി. ഗച്ഛ, നാഹം താദിസീനം സതേനപി സഹസ്സേനപി സതസഹസ്സേനപി സക്കാ കമ്പേതും, അയുത്തം തേ വുത്തം, കം തയാ മമ ഗേഹേ വസമാനായ, സീഘം സീഘം മേ ഘരാ നിക്ഖമാഹീതി. സാ സോതാപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ വചനം സുത്വാ ഠാതും അസക്കോന്തീ ദാരകേ ആദായ നിക്ഖമി, നിക്ഖമിത്വാ ച പന അഞ്ഞത്ഥ വസനട്ഠാനം അലഭമാനാ ‘‘സേട്ഠിം ഖമാപേത്വാ തത്ഥേവ വസിസ്സാമീ’’തി നഗരപരിഗ്ഗാഹകം ദേവപുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനാ കതാപരാധം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏഹി, മം സേട്ഠിസ്സ സന്തികം നേത്വാ ഖമാപേത്വാ വസനട്ഠാനം ദാപേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അയുത്തം തയാ വുത്തം, നാഹം തസ്സ സന്തികം ഗന്തും ഉസ്സഹാമീ’’തി തം പടിക്ഖിപി. സാ ചതുന്നം മഹാരാജാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ തേഹിപി പടിക്ഖിത്താ സക്കം ദേവരാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘അഹം, ദേവ, വസനട്ഠാനം അലഭമാനാ ദാരകേ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അനാഥാ വിചരാമി, വസനട്ഠാനം മേ ദാപേഹീ’’തി സുട്ഠുതരം യാചി.

അഥ നം സോ ‘‘അഹമ്പി തവ കാരണാ സേട്ഠിം വത്തും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഏകം പന തേ ഉപായം കഥേസ്സാമീ’’തി ആഹ. സാധു, ദേവ, കഥേഹീതി. ഗച്ഛ, സേട്ഠിനോ ആയുത്തകവേസം ഗഹേത്വാ സേട്ഠിസ്സ ഹത്ഥതോ പണ്ണം ആരോപേത്വാ വോഹാരൂപജീവീഹി ഗഹിതം അട്ഠാരസകോടിധനം അത്തനോ ആനുഭാവേന സോധേത്വാ തുച്ഛഗബ്ഭേ പൂരേത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിട്ഠം അട്ഠാരസകോടിധനം അത്ഥി, അഞ്ഞമ്പി അസുകട്ഠാനേ നാമ അസ്സാമികം അട്ഠാരസകോടിധനം അത്ഥി, തം സബ്ബം സംഹരിത്വാ തസ്സ തുച്ഛഗബ്ഭേ പൂരേത്വാ ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ ഖമാപേഹീതി. സാ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി വുത്തനയേനേവ തം സബ്ബം കത്വാ പുന തസ്സ സിരിഗബ്ഭം ഓഭാസയമാനാ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി വുത്തേ അഹം തേ ചതുത്ഥദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ അന്ധബാലദേവതാ, മയാ അന്ധബാലതായ യം തുമ്ഹാകം സന്തികേ കഥിതം, തം മേ ഖമഥ. സക്കസ്സ ഹി മേ വചനേന ചതുപണ്ണാസകോടിധനം സംഹരിത്വാ തുച്ഛഗബ്ഭപൂരണം ദണ്ഡകമ്മം കതം, വസനട്ഠാനം അലഭമാനാ കിലമാമീതി. അനാഥപിണ്ഡികോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദേവതാ ‘ദണ്ഡകമ്മഞ്ച മേ കത’ന്തി വദതി, അത്തനോ ച ദോസം പടിജാനാതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ നം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. സോ തം സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ തായ കതകമ്മം സബ്ബം ആരോചേസി. ദേവതാ സത്ഥു പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യം മയാ അന്ധബാലതായ തുമ്ഹാകം ഗുണേ അജാനിത്വാ പാപകം വചനം വുത്തം, തം മേ ഖമഥാ’’തി സത്ഥാരം ഖമാപേത്വാ മഹാസേട്ഠിം ഖമാപേസി. സത്ഥാ കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകവസേന സേട്ഠിഞ്ചേവ ദേവതഞ്ച ഓവദന്തോ ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, പാപപുഗ്ഗലോപി യാവ പാപം ന പച്ചതി, താവ ഭദ്രമ്പി പസ്സതി. യദാ പനസ്സ പാപം പച്ചതി, തദാ പാപമേവ പസ്സതി. ഭദ്രപുഗ്ഗലോപി യാവ ഭദ്രം ന പച്ചതി, താവ പാപാനി പസ്സതി. യദാ പനസ്സ ഭദ്രം പച്ചതി, തദാ ഭദ്രമേവ പസ്സതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൧൯. ‘‘പാപോപി പസ്സതീ ഭദ്രം, യാവ പാപം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതീ പാപം, അഥ പാപോ പാപാനി പസ്സതി.

൧൨൦. ‘‘ഭദ്രോപി പസ്സതീ പാപം, യാവ ഭദ്രം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതീ ഭദ്രം, അഥ ഭദ്രോ ഭദ്രാനി പസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ പാപോതി കായദുച്ചരിതാദിനാ പാപകമ്മേന യുത്തപുഗ്ഗലോ. സോപി ഹി പുരിമസുചരിതാനുഭാവേന നിബ്ബത്തം സുഖം അനുഭവമാനോ ഭദ്രമ്പി പസ്സതി. യാവ പാപം ന പച്ചതീതി യാവസ്സ തം പാപകമ്മം ദിട്ഠധമ്മേ വാ സമ്പരായേ വാ വിപാകം ന ദേതി. യദാ പനസ്സ തം ദിട്ഠധമ്മേ വാ സമ്പരായേ വാ വിപാകം ദേതി, അഥ ദിട്ഠധമ്മേ വിവിധാ കമ്മകാരണാ, സമ്പരായേ ച അപായദുക്ഖം അനുഭോന്തോ സോ പാപോ പാപാനിയേവ പസ്സതി. ദുതിയഗാഥായപി കായസുചരിതാദിനാ ഭദ്രകമ്മേന യുത്തോ ഭദ്രോ. സോപി ഹി പുരിമദുച്ചരിതാനുഭാവേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖം അനുഭവമാനോ പാപം പസ്സതി. യാവ ഭദ്രം ന പച്ചതീതി യാവസ്സ തം ഭദ്രം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മേ വാ സമ്പരായേ വാ വിപാകം ന ദേതി. യദാ പന തം വിപാകം ദേതി, അഥ ദിട്ഠധമ്മേ ലാഭസക്കാരാദിസുഖം, സമ്പരായേ ച ദിബ്ബസമ്പത്തിസുഖം അനുഭവമാനോ സോ ഭദ്രോ ഭദ്രാനിയേവ പസ്സതീതി.

ദേസനാവസാനേ സാ ദേവതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. അസഞ്ഞതപരിക്ഖാരഭിക്ഖുവത്ഥു

മാവമഞ്ഞേഥ പാപസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അസഞ്ഞതപരിക്ഖാരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര യം കിഞ്ചി മഞ്ചപീഠാദിഭേദം പരിക്ഖാരം ബഹി പരിഭുഞ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ഛഡ്ഡേതി. പരിക്ഖാരോ വസ്സേനപി ആതപേനപി ഉപചികാദീഹിപി വിനസ്സതി. സോ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘നനു, ആവുസോ, പരിക്ഖാരോ നാമ പടിസാമിതബ്ബോ’’തി വുത്തേ ‘‘അപ്പകം മയാ കതം, ആവുസോ, ഏതം, ന ഏതസ്സ ചിത്തം അത്ഥി, ന പിത്ത’’ന്തി വത്വാ തഥേവ കരോതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ കിരിയം സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഏവം കരോസീ’’തി പുച്ഛി. സോ സത്ഥാരാ പുച്ഛിതോപി ‘‘കിം ഏതം ഭഗവാ അപ്പകം മയാ കതം, ന തസ്സ ചിത്തം അത്ഥി, നാസ്സ പിത്ത’’ന്തി തഥേവ അവമഞ്ഞന്തോ ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖൂഹി ഏവം കാതും ന വട്ടതി, പാപകമ്മം നാമ ‘അപ്പക’ന്തി ന അവമഞ്ഞിതബ്ബം. അജ്ഝോകാസേ ഠപിതഞ്ഹി വിവടമുഖം ഭാജനം ദേവേ വസ്സന്തേ കിഞ്ചാപി ഏകബിന്ദുനാ ന പൂരതി, പുനപ്പുനം വസ്സന്തേ പന പൂരതേവ, ഏവമേവം പാപം കരോന്തോ പുഗ്ഗലോ അനുപുബ്ബേന മഹന്തം പാപരാസിം കരോതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൧. ‘‘മാവമഞ്ഞേഥ പാപസ്സ, ന മന്ദം ആഗമിസ്സതി;

ഉദബിന്ദുനിപാതേന, ഉദകുമ്ഭോപി പൂരതി;

ബാലോ പൂരതി പാപസ്സ, ഥോകം ഥോകമ്പി ആചിന’’ന്തി.

തത്ഥ മാവമഞ്ഞേഥാതി ന അവജാനേയ്യ. പാപസ്സാതി പാപം. ന മന്ദം ആഗമിസ്സതീതി ‘‘അപ്പമത്തകം മേ പാപകം കതം, കദാ ഏതം വിപച്ചിസ്സതീ’’തി ഏവം പാപം നാവജാനേയ്യാതി അത്ഥോ. ഉദകുമ്ഭോപീതി ദേവേ വസ്സന്തേ മുഖം വിവരിത്വാ ഠപിതം യം കിഞ്ചി കുലാലഭാജനം യഥാ തം ഏകേകസ്സാപി ഉദകബിന്ദുനോ നിപാതേന അനുപുബ്ബേന പൂരതി, ഏവം ബാലപുഗ്ഗലോ ഥോകം ഥോകമ്പി പാപം ആചിനന്തോ കരോന്തോ വഡ്ഢേന്തോ പാപസ്സ പൂരതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. സത്ഥാപി ‘‘അജ്ഝോകാസേ സേയ്യം സന്ഥരിത്വാ പടിപാകതികം അകരോന്തോ ഇമം നാമ ആപത്തിമാപജ്ജതീ’’തി (പാചി. ൧൦൮-൧൧൦) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസീതി.

അസഞ്ഞതപരിക്ഖാരഭിക്ഖുവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. ബിളാലപാദകസേട്ഠിവത്ഥു

മാവമഞ്ഞേഥ പുഞ്ഞസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ബിളാലപാദകസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സാവത്ഥിവാസിനോ വഗ്ഗബന്ധനേന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദേന്തി. അഥേകദിവസം സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ ഏവമാഹ –

‘‘ഉപാസകാ ഇധേകച്ചോ അത്തനാവ ദാനം ദേതി, പരം ന സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഭോഗസമ്പദം ലഭതി, നോ പരിവാരസമ്പദം. ഏകച്ചോ അത്തനാ ദാനം ന ദേതി, പരം സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ പരിവാരസമ്പദം ലഭതി, നോ ഭോഗസമ്പദം. ഏകച്ചോ അത്തനാ ച ന ദേതി, പരഞ്ച ന സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ നേവ ഭോഗസമ്പദം ലഭതി, ന പരിവാരസമ്പദം, വിഘാസാദോ ഹുത്വാ വിചരതി. ഏകച്ചോ അത്തനാ ച ദേതി, പരഞ്ച സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഭോഗസമ്പദഞ്ചേവ ലഭതി, പരിവാരസമ്പദഞ്ചാ’’തി.

അഥേകോ പണ്ഡിതപുരിസോ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ ‘‘അഹോ അച്ഛരിയമിദം കാരണം, അഹം ദാനി ഉഭയസമ്പത്തിസംവത്തനികം കമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉട്ഠായ ഗമനകാലേ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. കിത്തകേഹി പന തേ ഭിക്ഖൂഹി അത്ഥോതി? സബ്ബഭിക്ഖൂഹി, ഭന്തേതി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോപി ഗാമം പവിസിത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, മയാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, യോ യത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം സക്കോതി, സോ തത്തകാനം യാഗുആദീനം അത്ഥായ തണ്ഡുലാദീനി ദേതു, ഏകസ്മിം ഠാനേ പചാപേത്വാ ദാനം ദസ്സാമാ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തോ വിചരി.

അഥ നം ഏകോ സേട്ഠി അത്തനോ ആപണദ്വാരം സമ്പത്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം അത്തനോ പഹോനകേ ഭിക്ഖൂ അനിമന്തേത്വാ പന സകലഗാമം സമാദപേന്തോ വിചരതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘തയാ ഗഹിതഭാജനം ആഹരാ’’തി തീഹി അങ്ഗുലീഹി ഗഹേത്വാ ഥോകേ തണ്ഡുലേ അദാസി, തഥാ മുഗ്ഗേ, തഥാ മാസേതി. സോ തതോ പട്ഠായ ബിളാലപാദകസേട്ഠി നാമ ജാതോ, സപ്പിഫാണിതാദീനി ദേന്തോപി കരണ്ഡം കുടേ പക്ഖിപിത്വാ ഏകതോ കോണം കത്വാ ബിന്ദും ബിന്ദും പഗ്ഘരായന്തോ ഥോകഥോകമേവ അദാസി. ഉപാസകോ അവസേസേഹി ദിന്നം ഏകതോ കത്വാ ഇമിനാ ദിന്നം വിസുംയേവ അഗ്ഗഹേസി. സോ സേട്ഠി തസ്സ കിരിയം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏസ മയാ ദിന്നം വിസും ഗണ്ഹാതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഏകം ചൂളുപട്ഠാകം പഹിണി ‘‘ഗച്ഛ, യം ഏസ കരോതി, തം ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ ‘‘സേട്ഠിസ്സ മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി യാഗുഭത്തപൂവാനം അത്ഥായ ഏകം ദ്വേ തണ്ഡുലേ പക്ഖിപിത്വാ മുഗ്ഗമാസേപി തേലഫാണിതാദിബിന്ദൂനിപി സബ്ബഭാജനേസു പക്ഖിപി. ചൂളുപട്ഠാകോ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസി. തം സുത്വാ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘സചേ മേ സോ പരിസമജ്ഝേ അവണ്ണം ഭാസിസ്സതി, മമ നാമേ ഗഹിതമത്തേയേവ നം പഹരിത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി നിവാസനന്തരേ ഛുരികം ബന്ധിത്വാ പുനദിവസേ ഗന്ത്വാ ഭത്തഗ്ഗേ അട്ഠാസി. സോ പുരിസോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയാ മഹാജനം സമാദപേത്വാ ഇമം ദാനം ദിന്നം, തത്ഥ സമാദപിതമനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ ബലേന ബഹൂനിപി ഥോകാനിപി തണ്ഡുലാദീനി അദംസു, തേസം സബ്ബേസം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി. തം സുത്വാ സോ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ‘അസുകേന നാമ അച്ഛരായ ഗണ്ഹിത്വാ തണ്ഡുലാദീനി ദിന്നാനീതി മമ നാമേ ഗഹിതമത്തേ ഇമം മാരേസ്സാമീ’തി ആഗതോ, അയം പന സബ്ബസങ്ഗാഹികം കത്വാ ‘യേഹിപി നാളിആദീഹി മിനിത്വാ ദിന്നം, യേഹിപി അച്ഛരായ ഗഹേത്വാ ദിന്നം, സബ്ബേസം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’തി വദതി. സചാഹം ഏവരൂപം ന ഖമാപേസ്സാമി, ദേവദണ്ഡോ മമ മത്ഥകേ പതിസ്സതീ’’തി. സോ തസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഖമാഹി മേ, സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ച തേന വുത്തേ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. തം കിരിയം ദിസ്വാ സത്ഥാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ദാനവേയ്യാവടികം പുച്ഛി. സോ അതീതദിവസതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഏവം കിര സേട്ഠീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഉപാസക, പുഞ്ഞം നാമ ‘അപ്പക’ന്തി ന അവമഞ്ഞിതബ്ബം, മാദിസസ്സ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ ‘അപ്പക’ന്തി ന അവമഞ്ഞിതബ്ബം. പണ്ഡിതമനുസ്സാ ഹി പുഞ്ഞം കരോന്താ വിവടഭാജനം വിയ ഉദകേന അനുക്കമേന പുഞ്ഞേന പൂരന്തിയേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൨. ‘‘മാവമഞ്ഞേഥ പുഞ്ഞസ്സ, ന മന്ദം ആഗമിസ്സതി;

ഉദബിന്ദുനിപാതേന, ഉദകുമ്ഭോപി പൂരതി;

ധീരോ പൂരതി പുഞ്ഞസ്സ, ഥോകം ഥോകമ്പി ആചിന’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – പണ്ഡിതമനുസ്സോ പുഞ്ഞം കത്വാ ‘‘അപ്പകമത്തം മയാ കതം, ന മന്ദം വിപാകവസേന ആഗമിസ്സതി, ഏവം പരിത്തകം കമ്മം കഹം മം ദക്ഖിസ്സതി, അഹം വാ തം കഹം ദക്ഖിസ്സാമി, കദാ ഏതം വിപച്ചിസ്സതീ’’തി ഏവം പുഞ്ഞം മാവമഞ്ഞേഥ ന അവജാനേയ്യ. യഥാ ഹി നിരന്തരം ഉദബിന്ദുനിപാതേന വിവരിത്വാ ഠപിതം കുലാലഭാജനം പൂരതി, ഏവം ധീരോ പണ്ഡിതപുരിസോ ഥോകം ഥോകമ്പി പുഞ്ഞം ആചിനന്തോ പുഞ്ഞസ്സ പൂരതീതി.

ദേസനാവസാനേ സോ സേട്ഠി സോതാപത്തിഫലം പാപുണി, സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ബിളാലപാദകസേട്ഠിവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. മഹാധനവാണിജവത്ഥു

വാണിജോവാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാധനവാണിജം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിര വാണിജസ്സ ഗേഹേ പഞ്ചസതാ ചോരാ ഓതാരം ഗവേസമാനാ ഓതാരം ന ലഭിംസു. അപരേന സമയേന വാണിജോ പഞ്ച സകടസതാനി ഭണ്ഡസ്സ പൂരേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ആരോചാപേസി – ‘‘അഹം അസുകട്ഠാനം നാമ വാണിജ്ജത്ഥായ ഗച്ഛാമി, യേ, അയ്യാ, തം ഠാനം ഗന്തുകാമാ, തേ നിക്ഖമന്തു, മഗ്ഗേ ഭിക്ഖായ ന കിലമിസ്സന്തീ’’തി. തം സുത്വാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ തേന സദ്ധിം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. തേപി ചോരാ ‘‘സോ കിര വാണിജോ നിക്ഖന്തോ’’തി ഗന്ത്വാ അടവിയം അട്ഠംസു. വാണിജോപി ഗന്ത്വാ അടവിമുഖേ ഏകസ്മിം ഗാമേ വാസം കത്വാ ദ്വേ തയോപി ദിവസേ ഗോണസകടാദീനി സംവിദഹി, തേസം പന ഭിക്ഖൂനം നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ദേതിയേവ. ചോരാ തസ്മിം അതിചിരായന്തേ ‘‘ഗച്ഛ, തസ്സ നിക്ഖമനദിവസം ഞത്വാ ഏഹീ’’തി ഏകം പുരിസം പഹിണിംസു. സോ തം ഗാമം ഗന്ത്വാ ഏകം സഹായകം പുച്ഛി – ‘‘കദാ വാണിജോ നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി. സോ ‘‘ദ്വീഹതീഹച്ചയേനാ’’തി വത്വാ ‘‘കിമത്ഥം പന പുച്ഛസീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സോ ‘‘മയം പഞ്ചസതാ ചോരാ ഏതസ്സത്ഥായ അടവിയം ഠിതാ’’തി ആചിക്ഖി. ഇതരോ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛ, സീഘം നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ചോരേ വാരേമി, ഉദാഹു വാണിജ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘കിം മേ ചോരേഹി, വാണിജം നിസ്സായ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ജീവന്തി, വാണിജസ്സ സഞ്ഞം ദസ്സാമീ’’തി സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കദാ ഗമിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തതിയദിവസേ’’തി വുത്തേ മയ്ഹം വചനം കരോഥ, അടവിയം കിര തുമ്ഹാകം അത്ഥായ പഞ്ചസതാ ചോരാ ഠിതാ, മാ താവ ഗമിത്ഥാതി. ത്വം കഥം ജാനാസീതി? തേസം അന്തരേ മമ സഹായോ അത്ഥി, തസ്സ മേ കഥായ ഞാതന്തി. ‘‘തേന ഹി ‘കിം മേ ഏത്തോ ഗതേനാ’തി നിവത്തിത്വാ ഗേഹമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തസ്മിം ചിരായന്തേ പുന തേഹി ചോരേഹി പേസിതോ പുരിസോ ആഗന്ത്വാ തം സഹായകം പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘നിവത്തിത്വാ ഗേഹമേവ കിര ഗമിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ ചോരാനം ആരോചേസി. തം സുത്വാ ചോരാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ ഇതരസ്മിം മഗ്ഗേ അട്ഠംസു, തസ്മിം ചിരയന്തേ പുനപി തേ ചോരാ തസ്സ സന്തികം പുരിസം പേസേസും. സോ തേസം തത്ഥ ഠിതഭാവം ഞത്വാ പുന വാണിജസ്സ ആരോചേസി. വാണിജോ ‘‘ഇധാപി മേ വേകല്ലം നത്ഥി, ഏവം സന്തേ നേവ ഏത്തോ ഗമിസ്സാമി, ന ഇതോ, ഇധേവ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ചോരാ കിര മം വിലുമ്പിതുകാമാ മഗ്ഗേ ഠിതാ, ‘പുന നിവത്തിസ്സതീ’തി സുത്വാ ഇതരസ്മിം മഗ്ഗേ ഠിതാ, അഹം ഏത്തോ വാ ഇതോ വാ അഗന്ത്വാ ഥോകം ഇധേവ ഭവിസ്സാമി, ഭദന്താ ഇധേവ വസിതുകാമാ വസന്തു, ഗന്തുകാമാ അത്തനോ രുചിം കരോന്തൂ’’തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘ഏവം സന്തേ മയം നിവത്തിസ്സാമാ’’തി വാണിജം ആപുച്ഛിത്വാ പുനദേവ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, മഹാധനവാണിജേന സദ്ധിം ന ഗമിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, മഹാധനവാണിജസ്സ വിലുമ്പനത്ഥായ ദ്വീസുപി മഗ്ഗേസു ചോരാ പരിയുട്ഠിംസു, തേന സോ തത്ഥേവ ഠിതോ, മയം പന തം ആപുച്ഛിത്വാ ആഗതാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മഹാധനവാണിജോ ചോരാനം അത്ഥിതായ മഗ്ഗം പരിവജ്ജതി, ജീവിതുകാമോ വിയ പുരിസോ ഹലാഹലം വിസം പരിവജ്ജേതി, ഭിക്ഖുനാപി ‘തയോ ഭവാ ചോരേഹി പരിയുട്ഠിതമഗ്ഗസദിസാ’തി ഞത്വാ പാപം പരിവജ്ജേതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൩. ‘‘വാണിജോവ ഭയം മഗ്ഗം, അപ്പസത്ഥോ മഹദ്ധനോ;

വിസം ജീവിതുകാമോവ, പാപാനി പരിവജ്ജയേ’’തി.

തത്ഥ ഭയന്തി ഭായിതബ്ബം, ചോരേഹി പരിയുട്ഠിതത്താ സപ്പടിഭയന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ മഹാധനവാണിജോ അപ്പസത്ഥോ സപ്പടിഭയം മഗ്ഗം, യഥാ ച ജീവിതുകാമോ ഹലാഹലം വിസം പരിവജ്ജേതി, ഏവം പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അപ്പമത്തകാനിപി പാപാനി പരിവജ്ജേയ്യാതി.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു, സമ്പത്തമഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

മഹാധനവാണിജവത്ഥു സത്തമം.

൮. കുക്കുടമിത്തനേസാദവത്ഥു

പാണിമ്ഹി ചേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ കുക്കുടമിത്തം നാമ നേസാദം ആരബ്ഭ കഥേസി.

രാജഗഹേ കിര ഏകാ സേട്ഠിധീതാ വയപ്പത്താ സത്തഭൂമികപാസാദസ്സ ഉപരി സിരിഗബ്ഭേ ആരക്ഖണത്ഥായ ഏകം പരിചാരികം ദത്വാ മാതാപിതൂഹി വാസിയമാനാ ഏകദിവസം സായന്ഹസമയേ വാതപാനേന അന്തരവീഥിം ഓലോകേന്തീ പഞ്ച പാസസതാനി പഞ്ച സൂലസതാനി ആദായ മിഗേ വധിത്വാ ജീവമാനം ഏകം കുക്കുടമിത്തം നാമ നേസാദം പഞ്ച മിഗസതാനി വധിത്വാ തേസം മംസേന മഹാസകടം പൂരേത്വാ സകടധുരേ നിസീദിത്വാ മംസവിക്കിണനത്ഥായ നഗരം പവിസന്തം ദിസ്വാ തസ്മിം പടിബദ്ധചിത്താ പരിചാരികായ ഹത്ഥേ പണ്ണാകാരം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഏതസ്സ പണ്ണാകാരം ദത്വാ ഗമനകാലം ഞത്വാ ഏഹീ’’തി പേസേസി. സാ ഗന്ത്വാ തസ്സ പണ്ണാകാരം ദത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കദാ ഗമിസ്സസീ’’തി? സോ ‘‘അജ്ജ മംസം വിക്കിണിത്വാ പാതോവ അസുകദ്വാരേന നാമ നിക്ഖമിത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സാ തേന കഥിതകഥം സുത്വാ ആഗന്ത്വാ തസ്സാ ആരോചേസി. സേട്ഠിധീതാ അത്തനാ ഗഹേതബ്ബയുത്തകം വത്ഥാഭരണജാതം സംവിദഹിത്വാ പാതോവ മലിനവത്ഥം നിവാസേത്വാ കുടം ആദായ ദാസീഹി സദ്ധിം ഉദകതിത്ഥം ഗച്ഛന്തീ വിയ നിക്ഖമിത്വാ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ തസ്സാഗമനം ഓലോകേന്തീ അട്ഠാസി. സോപി പാതോവ സകടം പാജേന്തോ നിക്ഖമി. സാ തസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ പായാസി. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘അഹം തം ‘അസുകസ്സ നാമ ധീതാ’തി ന ജാനാമി, മാ മം അനുബന്ധി, അമ്മാ’’തി ആഹ. ന മം ത്വം പക്കോസസി, അഹം അത്തനോ ധമ്മതായ ആഗച്ഛാമി, ത്വം തുണ്ഹീ ഹുത്വാ അത്തനോ സകടം പാജേഹീതി. സോ പുനപ്പുനം തം നിവാരേതിയേവ. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘സാമി, സിരീ നാമ അത്തനോ സന്തികം ആഗച്ഛന്തീ നിവാരേതും ന വട്ടതീ’’തി. സോ തസ്സാ നിസ്സംസയേന ആഗമനകാരണം ഞത്വാ തം സകടം ആരോപേത്വാ അഗമാസി. തസ്സാ മാതാപിതരോ ഇതോ ചിതോ ച പരിയേസാപേത്വാ അപസ്സന്താ ‘‘മതാ ഭവിസ്സതീ’’തി മതകഭത്തം കരിംസു. സാപി തേന സദ്ധിം സംവാസമന്വായ പടിപാടിയാ സത്ത പുത്തേ വിജായിത്വാ തേ വയപ്പത്തേ ഘരബന്ധനേന ബന്ധി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ കുക്കുടമിത്തം സപുത്തം സസുണിസം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ തേസം പന്നരസന്നമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ പാതോവ പത്തചീവരം ആദായ തസ്സ പാസട്ഠാനം അഗമാസി. തം ദിവസം പാസേ ബദ്ധോ ഏകമിഗോപി നാഹോസി. സത്ഥാ തസ്സ പാസമൂലേ പദവലഞ്ജം ദസ്സേത്വാ പുരതോ ഏകസ്സ ഗുമ്ബസ്സ ഹേട്ഠാ ഛായായം നിസീദി. കുക്കുടമിത്തോ പാതോവ ധനും ആദായ പാസട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ പാസേ ഓലോകയമാനോ പാസേ ബദ്ധം ഏകമ്പി മിഗം അദിസ്വാ സത്ഥു പദവലഞ്ജം അദ്ദസ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കോ മയ്ഹം ബദ്ധമിഗേ മോചേന്തോ വിചരതീ’’തി. സോ സത്ഥരി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഗുമ്ബമൂലേ നിസിന്നം സത്ഥാരം ദിസ്വാ, ‘‘ഇമിനാ മമ മിഗാ മോചിതാ ഭവിസ്സന്തി, മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി ധനും ആകഡ്ഢി. സത്ഥാ ധനും ആകഡ്ഢിതും ദത്വാ വിസ്സജ്ജേതും നാദാസി. സോ സരം വിസ്സജ്ജേതുമ്പി ഓരോപേതുമ്പി അസക്കോന്തോ ഫാസുകാഹി ഭിജ്ജന്തീഹി വിയ മുഖതോ ഖേളേന പഗ്ഘരന്തേന കിലന്തരൂപോ അട്ഠാസി. അഥസ്സ പുത്താ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘പിതാ നോ ചിരായതി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, പിതു സന്തിക’’ന്തി മാതരാ പേസിതാ ധനൂനി ആദായ ഗന്ത്വാ പിതരം തഥാഠിതം ദിസ്വാ ‘‘അയം നോ പിതു പച്ചാമിത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി സത്തപി ജനാ ധനൂനി ആകഡ്ഢിത്വാ ബുദ്ധാനുഭാവേന യഥാ നേസം പിതാ ഠിതോ, തഥേവ അട്ഠംസു. അഥ നേസം മാതാ ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്താപി ചിരായന്തീ’’തി വത്വാ സത്തഹി സുണിസാഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ തേ തഥാഠിതേ ദിസ്വാ ‘‘കസ്സ നു ഖോ ഇമേ ധനൂനി ആകഡ്ഢിത്വാ ഠിതാ’’തി ഓലോകേന്തീ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ – ‘‘മാ മേ പിതരം നാസേഥ, മാ മേ പിതരം നാസേഥാ’’തി മഹാസദ്ദമകാസി. കുക്കുടമിത്തോ തം സദ്ദം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘നട്ഠോ വതമ്ഹി, സസുരോ കിര മേ ഏസ, അഹോ മയാ ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി. പുത്താവിസ്സ ‘‘അയ്യകോ കിര നോ ഏസ, അഹോ ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി ചിന്തയിംസു. കുക്കുടമിത്തോ ‘‘അയം സസുരോ മേ’’തി മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠപേസി, പുത്താപിസ്സ ‘‘അയ്യകോ നോ’’തി മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠപേസും. അഥ തേ നേസം മാതാ സേട്ഠിധീതാ ‘‘ഖിപ്പം ധനൂനി ഛഡ്ഡേത്വാ പിതരം മേ ഖമാപേഥാ’’തി ആഹ.

സത്ഥാ തേസം മുദുചിത്തതം ഞത്വാ ധനും ഓതാരേതും അദാസി. തേ സബ്ബേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഖമഥ നോ, ഭന്തേ’’തി ഖമാപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ നേസം സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ദേസനാവസാനേ കുക്കുടമിത്തോ സദ്ധിം പുത്തേഹി ചേവ സുണിസാഹി ച അത്തപഞ്ചദസമോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം വിഹാരം അഗമാസി. അഥ നം ആനന്ദത്ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, കഹം ഗമിത്ഥാ’’തി. കുക്കുടമിത്തസ്സ സന്തികം, ആനന്ദാതി. പാണാതിപാതകമ്മസ്സ വോ, ഭന്തേ, അകാരകോ കതോതി. ആമാനന്ദ, സോ അത്തപഞ്ചദസമോ അചലസദ്ധായ പതിട്ഠായ തീസു രതനേസു നിക്കങ്ഖോ ഹുത്വാ പാണാതിപാതകമ്മസ്സ അകാരകോ ജാതോതി. ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘നനു, ഭന്തേ, ഭരിയാപിസ്സ അത്ഥീ’’തി. ആമ, ഭിക്ഖവേ, സാ കുലഗേഹേ കുമാരികാ ഹുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്താതി. ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘കുക്കുടമിത്തസ്സ കിര ഭരിയാ കുമാരികകാലേ ഏവ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ തസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ സത്ത പുത്തേ ലഭി, സാ ഏത്തകം കാലം സാമികേന ‘ധനും ആഹര, സരേ ആഹര, സത്തിം ആഹര, സൂലം ആഹര, ജാലം ആഹരാ’തി വുച്ചമാനാ താനി അദാസി. സോപി തായ ദിന്നാനി ആദായ ഗന്ത്വാ പാണാതിപാതം കരോതി, കിം നു ഖോ സോതാപന്നാപി പാണാതിപാതം കരോന്തീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സോതാപന്നാ പാണാതിപാതം കരോന്തി, സാ പന ‘സാമികസ്സ വചനം കരോമീ’തി തഥാ അകാസി. ‘ഇദം ഗഹേത്വാ ഏസ ഗന്ത്വാ പാണാതിപാതം കരോതൂ’തി തസ്സാ ചിത്തം നത്ഥി. പാണിതലസ്മിഞ്ഹി വണേ അസതി വിസം ഗണ്ഹന്തസ്സ തം വിസം അനുഡഹിതും ന സക്കോതി, ഏവമേവം അകുസലചേതനായ അഭാവേന പാപം അകരോന്തസ്സ ധനുആദീനി നീഹരിത്വാ ദദതോപി പാപം നാമ ന ഹോതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൪. ‘‘പാണിമ്ഹി ചേ വണോ നാസ്സ, ഹരേയ്യ പാണിനാ വിസം;

നാബ്ബണം വിസമന്വേതി, നത്ഥി പാപം അകുബ്ബതോ’’തി.

തത്ഥ നാസ്സാതി ന ഭവേയ്യ. ഹരേയ്യാതി ഹരിതും സക്കുണേയ്യ. കിം കാരണാ? യസ്മാ നാബ്ബണം വിസമന്വേതി അവണഞ്ഹി പാണിം വിസം അന്വേതും ന സക്കോതി, ഏവമേവ ധനുആദീനി നീഹരിത്വാ ദേന്തസ്സാപി അകുസലചേതനായ അഭാവേന പാപം അകുബ്ബതോ പാപം നാമ നത്ഥി, അവണം പാണിം വിസം വിയ നാസ്സ ചിത്തം പാപം അനുഗച്ഛതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അപരേന സമയേന ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘കോ നു ഖോ കുക്കുടമിത്തസ്സ സപുത്തസ്സ സസുണിസസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സൂപനിസ്സയോ, കേന കാരണേന നേസാദകുലേ നിബ്ബത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ കസ്സപദസബലസ്സ ധാതുചേതിയം സംവിദഹന്താ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം നു ഖോ ഇമസ്സ ചേതിയസ്സ മത്തികാ ഭവിസ്സതി, കിം ഉദക’’ന്തി. അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ഹരിതാലമനോസിലാ മത്തികാ ഭവിസ്സതി, തിലതേലം ഉദക’’ന്തി. തേ ഹരിതാലമനോസിലാ കോട്ടേത്വാ തിലതേലേന സംസന്ദിത്വാ ഇട്ഠകായ ഘടേത്വാ സുവണ്ണേന ഖചിത്വാ അന്തോ ചിനിംസു, ബഹിമുഖേ പന ഏകഗ്ഘനസുവണ്ണഇട്ഠകാവ അഹേസും. ഏകേകാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ അഹോസി. തേ യാവ ധാതുനിധാനാ ചേതിയേ നിട്ഠിതേ ചിന്തയിംസു – ‘‘ധാതുനിധാനകാലേ ബഹുനാ ധനേന അത്ഥോ, കം നു ഖോ ജേട്ഠകം കരോമാ’’തി.

അഥേകോ ഗാമവാസികോ സേട്ഠി ‘‘അഹം ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ധാതുനിധാനേ ഏകം ഹിരഞ്ഞകോടിം പക്ഖിപി. തം ദിസ്വാ രട്ഠവാസിനോ ‘‘അയം നഗരസേട്ഠി ധനമേവ സംഹരതി, ഏവരൂപേ ചേതിയേ ജേട്ഠകോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഗാമവാസീ പന കോടിധനം പക്ഖിപിത്വാ ജേട്ഠകോ ജാതോ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. സോ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘അഹം ദ്വേ കോടിയോ ദത്വാ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ദ്വേ കോടിയോ അദാസി. ഇതരോ ‘‘അഹമേവ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി തിസ്സോ കോടിയോ അദാസി. ഏവം വഡ്ഢേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ നഗരവാസീ അട്ഠ കോടിയോ അദാസി. ഗാമവാസിനോ പന ഗേഹേ നവകോടിധനമേവ അത്ഥി, നഗരവാസിനോ ചത്താലീസകോടിധനം. തസ്മാ ഗാമവാസീ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം നവ കോടിയോ ദസ്സാമി, അയം ‘ദസ കോടിയോ ദസ്സാമീ’തി വക്ഖതി, അഥ മേ നിദ്ധനഭാവോ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം ഏത്തകഞ്ച ധനം ദസ്സാമി, സപുത്തദാരോ ച ചേതിയസ്സ ദാസോ ഭവിസ്സാമീ’’തി സത്ത പുത്തേ സത്ത സുണിസായോ ഭരിയഞ്ച ഗഹേത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ചേതിയസ്സ നിയ്യാദേസി. രട്ഠവാസിനോ ‘‘ധനം നാമ സക്കാ ഉപ്പാദേതും, അയം പന സപുത്തദാരോ അത്താനം നിയ്യാദേസി, അയമേവ ജേട്ഠകോ ഹോതൂ’’തി തം ജേട്ഠകം കരിംസു. ഇതി തേ സോളസപി ജനാ ചേതിയസ്സ ദാസാ അഹേസും. രട്ഠവാസിനോ പന തേ ഭുജിസ്സേ അകംസു. ഏവം സന്തേപി ചേതിയമേവ പടിജഗ്ഗിത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ വസന്തേസു ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭരിയാ തതോ ചവിത്വാ രാജഗഹേ സേട്ഠിനോ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സാ കുമാരികാവ ഹുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. അദിട്ഠസച്ചസ്സ പന പടിസന്ധി നാമ ഭാരിയാതി തസ്സാ സാമികോ സമ്പരിവത്തമാനോ ഗന്ത്വാ നേസാദകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ സഹ ദസ്സനേനേവ സേട്ഠിധീതരം പുബ്ബസിനേഹോ അജ്ഝോത്ഥരി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന, പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ;

ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഉപ്പലംവ യഥോദകേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൭൪);

സാ പുബ്ബസിനേഹേനേവ നേസാദകുലം അഗമാസി. പുത്താപിസ്സാ ദേവലോകാ ചവിത്വാ തസ്സാ ഏവ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിംസു, സുണിസായോപിസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തേസംയേവ ഗേഹം അഗമംസു. ഏവം തേ സബ്ബേപി തദാ ചേതിയം പടിജഗ്ഗിത്വാ തസ്സ കമ്മസ്സാനുഭാവേന സോതാപത്തിഫലം പത്താതി.

കുക്കുടമിത്തനേസാദവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. കോകസുനഖലുദ്ദകവത്ഥു

യോ അപ്പദുട്ഠസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകം നാമ സുനഖലുദ്ദകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകദിവസം പുബ്ബണ്ഹസമയേ ധനും ആദായ സുനഖപരിവുതോ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം പിണ്ഡായ പവിസന്തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘കാളകണ്ണി മേ ദിട്ഠോ, അജ്ജ കിഞ്ചി ന ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പക്കാമി. ഥേരോപി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ പുന വിഹാരം പായാസി. ഇതരോപി അരഞ്ഞേ വിചരിത്വാ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തോ പുന ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജാഹം ഇമം കാളകണ്ണിം ദിസ്വാ അരഞ്ഞം ഗതോ കിഞ്ചി ന ലഭിം, ഇദാനി മേ പുനപി അഭിമുഖോ ജാതോ, സുനഖേഹി നം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞം ദത്വാ സുനഖേ വിസ്സജ്ജേസി. ഥേരോപി ‘‘മാ ഏവം കരി ഉപാസകാ’’തി യാചി. സോ ‘‘അജ്ജാഹം തവ സമ്മുഖീഭൂതത്താ കിഞ്ചി നാലത്ഥം, പുനപി മേ സമ്മുഖീഭാവമാഗതോസി, ഖാദാപേസ്സാമേവ ത’’ന്തി വത്വാ സുനഖേ ഉയ്യോജേസി. ഥേരോ വേഗേന ഏകം രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ പുരിസപ്പമാണേ ഠാനേ നിസീദി. സുനഖാ രുക്ഖം പരിവാരേസും. ലുദ്ദകോ ഗന്ത്വാ ‘‘രുക്ഖം അഭിരുഹതോപി തേ മോക്ഖോ നത്ഥീ’’തി തം സരതുണ്ഡേന പാദതലേ വിജ്ഝി. ഥേരോ ‘‘മാ ഏവം കരോഹീ’’തി തം യാചിയേവ. ഇതരോ തസ്സ യാചനം അനാദിയിത്വാ പുനപ്പുനം വിജ്ഝിയേവ. ഥേരോ ഏകസ്മിം പാദതലേ വിജ്ഝിയമാനേ തം ഉക്ഖിപിത്വാ ദുതിയം പാദം ഓലമ്ബിത്വാ തസ്മിം വിജ്ഝിയമാനേ തമ്പി ഉക്ഖിപതി, ഏവമസ്സ സോ യാചനം അനാദിയിത്വാവ ദ്വേപി പാദതലാനി വിജ്ഝിയേവ. ഥേരസ്സ സരീരം ഉക്കാഹി ആദിത്തം വിയ അഹോസി. സോ വേദനാനുവത്തികോ ഹുത്വാ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേതും നാസക്ഖി, പാരുതചീവരം ഭസ്സന്തമ്പി ന സല്ലക്ഖേസി. തം പതമാനം കോകം സീസതോ പട്ഠായ പരിക്ഖിപന്തമേവ പതി. സുനഖാ ‘‘ഥേരോ പതിതോ’’തി സഞ്ഞായ ചീവരന്തരം പവിസിത്വാ അത്തനോ സാമികം ലുഞ്ജിത്വാ ഖാദന്താ അട്ഠിമത്താവസേസം കരിംസു. സുനഖാ ചീവരന്തരതോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി അട്ഠംസു.

അഥ നേസം ഥേരോ ഏകം സുക്ഖദണ്ഡകം ഭഞ്ജിത്വാ ഖിപി. സുനഖാ ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘സാമികോവ അമ്ഹേഹി ഖാദിതോ’’തി ഞത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിംസു. ഥേരോ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേസി ‘‘മമ ചീവരന്തരം പവിസിത്വാ ഏസ നട്ഠോ, അരോഗം നു ഖോ മേ സീല’’ന്തി. സോ രുക്ഖാ ഓതരിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, മമ ചീവരം നിസ്സായ സോ ഉപാസകോ നട്ഠോ, കച്ചി മേ അരോഗം സീലം, അത്ഥി മേ സമണഭാവോ’’തി പുച്ഛി. സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു അരോഗം തേ സീലം, അത്ഥി തേ സമണഭാവോ, സോ അപ്പദുട്ഠസ്സ പദുസ്സിത്വാ വിനാസം പത്തോ, ന കേവലഞ്ച ഇദാനേവ, അതീതേപി അപ്പദുട്ഠാനം പദുസ്സിത്വാ വിനാസം പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം പകാസേന്തോ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ കിരേകോ വേജ്ജോ വേജ്ജകമ്മത്ഥായ ഗാമം വിചരിത്വാ കിഞ്ചി കമ്മം അലഭിത്വാ ഛാതജ്ഝത്തോ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമദ്വാരേ സമ്ബഹുലേ കുമാരകേ കീളന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ സപ്പേന ഡംസാപേത്വാ തികിച്ഛിത്വാ ആഹാരം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം രുക്ഖബിലേ സീസം നിഹരിത്വാ നിപന്നം സപ്പം ദസ്സേത്വാ, ‘‘അമ്ഭോ, കുമാരകാ ഏസോ സാളികപോതകോ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി ആഹ. അഥേകോ കുമാരകോ സപ്പം ഗീവായം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ നീഹരിത്വാ തസ്സ സപ്പഭാവം ഞത്വാ വിരവന്തോ അവിദൂരേ ഠിതസ്സ വേജ്ജസ്സ മത്ഥകേ ഖിപി. സപ്പോ വേജ്ജസ്സ ഖന്ധട്ഠികം പരിക്ഖിപിത്വാ ദള്ഹം ഡംസിത്വാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി, ഏവമേസ കോകോ സുനഖലുദ്ദകോ പുബ്ബേപി അപ്പദുട്ഠസ്സ പദുസ്സിത്വാ വിനാസം പത്തോയേവാതി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൫. ‘‘യോ അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി, സുദ്ധസ്സ പോസസ്സ അനങ്ഗണസ്സ;

തമേവ ബാലം പച്ചേതി പാപം, സുഖുമോ രജോ പടിവാതംവ ഖിത്തോ’’തി.

തത്ഥ അപ്പദുട്ഠസ്സാതി അത്തനോ വാ സബ്ബസത്താനം വാ അദുട്ഠസ്സ. നരസ്സാതി സത്തസ്സ. ദുസ്സതീതി അപരജ്ഝതി. സുദ്ധസ്സാതി നിരപരാധസ്സേവ. പോസസ്സാതി ഇദമ്പി അപരേനാകാരേന സത്താധിവചനമേവ. അനങ്ഗണസ്സാതി നിക്കിലേസസ്സ. പച്ചേതീതി പതിഏതി. പടിവാതന്തി യഥാ ഏകേന പുരിസേന പടിവാതേ ഠിതം പഹരിതുകാമതായ ഖിത്തോ സുഖുമോ രജോതി തമേവ പുരിസം പച്ചേതി, തസ്സേവ ഉപരി പതതി, ഏവമേവ യോ പുഗ്ഗലോ അപദുട്ഠസ്സ പുരിസസ്സ പാണിപ്പഹരാദീനി ദദന്തോ പദുസ്സതി, തമേവ ബാലം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ, സമ്പരായേ വാ നിരയാദീസു വിപച്ചമാനം തം പാപം വിപാകദുക്ഖവസേന പച്ചേതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

കോകസുനഖലുദ്ദകവത്ഥു നവമം.

൧൦. മണികാരകുലൂപകതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു

ഗബ്ഭമേകേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മണികാരകുലൂപകം തിസ്സത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഥേരോ ഏകസ്സ മണികാരസ്സ കുലേ ദ്വാദസ വസ്സാനി ഭുഞ്ജി. തസ്മിം കുലേ ജയമ്പതികാ മാതാപിതുട്ഠാനേ ഠത്വാ ഥേരം പടിജഗ്ഗിംസു. അഥേകദിവസം സോ മണികാരോ ഥേരസ്സ പുരതോ മംസം ഛിന്ദന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. തസ്മിം ഖണേ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഏകം മണിരതനം ‘‘ഇമം ധോവിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ പഹിണതൂ’’തി പേസേസി. മണികാരോ സലോഹിതേനേവ ഹത്ഥേന തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പേളായ ഉപരി ഠപേത്വാ ഹത്ഥധോവനത്ഥം അന്തോ പാവിസി. തസ്മിം പന ഗേഹേ പോസാവനിയകോഞ്ചസകുണോ അത്ഥി. സോ ലോഹിതഗന്ധേന മംസസഞ്ഞായ തം മണിം ഥേരസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ഗിലി. മണികാരോ ആഗന്ത്വാ മണിം അപസ്സന്തോ ‘‘മണി കേന ഗഹിതോ’’തി ഭരിയഞ്ച പുത്തകേ ച പടിപാടിയാ പുച്ഛിത്വാ തേഹി ‘‘ന ഗണ്ഹാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഥേരേന ഗഹിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ചിന്തേത്വാ ഭരിയായ സദ്ധിം മന്തേസി – ‘‘ഥേരേന മണി ഗഹിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സാ, സാമി, മാ ഏവം അവച, ഏത്തകം കാലം മയാ ഥേരസ്സ ന കിഞ്ചി വജ്ജം ദിട്ഠപുബ്ബം, ന സോ മണിം ഗണ്ഹാതീതി. മണികാരോ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ മണിരതനം തുമ്ഹേഹി ഗഹിത’’ന്തി. ന ഗണ്ഹാമി, ഉപാസകാതി. ഭന്തേ, ന ഇധ അഞ്ഞോ അത്ഥി, തുമ്ഹേഹിയേവ ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, ദേഥ മേ മണിരതനന്തി. സോ തസ്മിം അസമ്പടിച്ഛന്തേ പുന ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഥേരേനേവ മണി ഗഹിതോ, പീളേത്വാ നം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. സാ, സാമി, മാ നോ നാസയി, വരം അമ്ഹേഹി ദാസബ്യം ഉപഗന്തും, ന ച ഥേരം ഏവരൂപം വത്തുന്തി. സോ ‘‘സബ്ബേവ മയം ദാസത്തം ഉപഗച്ഛന്താ മണിമൂലം ന അഗ്ഘാമാ’’തി രജ്ജും ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ സീസം വേഠേത്വാ ദണ്ഡേന ഘട്ടേസി. ഥേരസ്സ സീസതോ ച കണ്ണനാസാഹി ച ലോഹിതം പഗ്ഘരി, അക്ഖീനി നിക്ഖമനാകാരപ്പത്താനി അഹേസും, സോ വേദനാപമത്തോ ഭൂമിയം പതി. കോഞ്ചോ ലോഹിതഗന്ധേനാ ഗന്ത്വാ ലോഹിതം പിവി. അഥ നം മണികാരോ ഥേരേ ഉപ്പന്നകോധവേഗേന ‘‘ത്വം കിം കരോസീ’’തി പാദേന പഹരിത്വാ ഖിപി. സോ ഏകപ്പഹാരേനേവ മരിത്വാ ഉത്താനോ അഹോസി.

ഥേരോ തം ദിസ്വാ, ഉപാസക, സീസേ വേഠനം താവ മേ സിഥിലം കത്വാ ഇമം കോഞ്ചം ഓലോകേഹി ‘‘മതോ വാ, നോ വാ’’തി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘ഏസോ വിയ ത്വമ്പി മരിസ്സസീ’’തി. ഉപാസക, ഇമിനാ സോ മണി ഗിലിതോ, സചേ അയം ന അമരിസ്സാ, ന തേ അഹം മരന്തോപി മണിം ആചിക്ഖിസ്സന്തി. സോ തസ്സ ഉദരം ഫാലേത്വാ മണിം ദിസ്വാ പവേധേന്തോ സംവിഗ്ഗമാനസോ ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഖമഥ, മേ, ഭന്തേ, അജാനന്തേന മയാ കത’’ന്തി ആഹ. ഉപാസക, നേവ തുയ്ഹം ദോസോ അത്ഥി, ന മയ്ഹം, വട്ടസ്സേവേസ ദോസോ, ഖമാമി തേതി. ഭന്തേ, സചേ മേ ഖമഥ, പകതിനിയാമേനേവ മേ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാതി. ‘‘ഉപാസക, ന ദാനാഹം ഇതോ പട്ഠായ പരേസം ഗേഹസ്സ അന്തോഛദനം പവിസിസ്സാമി, അന്തോഗേഹപവേസനസ്സേവ ഹി അയം ദോസോ, ഇതോ പട്ഠായ പാദേസു ആവഹന്തേസു ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോവ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ധുതങ്ഗം സമാദായ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘പച്ചതി മുനിനോ ഭത്തം, ഥോകം ഥോകം കുലേ കുലേ;

പിണ്ഡികായ ചരിസ്സാമി, അത്ഥി ജങ്ഘബലം മമാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൨൪൮) –

ഇദഞ്ച പന വത്വാ ഥേരോ തേനേവ ബ്യാധിനാ ന ചിരസ്സേവ പരിനിബ്ബായി. കോഞ്ചോ മണികാരസ്സ ഭരിയായ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. മണികാരോ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. മണികാരസ്സ ഭരിയാ ഥേരേ മുദുചിത്തതായ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം തേസം അഭിസമ്പരായം പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചേ ഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തന്തി, ഏകച്ചേ പാപകാരിനോ നിരയേ നിബ്ബത്തന്തി, ഏകച്ചേ കതകല്യാണാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, അനാസവാ പന പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൬. ‘‘ഗബ്ഭമേകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, നിരയം പാപകമ്മിനോ;

സഗ്ഗം സുഗതിനോ യന്തി, പരിനിബ്ബന്തി അനാസവാ’’തി.

തത്ഥ ഗബ്ഭന്തി ഇധ മനുസ്സഗബ്ഭോവ അധിപ്പേതോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മണികാരകുലൂപകതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു ദസമം.

൧൧. തയോജനവത്ഥു

ന അന്തലിക്ഖേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തയോ ജനേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥരി കിര ജേതവനേ വിഹരന്തേ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ദസ്സനത്ഥായ ആഗച്ഛന്താ ഏകം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. ഗാമവാസിനോ തേ സമ്പത്തേ ആദായ ആസനസാലായ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ പിണ്ഡപാതവേലം ആഗമയമാനാ ധമ്മം സുണന്താ നിസീദിംസു. തസ്മിം ഖണേ ഭത്തം പചിത്വാ സൂപബ്യഞ്ജനം ധൂപയമാനായ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഭാജനതോ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഛദനം ഗണ്ഹി. തതോ ഏകം തിണകരളം ഉട്ഠഹിത്വാ ജലമാനം ആകാസം പക്ഖന്ദി. തസ്മിം ഖണേ ഏകോ കാകോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ തത്ഥ ഗീവം പവേസേത്വാ തിണവല്ലിവേഠിതോ ഝായിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ പതി. ഭിക്ഖൂ തം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ ഭാരിയം കമ്മം, പസ്സഥാവുസോ, കാകേന പത്തം വിപ്പകാരം, ഇമിനാ കതകമ്മം അഞ്ഞത്ര സത്ഥാരാ കോ ജാനിസ്സതി, സത്ഥാരമസ്സ കമ്മം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ പക്കമിംസു.

അപരേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം സത്ഥു ദസ്സനത്ഥായ നാവം അഭിരുയ്ഹ ഗച്ഛന്താനം നാവാ സമുദ്ദേ നിച്ചലാ അട്ഠാസി. മനുസ്സാ ‘‘കാളകണ്ണിനാ ഏത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സലാകം വിചാരേസും. നാവികസ്സ ച ഭരിയാ പഠമവയേ ഠിതാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ, സലാകാ തസ്സാ പാപുണി. ‘‘സലാകം പുന വിചാരേഥാ’’തി വത്വാ യാവതതിയം വിചാരേസും, തിക്ഖത്തുമ്പി തസ്സാ ഏവ പാപുണി. മനുസ്സാ ‘‘കിം, സാമീ’’തി നാവികസ്സ മുഖം ഓലോകേസും. നാവികോ ‘‘ന സക്കാ ഏകിസ്സാ അത്ഥായ മഹാജനം നാസേതും, ഉദകേ നം ഖിപഥാ’’തി ആഹ. സാ ഗഹേത്വാ ഉദകേ ഖിപിയമാനാ മരണഭയതജ്ജിതാ വിരവം അകാസി. തം സുത്വാ നാവികോ കോ അത്ഥോ ഇമിസ്സാ ആഭരണേഹി നട്ഠേഹി, സബ്ബാഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഏകം പിലോതികം നിവാസാപേത്വാ ഛഡ്ഡേഥ നം, അഹം പനേതം ഉദകപിട്ഠേ പ്ലവമാനം ദട്ഠും ന സക്ഖിസ്സാമീ തസ്മാ യഥാ നം അഹം ന പസ്സാമി, തഥാ ഏകം വാലുകകുടം ഗീവായ ബന്ധിത്വാ സമുദ്ദേ ഖിപഥാതി. തേ തഥാ കരിംസു. തമ്പി പതിതട്ഠാനേയേവ മച്ഛകച്ഛപാ വിലുമ്പിംസു. ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം ഞത്വാ ‘‘ഠപേത്വാ സത്ഥാരം കോ അഞ്ഞോ ഏതിസ്സാ ഇത്ഥിയാ കതകമ്മം ജാനിസ്സതി, സത്ഥാരം തസ്സാ കമ്മം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ഇച്ഛിതട്ഠാനം പത്വാ നാവാതോ ഓരുയ്ഹ പക്കമിംസു.

അപരേപി സത്ത ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ദസ്സനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ സായം ഏകം വിഹാരം പവിസിത്വാ വസനട്ഠാനം പുച്ഛിംസു. ഏകസ്മിഞ്ച ലേണേ സത്ത മഞ്ചാ ഹോന്തി. തേസം തദേവ ലഭിത്വാ തത്ഥ നിപന്നാനം രത്തിഭാഗേ കൂടാഗാരമത്തോ പാസാണോ പവട്ടമാനോ ആഗന്ത്വാ ലേണദ്വാരം പിദഹി. നേവാസികാ ഭിക്ഖൂ ‘‘മയം ഇമം ലേണം ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം പാപയിമ്ഹാ, അയഞ്ച മഹാപാസാണോ ലേണദ്വാരം പിദഹന്തോ അട്ഠാസി, അപനേസ്സാമ ന’’ന്തി സമന്താ സത്തഹി ഗാമേഹി മനുസ്സേ സന്നിപാതേത്വാ വായമന്താപി ഠാനാ ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. അന്തോ പവിട്ഠഭിക്ഖൂപി വായമിംസുയേവ. ഏവം സന്തേപി സത്താഹം പാസാണം ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. ആഗന്തുകാ സത്താഹം ഛാതജ്ഝത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവിംസു. സത്തമേ ദിവസേ പാസാണോ സയമേവ പവട്ടിത്വാ അപഗതോ. ഭിക്ഖൂ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഇമം പാപം അഞ്ഞത്ര സത്ഥാരാ കോ ജാനിസ്സതി, സത്ഥാരം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ പക്കമിംസു. തേ പുരിമേഹി സദ്ധിം അന്തരാമഗ്ഗേ സമാഗന്ത്വാ സബ്ബേ ഏകതോവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ സത്ഥാരാ കതപടിസന്ഥാരാ അത്തനാ അത്തനാ ദിട്ഠാനുഭൂതാനി കാരണാനി പടിപാടിയാ പുച്ഛിംസു.

സത്ഥാപി തേസം പടിപാടിയാ ഏവം ബ്യാകാസി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, സോ താവ കാകോ അത്തനാ കതകമ്മമേവ അനുഭോസി. അതീതകാലേ ഹി ബാരാണസിയം ഏകോ കസ്സകോ അത്തനോ ഗോണം ദമേന്തോ ദമേതും നാസക്ഖി. സോ ഹിസ്സ ഗോണോ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജി, പോഥേത്വാ ഉട്ഠാപിതോപി ഥോകം ഗന്ത്വാ പുനപി തഥേവ നിപജ്ജി. സോ വായമിത്വാ തം ദമേതും അസക്കോന്തോ കോധാഭിഭൂതോ ഹുത്വാ ‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ സുഖം നിപജ്ജിസ്സസീ’തി പലാലപിണ്ഡം വിയ കരോന്തോ പലാലേന തസ്സ ഗീവം പലിവേഠേത്വാ അഗ്ഗിമദാസി, ഗോണോ തത്ഥേവ ഝായിത്വാ മതോ. തദാ, ഭിക്ഖവേ, തേന കാകേന തം പാപകമ്മം കതം. സോ തസ്സ വിപാകേന ദീഘരത്തം നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന സത്തക്ഖത്തും കാകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഏവമേവ ആകാസേ ഝായിത്വാവ മതോ’’തി.

സാപി, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥീ അത്തനാ കതകമ്മമേവ അനുഭോസി. സാ ഹി അതീതേ ബാരാണസിയം ഏകസ്സ ഗഹപതികസ്സ ഭരിയാ ഉദകഹരണകോട്ടനപചനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി സഹത്ഥേനേവ അകാസി. തസ്സാ ഏകോ സുനഖോ തം ഗേഹേ സബ്ബകിച്ചാനി കുരുമാനം ഓലോകേന്തോവ നിസീദതി. ഖേത്തേ ഭത്തം ഹരന്തിയാ ദാരുപണ്ണാദീനം വാ അത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തിയാ തായ സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ ദഹരമനുസ്സാ ‘‘അമ്ഭോ നിക്ഖന്തോ സുനഖലുദ്ദകോ, അജ്ജ മയം മംസേന ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ഉപ്പണ്ഡേന്തി. സാ തേസം കഥായ മങ്കു ഹുത്വാ സുനഖം ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഹരിത്വാ പലാപേതി, സുനഖോ നിവത്തിത്വാ പുന അനുബന്ധതി. സോ കിരസ്സാ തതിയേ അത്തഭാവേ ഭത്താ അഹോസി, തസ്മാ സിനേഹം ഛിന്ദിതും ന സക്കോതി. കിഞ്ചാപി ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ ജായാ വാ പതി വാ അഭൂതപുബ്ബാ നാമ നത്ഥി, അവിദൂരേ പന അത്തഭാവേ ഞാതകേസു അധിമത്തോ സിനേഹോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സുനഖോ തം വിജഹിതും ന സക്കോതി. സാ തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ഖേത്തം സാമികസ്സ യാഗും ഹരമാനാ രജ്ജും ഉച്ഛങ്ഗേ ഠപേത്വാ അഗമാസി, സുനഖോ തായേവ സദ്ധിം ഗതോ. സാ സാമികസ്സ യാഗും ദത്വാ തുച്ഛകുടം ആദായ ഏകം ഉദകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കുടം വാലുകായ പൂരേത്വാ സമീപേ ഓലോകേത്വാ ഠിതസ്സ സുനഖസ്സ സദ്ദമകാസി. സുനഖോ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ അജ്ജ മധുരകഥാ ലദ്ധാ’’തി നങ്ഗുട്ഠം ചാലേന്തോ തം ഉപസങ്കമി. സാ തം ഗീവായം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഏകായ രജ്ജുകോടിയാ കുടം ബന്ധിത്വാ ഏകം രജ്ജുകോടിം സുനഖസ്സ ഗീവായം ബന്ധിത്വാ കുടം ഉദകാഭിമുഖം പവട്ടേസി. സുനഖോ കുടം അനുബന്ധന്തോ ഉദകേ പതിത്വാ തത്ഥേവ കാലമകാസി. സാ തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ദീഘരത്തം നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന അത്തഭാവസതേ വാലുകകുടം ഗീവായം ബന്ധിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിത്താ കാലമകാസീതി.

തുമ്ഹേഹിപി, ഭിക്ഖവേ, അത്തനാ കതകമ്മമേവ അനുഭൂതം. അതീതസ്മിഞ്ഹി ബാരാണസിവാസിനോ സത്ത ഗോപാലകദാരകാ ഏകസ്മിം അടവിപദേസേ സത്താഹവാരേന ഗാവിയോ വിചരന്താ ഏകദിവസം ഗാവിയോ വിചാരേത്വാ ആഗച്ഛന്താ ഏകം മഹാഗോധം ദിസ്വാ അനുബന്ധിംസു. ഗോധാ പലായിത്വാ ഏകം വമ്മികം പാവിസി. തസ്സ പന വമ്മികസ്സ സത്ത ഛിദ്ദാനി, ദാരകാ ‘‘മയം ദാനി ഗഹേതും ന സക്ഖിസ്സാമ, സ്വേ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഏകേകോ ഏകേകം സാഖഭങ്ഗമുട്ഠിം ആദായ സത്തപി ജനാ സത്ത ഛിദ്ദാനി പിദഹിത്വാ പക്കമിംസു. തേ പുനദിവസേ തം ഗോധം അമനസികത്വാ അഞ്ഞസ്മിം പദേസേ ഗാവിയോ വിചാരേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ഗാവിയോ ആദായ ഗച്ഛന്താ തം വമ്മികം ദിസ്വാ സതിം പടിലഭിത്വാ ‘‘കാ നു ഖോ തസ്സാ ഗോധായ പവത്തീ’’തി അത്തനാ അത്തനാ പിദഹിതാനി ഛിദ്ദാനി വിവരിംസു. ഗോധാ ജീവിതേ നിരാലയാ ഹുത്വാ അട്ഠിചമ്മാവസേസാ പവേധമാനാ നിക്ഖമി. തേ തം ദിസ്വാ അനുകമ്പം കത്വാ ‘‘മാ നം മാരേഥ, സത്താഹം ഛിന്നഭത്താ ജാതാ’’തി തസ്സാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജിത്വാ ‘‘സുഖേന ഗച്ഛാഹീ’’തി വിസ്സജ്ജേസും. തേ ഗോധായ അമാരിതത്താ നിരയേ താവ ന പച്ചിംസു. തേ പന സത്ത ജനാ ഏകതോ ഹുത്വാ ചുദ്ദസസു അത്തഭാവേസു സത്ത സത്ത ദിവസാനി ഛിന്നഭത്താ അഹേസും. തദാ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേഹി സത്തഹി ഗോപാലകേഹി ഹുത്വാ തം കമ്മം കതന്തി. ഏവം സത്ഥാ തേഹി പുട്ഠപുട്ഠം പഞ്ഹം ബ്യാകാസി.

അഥേകോ ഭിക്ഖു സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, പാപകമ്മം കത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സപി സമുദ്ദം പക്ഖന്ദസ്സാപി പബ്ബതന്തരം പവിട്ഠസ്സാപി മോക്ഖോ നത്ഥീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ഏവമേതം, ഭിക്ഖവേ, ആകാസാദീസുപി ഏകപദേസോപി നത്ഥി, യത്ഥ ഠിതോ പാപകമ്മതോ മുച്ചേയ്യാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൭. ‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ, ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ, യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ പാപകമ്മാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സചേ ഹി കോചി ‘‘ഇമിനാ ഉപായേന പാപകമ്മതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി അന്തലിക്ഖേ വാ നിസീദേയ്യ, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരം മഹാസമുദ്ദം വാ പവിസേയ്യ, പബ്ബതന്തരേ വാ നിസീദേയ്യ, നേവ പാപകമ്മതോ മുച്ചേയ്യ. പുരത്ഥിമാദീസു ജഗതിപദേസേസു പഥവീഭാഗേസു ന സോ വാലഗ്ഗമത്തോപി ഓകാസോ അത്ഥി, യത്ഥ ഠിതോ പാപകമ്മതോ മുച്ചിതും സക്കുണേയ്യാതി.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു, സമ്പത്തമഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

തയോജനവത്ഥു ഏകാദസമം.

൧൨. സുപ്പബുദ്ധസക്യവത്ഥു

ന അന്തലിക്ഖേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തോ സുപ്പബുദ്ധം സക്കം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ‘‘അയം മമ ധീതരം ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖന്തോ ച, മമ പുത്തം പബ്ബാജേത്വാ തസ്സ വേരിട്ഠാനേ ഠിതോ ചാ’’തി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി സത്ഥരി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ഏകദിവസം ‘‘ന ദാനിസ്സ നിമന്തനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിതും ദസ്സാമീ’’തി ഗമനമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ അന്തരവീഥിയം സുരം പിവന്തോ നിസീദി. അഥസ്സ സത്ഥരി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതേ തം ഠാനം ആഗതേ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി ആരോചേസും. സോ ആഹ – ‘‘പുരതോ ഗച്ഛാതി തസ്സ വദേഥ, നായം മയാ മഹല്ലകതരോ, നാസ്സ മഗ്ഗം ദസ്സാമീ’’തി പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോപി തഥേവ വത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ മാതുലസ്സ സന്തികാ മഗ്ഗം അലഭിത്വാ തതോ നിവത്തി. സോപി ഏകം ചരപുരിസം പേസേസി ‘‘ഗച്ഛ, തസ്സ കഥം സുത്വാ ഏഹീ’’തി. സത്ഥാപി നിവത്തന്തോ സിതം കത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, സിതസ്സ പാതുകമ്മസ്സ പച്ചയോ’’തി പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘പസ്സസി, ആനന്ദ, സുപ്പബുദ്ധ’’ന്തി. പസ്സാമി, ഭന്തേതി. ഭാരിയം തേന കമ്മം കതം മാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ മഗ്ഗം അദേന്തേന, ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ഹേട്ഠാപാസാദേ സോപാനപാദമൂലേ പഥവിം പവിസിസ്സതീതി. ചരപുരിസോ തം കഥം സുത്വാ സുപ്പബുദ്ധസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം മമ ഭാഗിനേയ്യേന നിവത്തന്തേന വുത്ത’’ന്തി പുട്ഠോ യഥാസുതം ആരോചേസി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ന ദാനി മമ ഭാഗിനേയ്യസ്സ കഥായ ദോസോ അത്ഥി, അദ്ധാ യം സോ വദതി, തം തഥേവ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി നം ഇദാനി മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി. സോ ഹി മം ‘സത്തമേ ദിവസേ പഥവിം പവിസിസ്സതീ’തി അനിയമേന അവത്വാ ‘ഹേട്ഠാപാസാദേ സോപാനപാദമൂലേ പഥവിം പവിസിസ്സതീ’’’തി ആഹ. ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായാഹം തം ഠാനം ന ഗമിസ്സാമി, അഥ നം തസ്മിം ഠാനേ പഥവിം അപവിസിത്വാ മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ഉപഭോഗജാതം സബ്ബം സത്തഭൂമികപാസാദസ്സ ഉപരി ആരോപേത്വാ സോപാനം ഹരാപേത്വാ ദ്വാരം പിദഹാപേത്വാ ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ദ്വേ ദ്വേ മല്ലേ ഠപേത്വാ ‘‘സചാഹം പമാദേന ഹേട്ഠാ ഓരോഹിതുകാമോ ഹോമി, നിവാരേയ്യാഥ മ’’ന്തി വത്വാ സത്തമേ പാസാദതലേ സിരിഗബ്ഭേ നിസീദി. സത്ഥാ തം പവത്തിം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സുപ്പബുദ്ധോ ന കേവലം പാസാദതലേ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ആകാസേ വാ നിസീദതു, നാവായ വാ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദതു, പബ്ബതന്തരം വാ പവിസതു, ബുദ്ധാനം കഥായ ദ്വിധാഭാവോ നാമ നത്ഥി, മയാ വുത്തട്ഠാനേയേവ സോ പഥവിം പവിസിസ്സതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൮. ‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ, ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ, യത്ഥട്ഠിതം നപ്പസഹേയ്യ മച്ചൂ’’തി.

തത്ഥ യത്ഥ ഠിതം നപ്പസഹേയ്യ, മച്ചൂതി യസ്മിം പദേസേ ഠിതം മരണം നപ്പസഹേയ്യ നാഭിഭവേയ്യ, കേസഗ്ഗമത്തോപി പഥവിപ്പദേസോ നത്ഥി. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സത്തമേ ദിവസേ സത്ഥു ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസ്സ നിരുദ്ധവേലായ ഹേട്ഠാപാസാദേ സുപ്പബുദ്ധസ്സ മങ്ഗലസ്സോ ഉദ്ദാമോ ഹുത്വാ തം തം ഭിത്തിം പഹരി. സോ ഉപരി നിസിന്നോവസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘മങ്ഗലസ്സോ ഉദ്ദാമോ’’തി. സോ പനസ്സോ സുപ്പബുദ്ധം ദിസ്വാവ സന്നിസീദതി. അഥ നം സോ ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹുത്വാ നിസിന്നട്ഠാനാ ഉട്ഠായ ദ്വാരാഭിമുഖോ അഹോസി, ദ്വാരാനി സയമേവ വിവടാനി, സോപാനം സകട്ഠാനേയേവ ഠിതം. ദ്വാരേ ഠിതാ മല്ലാ തം ഗീവായം ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാഭിമുഖം ഖിപിംസു. ഏതേനുപായേന സത്തസുപി തലേസു ദ്വാരാനി സയമേവ വിവടാനി, സോപാനാനി യഥാഠാനേ ഠിതാനി. തത്ഥ തത്ഥ മല്ലാ തം ഗീവായമേവ ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാഭിമുഖം ഖിപിംസു. അഥ നം ഹേട്ഠാപാസാദേ സോപാനപാദമൂലം സമ്പത്തമേവ മഹാപഥവീ വിവരമാനാ ഭിജ്ജിത്വാ സമ്പടിച്ഛി, സോ ഗന്ത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തീതി.

സുപ്പബുദ്ധസക്യവത്ഥു ദ്വാദസമം.

പാപവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവമോ വഗ്ഗോ.

൧൦. ദണ്ഡവഗ്ഗോ

൧. ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു

സബ്ബേ തസന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്തരസവഗ്ഗിയേഹി സേനാസനേ പടിജഗ്ഗിതേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘‘നിക്ഖമഥ, മയം മഹല്ലകതരാ, അമ്ഹാകം ഏതം പാപുണാതീ’’തി വത്വാ തേഹി ‘‘ന മയം ദസ്സാമ, അമ്ഹേഹി പഠമം പടിജഗ്ഗിത’’ന്തി വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ പഹരിംസു. സത്തരസവഗ്ഗിയാ മരണഭയതജ്ജിതാ മഹാവിരവം വിരവിംസു. സത്ഥാ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി ആരോചിതേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവം കത്തബ്ബം, യോ കരോതി, സോ ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി പഹാരദാനസിക്ഖാപദം (പാചി. ൪൪൯ ആദയോ) പഞ്ഞാപേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘യഥാ അഹം, തഥേവ അഞ്ഞേപി ദണ്ഡസ്സ തസന്തി, മച്ചുനോ ഭായന്തീ’തി ഞത്വാ പരോ ന പഹരിതബ്ബോ, ന ഘാതേതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൯. ‘‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ;

അത്താനം ഉപമം കത്വാ, ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബേ തസന്തീതി സബ്ബേപി സത്താ അത്തനി ദണ്ഡേ പതന്തേ തസ്സ ദണ്ഡസ്സ തസന്തി. മച്ചുനോതി മരണസ്സാപി ഭായന്തിയേവ. ഇമിസ്സാ ച ദേസനായ ബ്യഞ്ജനം നിരവസേസം, അത്ഥോ പന സാവസേസോ. യഥാ ഹി രഞ്ഞാ ‘‘സബ്ബേ സന്നിപതന്തൂ’’തി ഭേരിയാ ചരാപിതായപി രാജമഹാമത്തേ ഠപേത്വാ സേസാ സന്നിപതന്തി, ഏവമിധ ‘‘സബ്ബേ തസന്തീ’’തി വുത്തേപി ഹത്ഥാജാനേയ്യോ അസ്സാജാനേയ്യോ ഉസഭാജാനേയ്യോ ഖീണാസവോതി ഇമേ ചത്താരോ ഠപേത്വാ അവസേസാവ തസന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഇമേസു ഹി ഖീണാസവോ സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ മരണകസത്തം അപസ്സന്തോ ന ഭായതി, ഇതരേ തയോ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലവത്താ അത്തനോ പടിപക്ഖഭൂതം സത്തം അപസ്സന്താ ന ഭായന്തീതി. ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേതി യഥാ അഹം, ഏവം അഞ്ഞേപി സത്താതി നേവ പരം പഹരേയ്യ ന പഹരാപേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.

൨. ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു

സബ്ബേ തസന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേയേവ ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ തേനേവ കാരണേന പുരിമസിക്ഖാപദേ സത്തരസവഗ്ഗിയേ പഹരിംസു. തേനേവ കാരണേന തേസം തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരിംസു. ഇധാപി സത്ഥാ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി ആരോചിതേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവം കത്തബ്ബം, യോ കരോതി, സോ ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി തലസത്തികസിക്ഖാപദം (പാചി. ൪൫൪ ആദയോ) പഞ്ഞാപേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘യഥാ അഹം, തഥേവ അഞ്ഞേപി ദണ്ഡസ്സ തസന്തി, യഥാ ച മയ്ഹം, തഥേവ നേസം ജീവിതം പിയ’ന്തി ഞത്വാ പരോ ന പഹരിതബ്ബോ ന ഘാടേതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൦. ‘‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേസം ജീവിതം പിയം;

അത്താനം ഉപമം കത്വാ, ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബേസം ജീവിതം പിയന്തി ഖീണാസവം ഠപേത്വാ സേസസത്താനം ജീവിതം പിയം മധുരം, ഖീണാസവോ പന ജീവിതേ വാ മരണേ വാ ഉപേക്ഖകോവ ഹോതി. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.