൩൨. സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരവത്ഥു

യോധ കാമേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകോ കുലപുത്തോ സുന്ദരസമുദ്ദകുമാരോ നാമ ചത്താലീസകോടിവിഭവേ മഹാകുലേ നിബ്ബത്തോ. സോ ഏകദിവസം പച്ഛാഭത്തം ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥം മഹാജനം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ജേതവനം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സത്ഥു സന്തികം ധമ്മസ്സവനത്ഥായാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹമ്പി ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ നിസീദി. സത്ഥാ തസ്സ ആസയം വിദിത്വാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. സോ ‘‘ന സക്കാ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തേന സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി സത്ഥു ധമ്മകഥം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജായ ജാതുസ്സാഹോ പരിസായ പക്കന്തായ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ ‘‘മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതം തഥാഗതാ ന പബ്ബാജേന്തീ’’തി സുത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ രട്ഠപാലകുലപുത്താദയോ വിയ മഹന്തേന വായാമേന മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ ‘‘കിം മേ ഇധ വാസേനാ’’തി തതോ നിക്ഖമിത്വാ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ വീതിനാമേസി.

അഥേകദിവസം സാവത്ഥിയം തസ്സ മാതാപിതരോ ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ മഹന്തേന സിരിസോഭഗ്ഗേന തസ്സ സഹായകകുമാരകേ കീളമാനേ ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തസ്സ ഇദം ദുല്ലഭം ജാത’’ന്തി പരിദേവിംസു. തസ്മിം ഖണേ ഏകാ ഗണികാ തം കുലം ഗന്ത്വാ തസ്സ മാതരം രോദമാനം നിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘അമ്മ, കിം കാരണാ രോദസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പുത്തം അനുസ്സരിത്വാ രോദാമീ’’തി. ‘‘കഹം പന സോ, അമ്മാ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖൂസു പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘കിം ഉപ്പബ്ബാജേതും ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘വട്ടതി, ന പന ഇച്ഛതി, ഇതോ നിക്ഖമിത്വാ രാജഗഹം ഗതോ’’തി. ‘‘സചാഹം തം ഉപ്പബ്ബാജേയ്യം, കിം മേ കരേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ തേ കുലസ്സ കുടുമ്ബസാമിനിം കരേയ്യാമാ’’തി. തേന ഹി മേ പരിബ്ബയം ദേഥാതി പരിബ്ബയം ഗഹേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തസ്സ പിണ്ഡായ ചരണവീഥിം സല്ലക്ഖേത്വാ തത്ഥേകം നിവാസഗേഹം ഗഹേത്വാ പാതോവ പണീതം ആഹാരം പടിയാദേത്വാ ഥേരസ്സ പിണ്ഡായ പവിട്ഠകാലേ ഭിക്ഖം ദത്വാ കതിപാഹച്ചയേന, ‘‘ഭന്തേ, ഇധേവ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കരോഥാ’’തി പത്തം ഗണ്ഹി. സോ പത്തമദാസി.

അഥ നം പണീതേന ആഹാരേന പരിവിസിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇധേവ പിണ്ഡായ ചരിതും ഫാസുക’’ന്തി വത്വാ കതിപാഹം ആലിന്ദേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേത്വാ ദാരകേ പൂവേഹി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ ഥേരസ്സ ആഗതകാലേ മയി വാരേന്തിയാപി ഇധാഗന്ത്വാ രജം ഉട്ഠാപേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ പുനദിവസേ ഥേരസ്സ ഭോജനവേലായ തായ വാരിയമാനാപി രജം ഉട്ഠാപേസും. സാ പുനദിവസേ, ‘‘ഭന്തേ, ദാരകാ വാരിയമാനാപി മമ വചനം അസുണിത്വാ ഇധ രജം ഉട്ഠാപേന്തി, അന്തോഗേഹേ നിസീദഥാ’’തി അന്തോ നിസീദാപേത്വാ കതിപാഹം ഭോജേസി. പുന ദാരകേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മയാ വാരിയമാനാപി ഥേരസ്സ ഭോജനകാലേ മഹാസദ്ദം കരേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ കരിംസു. സാ പുനദിവസേ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ അതിവിയ മഹാസദ്ദോ ഹോതി, ദാരകാ മയാ വാരിയമാനാപി വചനം ന ഗണ്ഹന്തി, ഉപരിപാസാദേയേവ നിസീദഥാ’’തി വത്വാ ഥേരേന അധിവാസിതേ ഥേരം പുരതോ കത്വാ പാസാദം അഭിരുഹന്തീ ദ്വാരാനി പിദഹമാനാവ പാസാദം അഭിരുഹി. ഥേരോ ഉക്കട്ഠസപദാനചാരികോ സമാനോപി രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ തസ്സാ വചനേന സത്തഭൂമികം പാസാദം അഭിരുഹി.

സാ ഥേരം നിസീദാപേത്വാ ‘‘ചത്താലീസായ ഖലു, സമ്മ, പുണ്ണമുഖ ഠാനേഹി ഇത്ഥീ പുരിസം അച്ചാവദതി വിജമ്ഭതി വിനമതി ഗിലസതി വിലജ്ജതി നഖേന നഖം ഘട്ടേതി, പാദേന പാദം അക്കമതി, കട്ഠേന പഥവിം വിലിഖതി, ദാരകം ഉല്ലങ്ഘേതി ഓലങ്ഘേതി, കീളതി കീളാപേതി, ചുമ്ബതി ചുമ്ബാപേതി, ഭുഞ്ജതി ഭുഞ്ജാപേതി, ദദാതി ആയാചതി, കതമനുകരോതി, ഉച്ചം ഭാസതി, നീചം ഭാസതി, അവിച്ചം ഭാസതി, വിവിച്ചം ഭാസതി, നച്ചേന ഗീതേന വാദിതേന രോദിതേന വിലസിതേന വിഭൂസിതേന ജഗ്ഘതി, പേക്ഖതി, കടിം ചാലേതി, ഗുയ്ഹഭണ്ഡകം ചാലേതി, ഊരും വിവരതി, ഊരും പിദഹതി, ഥനം ദസ്സേതി, കച്ഛം ദസ്സേതി, നാഭിം ദസ്സേതി, അക്ഖിം നിഖണതി, ഭമുകം ഉക്ഖിപതി, ഓട്ഠം പലിഖതി, ജിവ്ഹം നില്ലാലേതി, ദുസ്സം മുഞ്ചതി, ദുസ്സം ബന്ധതി, സിരസം മുഞ്ചതി, സിരസം ബന്ധതീ’’തി (ജാ. ൨.൨൧.൩൦൦) ഏവം ആഗതം ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥിലീലം ദസ്സേത്വാ തസ്സ പുരതോ ഠിതാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, പാദുകാരുയ്ഹ വേസിയാ;

തുവമ്പി ദഹരോ മമ, അഹമ്പി ദഹരാ തവ;

ഉഭോപി പബ്ബജിസ്സാമ, ജിണ്ണാ ദണ്ഡപരായണാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൪൫൯, ൪൬൨);

ഥേരസ്സ ‘‘അഹോ വത മേ ഭാരിയം അനുപധാരേത്വാ കതകമ്മ’’ന്തി മഹാസംവേഗോ ഉദപാദി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ ജേതവനേ നിസിന്നോവ തം കാരണം ദിസ്വാ സിതം പാത്വാകാസി. അഥ നം ആനന്ദത്ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, കോ നു ഖോ ഹേതു, കോ പച്ചയോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായാ’’തി. ആനന്ദ, രാജഗഹനഗരേ സത്തഭൂമികപാസാദതലേ സുന്ദരസമുദ്ദസ്സ ച ഭിക്ഖുനോ ഗണികായ ച സങ്ഗാമോ വത്തതീതി. കസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, ജയോ ഭവിസ്സതി, കസ്സ പരാജയോതി? സത്ഥാ, ‘‘ആനന്ദ, സുന്ദരസമുദ്ദസ്സ ജയോ ഭവിസ്സതി, ഗണികായ പരാജയോ’’തി ഥേരസ്സ ജയം പകാസേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നകോവ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ഉഭോപി കാമേ നിരപേക്ഖോ പജഹാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൧൫. ‘‘യോധ കാമേ പഹന്ത്വാന, അനാഗാരോ പരിബ്ബജേ;

കാമഭവപരിക്ഖീണം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – യോ പുഗ്ഗലോ ഇധ ലോകേ ഉഭോപി കാമേ ഹിത്വാ അനാഗാരോ ഹുത്വാ പരിബ്ബജതി, തം പരിക്ഖീണകാമഞ്ചേവ പരിക്ഖീണഭവഞ്ച അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഥേരോ അരഹത്തം പത്വാ ഇദ്ധിബലേന വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ കണ്ണികാമണ്ഡലം വിനിവിജ്ഝിത്വാ സത്ഥു സരീരം ഥോമേന്തോയേവ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദി. ധമ്മസഭായമ്പി കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യം രസം നിസ്സായ മനം നട്ഠോ സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരോ, സത്ഥാ പനസ്സ അവസ്സയോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപാഹം ഏതസ്സ രസതണ്ഹായ ബദ്ധമനസ്സ അവസ്സയോ ജാതോയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ തസ്സത്ഥസ്സ പകാസനത്ഥം അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ന കിരത്ഥി രസേഹി പാപിയോ,

ആവാസേഹി വാ സന്ഥവേഹി വാ;

വാതമിഗം ഗഹനനിസ്സിതം,

വസമാനേസി രസേഹി സഞ്ജയോ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൪) –

ഏകകനിപാതേ ഇമം വാതമിഗജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘തദാ സുന്ദരസമുദ്ദോ വാതമിഗോ അഹോസി, ഇമം പന ഗാഥം വത്വാ തസ്സ വിസ്സജ്ജാപേതാ രഞ്ഞോ മഹാമച്ചോ അഹമേവാ’’തി ജാതകം സമോധാനേസീതി.

സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരവത്ഥു ബത്തിംസതിമം.