൪. ധമ്മാരാമത്ഥേരവത്ഥു

ധമ്മാരാമോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മാരാമത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥാരാ കിര ‘‘ഇതോ മേ ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ആരോചിതേ അനേകസഹസ്സാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ വിചരിംസു. തത്ഥ പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖിംസു, ഖീണാസവാനം ധമ്മസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി. സബ്ബേപി ‘‘കിം നു ഖോ കരിസ്സാമാ’’തി വഗ്ഗബന്ധനേന വിചരന്തി. ഏകോ പന ധമ്മാരാമോ നാമ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ന ഉപസങ്കമതി. ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം, ആവുസോ’’തി വുച്ചമാനോ പടിവചനമ്പി അദത്വാ ‘‘സത്ഥാ കിര ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അഹഞ്ചമ്ഹി അവീതരാഗോ, സത്ഥരി ധരമാനേയേവ വായമിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ഏകകോവ വിഹരന്തോ സത്ഥാരാ ദേസിതം ധമ്മം ആവജ്ജേതി ചിന്തേതി അനുസ്സരതി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മാരാമസ്സ തുമ്ഹേസു സിനേഹമത്തമ്പി നത്ഥി, ‘സത്ഥാ കിര പരിനിബ്ബായിസ്സതി, കിം നു ഖോ കരിസ്സാമാ’തി അമ്ഹേഹി സദ്ധിം സമ്മന്തനമത്തമ്പി ന കരോതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഏവം കരോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? തുമ്ഹേ കിര ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബായിസ്സഥ, അഹഞ്ചമ്ഹി അവീതരാഗോ, തുമ്ഹേസു ധരന്തേസുയേവ വായമിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീതി തുമ്ഹേഹി ദേസിതം ധമ്മം ആവജ്ജാമി ചിന്തേമി അനുസ്സരാമീതി.

സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞേനാപി മയി സിനേഹവന്തേന ഭിക്ഖുനാ നാമ ധമ്മാരാമസദിസേനേവ ഭവിതബ്ബം. ന ഹി മയ്ഹം മാലാഗന്ധാദീഹി പൂജം കരോന്താ മമ പൂജം കരോന്തി നാമ, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജന്തായേവ പന മം പൂജേന്തി നാമാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൬൪. ‘‘ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ, ധമ്മം അനുവിചിന്തയം;

ധമ്മം അനുസ്സരം ഭിക്ഖു, സദ്ധമ്മാ ന പരിഹായതീ’’തി.

തത്ഥ നിവാസനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാധമ്മോ ആരാമോ അസ്സാതി ധമ്മാരാമോ. തസ്മിംയേവ ധമ്മേ രതോതി ധമ്മരതോ. തസ്സേവ ധമ്മസ്സ പുനപ്പുനം വിചിന്തനതായ ധമ്മം അനുവിചിന്തയം, തം ധമ്മം ആവജ്ജേന്തോ മനസികരോന്തോതി അത്ഥോ. അനുസ്സരന്തി തമേവ ധമ്മം അനുസ്സരന്തോ. സദ്ധമ്മാതി ഏവരൂപോ ഭിക്ഖു സത്തതിംസഭേദാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ നവവിധലോകുത്തരധമ്മാ ച ന പരിഹായതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ധമ്മാരാമത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.