൩൦. ചന്ദാഭത്ഥേരവത്ഥു

ചന്ദം വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചന്ദാഭത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബീ കഥാ – അതീതേ ഏകോ ബാരാണസിവാസീ വാണിജോ ‘‘പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ചന്ദനം ആഹരിസ്സാമീ’’തി ബഹൂനി വത്ഥാഭരണാദീനി ഗഹേത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ഗാമദ്വാരേ നിവാസം ഗഹേത്വാ അടവിയം ഗോപാലദാരകേ പുച്ഛി – ‘‘ഇമസ്മിം ഗാമേ പബ്ബതപാദകമ്മികോ കോചി മനുസ്സോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘ആമ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘കോ നാമേസോ’’തി? ‘‘അസുകോ നാമാ’’തി. ‘‘ഭരിയായ പനസ്സ പുത്താനം വാ കിംനാമ’’ന്തി? ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ചാ’’തി. ‘‘കഹം പനസ്സ ഠാനേ ഗേഹ’’ന്തി? ‘‘അസുകട്ഠാനേ നാമാ’’തി. സോ തേഹി ദിന്നസഞ്ഞായ സുഖയാനകേ നിസീദിത്വാ തസ്സ ഗേഹദ്വാരം ഗന്ത്വാ യാനാ ഓരുയ്ഹ ഗേഹം പവിസിത്വാ ‘‘അസുകനാമേ’’തി തം ഇത്ഥിം പക്കോസി. സാ ‘‘ഏകോ നോ ഞാതകോ ഭവിസ്സതീ’’തി വേഗേനാഗന്ത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേസി. സോ തത്ഥ നിസീദിത്വാ നാമം വത്വാ ‘‘മമ സഹായോ കഹ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘അരഞ്ഞം ഗതോ, സാമീ’’തി. ‘‘മമ പുത്തോ അസുകോ നാമ, മമ ധീതാ അസുകാ നാമ കഹ’’ന്തി സബ്ബേസം നാമം കിത്തേന്തോവ പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമാനി നേസം വത്ഥാഭരണാനി ദദേയ്യാസി, സഹായസ്സാപി മേ അടവിതോ ആഗതകാലേ ഇദം വത്ഥാഭരണം ദദേയ്യാസീ’’തി അദാസി. സാ തസ്സ ഉളാരം സക്കാരം കത്വാ സാമികസ്സ ആഗതകാലേ ‘‘സാമി, ഇമിനാ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബേസം നാമം വത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദിന്ന’’ന്തി ആഹ. സോപിസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം കരി.

അഥ നം സായം സയനേ നിസിന്നോ പുച്ഛി – ‘‘സമ്മ, പബ്ബതപാദേ ചരന്തേന തേ കിം ബഹും ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞം ന പസ്സാമി, രത്തസാഖാ പന മേ ബഹൂ രുക്ഖാ ദിട്ഠാ’’തി. ‘‘ബഹൂ രുക്ഖാ’’തി? ‘‘ആമ, ബഹൂ’’തി. തേന ഹി തേ അമ്ഹാകം ദസ്സേഹീതി തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ രത്തചന്ദനരുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ പഞ്ച സകടസതാനി പൂരേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ തം ആഹ – ‘‘സമ്മ, ബാരാണസിയം അസുകട്ഠാനേ നാമ മമ ഗേഹം, കാലേന കാലം മമ സന്തികം ആഗച്ഛേയ്യാസി, അഞ്ഞേന ച മേ പണ്ണാകാരേന അത്ഥോ നത്ഥി, രത്തസാഖരുക്ഖേ ഏവ ആഹരേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ കാലേന കാലം തസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛന്തോ രത്തചന്ദനമേവ ആഹരതി, സോപിസ്സ ബഹുധനം ദേതി.

തതോ അപരേന സമയേന പരിനിബ്ബുതേ കസ്സപദസബലേ പതിട്ഠിതേ കഞ്ചനഥൂപേ സോ പുരിസോ ബഹും ചന്ദനം ആദായ ബാരാണസിം അഗമാസി. അഥസ്സ സോ സഹായകോ വാണിജോ ബഹും ചന്ദനം പിസാപേത്വാ പാതിം പൂരേത്വാ ‘‘ഏഹി, സമ്മ, യാവ ഭത്തം പചതി, താവ ചേതിയകരണട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആഗമിസ്സാമാ’’തി തം ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ചന്ദനപൂജം അകാസി. സോപിസ്സ പച്ചന്തവാസീ സഹായകോ ചേതിയകുച്ഛിയം ചന്ദനേന ചന്ദമണ്ഡലം അകാസി. ഏത്തകമേവസ്സ പുബ്ബകമ്മം.

സോ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം തത്ഥ ഖേപേത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാഭിമണ്ഡലതോ ചന്ദമണ്ഡലസദിസാ പഭാ ഉട്ഠഹി, തേനസ്സ ചന്ദാഭോത്വേവ നാമം കരിംസു. ചേതിയേ കിരസ്സ ചന്ദമണ്ഡലകരണനിസ്സന്ദോ ഏസ. ബ്രാഹ്മണാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സക്കാ അമ്ഹേഹി ഇമം ഗഹേത്വാ ലോകം ഖാദിതു’’ന്തി. തം യാനേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘യോ ഇമസ്സ സരീരം ഹത്ഥേന പരാമസതി, സോ ഏവരൂപം നാമ ഇസ്സരിയസമ്പത്തിം ലഭതീ’’തി വത്വാ വിചരിംസു. സതം വാ സഹസ്സം വാ ദദമാനാ ഏവ തസ്സ സരീരം ഹത്ഥേന ഫുസിതും ലഭന്തി. തേ ഏവം അനുവിചരന്താ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താ നഗരസ്സ ച വിഹാരസ്സ ച അന്തരാ നിവാസം ഗണ്ഹിംസു. സാവത്ഥിയമ്പി പഞ്ചകോടിമത്താ അരിയസാവകാ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം ഗന്ധമാലവത്ഥഭേസജ്ജാദിഹത്ഥാ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛന്തി. ബ്രാഹ്മണാ തേ ദിസ്വാ ‘‘കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥു സന്തികം ധമ്മസ്സവനായാതി. ഏഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സഥ, അമ്ഹാകം ചന്ദാഭസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ആനുഭാവസദിസോ ആനുഭാവോ നത്ഥി. ഏതസ്സ ഹി സരീരം ഫുസന്താ ഇദം നാമ ലഭന്തി, ഏഥ പസ്സഥ നന്തി. തുമ്ഹാകം ചന്ദാഭസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കോ ആനുഭാവോ നാമ, അമ്ഹാകം സത്ഥായേവ മഹാനുഭാവോതി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ ‘‘വിഹാരം ഗന്ത്വാ ചന്ദാഭസ്സ വാ അമ്ഹാകം വാ സത്ഥു ആനുഭാവം ജാനിസ്സാമാ’’തി തം ഗഹേത്വാ വിഹാരം അഗമംസു.

സത്ഥാ തസ്മിം അത്തനോ സന്തികം ഉപസങ്കമന്തേയേവ ചന്ദാഭായ അന്തരധാനം അകാസി. സോ സത്ഥു സന്തികേ അങ്ഗാരപച്ഛിയം കാകോ വിയ അഹോസി. അഥ നം ഏകമന്തം നയിംസു, ആഭാ പടിപാകതികാ അഹോസി. പുന സത്ഥു സന്തികം ആനയിംസു, ആഭാ തഥേവ അന്തരധായി. ഏവം തിക്ഖത്തും ഗന്ത്വാ അന്തരധായമാനം ആഭം ദിസ്വാ ചന്ദാഭോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ആഭായ അന്തരധാനമന്തം ജാനാതി മഞ്ഞേ’’തി. സോ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘കിം നു ഖോ ആഭായ അന്തരധാനമന്തം ജാനാഥാ’’തി? ആമ, ജാനാമീതി. തേന ഹി മേ ദേഥാതി. ന സക്കാ അപബ്ബജിതസ്സ ദാതുന്തി. സോ ബ്രാഹ്മണേ ആഹ – ‘‘ഏതസ്മിം മന്തേ ഗഹിതേ അഹം സകലജമ്ബുദീപേ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഏത്ഥേവ ഹോഥ, അഹം പബ്ബജിത്വാ കതിപാഹേനേവ മന്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. സോ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ ഉപസമ്പജ്ജി. അഥസ്സ ദ്വത്തിംസാകാരം ആചിക്ഖി. സോ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛി. ഇദം മന്തസ്സ പരികമ്മം സജ്ഝായിതും വട്ടതീതി. ബ്രാഹ്മണാപി അന്തരന്തരാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഗഹിതോ തേ മന്തോ’’തി പുച്ഛന്തി. ന താവ ഗണ്ഹാമീതി. സോ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പത്വാ ബ്രാഹ്മണേഹി ആഗന്ത്വാ പുച്ഛിതകാലേ ‘‘യാഥ തുമ്ഹേ, ഇദാനാഹം അനാഗമനധമ്മോ ജാതോ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, അഭൂതം വത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ഖീണാസവോ ഇദാനി, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ ചന്ദാഭോ, ഭൂതമേവേസ കഥേതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൧൩. ‘‘ചന്ദംവ വിമലം സുദ്ധം, വിപ്പസന്നമനാവിലം;

നന്ദീഭവപരിക്ഖീണം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ വിമലന്തി അബ്ഭാദിമലരഹിതം. സുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. വിപ്പസന്നന്തി പസന്നചിത്തം. അനാവിലന്തി കിലേസാവിലത്തരഹിതം. നന്ദീഭവപരിക്ഖീണന്തി തീസു ഭവേസു പരിക്ഖീണതണ്ഹം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ചന്ദാഭത്ഥേരവത്ഥു തിംസതിമം.