൨൫. ഭിക്ഖുവഗ്ഗോ

൧. പഞ്ചഭിക്ഖുവത്ഥു

ചക്ഖുനാ സംവരോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേസു കിര ഏകേകോ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പഞ്ചസു ദ്വാരേസു ഏകേകമേവ രക്ഖി. അഥേകദിവസം സന്നിപതിത്വാ ‘‘അഹം ദുരക്ഖം രക്ഖാമി, അഹം ദുരക്ഖം രക്ഖാമീ’’തി വിവദിത്വാ ‘‘സത്ഥാരം പുച്ഛിത്വാ ഇമമത്ഥം ജാനിസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയം ചക്ഖുദ്വാരാദീനി രക്ഖന്താ അത്തനോ അത്തനോ രക്ഖനദ്വാരമേവ ദുരക്ഖന്തി മഞ്ഞാമ, കോ നു ഖോ അമ്ഹേസു ദുരക്ഖം രക്ഖതീ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ഏകം ഭിക്ഖുമ്പി അനോസാദേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സബ്ബാനി പേതാനി ദുരക്ഖാനേവ, അപി ച ഖോ പന തുമ്ഹേ ന ഇദാനേവ പഞ്ചസു ഠാനേസു അസംവുതാ, പുബ്ബേപി അസംവുതാ, അസംവുതത്തായേവ ച പണ്ഡിതാനം ഓവാദേ അവത്തിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിത്ഥാ’’തി വത്വാ ‘‘കദാ, ഭന്തേ’’തി തേഹി യാചിതോ അതീതേ തക്കസിലജാതകസ്സ വത്ഥും വിത്ഥാരേത്വാ രക്ഖസീനം വസേന രാജകുലേ ജീവിതക്ഖയം പത്തേ പത്താഭിസേകേന മഹാസത്തേന സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ രാജാസനേ നിസിന്നേന അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘വീരിയം നാമേതം സത്തേഹി കത്തബ്ബമേവാ’’തി ഉദാനവസേന ഉദാനിതം –

‘‘കുസലൂപദേസേ ധിതിയാ ദള്ഹായ ച,

അനിവത്തിതത്താഭയഭീരുതായ ച;

ന രക്ഖസീനം വസമാഗമിമ്ഹസേ,

സ സോത്ഥിഭാവോ മഹതാ ഭയേന മേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൩൨) –

ഇമം ഗാഥം ദസ്സേത്വാ ‘‘തദാപി തുമ്ഹേവ പഞ്ച ജനാ തക്കസിലായം രജ്ജഗഹണത്ഥായ നിക്ഖന്തം മഹാസത്തം ആവുധഹത്ഥാ പരിവാരേത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ രക്ഖസീഹി ചക്ഖുദ്വാരാദിവസേന ഉപനീതേസു രൂപാരമ്മണാദീസു അസംവുതാ പണ്ഡിതസ്സ ഓവാദേ അവത്തിത്വാ ഓലീയന്താ രക്ഖസീഹി ഖാദിതാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിത്ഥ. തേസു പന ആരമ്മണേസു സുസംവുതോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധന്തിം ദേവവണ്ണിം യക്ഖിനിം അനാദിയിത്വാ സോത്ഥിനാ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ രജ്ജം പത്തോ രാജാ അഹമേവാ’’തി ജാതകം സമോധാനേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ സബ്ബാനി ദ്വാരാനി സംവരിതബ്ബാനി. ഏതാനി ഹി സംവരന്തോ ഏവ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൬൦. ‘‘ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധു, സാധു സോതേന സംവരോ;

ഘാനേന സംവരോ സാധു, സാധു ജിവ്ഹായ സംവരോ.

൩൬൧. ‘‘കായേന സംവരോ സാധു, സാധു വാചായ സംവരോ;

മനസാ സംവരോ സാധു, സാധു സബ്ബത്ഥ സംവരോ;

സബ്ബത്ഥ സംവുതോ ഭിക്ഖു, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ചക്ഖുനാതി യദാ ഹി ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണം ആപാഥമാഗച്ഛതി, തദാ ഇട്ഠാരമ്മണേ അരജ്ജന്തസ്സ അനിട്ഠാരമ്മണേ അദുസ്സന്തസ്സ അസമപേക്ഖനേന മോഹം അനുപ്പാദേന്തസ്സ തസ്മിം ദ്വാരേ സംവരോ ഥകനം പിദഹനം ഗുത്തി കതാ നാമ ഹോതി. തസ്സ സോ ഏവരൂപോ ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധു. ഏസ നയോ സോതദ്വാരാദീസുപി. ചക്ഖുദ്വാരാദീസുയേവ പന സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നുപ്പജ്ജതി, പരതോ പന ജവനവീഥിയം ഏസ ലബ്ഭതി. തദാ ഹി അസംവരോ ഉപ്പജ്ജന്തോ അസ്സദ്ധാ അക്ഖന്തി കോസജ്ജം മുട്ഠസച്ചം അഞ്ഞാണന്തി അകുസലവീഥിയം അയം പഞ്ചവിധോ ലബ്ഭതി. സംവരോ ഉപ്പജ്ജന്തോ സദ്ധാ ഖന്തി വീരിയം സതി ഞാണന്തി കുസലവീഥിയം അയം പഞ്ചവിധോ ലബ്ഭതി.

കായേന സംവരോതി ഏത്ഥ പന പസാദകായോപി ചോപനകായോപി ലബ്ഭതി. ഉഭയമ്പി പനേതം കായദ്വാരമേവ. തത്ഥ പസാദദ്വാരേ സംവരാസംവരോ കഥിതോവ. ചോപനദ്വാരേപി തംവത്ഥുകാ പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനകാമേസുമിച്ഛാചാരാ. തേഹി പന സദ്ധിം അകുസലവീഥിയം ഉപ്പജ്ജന്തേഹി തം ദ്വാരം അസംവുതം ഹോതി, കുസലവീഥിയം ഉപ്പജ്ജന്തേഹി പാണാതിപാതാവേരമണിആദീഹി സംവുതം. സാധു വാചായാതി ഏത്ഥാപി ചോപനവാചാപി വാചാ. തായ സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജന്തേഹി മുസാവാദാദീഹി തം ദ്വാരം അസംവുതം ഹോതി, മുസാവാദാവേരമണിആദീഹി സംവുതം. മനസാ സംവരോതി ഏത്ഥാപി ജവനമനതോ അഞ്ഞേന മനേന സദ്ധിം അഭിജ്ഝാദയോ നത്ഥി. മനോദ്വാരേ പന ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനേഹി അഭിജ്ഝാദീഹി തം ദ്വാരം അസംവുതം ഹോതി, അനഭിജ്ഝാദീഹി സംവുതം ഹോതി. സാധു സബ്ബത്ഥാതി തേസു ചക്ഖുദ്വാരാദീസു സബ്ബേസുപി സംവരോ സാധു. ഏത്താവതാ ഹി അട്ഠ സംവരദ്വാരാനി അട്ഠ ച അസംവരദ്വാരാനി കഥിതാനി. തേസു അട്ഠസു അസംവരദ്വാരേസു ഠിതോ ഭിക്ഖു സകലവട്ടമൂലകദുക്ഖതോ ന മുച്ചതി, സംവരദ്വാരേസു പന ഠിതോ സബ്ബസ്മാപി വട്ടമൂലകദുക്ഖാ മുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘സബ്ബത്ഥ സംവുതോ ഭിക്ഖു, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

ദേസനാവസാനേ തേ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.

൨. ഹംസഘാതകഭിക്ഖുവത്ഥു

ഹത്ഥസംയതോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഹംസഘാതകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിവാസിനോ കിര ദ്വേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂസു പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദാ യേഭുയ്യേന ഏകതോ വിചരന്തി. തേ ഏകദിവസം അചിരവതിം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ ആതപേ തപ്പമാനാ സാരണീയകഥം കഥേന്താ അട്ഠംസു. തസ്മിം ഖണേ ദ്വേ ഹംസാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. അഥേകോ ദഹരഭിക്ഖു സക്ഖരം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകസ്സ ഹംസപോതകസ്സ അക്ഖിം പഹരിസ്സാമീ’’തി ആഹ, ഇതരോ ‘‘ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തിട്ഠതു ഇമസ്മിം പസ്സേ അക്ഖി, പരപസ്സേ അക്ഖിം പഹരിസ്സാമീതി. ഇദമ്പി ന സക്ഖിസ്സസിയേവാതി. ‘‘തേന ഹി ഉപധാരേഹീ’’തി ദുതിയം സക്ഖരം ഗഹേത്വാ ഹംസസ്സ പച്ഛാഭാഗേ ഖിപി, ഹംസോ സക്ഖരസദ്ദം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേസി. അഥ നം ഇതരം വട്ടസക്ഖരം ഗഹേത്വാ പരപസ്സേ അക്ഖിമ്ഹി പഹരിത്വാ ഓരിമക്ഖിനാ നിക്ഖാമേസി. ഹംസോ വിരവന്തോ പരിവത്തിത്വാ തേസം പാദമൂലേയേവ പതി. തത്ഥ തത്ഥ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ, ‘‘ആവുസോ, ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ അനനുച്ഛവികം വോ കതം പാണാതിപാതം കരോന്തേഹീ’’തി വത്വാ തേ ആദായ ഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സ ദസ്സേസും.

സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര തയാ ഭിക്ഖു പാണാതിപാതോ കതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു കസ്മാ ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഏവമകാസി, പോരാണകപണ്ഡിതാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ അഗാരമജ്ഝേ വസമാനാ അപ്പമത്തകേസുപി ഠാനേസു കുക്കുച്ചം കരിംസു, ത്വം പന ഏവരൂപേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ കുക്കുച്ചമത്തമ്പി ന അകാസീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കുരുരട്ഠേ ഇന്ദപത്തനഗരേ ധനഞ്ചയേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ തക്കസിലായം സിപ്പാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പിതരാ ഉപരജ്ജേ പതിട്ഠാപിതോ അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേന്തോ കുരുധമ്മേ വത്തിത്ഥ. കുരുധമ്മോ നാമ പഞ്ചസീലാനി, താനി ബോധിസത്തോ പരിസുദ്ധാനി കത്വാ രക്ഖി. യഥാ ച ബോധിസത്തോ, ഏവമസ്സ മാതാ അഗ്ഗമഹേസീ കനിട്ഠഭാതാ ഉപരാജാ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ രജ്ജുഗാഹകോ അമച്ചോ സാരഥി സേട്ഠി ദോണമാപകോ മഹാമത്തോ ദോവാരികോ നഗരസോഭിനീ വണ്ണദാസീതി ഏവമേതേസു ഏകാദസസു ജനേസു കുരുധമ്മം രക്ഖന്തേസു കലിങ്ഗരട്ഠേ ദന്തപുരനഗരേ കലിങ്ഗേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്മിം രട്ഠേ ദേവോ ന വസ്സി. മഹാസത്തസ്സ പന അഞ്ജനസന്നിഭോ നാമ മങ്ഗലഹത്ഥീ മഹാപുഞ്ഞോ ഹോതി. രട്ഠവാസിനോ ‘‘തസ്മിം ആനീതേ ദേവോ വസ്സിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ തസ്സ ഹത്ഥിസ്സ ആനയനത്ഥായ ബ്രാഹ്മണേ പഹിണി. തേ ഗന്ത്വാ മഹാസത്തം ഹത്ഥിം യാചിംസു. സത്ഥാ തേസം യാചനകാരണം ദസ്സേതും ആഹ –

‘‘തവ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, വിദിത്വാന ജനാധിപ;

വണ്ണം അഞ്ജനവണ്ണേന, കലിങ്ഗസ്മിം നിമിമ്ഹസേ’’തി. (ജാ. ൧.൩.൭൬) –

ഇമം തികനിപാതേ ജാതകം കഥേസി. ഹത്ഥിമ്ഹി പന ആനീതേപി ദേവേ അവസ്സന്തേ ‘‘സോ രാജാ കുരുധമ്മം രക്ഖതി, തേനസ്സ രട്ഠേ ദേവോ വസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘യം സോ കുരുധമ്മം രക്ഖതി, തം സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിത്വാ ആനേഥാ’’തി പുന കാലിങ്ഗോ ബ്രാഹ്മണേ ച അമച്ചേ ച പേസേസി. തേസു ഗന്ത്വാ യാചന്തേസു രാജാനം ആദിം കത്വാ സബ്ബേപി തേ അത്തനോ അത്തനോ സീലേസു കിഞ്ചി കുക്കുച്ചമത്തം കത്വാ ‘‘അപരിസുദ്ധം നോ സീല’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാപി ‘‘ന ഏത്താവതാ സീലഭേദോ ഹോതീ’’തി തേഹി പുനപ്പുനം യാചിതാ അത്തനോ അത്തനോ സീലാനി കഥയിംസു. കാലിങ്ഗോ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖാപേത്വാ ആഭതം കുരുധമ്മം ദിസ്വാവ സമാദായ സാധുകം പൂരേസി. തസ്സ രട്ഠേ ദേവോ പാവസ്സി, രട്ഠം ഖേമം സുഭിക്ഖം അഹോസി. സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ഗണികാ ഉപ്പലവണ്ണാ, പുണ്ണോ ദോവാരികോ തദാ;

രജ്ജുഗാഹോ ച കച്ചാനോ, ദോണമാപകോ ച കോലിതോ.

‘‘സാരിപുത്തോ തദാ സേട്ഠീ, അനുരുദ്ധോ ച സാരഥീ;

ബ്രാഹ്മണോ കസ്സപോ ഥേരോ, ഉപരാജാനന്ദപണ്ഡിതോ.

‘‘മഹേസീ രാഹുലമാതാ, മായാദേവീ ജനേത്തികാ;

കുരുരാജാ ബോധിസത്തോ, ഏവം ധാരേഥ ജാതക’’ന്തി. –

ജാതകം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ഏവം പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ അപ്പമത്തകേപി കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ അത്തനോ സീലഭേദേ ആസങ്കം കരിംസു, ത്വം പന മാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പാണാതിപാതം കരോന്തോ അതിഭാരിയം കമ്മമകാസി, ഭിക്ഖുനാ നാമ ഹത്ഥേഹി പാദേഹി വാചായ ച സംയതേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൬൨. ‘‘ഹത്ഥസംയതോ പാദസംയതോ,

വാചാസംയതോ സംയതുത്തമോ;

അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ,

ഏകോ സന്തുസിതോ തമാഹു ഭിക്ഖു’’ന്തി.

തത്ഥ ഹത്ഥസംയതോതി ഹത്ഥകീളാപനാദീനം വാ ഹത്ഥേന പരേസം പഹരണാദീനം വാ അഭാവേന ഹത്ഥസംയതോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. വാചായ പന മുസാവാദാദീനം അകരണതോ വാചായ സംയതോ. സംയതുത്തമോതി സംയതത്തഭാവോ, കായചലനസീസുക്ഖിപനഭമുകവികാരാദീനം അകാരകോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തരതോതി ഗോചരജ്ഝത്തസങ്ഖാതായ കമ്മട്ഠാനഭാവനായ രതോ. സമാഹിതോതി സുട്ഠു ഠപിതോ. ഏകോ സന്തുസിതോതി ഏകവിഹാരീ ഹുത്വാ സുട്ഠു തുസിതോ വിപസ്സനാചാരതോ പട്ഠായ അത്തനോ അധിഗമേന തുട്ഠമാനസോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകഞ്ഹി ആദിം കത്വാ സബ്ബേപി സേഖാ അത്തനോ അധിഗമേന സന്തുസ്സന്തീതി സന്തുസിതാ, അരഹാ പന ഏകന്തസന്തുസിതോവ. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഹംസഘാതകഭിക്ഖുവത്ഥു ദുതിയം.

൩. കോകാലികവത്ഥു

യോ മുഖസംയതോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ‘‘അഥ ഖോ കോകാലികോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തി സുത്തേ (സം. നി. ൧.൧൮൧; സു. നി. കോകാലികസുത്ത; അ. നി. ൧൦.൮൯) ആഗതമേവ. അത്ഥോപിസ്സ അട്ഠകഥായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

കോകാലികേ പന പദുമനിരയേ ഉപ്പന്നേ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘അഹോ കോകാലികോ ഭിക്ഖു അത്തനോ മുഖം നിസ്സായ വിനാസം പത്തോ, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ അക്കോസന്തസ്സേവ ഹിസ്സ പഥവീ വിവരം അദാസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി കോകാലികോ ഭിക്ഖു അത്തനോ മുഖമേവ നിസ്സായ നട്ഠോ’’തി വത്വാ തമത്ഥം സോതുകാമേഹി ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ തസ്സ പകാസനത്ഥം അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകസ്മിം സരേ കച്ഛപോ വസതി. ദ്വേ ഹംസപോതകാ ഗോചരായ ചരന്താ തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം കത്വാ ദള്ഹവിസ്സാസികാ ഹുത്വാ ഏകദിവസം കച്ഛപം പുച്ഛിംസു – ‘‘സമ്മ, അമ്ഹാകം ഹിമവന്തേ ചിത്തകൂടപബ്ബതതലേ കഞ്ചനഗുഹായ വസനട്ഠാനം, രമണിയോ പദേസോ, ഗച്ഛിസ്സസി അമ്ഹേഹി സദ്ധി’’ന്തി. ‘‘സമ്മ, അഹം കഥം ഗമിസ്സാമീ’’തി? ‘‘മയം തം നേസ്സാമ, സചേ മുഖം രക്ഖിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി. ‘‘രക്ഖിസ്സാമി, സമ്മാ ഗഹേത്വാ മം ഗച്ഛഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ഏകം ദണ്ഡകം കച്ഛപേന ഡംസാപേത്വാ സയം തസ്സ ഉഭോ കോടിയോ ഡംസിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദിംസു. തം തഥാ ഹംസേഹി നീയമാനം ഗാമദാരകാ ദിസ്വാ ‘‘ദ്വേ ഹംസാ കച്ഛപം ദണ്ഡേന ഹരന്തീ’’തി ആഹംസു. കച്ഛപോ ‘‘യദി മം സഹായകാ നേന്തി, തുമ്ഹാകം ഏത്ഥ കിം ഹോതി ദുട്ഠചേടകാ’’തി വത്തുകാമോ ഹംസാനം സീഘവേഗതായ ബാരാണസിനഗരേ രാജനിവേസനസ്സ ഉപരിഭാഗം സമ്പത്തകാലേ ദട്ഠട്ഠാനതോ ദണ്ഡകം വിസ്സജ്ജേത്വാ ആകാസങ്ഗണേ പതിത്വാ ദ്വേധാ ഭിജ്ജി. സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘അവധീ വത അത്താനം, കച്ഛപോ ബ്യാഹരം ഗിരം;

സുഗ്ഗഹീതസ്മിം കട്ഠസ്മിം, വാചായ സകിയാവധീ.

‘‘ഏതമ്പി ദിസ്വാ നരവീരിയസേട്ഠ,

വാചം പമുഞ്ചേ കുസലം നാതിവേലം;

പസ്സസി ബഹുഭാണേന, കച്ഛപം ബ്യസനം ഗത’’ന്തി. (ജാ. ൧.൨.൧൨൯-൧൩൦);

ഇമം ദുകനിപാതേ ബഹുഭാണിജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ മുഖസംയതേന സമചാരിനാ അനുദ്ധതേന നിബ്ബുതചിത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൬൩. ‘‘യോ മുഖസംയതോ ഭിക്ഖു, മന്തഭാണീ അനുദ്ധതോ;

അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ദീപേതി, മധുരം തസ്സ ഭാസിത’’ന്തി.

തത്ഥ മുഖസംയതോതി ദാസചണ്ഡാലാദയോപി ‘‘ത്വം ദുജ്ജാതോ, ത്വം ദുസ്സീലോ’’തിആദീനം അവചനതായ മുഖേന സംയതോ. മന്തഭാണീതി മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഭണനസീലോ. അനുദ്ധതോതി നിബ്ബുതചിത്തോ. അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ദീപേതീതി ഭാസിതത്ഥഞ്ചേവ ദേസനാധമ്മഞ്ച കഥേതി. മധുരന്തി ഏവരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാസിതം മധുരം നാമ. യോ പന അത്ഥമേവ സമ്പാദേതി, ന പാളിം, പാളിംയേവ സമ്പാദേതി, ന അത്ഥം, ഉഭയം വാ പന ന സമ്പാദേതി, തസ്സ ഭാസിതം മധുരം നാമ ന ഹോതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കോകാലികവത്ഥു തതിയം.

൪. ധമ്മാരാമത്ഥേരവത്ഥു

ധമ്മാരാമോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മാരാമത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥാരാ കിര ‘‘ഇതോ മേ ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ആരോചിതേ അനേകസഹസ്സാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ വിചരിംസു. തത്ഥ പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖിംസു, ഖീണാസവാനം ധമ്മസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി. സബ്ബേപി ‘‘കിം നു ഖോ കരിസ്സാമാ’’തി വഗ്ഗബന്ധനേന വിചരന്തി. ഏകോ പന ധമ്മാരാമോ നാമ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ന ഉപസങ്കമതി. ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം, ആവുസോ’’തി വുച്ചമാനോ പടിവചനമ്പി അദത്വാ ‘‘സത്ഥാ കിര ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അഹഞ്ചമ്ഹി അവീതരാഗോ, സത്ഥരി ധരമാനേയേവ വായമിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ഏകകോവ വിഹരന്തോ സത്ഥാരാ ദേസിതം ധമ്മം ആവജ്ജേതി ചിന്തേതി അനുസ്സരതി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മാരാമസ്സ തുമ്ഹേസു സിനേഹമത്തമ്പി നത്ഥി, ‘സത്ഥാ കിര പരിനിബ്ബായിസ്സതി, കിം നു ഖോ കരിസ്സാമാ’തി അമ്ഹേഹി സദ്ധിം സമ്മന്തനമത്തമ്പി ന കരോതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഏവം കരോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? തുമ്ഹേ കിര ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബായിസ്സഥ, അഹഞ്ചമ്ഹി അവീതരാഗോ, തുമ്ഹേസു ധരന്തേസുയേവ വായമിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീതി തുമ്ഹേഹി ദേസിതം ധമ്മം ആവജ്ജാമി ചിന്തേമി അനുസ്സരാമീതി.

സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞേനാപി മയി സിനേഹവന്തേന ഭിക്ഖുനാ നാമ ധമ്മാരാമസദിസേനേവ ഭവിതബ്ബം. ന ഹി മയ്ഹം മാലാഗന്ധാദീഹി പൂജം കരോന്താ മമ പൂജം കരോന്തി നാമ, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജന്തായേവ പന മം പൂജേന്തി നാമാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൬൪. ‘‘ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ, ധമ്മം അനുവിചിന്തയം;

ധമ്മം അനുസ്സരം ഭിക്ഖു, സദ്ധമ്മാ ന പരിഹായതീ’’തി.

തത്ഥ നിവാസനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാധമ്മോ ആരാമോ അസ്സാതി ധമ്മാരാമോ. തസ്മിംയേവ ധമ്മേ രതോതി ധമ്മരതോ. തസ്സേവ ധമ്മസ്സ പുനപ്പുനം വിചിന്തനതായ ധമ്മം അനുവിചിന്തയം, തം ധമ്മം ആവജ്ജേന്തോ മനസികരോന്തോതി അത്ഥോ. അനുസ്സരന്തി തമേവ ധമ്മം അനുസ്സരന്തോ. സദ്ധമ്മാതി ഏവരൂപോ ഭിക്ഖു സത്തതിംസഭേദാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ നവവിധലോകുത്തരധമ്മാ ച ന പരിഹായതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ധമ്മാരാമത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. വിപക്ഖസേവകഭിക്ഖുവത്ഥു

സലാഭന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം വിപക്ഖസേവകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിരേകോ ദേവദത്തപക്ഖികോ ഭിക്ഖു സഹായോ അഹോസി. സോ തം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കുഹിം ഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അസുകട്ഠാനം നാമ പിണ്ഡായ ചരിതു’’ന്തി. ‘‘ലദ്ധോ തേ പിണ്ഡപാതോ’’തി? ‘‘ആമ, ലദ്ധോ’’തി. ‘‘ഇധ അമ്ഹാകം മഹാലാഭസക്കാരോ, കതിപാഹം ഇധേവ ഹോഹീ’’തി. സോ തസ്സ വചനേന കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ സകട്ഠാനമേവ അഗമാസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം, ഭന്തേ, ദേവദത്തസ്സ ഉപ്പന്നലാഭസക്കാരം പരിഭുഞ്ജതി, ദേവദത്തസ്സ പക്ഖികോ ഏസോ’’തി തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഏവമകാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അഹം തത്ഥ ഏകം ദഹരം നിസ്സായ കതിപാഹം വസിം, ന ച പന ദേവദത്തസ്സ ലദ്ധിം രോചേമീ’’തി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘കിഞ്ചാപി ത്വം ലദ്ധിം ന രോചേസി, ദിട്ഠദിട്ഠകാനംയേവ പന ലദ്ധിം രോചേന്തോ വിയ വിചരസി. ന ത്വം ഇദാനേവ ഏവം കരോസി, പുബ്ബേപി ഏവരൂപോയേവാ’’തി വത്വാ ‘‘ഇദാനി താവ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി സാമം ദിട്ഠോ, പുബ്ബേ പനേസ കേസം ലദ്ധിം രോചേന്തോ വിയ വിചരി, ആചിക്ഖഥ നോ’’തി ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘പുരാണചോരാന വചോ നിസമ്മ,

മഹിളാമുഖോ പോഥയമന്വചാരീ;

സുസഞ്ഞതാനഞ്ഹി വചോ നിസമ്മ,

ഗജുത്തമോ സബ്ബഗുണേസു അട്ഠാ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൨൬) –

ഇമം മഹിളാമുഖജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ സകലാഭേനേവ സന്തുട്ഠേന ഭവിതബ്ബം, പരലാഭം പത്ഥേതും ന വട്ടതി. പരലാഭം പത്ഥേന്തസ്സ ഹി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേസു ഏകധമ്മോപി നുപ്പജ്ജതി, സകലാഭസന്തുട്ഠസ്സേവ പന ഝാനാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൬൫. ‘‘സലാഭം നാതിമഞ്ഞേയ്യ, നാഞ്ഞേസം പിഹയം ചരേ;

അഞ്ഞേസം പിഹയം ഭിക്ഖു, സമാധിം നാധിഗച്ഛതി.

൩൬൬. ‘‘അപ്പലാഭോപി ചേ ഭിക്ഖു, സലാഭം നാതിമഞ്ഞതി;

തം വേ ദേവാ പസംസന്തി, സുദ്ധാജീവിം അതന്ദിത’’ന്തി.

തത്ഥ സലാഭന്തി അത്തനോ ഉപ്പജ്ജനകലാഭം. സപദാനചാരഞ്ഹി പരിവജ്ജേത്വാ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേന്തോ സലാഭം അതിമഞ്ഞതി ഹീളേതി ജിഗുച്ഛതി നാമ. തസ്മാ ഏവം അകരണേന സലാഭം നാതിമഞ്ഞേയ്യ. അഞ്ഞേസം പിഹയന്തി അഞ്ഞേസം ലാഭം പത്ഥേന്തോ ന ചരേയ്യാതി അത്ഥോ. സമാധിം നാധിഗച്ഛതീതി അഞ്ഞേസഞ്ഹി ലാഭം പിഹയന്തോ തേസം ചീവരാദികരണേ ഉസ്സുക്കം ആപന്നോ ഭിക്ഖു അപ്പനാസമാധിം വാ ഉപചാരസമാധിം വാ നാധിഗച്ഛതി. സലാഭം നാതിമഞ്ഞതീതി അപ്പലാഭോപി സമാനോ ഉച്ചനീചകുലേ പടിപാടിയാ സപദാനം ചരന്തോ ഭിക്ഖു സലാഭം നാതിമഞ്ഞതി നാമ. തം വേതി തം ഏവരൂപം ഭിക്ഖും സാരജീവിതതായ സുദ്ധാജീവിം ജങ്ഘബലം നിസ്സായ ജീവിതകപ്പനേന അകുസീതതായ അതന്ദിതം ദേവാ പസംസന്തി ഥോമേന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

വിപക്ഖസേവകഭിക്ഖുവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. പഞ്ചഗ്ഗദായകബ്രാഹ്മണവത്ഥു

സബ്ബസോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചഗ്ഗദായകം നാമ ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര സസ്സേ ഖേത്തേ ഠിതകാലേയേവ ഖേത്തഗ്ഗം നാമ ദേതി, ഖലകാലേ ഖലഗ്ഗം നാമ ദേതി, ഖലഭണ്ഡകാലേ ഖലഭണ്ഡഗ്ഗം നാമ ദേതി, ഉക്ഖലികകാലേ കുമ്ഭഗ്ഗം നാമ ദേതി, പാതിയം വഡ്ഢിതകാലേ പാതഗ്ഗം നാമ ദേതീതി ഇമാനി പഞ്ച അഗ്ഗദാനാനി ദേതി, സമ്പത്തസ്സ അദത്വാ നാമ ന ഭുഞ്ജതി. തേനസ്സ പഞ്ചഗ്ഗദായകോത്വേവ നാമം അഹോസി. സത്ഥാ തസ്സ ച ബ്രാഹ്മണിയാ ചസ്സ തിണ്ണം ഫലാനം ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭോജനവേലായം ഗന്ത്വാ ദ്വാരേ അട്ഠാസി. സോപി ദ്വാരപമുഖേ അന്തോഗേഹാഭിമുഖോ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജതി, സത്ഥാരം ദ്വാരേ ഠിതം ന പസ്സതി. ബ്രാഹ്മണീ പന തം പരിവിസമാനാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ചസു ഠാനേസു അഗ്ഗം ദത്വാ ഭുഞ്ജതി, ഇദാനി ച സമണോ ഗോതമോ ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠിതോ. സചേ ബ്രാഹ്മണോ ഏതം ദിസ്വാ അത്തനോ ഭത്തം ഹരിത്വാ ദസ്സതി, പുനപാഹം പചിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. സാ ‘‘ഏവം അയം സമണം ഗോതമം ന പസ്സിസ്സതീ’’തി സത്ഥു പിട്ഠിം ദത്വാ തസ്സ പച്ഛതോ തം പടിച്ഛാദേന്തീ ഓനമിത്വാ പുണ്ണചന്ദം പാണിനാ പടിച്ഛാദേന്തീ വിയ അട്ഠാസി. തഥാ ഠിതാ ഏവ ച പന ‘‘ഗതോ നു ഖോ നോ’’തി സത്ഥാരം അഡ്ഢക്ഖികേന ഓലോകേസി. സത്ഥാ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണസ്സ പന സവനഭയേന ‘‘അതിച്ഛഥാ’’തി ന വദേതി, ഓസക്കിത്വാ പന സണികമേവ ‘‘അതിച്ഛഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ന ഗമിസ്സാമീ’’തി സീസം ചാലേസി. ലോകഗരുനാ ബുദ്ധേന ‘‘ന ഗമിസ്സാമീ’’തി സീസേ ചാലിതേ സാ സന്ധാരേതും അസക്കോന്തീ മഹാഹസിതം ഹസി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ ഗേഹാഭിമുഖം ഓഭാസം മുഞ്ചി. ബ്രാഹ്മണോപി പിട്ഠിം ദത്വാ നിസിന്നോയേവ ബ്രാഹ്മണിയാ ഹസിതസദ്ദം സുത്വാ ഛബ്ബണ്ണാനഞ്ച രസ്മീനം ഓഭാസം ഓലോകേത്വാ സത്ഥാരം അദ്ദസ. ബുദ്ധാ ഹി നാമ ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ ഹേതുസമ്പന്നാനം അത്താനം അദസ്സേത്വാ ന പക്കമന്തി. ബ്രാഹ്മണോപി സത്ഥാരം ദിസ്വാ, ‘‘ഭോതി നാസിതോമ്ഹി തയാ, രാജപുത്തം ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠിതം മയ്ഹം അനാചിക്ഖന്തിയാ ഭാരിയം തേ കമ്മം കത’’ന്തി വത്വാ അഡ്ഢഭുത്തം ഭോജനപാതിം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം പഞ്ചസു ഠാനേസു അഗ്ഗം ദത്വാവ ഭുഞ്ജാമി, ഇതോ ച മേ മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ഏകോവ ഭത്തകോട്ഠാസോ ഭുത്തോ, ഏകോ കോട്ഠാസോ അവസിട്ഠോ, പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സസി മേ ഇദം ഭത്ത’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ന മേ തവ ഉച്ഛിട്ഠഭത്തേന അത്ഥോ’’തി അവത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, അഗ്ഗമ്പി മയ്ഹമേവ അനുച്ഛവികം, മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ അഡ്ഢഭുത്തഭത്തമ്പി, ചരിമകഭത്തപിണ്ഡോപി മയ്ഹമേവ അനുച്ഛവികോ. മയഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, പരദത്തൂപജീവിപേതസദിസാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യദഗ്ഗതോ മജ്ഝതോ സേസതോ വാ,

പിണ്ഡം ലഭേഥ പരദത്തൂപജീവീ;

നാലം ഥുതും നോപി നിപച്ചവാദീ,

തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീ’’തി. (സു. നി. ൨൧൯);

ബ്രാഹ്മണോ തം സുത്വാവ പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ ‘‘അഹോ അച്ഛരിയം, ദീപസാമികോ നാമ രാജപുത്തോ ‘ന മേ തവ ഉച്ഛിട്ഠഭത്തേന അത്ഥോ’തി അവത്വാ ഏവം വക്ഖതീ’’തി ദ്വാരേ ഠിതകോവ സത്ഥാരം പഞ്ഹം പുച്ഛി – ‘‘ഭോ ഗോതമ, തുമ്ഹേ അത്തനോ സാവകേ ഭിക്ഖൂതി വദഥ, കിത്താവതാ ഭിക്ഖു നാമ ഹോതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘കഥംരൂപാ നു ഖോ ഇമസ്സ ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഇമേ ദ്വേപി ജനാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ‘നാമരൂപ’ന്തി വദന്താനം കഥം സുണിംസു, നാമരൂപം അവിസ്സജ്ജിത്വാവ നേസം ധമ്മം ദേസേതും വട്ടതീ’’തി, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, നാമേ ച രൂപേ ച അരജ്ജന്തോ അസജ്ജന്തോ അസോചന്തോ ഭിക്ഖു നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൬൭. ‘‘സബ്ബസോ നാമരൂപസ്മിം, യസ്സ നത്ഥി മമായിതം;

അസതാ ച ന സോചതി, സ വേ ഭിക്ഖൂതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബസോതി സബ്ബസ്മിമ്പി വേദനാദീനം ചതുന്നം, രൂപക്ഖന്ധസ്സ ചാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വസേന പവത്തേ നാമരൂപേ. മമായിതന്തി യസ്സ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ഗാഹോ നത്ഥി. അസതാ ച ന സോചതീതി തസ്മിഞ്ച നാമരൂപേ ഖയവയം പത്തേ ‘‘മമ രൂപം ഖീണം…പേ… മമ വിഞ്ഞാണം ഖീണ’’ന്തി ന സോചതി ന വിഹഞ്ഞതി, ‘‘ഖയവയധമ്മം മേ ഖീണ’’ന്തി പസ്സതി. സ വേതി സോ ഏവരൂപോ വിജ്ജമാനേപി നാമരൂപേ മമായിതരഹിതോപി അസതാപി തേന അസോചന്തോ ഭിക്ഖൂതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ഉഭോപി ജയമ്പതികാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചഗ്ഗദായകബ്രാഹ്മണവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു

മേത്താവിഹാരീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ആയസ്മന്തേ മഹാകച്ചാനേ അവന്തിജനപദേ കുരരഘരം നിസ്സായ പവത്തപബ്ബതേ വിഹരന്തേ സോണോ നാമ കോടികണ്ണോ ഉപാസകോ ഥേരസ്സ ധമ്മകഥായ പസീദിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതുകാമോ ഥേരേന ‘‘ദുക്കരം ഖോ, സോണ, യാവജീവം ഏകഭത്തം ഏകസേയ്യം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വത്വാ ദ്വേ വാരേ പടിക്ഖിത്തോപി പബ്ബജ്ജായ അതിവിയ ഉസ്സാഹജാതോ തതിയവാരേ ഥേരം യാചിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അപ്പഭിക്ഖുകത്താ ദക്ഖിണാപഥേ തിണ്ണം വസ്സാനം അച്ചയേന ലദ്ധൂപസമ്പദോ സത്ഥാരം സമ്മുഖാ ദട്ഠുകാമോ ഹുത്വാ ഉപജ്ഝായം ആപുച്ഛിത്വാ തേന ദിന്നം സാസനം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ സത്ഥാരാ ഏകഗന്ധകുടിയംയേവ അനുഞ്ഞാതസേനാസനോ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ വീഥിനാമേത്വാ രത്തിഭാഗേ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ അത്തനോ പത്തസേനാസനേ തം രത്തിഭാഗം വീതിനാമേത്വാ പച്ചൂസസമയേ സത്ഥാരാ അജ്ഝിട്ഠോ സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗികാനി (സു. നി. ൭൭൨ ആദയോ) സബ്ബാനേവ സരഭഞ്ഞേന അഭണി. അഥസ്സ ഭഗവാ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ അബ്ഭാനുമോദേന്തോ – ‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖൂ’’തി സാധുകാരം അദാസി. സത്ഥാരാ ദിന്നസാധുകാരം സുത്വാ ഭൂമട്ഠകദേവാ നാഗാ സുപണ്ണാതി ഏവം യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകസാധുകാരമേവ അഹോസി.

തസ്മിം ഖണേ ജേതവനതോ വീസയോജനസതമത്ഥകേ കുരരഘരനഗരേ ഥേരസ്സ മാതു മഹാഉപാസികായ ഗേഹേ അധിവത്ഥാ ദേവതാപി മഹന്തേന സദ്ദേന സാധുകാരമദാസി. അഥ നം ഉപാസികാ ആഹ – ‘‘കോ ഏസ സാധുകാരം ദേതീ’’തി? അഹം, ഭഗിനീതി. കോസി ത്വന്തി? തവ ഗേഹേ അധിവത്ഥാ, ദേവതാതി. ത്വം ഇതോ പുബ്ബേ മയ്ഹം സാധുകാരം അദത്വാ അജ്ജ കസ്മാ ദേസീതി? നാഹം തുയ്ഹം സാധുകാരം ദമ്മീതി. അഥ കസ്സ തേ സാധുകാരോ ദിന്നോതി? തവ പുത്തസ്സ കോടികണ്ണസ്സ സോണത്ഥേരസ്സാതി. കിം മേ പുത്തേന കതന്തി? പുത്തോ തേ അജ്ജ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, സത്ഥാ തവ പുത്തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നോ സാധുകാരമദാസി. തേനസ്സ മയാപി സാധുകാരോ ദിന്നോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹി സാധുകാരം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഭൂമട്ഠകദേവേ ആദിം കത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകസാധുകാരമേവ ജാതന്തി. കിം പന, സാമി, മമ പുത്തേന സത്ഥു ധമ്മോ കഥിതോ, സത്ഥാരാ മമ പുത്തസ്സ കഥിതോതി? തവ പുത്തേന സത്ഥു കഥിതോതി. ഏവം ദേവതായ കഥേന്തിയാവ ഉപാസികായ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം ഫരി.

അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ മേ പുത്തോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ സത്ഥു ധമ്മം കഥേതും സക്ഖി, മയ്ഹമ്പി കഥേതും സക്ഖിസ്സതിയേവ. പുത്തസ്സ ആഗതകാലേ ധമ്മസ്സവനം കാരേത്വാ ധമ്മകഥം സുണിസ്സാമീ’’തി. സോണത്ഥേരോപി ഖോ സത്ഥാരാ സാധുകാരേ ദിന്നേ ‘‘അയം മേ ഉപജ്ഝായേന ദിന്നസാസനം ആരോചേതും കാലോ’’തി ഭഗവന്തം പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദം ആദിം കത്വാ (മഹാവ. ൨൫൯) പഞ്ച വരേ യാചിത്വാ കതിപാഹം സത്ഥു സന്തികേയേവ വസിത്വാ ‘‘ഉപജ്ഝായം പസ്സിസ്സാമീ’’തി സത്ഥാരം ആപുച്ഛിത്വാ ജേതവനാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

ഥേരോ പുനദിവസേ തം ആദായ പിണ്ഡായ ചരന്തോ മാതു ഉപാസികായ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സാപി പുത്തം ദിസ്വാ തുട്ഠമാനസാ വന്ദിത്വാ സക്കച്ചം പരിവിസിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, താത, സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ സത്ഥു ധമ്മകഥം കഥേസീ’’തി. ‘‘ഉപാസികേ, തുയ്ഹം കേന ഇദം കഥിത’’ന്തി? ‘‘താത, ഇമസ്മിം ഗേഹേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ മഹന്തേന സദ്ദേന സാധുകാരം ദത്വാ മയാ ‘കോ ഏസോ’തി വുത്തേ ‘അഹ’ന്തി വത്വാ ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച കഥേസി. തം സുത്വാ മയ്ഹം ഏതദഹോസി – ‘സചേ മേ പുത്തോ സത്ഥു ധമ്മകഥം കഥേസി, മയ്ഹമ്പി കഥേതും സക്ഖിസ്സതീ’തി. അഥ നം ആഹ – ‘താത, യതോ തയാ സത്ഥു സമ്മുഖാ ധമ്മോ കഥിതോ, മയ്ഹമ്പി കഥേതും സക്ഖിസ്സസി ഏവ. അസുകദിവസേ നാമ ധമ്മസ്സവനം കാരേത്വാ തവ ധമ്മം സുണിസ്സാമി, താതാ’’’തി. സോ അധിവാസേസി. ഉപാസികാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ പൂജം കത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ധമ്മകഥം സുണിസ്സാമീ’’തി ഏകമേവ ദാസിം ഗേഹരക്ഖികം ഠപേത്വാ സബ്ബം പരിജനം ആദായ അന്തോനഗരേ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ കാരിതേ മണ്ഡപേ അലങ്കതധമ്മാസനം അഭിരുയ്ഹ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ പുത്തസ്സ ധമ്മകഥം സോതും അഗമാസി.

തസ്മിം പന കാലേ നവസതാ ചോരാ തസ്സാ ഉപാസികായ ഗേഹേ ഓതാരം ഓലോകേന്താ വിചരന്തി. തസ്സാ പന ഗേഹം സത്തഹി പാകാരേഹി പരിക്ഖിത്തം സത്തദ്വാരകോട്ഠകയുത്തം, തത്ഥ തേസു തേസു ഠാനേസു ചണ്ഡസുനഖേ ബന്ധിത്വാ ഠപയിംസു. അന്തോഗേഹേ ഛദനസ്സ ഉദകപാതട്ഠാനേ പന പരിഖം ഖണിത്വാ തിപുനാ പൂരയിംസു. തം ദിവാ ആതപേന വിലീനം പക്കുഥിതം വിയ തിട്ഠതി, രത്തിം കഠിനം കക്ഖളം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തസ്സാനന്തരാ മഹന്താനി അയസങ്ഘാടകാനി നിരന്തരം ഭൂമിയം ഓദഹിംസു. ഇതി ഇമഞ്ചാരക്ഖം ഉപാസികായ ച അന്തോഗേഹേ ഠിതഭാവം പടിച്ച തേ ചോരാ ഓകാസം അലഭന്താ തം ദിവസം തസ്സാ ഗതഭാവം ഞത്വാ ഉമങ്ഗം ഭിന്ദിത്വാ തിപുപരിഖായ ച അയസങ്ഘാടകാനഞ്ച ഹേട്ഠാഭാഗേനേവ ഗേഹം പവിസിത്വാ ചോരജേട്ഠകം തസ്സാ സന്തികം പഹിണിംസു ‘‘സചേ സാ അമ്ഹാകം ഇധ പവിട്ഠഭാവം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ ഗേഹാഭിമുഖീ ആഗച്ഛതി, അസിനാ നം പഹരിത്വാ മാരേഥാ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സന്തികേ അട്ഠാസി.

ചോരാപി അന്തോഗേഹേ ദീപം ജാലേത്വാ കഹാപണഗബ്ഭദ്വാരം വിവരിംസു. സാ ദാസീ ചോരേ ദിസ്വാ ഉപാസികായ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അയ്യേ, ബഹൂ ചോരാ ഗേഹം പവിസിത്വാ കഹാപണഗബ്ഭദ്വാരം വിവരിംസൂ’’തി ആരോചേസി. ‘‘ചോരാ അത്തനാ ദിട്ഠകഹാപണേ ഹരന്തു, അഹം മമ പുത്തസ്സ ധമ്മകഥം സുണാമി, മാ മേ ധമ്മസ്സ അന്തരായം കരി, ഗേഹം ഗച്ഛാ’’തി തം പഹിണി. ചോരാപി കഹാപണഗബ്ഭം തുച്ഛം കത്വാ രജതഗബ്ഭം വിവരിംസു. സാ പുനപി ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഉപാസികാപി ‘‘ചോരാ അത്തനാ ഇച്ഛിതം ഹരന്തു, മാ മേ അന്തരായം കരീ’’തി പുന തം പഹിണി. ചോരാ രജതഗബ്ഭമ്പി തുച്ഛം കത്വാ സുവണ്ണഗബ്ഭം വിവരിംസു. സാ പുനപി ഗന്ത്വാ ഉപാസികായ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം ഉപാസികാ ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഭോതി ജേ ത്വം അനേകവാരം മമ സന്തികം ആഗതാ, ‘ചോരാ യഥാരുചിതം ഹരന്തു, അഹം മമ പുത്തസ്സ ധമ്മകഥം സുണാമി, മാ മേ അന്തരായം കരീ’തി മയാ വുത്താപി മമ കഥം അനാദിയിത്വാ പുനപ്പുനം ആഗച്ഛസിയേവ. സചേ ഇദാനി ത്വം ആഗച്ഛിസ്സസി, ജാനിസ്സാമി തേ കത്തബ്ബം, ഗേഹമേവ ഗച്ഛാ’’തി പഹിണി.

ചോരജേട്ഠകോ തസ്സാ കഥം സുത്വാ ‘‘ഏവരൂപായ ഇത്ഥിയാ സന്തകം ഹരന്താനം അസനി പതിത്വാ മത്ഥകം ഭിന്ദേയ്യാ’’തി ചോരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സീഘം ഉപാസികായ സന്തകം പടിപാകതികം കരോഥാ’’തി ആഹ. തേ കഹാപണേഹി കഹാപണഗബ്ഭം, രജതസുവണ്ണേഹി രജതസുവണ്ണഗബ്ഭേ പുന പൂരയിംസു. ധമ്മതാ കിരേസാ, യം ധമ്മോ ധമ്മചാരിനം രക്ഖതി. തേനേവാഹ –

‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം,

ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സുഖമാവഹാതി;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ,

ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൩൦൩; ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨);

ചോരാപി ഗന്ത്വാ ധമ്മസ്സവനട്ഠാനേ അട്ഠംസു. ഥേരോപി ധമ്മം കഥേത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ ആസനാ ഓതരി. തസ്മിം ഖണേ ചോരജേട്ഠകോ ഉപാസികായ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഖമാഹി മേ, അയ്യേ’’തി ആഹ. ‘‘കിം ഇദം, താതാ’’തി? ‘‘അഹഞ്ഹി തുമ്ഹേസു ആഘാതം കത്വാ തുമ്ഹേ മാരേതുകാമോ അട്ഠാസി’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി തേ, താത, ഖമാമീ’’തി. സേസചോരാപി തഥേവ വത്വാ, ‘‘താതാ, ഖമാമീ’’തി വുത്തേ ആഹംസു – ‘‘അയ്യേ, സചേ നോ ഖമഥ, പുത്തസ്സ വോ സന്തികേ അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജം ദാപേഥാ’’തി. സാ പുത്തം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ഇമേ ചോരാ മമ ഗുണേസു തുമ്ഹാകഞ്ച ധമ്മകഥായ പസന്നാ പബ്ബജ്ജം യാചന്തി, പബ്ബാജേഥ നേ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ തേഹി നിവത്ഥവത്ഥാനം ദസാനി ഛിന്ദാപേത്വാ തമ്ബമത്തികായ രജാപേത്വാ തേ പബ്ബാജേത്വാ സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. ഉപസമ്പന്നകാലേ ച നേസം ഏകേകസ്സ വിസും വിസും കമ്മട്ഠാനമദാസി. തേ നവസതാ ഭിക്ഖൂ വിസും വിസും നവസതകമ്മട്ഠാനാനി ഗഹേത്വാ ഏകം പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ തസ്സ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായായ നിസീദിത്വാ സമണധമ്മം കരിംസു.

സത്ഥാ വീസയോജനസതമത്ഥകേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ നിസിന്നോവ തേ ഭിക്ഖൂ ഓലോകേത്വാ തേസം ചരിയവസേന ധമ്മദേസനം വവത്ഥാപേത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ സമ്മുഖേ നിസീദിത്വാ കഥേന്തോ വിയ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൬൮. ‘‘മേത്താവിഹാരീ യോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖം.

൩൬൯. ‘‘സിഞ്ച ഭിക്ഖു ഇമം നാവം, സിത്താ തേ ലഹുമേസ്സതി;

ഛേത്വാ രാഗഞ്ച ദോസഞ്ച, തതോ നിബ്ബാനമേഹിസി.

൩൭൦. ‘‘പഞ്ച ഛിന്ദേ പഞ്ച ജഹേ, പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേ;

പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഭിക്ഖു, ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതി.

൩൭൧. ‘‘ഝായ ഭിക്ഖു മാ പമാദോ,

മാ തേ കാമഗുണേ രമേസ്സു ചിത്തം;

മാ ലോഹഗുളം ഗിലീ പമത്തോ,

മാ കന്ദീ ദുക്ഖമിദന്തി ദയ്ഹമാനോ.

൩൭൨. ‘‘നത്ഥി ഝാനം അപഞ്ഞസ്സ, പഞ്ഞാ നത്ഥി അഝായതോ;

യമ്ഹി ഝാനഞ്ച പഞ്ഞാ ച, സ വേ നിബ്ബാനസന്തികേ.

൩൭൩. ‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

൩൭൪. ‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനതം.

൩൭൫. ‘‘തത്രായമാദി ഭവതി, ഇധ പഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

ഇന്ദ്രിയഗുത്തി സന്തുട്ഠി, പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ.

൩൭൬. ‘‘മിത്തേ ഭജസ്സു കല്യാണേ, സുദ്ധാജീവേ അതന്ദിതേ;

പടിസന്ഥാരവുത്യസ്സ, ആചാരകുസലോ സിയാ;

തതോ പാമോജ്ജബഹുലോ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ മേത്താവിഹാരീതി മേത്താകമ്മട്ഠാനേ കമ്മം കരോന്തോപി മേത്താവസേന തികചതുക്കജ്ഝാനേ നിബ്ബത്തേത്വാ ഠിതോപി മേത്താവിഹാരീയേവ നാമ. പസന്നോതി യോ പന ബുദ്ധസാസനേ പസന്നോ ഹോതി, പസാദം രോചേതിയേവാതി അത്ഥോ. പദം സന്തന്തി നിബ്ബാനസ്സേതം നാമം. ഏവരൂപോ ഹി ഭിക്ഖു സന്തം കോട്ഠാസം സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഉപസന്തതായ സങ്ഖാരൂപസമം, പരമസുഖതായ സുഖന്തി ലദ്ധനാമം നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛതി, വിന്ദതിയേവാതി അത്ഥോ.

സിഞ്ച ഭിക്ഖു ഇമം നാവന്തി ഭിക്ഖു ഇമം അത്തഭാവസങ്ഖാതം നാവം മിച്ഛാവിതക്കോദകം ഛഡ്ഡേന്തോ സിഞ്ച. സിത്താ തേ ലഹുമേസ്സതീതി യഥാ ഹി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകസ്സേവ ഭരിതാ നാവാ ഛിദ്ദാനി പിദഹിത്വാ ഉദകസ്സ സിത്തതായ സിത്താ സല്ലഹുകാ ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദേ അനോസീദിത്വാ സീഘം സുപട്ടനം ഗച്ഛതി, ഏവം തവാപി അയം മിച്ഛാവിതക്കോദകഭരിതാ അത്തഭാവനാവാ ചക്ഖുദ്വാരാദിഛിദ്ദാനി സംവരേന പിദഹിത്വാ ഉപ്പന്നസ്സ മിച്ഛാവിതക്കോദകസ്സ സിത്തതായ സിത്താ സല്ലഹുകാ സംസാരവട്ടേ അനോസീദിത്വാ സീഘം നിബ്ബാനം ഗമിസ്സതി. ഛേത്വാതി രാഗദോസബന്ധനാനി ഛിന്ദ. ഏതാനി ഹി ഛിന്ദിത്വാ അരഹത്തപ്പത്തോ തതോ അപരഭാഗേ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനമേവ ഏഹിസി, ഗമിസ്സസീതി അത്ഥോ.

പഞ്ച ഛിന്ദേതി ഹേട്ഠാഅപായസമ്പാപകാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി പാദേ ബദ്ധരജ്ജും പുരിസോ സത്ഥേന വിയ ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയേന ഛിന്ദേയ്യ. പഞ്ച ജഹേതി ഉപരിദേവലോകസമ്പാപകാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി പുരിസോ ഗീവായ ബദ്ധരജ്ജുകം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന ജഹേയ്യ പജഹേയ്യ, ഛിന്ദേയ്യാതി അത്ഥോ. പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം പഹാനത്ഥായ സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഉത്തരി ഭാവേയ്യ. പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോതി ഏവം സന്തേ പഞ്ചന്നം രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിസങ്ഗാനം അതിക്കമനേന പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഭിക്ഖു ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതി, ചത്താരോ ഓഘേ തിണ്ണോയേവാതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ഝായ ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖു ത്വം ദ്വിന്നം ഝാനാനം വസേന ഝായ ചേവ, കായകമ്മാദീസു ച അപ്പമത്തവിഹാരിതായ മാ പമജ്ജി. രമേസ്സൂതി പഞ്ചവിധേ ച കാമഗുണേ തേ ചിത്തം മാ രമേസ്സു. മാ ലോഹഗുളന്തി സതിവോസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന ഹി പമാദേന പമത്താ നിരയേ തത്തം ലോഹഗുളം ഗിലന്തി, തേന തം വദാമി ‘‘മാ പമത്തോ ഹുത്വാ ലോഹഗുളം ഗിലി, മാ നിരയേ ഡയ്ഹമാനോ ‘ദുക്ഖമിദ’ന്തി കന്ദീ’’തി അത്ഥോ.

നത്ഥി ഝാനന്തി ഝാനുപ്പാദികായ വായാമപഞ്ഞായ അപഞ്ഞസ്സ ഝാനം നാമ നത്ഥി. പഞ്ഞാ നത്ഥീതി അഝായന്തസ്സ ‘‘സമാഹിതോ ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതീ’’തി വുത്തലക്ഖണാ പഞ്ഞാ നത്ഥി. യമ്ഹി ഝാനഞ്ച പഞ്ഞാ ചാതി യമ്ഹി പുഗ്ഗലേ ഇദം ഉഭയമ്പി അത്ഥി, സോ നിബ്ബാനസ്സ സന്തികേ ഠിതോയേവാതി അത്ഥോ.

സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സാതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ വിവിത്തോകാസേ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹിത്വാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന നിസിന്നസ്സ. സന്തചിത്തസ്സാതി നിബ്ബുതചിത്തസ്സ. സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന ധമ്മം വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനാസങ്ഖാതാ അമാനുസീ രതി അട്ഠസമാപത്തിസങ്ഖാതാ ദിബ്ബാപി രതി ഹോതി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

യതോ യതോ സമ്മസതീതി അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു കമ്മം കരോന്തോ യേന യേനാകാരേന, പുരേഭത്താദീസു വാ കാലേസു യസ്മിം യസ്മിം അത്തനാ അഭിരുചിതേ കാലേ, അഭിരുചിതേ വാ കമ്മട്ഠാനേ കമ്മം കരോന്തോ സമ്മസതി. ഉദയബ്ബയന്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പഞ്ചവീസതിയാ ലക്ഖണേഹി ഉദയം, പഞ്ചവീസതിയാ ഏവ ച ലക്ഖണേഹി വയം. പീതിപാമോജ്ജന്തി ഏവം ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം സമ്മസന്തോ ധമ്മപീതിം ധമ്മപാമോജ്ജഞ്ച ലഭതി. അമതന്തി തം സപ്പച്ചയേ നാമരൂപേ പാകടേ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തേ ഉപ്പന്നം പീതിപാമോജ്ജം അമതനിബ്ബാനസമ്പാപകത്താ വിജാനതം പണ്ഡിതാനം അമതമേവാതി അത്ഥോ.

തത്രായമാദി ഭവതീതി തത്ര അയം ആദി, ഇദം പുബ്ബട്ഠാനം ഹോതി. ഇധ പഞ്ഞസ്സാതി ഇമസ്മിം സാസനേ പണ്ഡിതഭിക്ഖുനോ. ഇദാനി ‘‘തം ആദീ’’തി വുത്തം പുബ്ബട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ഇന്ദ്രിയഗുത്തീതിആദിമാഹ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലഞ്ഹി പുബ്ബട്ഠാനം നാമ. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയഗുത്തീതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ. സന്തുട്ഠീതി ചതുപച്ചയസന്തോസോ. തേന ആജീവപാരിസുദ്ധി ചേവ പച്ചയസന്നിസ്സിതഞ്ച സീലം കഥിതം. പാതിമോക്ഖേതി പാതിമോക്ഖസങ്ഖാതേ ജേട്ഠകസീലേ പരിപൂരകാരിതാ കഥിതാ.

മിത്തേ ഭജസ്സു കല്യാണേതി വിസ്സട്ഠകമ്മന്തേ അപതിരൂപസഹായേ വജ്ജേത്വാ സാധുജീവിതായ സുദ്ധാജീവേ ജങ്ഘബലം നിസ്സായ ജീവികകപ്പനായ അകുസീതേ അതന്ദിതേ കല്യാണമിത്തേ ഭജസ്സു, സേവസ്സൂതി അത്ഥോ. പടിസന്ഥാരവുത്യസ്സാതി ആമിസപടിസന്ഥാരേന ച ധമ്മപടിസന്ഥാരേന ച സമ്പന്നവുത്തിതായ പടിസന്ഥാരവുത്തി അസ്സ, പടിസന്ഥാരസ്സ കാരകാ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ആചാരകുസലോതി സീലമ്പി ആചാരോ, വത്തപടിവത്തമ്പി ആചാരോ. തത്ഥ കുസലോ സിയാ, ഛേകോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. തതോ പാമോജ്ജബഹുലോതി തതോ പടിസന്ഥാരവുത്തിതോ ച ആചാരകോസല്ലതോ ച ഉപ്പന്നേന ധമ്മപാമോജ്ജേന പാമോജ്ജബഹുലോ ഹുത്വാ തം സകലസ്സാപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കരിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ഏവം സത്ഥാരാ ദേസിതാസു ഇമാസു ഗാഥാസു ഏകമേകിസ്സായ ഗാഥായ പരിയോസാനേ ഏകമേകം ഭിക്ഖുസതം നിസിന്നനിസിന്നട്ഠാനേയേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ സബ്ബേപി തേ ഭിക്ഖൂ ആകാസേനേവ വീസയോജനസതികം കന്താരം അതിക്കമിത്വാ തഥാഗതസ്സ സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം വണ്ണേന്താ ഥോമേന്താ പാദേ വന്ദിംസൂതി.

സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു സത്തമം.

൮. പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു

വസ്സികാ വിയ പുപ്ഫാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കരോന്താ പാതോവ പുപ്ഫിതാനി വസ്സികപുപ്ഫാനി സായം വണ്ടതോ മുച്ചന്താനി ദിസ്വാ ‘‘പുപ്ഫാനം വണ്ടേഹി മുച്ചനതോ മയം പഠമതരം രാഗാദീഹി മുച്ചിസ്സാമാ’’തി വായമിംസു. സത്ഥാ തേ ഭിക്ഖൂ ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ വണ്ടതോ മുച്ചനപുപ്ഫേന വിയ ദുക്ഖതോ മുച്ചിതും വായമിതബ്ബമേവാ’’തി വത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ആലോകം ഫരിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൭൭. ‘‘വസ്സികാ വിയ പുപ്ഫാനി, മദ്ദവാനി പമുഞ്ചതി;

ഏവം രാഗഞ്ച ദോസഞ്ച, വിപ്പമുഞ്ചേഥ ഭിക്ഖവോ’’തി.

തത്ഥ വസ്സികാതി സുമനാ. മദ്ദവാനീതി മിലാതാനി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വസ്സികാ ഹിയ്യോ പുപ്ഫിതപുപ്ഫാനി പുനദിവസേ പുരാണഭൂതാനി മുഞ്ചതി, വണ്ടതോ വിസ്സജ്ജേതി, ഏവം തുമ്ഹേപി രാഗാദയോ ദോസേ വിപ്പമുഞ്ചേഥാതി.

ദേസനാവസാനേ സബ്ബേപി തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. സന്തകായത്ഥേരവത്ഥു

സന്തകായോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സന്തകായത്ഥേരം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിര ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചം നാമ നാഹോസി, കായവിജമ്ഭനരഹിതോ സന്തഅത്തഭാവോവ അഹോസി. സോ കിര സീഹയോനിതോ ആഗതോ ഥേരോ. സീഹാ കിര ഏകദിവസം ഗോചരം ഗഹേത്വാ രജതസുവണ്ണമണിപവാളഗുഹാനം അഞ്ഞതരം പവിസിത്വാ മനോസിലാതലേ ഹരിതാലചുണ്ണേസു സത്താഹം നിപജ്ജിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ഉട്ഠായ നിപന്നട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ സചേ നങ്ഗുട്ഠസ്സ വാ കണ്ണാനം വാ ഹത്ഥപാദാനം വാ ചലിതത്താ മനോസിലാഹരിതാലചുണ്ണാനം വിപ്പകിണ്ണതം പസ്സന്തി, ‘‘ന തേ ഇദം ജാതിയാ വാ ഗോത്തസ്സ വാ പതിരൂപ’’ന്തി പുന സത്താഹം നിരാഹാരാ നിപജ്ജന്തി, ചുണ്ണാനം പന വിപ്പകിണ്ണഭാവേ അസതി ‘‘ഇദം തേ ജാതിഗോത്താനം അനുച്ഛവിക’’ന്തി ആസയാ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭിത്വാ ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമന്തി. ഏവരൂപായ സീഹയോനിയാ ആഗതോ അയം ഭിക്ഖു. തസ്സ കായസമാചാരം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘ന നോ, ഭന്തേ, സന്തകായത്ഥേരസദിസോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠപുബ്ബോ. ഇമസ്സ ഹി നിസിന്നട്ഠാനേ ഹത്ഥചലനം വാ പാദചലനം വാ കായവിജമ്ഭിതാ വാ നത്ഥീ’’തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ സന്തകായത്ഥേരേന വിയ കായാദീഹി ഉപസന്തേനേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –