൧൨. സുമനസാമണേരവത്ഥു

യോ ഹവേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തോ സുമനസാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. തത്രായം അനുപുബ്ബീ കഥാ –

പദുമുത്തരബുദ്ധകാലസ്മിഞ്ഹി ഏകോ കുലപുത്തോ സത്ഥാരാ ചതുപരിസമജ്ഝേ ഏകം ഭിക്ഖും ദിബ്ബചക്ഖുകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം സമ്പത്തിം പത്ഥയമാനോ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ദിബ്ബചക്ഖുകാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഠപേസി. സത്ഥാ കപ്പസതസഹസ്സം ഓലോകേന്തോ തസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം വിദിത്വാ ‘‘ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ ഗോതമബുദ്ധസാസനേ ദിബ്ബചക്ഖുകാനം അഗ്ഗോ അനുരുദ്ധോ നാമ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ തം ബ്യാകരണം സുത്വാ സ്വേ പത്തബ്ബം വിയ തം സമ്പത്തിം മഞ്ഞമാനോ പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥരി ഭിക്ഖൂ ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛിത്വാ സത്തയോജനികം കഞ്ചനഥൂപം പരിക്ഖിപിത്വാ അനേകാനി ദീപരുക്ഖസഹസ്സാനി കാരേത്വാ ദീപപൂജം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു കപ്പസതസഹസ്സാനി സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം കപ്പേ ബാരാണസിയം ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തോ സുമനസേട്ഠിം നിസ്സായ തസ്സ തിണഹാരകോ ഹുത്വാ ജീവികം കപ്പേസി. അന്നഭാരോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സുമനസേട്ഠീപി തസ്മിം നഗരേ നിച്ചകാലം മഹാദാനം ദേതി.

അഥേകദിവസം ഉപരിട്ഠോ നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനേ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അജ്ജ അനുഗ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അജ്ജ മയാ അന്നഭാരസ്സ അനുഗ്ഗഹം കാതും വട്ടതി, ഇദാനി ച സോ അടവിതോ തിണം ആദായ ഗേഹം ആഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഇദ്ധിയാ ഗന്ത്വാ അന്നഭാരസ്സ സമ്മുഖേ പച്ചുട്ഠാസി. അന്നഭാരോ തം തുച്ഛപത്തഹത്ഥം ദിസ്വാ ‘‘അപി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖം ലഭിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ലഭിസ്സാമ മഹാപുഞ്ഞാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഥോകം ആഗമേഥാ’’തി തിണകാജം ഛഡ്ഡേത്വാ വേഗേന ഗേഹം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, മയ്ഹം ഠപിതഭാഗഭത്തം അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി ഭരിയം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അത്ഥി, സാമീ’’തി വുത്തേ വേഗേന പച്ചാഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തം ആദായ ‘‘മയ്ഹം ദാതുകാമതായ സതി ദേയ്യധമ്മോ ന ഹോതി, ദേയ്യധമ്മേ സതി പടിഗ്ഗാഹകം ന ലഭാമി. അജ്ജ പന മേ പടിഗ്ഗാഹകോ ച ദിട്ഠോ, ദേയ്യധമ്മോ ച അത്ഥി, ലാഭാ വത മേ’’തി ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭത്തം പത്തേ പക്ഖിപാപേത്വാ പച്ചാഹരിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠപേത്വാ –

‘‘ഇമിനാ പന ദാനേന, മാ മേ ദാലിദ്ദിയം അഹു;

നത്ഥീതി വചനം നാമ, മാ അഹോസി ഭവാഭവേ. –

ഭന്തേ ഏവരൂപാ ദുജ്ജീവിതാ മുച്ചേയ്യം, നത്ഥീതി പദമേവ ന സുണേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഠപേസി. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘ഏവം ഹോതു മഹാപുഞ്ഞാ’’തി വത്വാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി.

സുമനസേട്ഠിനോപി ഛത്തേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘അഹോ ദാനം പരമദാനം, ഉപരിട്ഠേ സുപതിട്ഠിത’’ന്തി വത്വാ തിക്ഖത്തും സാധുകാരമദാസി. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘കിം മം ഏത്തകം കാലം ദാനം ദദമാനം ന പസ്സസീ’’തി ആഹ. നാഹം തവ ദാനം ആരബ്ഭ സാധുകാരം ദേമി, അന്നഭാരേന പന ഉപരിട്ഠസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതേ പസീദിത്വാ മയാ ഏസ സാധുകാരോ പവത്തിതോതി. സോ ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അഹം ഏത്തകം കാലം ദാനം ദദന്തോ ദേവതം സാധുകാരം ദാപേതും നാസക്ഖിം, അന്നഭാരോ മം നിസ്സായ ജീവന്തോ ഏകപിണ്ഡപാതേനേവ സാധുകാരം ദാപേസി, തസ്സ ദാനേ അനുച്ഛവികം കത്വാ തം പിണ്ഡപാതം മമ സന്തകം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അജ്ജ തയാ കസ്സചി കിഞ്ചി ദിന്ന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, സാമി, ഉപരിട്ഠപച്ചേകബുദ്ധസ്സ മേ അജ്ജ ഭാഗഭത്തം ദിന്ന’’ന്തി. ‘‘ഹന്ദ, ഭോ, കഹാപണം ഗഹേത്വാ ഏതം മയ്ഹം പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി? ‘‘ന ദേമി, സാമീ’’തി. സോ യാവ സഹസ്സം വഡ്ഢേസി, ഇതരോ സഹസ്സേനാപി നാദാസി. അഥ നം ‘‘ഹോതു, ഭോ, യദി പിണ്ഡപാതം ന ദേസി, സഹസ്സം ഗഹേത്വാ പത്തിം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അയ്യേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി വേഗേന പച്ചേകബുദ്ധം സമ്പാപുണിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ സുമനസേട്ഠി, സഹസ്സം ദത്വാ തുമ്ഹാകം പിണ്ഡപാതേ പത്തിം യാചതി, കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി.

അഥസ്സ സോ ഉപമം ആഹരി ‘‘സേയ്യഥാപി, പണ്ഡിത, കുലസതികേ ഗാമേ ഏകസ്മിം ഘരേ ദീപം ജാലേയ്യ, സേസാ അത്തനോ തേലേന വട്ടിം തേമേത്വാ ജാലാപേത്വാ ഗണ്ഹേയ്യും, പുരിമപദീപസ്സ പഭാ അത്ഥീതി വത്തബ്ബാ നത്ഥീ’’തി. അതിരേകതരാ, ഭന്തേ, പഭാ ഹോതീതി. ഏവമേവം പണ്ഡിത ഉളുങ്കയാഗു വാ ഹോതു, കടച്ഛുഭിക്ഖാ വാ, അത്തനോ പിണ്ഡപാതേ പരേസം പത്തിം ദേന്തസ്സ യത്തകാനം ദേതി, തത്തകം വഡ്ഢതി. ത്വഞ്ഹി ഏകമേവ പിണ്ഡപാതം അദാസി, സേട്ഠിസ്സ പന പത്തിയാ ദിന്നായ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ ഹോന്തി ഏകോ തവ, ഏകോ തസ്സാതി.

സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തം അഭിവാദേത്വാ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗണ്ഹ, സാമി, പത്തി’’ന്തി ആഹ. തേന ഹി ഇമേ കഹാപണേ ഗണ്ഹാതി. നാഹം പിണ്ഡപാതം വിക്കിണാമി, സദ്ധായ തേ പത്തിം ദമ്മീതി. ‘‘ത്വം സദ്ധായ ദേസി, അഹമ്പി തവ ഗുണേ പൂജേമി, ഗണ്ഹ, താത, ഇതോ പട്ഠായ ച പന മാ സഹത്ഥാ കമ്മമകാസി, വീഥിയം ഘരം മാപേത്വാ വസ. യേന ച തേ അത്ഥോ ഹോതി, സബ്ബം മമ സന്തികാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. നിരോധാ വുട്ഠിതസ്സ പന ദിന്നപിണ്ഡപാതോ തദഹേവ വിപാകം ദേതി. തസ്മാ രാജാപി തം പവത്തിം സുത്വാ അന്നഭാരം പക്കോസാപേത്വാ പത്തിം ഗഹേത്വാ മഹന്തം ഭോഗം ദത്വാ തസ്സ സേട്ഠിട്ഠാനം ദാപേസി.

സോ സുമനസേട്ഠിസ്സ സഹായകോ ഹുത്വാ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ അമിതോദനസ്സ സക്കസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, അനുരുദ്ധോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ മഹാനാമസക്കസ്സ കനിട്ഠഭാതാ, സത്ഥു ചൂളപിതു പുത്തോ പരമസുഖുമാലോ മഹാപുഞ്ഞോ അഹോസി. ഏകദിവസം കിര ഛസു ഖത്തിയേസു പൂവേ ലക്ഖം കത്വാ ഗുളേഹി കീളന്തേസു അനുരുദ്ധോ പരാജിതോ പൂവാനം അത്ഥായ മാതു സന്തികം പഹിണി. സാ മഹന്തം സുവണ്ണഥാലം പൂരേത്വാ പൂവേ പേസേസി. പൂവേ ഖാദിത്വാ പുന കീളന്തോ പരാജിതോ തഥേവ പഹിണി. ഏവം തിക്ഖത്തും പൂവേസു ആഹടേസു ചതുത്ഥേ വാരേ മാതാ ‘‘ഇദാനി പൂവാ നത്ഥീ’’തി പഹിണി. തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘നത്ഥീ’’തി പദസ്സ അസുതപുബ്ബതായ ‘‘നത്ഥിപൂവാ നാമ ഇദാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി സഞ്ഞം കത്വാ ‘‘ഗച്ഛ നത്ഥിപൂവേ ആഹരാ’’തി പേസേസി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘നത്ഥിപൂവേ കിര, അയ്യേ, ദേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘മമ പുത്തേന നത്ഥീതി പദം ന സുതപുബ്ബം, കഥം നു ഖോ നത്ഥിഭാവം ജാനാപേയ്യ’’ന്തി സുവണ്ണപാതിം ധോവിത്വാ അപരായ സുവണ്ണപാതിയാ പടികുജ്ജിത്വാ ‘‘ഹന്ദ, താത, ഇമം മമ പുത്തസ്സ ദേഹീ’’തി പഹിണി. തസ്മിം ഖണേ നഗരപരിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ ‘‘അമ്ഹാകം സാമിനാ അന്നഭാരകാലേ ഉപരിട്ഠസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഭാഗഭത്തം ദത്വാ ‘നത്ഥീതി പദമേവ ന സുണേയ്യ’ന്തി പത്ഥനാ നാമ ഠപിതാ. സചേ മയം തമത്ഥം ഞത്വാ അജ്ഝുപേക്ഖേയ്യാമ, മുദ്ധാപി നോ സത്തധാ ഫലേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ ദിബ്ബപൂവേഹി പാതിം പൂരയിംസു. സോ പുരിസോ പാതിം ആഹരിത്വാ തസ്സ സന്തികേ ഠപേത്വാ വിവരി. തേസം ഗന്ധോ സകലനഗരം ഫരി. പൂവോ പന മുഖേ ഠപിതമത്തോവ സത്തരസഹരണിസഹസ്സാനി ഫരിത്വാ അട്ഠാസി.

അനുരുദ്ധോപി ചിന്തേസി – ‘‘ന മം മഞ്ഞേ ഇതോ പുബ്ബേ മാതാ പിയായതി. ന ഹി മേ അഞ്ഞദാ തായ നത്ഥിപൂവാ നാമ പക്കപുബ്ബാ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ മാതരം ഏവമാഹ – ‘‘അമ്മ, നാഹം തവ പിയോ’’തി. താത, കിം വദേസി, മമ അക്ഖീഹിപി ഹദയമംസതോപി ത്വം പിയതരോതി. സചാഹം, അമ്മ, തവ പിയോ, കസ്മാ മമ പുബ്ബേ ഏവരൂപേ നത്ഥിപൂവേ നാമ ന അദാസീതി. സാ തം പുരിസം പുച്ഛി – ‘‘താത, കിഞ്ചി പാതിയം അഹോസീ’’തി. ആമ, അയ്യേ, പൂവാനം പാതി പരിപുണ്ണാ അഹോസി, ന മേ ഏവരൂപാ ദിട്ഠപുബ്ബാതി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘പുത്തോ മേ കതപുഞ്ഞോ, ദേവതാഹിസ്സ ദിബ്ബപൂവാ പഹിതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. സോപി മാതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ന മയാ ഏവരൂപാ പൂവാ ഖാദിതപുബ്ബാ, ഇതോ പട്ഠായ മേ നത്ഥിപൂവമേവ പചേയ്യാസീ’’തി. സാ തതോ പട്ഠായ തേന ‘‘പൂവേ ഖാദിതുകാമോമ്ഹീ’’തി വുത്തകാലേ സുവണ്ണപാതിം ധോവിത്വാ അഞ്ഞായ പാതിയാ പടികുജ്ജിത്വാ പഹിണതി, ദേവതാ പാതിം പൂരേന്തി. ഏവം സോ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തോ നത്ഥീതി പദസ്സ അത്ഥം അജാനിത്വാ ദിബ്ബപൂവേയേവ പരിഭുഞ്ജി.

സത്ഥു പന പരിവാരത്ഥം കുലപടിപാടിയാ സാകിയകുമാരേസു പബ്ബജന്തേസു മഹാനാമേന സക്കേന, ‘‘താത, അമ്ഹാകം കുലാ കോചി പബ്ബജിതോ നത്ഥി, തയാ വാ പബ്ബജിതബ്ബം, മയാ വാ’’തി വുത്തേ സോ ആഹ – ‘‘അഹം അതിസുഖുമാലോ പബ്ബജിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. തേന ഹി കമ്മന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹ, അഹം പബ്ബജിസ്സാമീതി. കോ ഏസ കമ്മന്തോ നാമാതി? സോ ഹി ഭത്തസ്സ ഉട്ഠാനട്ഠാനമ്പി ന ജാനാതി, കമ്മന്തം കിമേവ ജാനിസ്സതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏകദിവസഞ്ഹി അനുരുദ്ധോ ഭദ്ദിയോ കിമിലോതി തയോ ജനാ ‘‘ഭത്തം നാമ കഹം ഉട്ഠാതീ’’തി മന്തയിംസു. തേസു കിമിലോ ‘‘കോട്ഠേസു ഉട്ഠാതീ’’തി ആഹ. സോ കിരേകദിവസം വീഹീ കോട്ഠമ്ഹി പക്ഖിപന്തേ അദ്ദസ, തസ്മാ ‘‘കോട്ഠേ ഭത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സഞ്ഞായ ഏവമാഹ. അഥ നം ഭദ്ദിയോ ‘‘ത്വം ന ജാനാസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭത്തം നാമ ഉക്ഖലിയം ഉട്ഠാതീ’’തി ആഹ. സോ കിരേകദിവസം ഉക്ഖലിതോ ഭത്തം വഡ്ഢേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏത്ഥേവേതം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സഞ്ഞമകാസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അനുരുദ്ധോ തേ ഉഭോപി ‘‘തുമ്ഹേ ന ജാനാഥാ’’തി വത്വാ ‘‘ഭത്തം നാമ രതനുബ്ബേധമകുളായ മഹാസുവണ്ണപാതിയം ഉട്ഠാതീ’’തി ആഹ. തേന കിര നേവ വീഹിം കോട്ടേന്താ, ന ഭത്തം പചന്താ ദിട്ഠപുബ്ബാ, സുവണ്ണപാതിയം വഡ്ഢേത്വാ പുരതോ ഠപിതഭത്തമേവ പസ്സതി, തസ്മാ ‘‘പാതിയംയേവേതം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സഞ്ഞമകാസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏവം ഭത്തുട്ഠാനട്ഠാനമ്പി അജാനന്തോ മഹാപുഞ്ഞോ കുലപുത്തോ കമ്മന്തേ കിം ജാനിസ്സതി.

സോ ‘‘ഏഹി ഖോ തേ, അനുരുദ്ധ, ഘരാവാസത്ഥം അനുസാസിസ്സാമി, പഠമം ഖേത്തം കസാപേതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഭാതരാ വുത്താനം കമ്മന്താനം അപരിയന്തഭാവം സുത്വാ ‘‘ന മേ ഘരാവാസേന അത്ഥോ’’തി മാതരം ആപുച്ഛിത്വാ ഭദ്ദിയപമുഖേഹി പഞ്ചഹി സാകിയകുമാരേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ അനുപിയമ്ബവനേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിത്വാ ച പന സമ്മാപടിപദം പടിപന്നോ അനുപുബ്ബേന തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികത്വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഏകാസനേ നിസിന്നോവ ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകാനി വിയ സഹസ്സലോകധാതുയോ ഓലോകനസമത്ഥോ ഹുത്വാ –

‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

തേവിജ്ജോ ഇദ്ധിപത്തോമ്ഹി, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. (ഥേരഗാ. ൩൩൨, ൫൬൨) –

ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മേ കത്വാ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘പദുമുത്തരപാദമൂലേ പത്ഥനം ഠപേസി’’ന്തി ഞത്വാ പുന ‘‘സംസാരേ സംസരന്തോ അസുകസ്മിം നാമ കാലേ ബാരാണസിയം സുമനസേട്ഠിം നിസ്സായ ജീവന്തോ അന്നഭാരോ നാമ അഹോസി’’ന്തിപി ഞത്വാ –

‘‘അന്നഭാരോ പുരേ ആസിം, ദലിദ്ദോ തിണഹാരകോ;

പിണ്ഡപാതോ മയാ ദിന്നോ, ഉപരിട്ഠസ്സ താദിനോ’’തി. –

ആഹ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യോ സോ തദാ മയാ ഉപരിട്ഠസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതതോ കഹാപണേ ദത്വാ പത്തിം അഗ്ഗഹേസി, മമ സഹായകോ സുമനസേട്ഠി കഹം നു ഖോ സോ ഏതരഹി നിബ്ബത്തോ’’തി. അഥ നം ‘‘വിഞ്ഝാടവിയം പബ്ബതപാദേ മുണ്ഡനിഗമോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ മഹാമുണ്ഡസ്സ നാമ ഉപാസകസ്സ മഹാസുമനോ ചൂളസുമനോതി ദ്വേ പുത്താ, തേസു സോ ചൂളസുമനോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി അദ്ദസ. ദിസ്വാ ച പന ചിന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ തത്ഥ മയി ഗതേ ഉപകാരോ, നത്ഥീ’’തി. സോ ഉപധാരേന്തോ ഇദം അദ്ദസ ‘‘സോ തത്ഥ മയി ഗതേ സത്തവസ്സികോവ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സതി, ഖുരഗ്ഗേയേവ ച അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി. ദിസ്വാ ച പന ഉപകട്ഠേ അന്തോവസ്സേ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഗാമദ്വാരേ ഓതരി. മഹാമുണ്ഡോ പന ഉപാസകോ ഥേരസ്സ പുബ്ബേപി വിസ്സാസികോ ഏവ. സോ ഥേരം പിണ്ഡപാതകാലേ ചീവരം പാരുപന്തം ദിസ്വാ പുത്തം മഹാസുമനം ആഹ – ‘‘താത, അയ്യോ, മേ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ ആഗതോ, യാവസ്സ അഞ്ഞോ കോചി പത്തം ന ഗണ്ഹാതി, താവസ്സ ഗന്ത്വാ പത്തം ഗണ്ഹ, അഹം ആസനം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ഉപാസകോ ഥേരം അന്തോനിവേസനേ സക്കച്ചം പരിവിസിത്വാ തേമാസം വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി, ഥേരോപി അധിവാസേസി.

അഥ നം ഏകദിവസം പടിജഗ്ഗന്തോ വിയ തേമാസം പടിജഗ്ഗിത്വാ മഹാപവാരണായ തിചീവരഞ്ചേവ ഗുളതേലതണ്ഡുലാദീനി ച ആഹരിത്വാ ഥേരസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘അലം, ഉപാസക, ന മേ ഇമിനാ അത്ഥോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, വസ്സാവാസികലാഭോ നാമേസ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി? ‘‘ന ഗണ്ഹാമി, ഉപാസകാ’’തി. ‘‘കിമത്ഥം ന ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘മയ്ഹം സന്തികേ കപ്പിയകാരകോ സാമണേരോപി നത്ഥീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, മമ പുത്തോ മഹാസുമനോ സാമണേരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘ന മേ, ഉപാസക, മഹാസുമനേനത്ഥോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ചൂളസുമനം പബ്ബാജേഥാ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ചൂളസുമനം പബ്ബാജേസി. സോ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണി. ഥേരോ തേന സദ്ധിം അഡ്ഢമാസമത്തം തത്ഥേവ വസിത്വാ ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമീ’’തി തസ്സ ഞാതകേ ആപുച്ഛിത്വാ ആകാസേനേവ ഗന്ത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ അരഞ്ഞകുടികായ ഓതരി.

ഥേരോ പന പകതിയാപി ആരദ്ധവീരിയോ, തസ്സ തത്ഥ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ചങ്കമന്തസ്സ ഉദരവാതോ സമുട്ഠഹി. അഥ നം കിലന്തരൂപം ദിസ്വാ സാമണേരോ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, കിം വോ രുജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഉദരവാതോ മേ സമുട്ഠിതോ’’തി. ‘‘അഞ്ഞദാപി സമുട്ഠിതപുബ്ബോ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘കേന ഫാസുകം ഹോതി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘അനോതത്തതോ പാനീയേ ലദ്ധേ ഫാസുകം ഹോതി, ആവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ആഹരാമീ’’തി. ‘‘സക്ഖിസ്സസി സാമണേരാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി അനോതത്തേ പന്നഗോ നാമ നാഗരാജാ മം ജാനാതി, തസ്സ ആചിക്ഖിത്വാ ഭേസജ്ജത്ഥായ ഏകം പാനീയവാരകം ആഹരാതി. സോ സാധൂതി ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പഞ്ചയോജനസതം ഠാനം അഗമാസി. തം ദിവസം പന നാഗരാജാ നാഗനാടകപരിവുതോ ഉദകകീളം കീളിതുകാമോ ഹോതി. സോ സാമണേരം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ കുജ്ഝി, ‘‘അയം മുണ്ഡകസമണോ അത്തനോ പാദപംസും മമ മത്ഥകേ ഓകിരന്തോ വിചരതി, അനോതത്തേ പാനീയത്ഥായ ആഗതോ ഭവിസ്സതി, ന ദാനിസ്സ പാനീയം ദസ്സാമീ’’തി പണ്ണാസയോജനികം അനോതത്തദഹം മഹാപാതിയാ ഉക്ഖലിം പിദഹന്തോ വിയ ഫണേന പിദഹിത്വാ നിപജ്ജി. സാമണേരോ നാഗരാജസ്സ ആകാരം ഓലോകേത്വാവ ‘‘കുദ്ധോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സുണോഹി മേ നാഗരാജ, ഉഗ്ഗതേജ മഹബ്ബല;

ദേഹി മേ പാനീയഘടം, ഭേസജ്ജത്ഥമ്ഹി ആഗതോ’’തി.

തം സുത്വാ നാഗരാജാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘പുരത്ഥിമസ്മിം ദിസാഭാഗേ, ഗങ്ഗാ നാമ മഹാനദീ;

മഹാസമുദ്ദമപ്പേതി, തതോ ത്വം പാനീയം ഹരാ’’തി.

തം സുത്വാ സാമണേരോ ‘‘അയം നാഗരാജാ അത്തനോ ഇച്ഛായ ന ദസ്സതി, അഹം ബലക്കാരം കത്വാ ആനുഭാവം ജാനാപേത്വാ ഇമം അഭിഭവിത്വാവ പാനീയം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, ഉപജ്ഝായോ മം അനോതത്തതോവ പാനീയം ആഹരാപേതി, തേനാഹം ഇദമേവ ഹരിസ്സാമി, അപേഹി, മാ മം വാരേഹീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇതോവ പാനീയം ഹാസ്സം, ഇമിനാവമ്ഹി അത്ഥികോ;

യദി തേ ഥാമബലം അത്ഥി, നാഗരാജ നിവാരയാ’’തി.

അഥ നം നാഗരാജാ ആഹ –

‘‘സാമണേര സചേ അത്ഥി, തവ വിക്കമ പോരിസം;

അഭിനന്ദാമി തേ വാചം, ഹരസ്സു പാനീയം മമാ’’തി.

അഥ നം സാമണേരോ ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, ഹരാമീ’’തി വത്വാ ‘‘യദി സക്കോന്തോ ഹരാഹീ’’തി വുത്തേ – ‘‘തേന ഹി സുട്ഠു ജാനസ്സൂ’’തി തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ‘‘ബുദ്ധസാസനസ്സ ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ മയാ പാനീയം ഹരിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആകാസട്ഠദേവതാനം താവ സന്തികം അഗമാസി. താ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ അട്ഠംസു. ‘‘ഏതസ്മിം അനോതത്തദഹപിട്ഠേ പന്നഗനാഗരാജേന സദ്ധിം മമ സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ജയപരാജയം ഓലോകേഥാ’’തി ആഹ. സോ ഏതേനേവ നീഹാരേന ചത്താരോ ലോകപാലേ സക്കസുയാമസന്തുസിതപരനിമ്മിതവസവത്തീ ച ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. തതോ പരം പടിപാടിയാ യാവ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ബ്രഹ്മേഹി ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതേഹി ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി പുട്ഠോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഏവം സോ അസഞ്ഞേ ച അരൂപിബ്രഹ്മാനോ ച ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ മുഹുത്തേനേവ ആഹിണ്ഡിത്വാ ആരോചേസി. തസ്സ വചനം സുത്വാ സബ്ബാപി ദേവതാ അനോതത്തദഹപിട്ഠേ നാളിയം പക്ഖിത്താനി പിട്ഠചുണ്ണാനി വിയ ആകാസം നിരന്തരം പൂരേത്വാ സന്നിപതിംസു. സന്നിപതിതേ ദേവസങ്ഘേ സാമണേരോ ആകാസേ ഠത്വാ നാഗരാജം ആഹ –

‘‘സുണോഹി മേ നാഗരാജ, ഉഗ്ഗതേജ മഹബ്ബല;

ദേഹി മേ പാനീയഘടം, ഭേസജ്ജത്ഥമ്ഹി ആഗതോ’’തി.

അഥ നം നാഗോ ആഹ –

‘‘സാമണേര സചേ അത്ഥി, തവ വിക്കമ പോരിസം;

അഭിനന്ദാമി തേ വാചം, ഹരസ്സു പാനീയം മമാ’’തി.

സോ തിക്ഖത്തും നാഗരാജസ്സ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഠിതകോവ ദ്വാദസയോജനികം ബ്രഹ്മത്തഭാവം മാപേത്വാ ആകാസതോ ഓരുയ്ഹ നാഗരാജസ്സ ഫണേ അക്കമിത്വാ അധോമുഖം നിപ്പീളേസി, താവദേവ ബലവതാ പുരിസേന അക്കന്തഅല്ലചമ്മം വിയ നാഗരാജസ്സ ഫണേ അക്കന്തമത്തേ ഓഗലിത്വാ ദബ്ബിമത്താ ഫണപുടകാ അഹേസും. നാഗരാജസ്സ ഫണേഹി മുത്തമുത്തട്ഠാനതോ താലക്ഖന്ധപമാണാ ഉദകവട്ടിയോ ഉഗ്ഗഞ്ഛിംസു. സാമണേരോ ആകാസേയേവ പാനീയവാരകം പൂരേസി. ദേവസങ്ഘോ സാധുകാരമദാസി. അഥ നാഗരാജാ ലജ്ജിത്വാ സാമണേരസ്സ കുജ്ഝി, ജയകുസുമവണ്ണാനിസ്സ അക്ഖീനി അഹേസും. സോ ‘‘അയം മം ദേവസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ പാനീയം ഗഹേത്വാ ലജ്ജാപേസി, ഏതം ഗഹേത്വാ മുഖേ ഹത്ഥം പക്ഖിപിത്വാ ഹദയമംസം വാസ്സ മദ്ദാമി, പാദേ വാ നം ഗഹേത്വാ പാരഗങ്ഗായം ഖിപാമീ’’തി വേഗേന അനുബന്ധി. അനുബന്ധന്തോപി നം പാപുണിതും നാസക്ഖിയേവ. സാമണേരോ ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ ഹത്ഥേ പാനീയം ഠപേത്വാ ‘‘പിവഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. നാഗരാജാപി പച്ഛതോ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, സാമണേരോ മയാ അദിന്നമേവ പാനീയം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, മാ പിവിത്ഥാ’’തി ആഹ. ഏവം കിര സാമണേരാതി. ‘‘പിവഥ, ഭന്തേ, ഇമിനാ മേ ദിന്നം പാനീയം ആഹട’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഖീണാസവസാമണേരസ്സ മുസാകഥനം നാമ നത്ഥീ’’തി ഞത്വാ പാനീയം പിവി. തങ്ഖണഞ്ഞേവസ്സ ആബാധോ പടിപസ്സമ്ഭി. പുന നാഗോ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, സാമണേരേനമ്ഹി സബ്ബം ദേവഗണം സന്നിപാതേത്വാ ലജ്ജാപിതോ, അഹമസ്സ ഹദയം വാ ഫാലേസ്സാമി, പാദേ വാ നം ഗഹേത്വാ പാരഗങ്ഗായ ഖിപിസ്സാമീ’’തി. മഹാരാജ, സാമണേരോ മഹാനുഭാവോ, തുമ്ഹേ സാമണേരേന സദ്ധിം സങ്ഗാമേതും ന സക്ഖിസ്സഥ, ഖമാപേത്വാ നം ഗച്ഛഥാതി. സോ സയമ്പി സാമണേരസ്സ ആനുഭാവം ജാനാതിയേവ, ലജ്ജായ പന അനുബന്ധിത്വാ ആഗതോ. അഥ നം ഥേരസ്സ വചനേന ഖമാപേത്വാ തേന സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവം കത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ അനോതത്തഉദകേന അത്ഥേ സതി തുമ്ഹാകം ആഗമനകിച്ചം നത്ഥി, മയ്ഹം പഹിണേയ്യാഥ, അഹമേവ ആഹരിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

ഥേരോപി സാമണേരം ആദായ പായാസി. സത്ഥാ ഥേരസ്സ ആഗമനഭാവം ഞത്വാ മിഗാരമാതുപാസാദേ ഥേരസ്സ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ നിസീദി. ഭിക്ഖൂപി ഥേരം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേസും. അഥേകച്ചേ സാമണേരം സീസേപി കണ്ണേസുപി ബാഹായമ്പി ഗഹേത്വാ സഞ്ചാലേത്വാ ‘‘കിം, സാമണേര ചൂളകനിട്ഠ, ന ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ തേസം കിരിയം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഭാരിയം വതിമേസം ഭിക്ഖൂനം കമ്മം ആസീവിസം ഗീവായ ഗണ്ഹന്താ വിയ സാമണേരം ഗണ്ഹന്തി, നാസ്സ ആനുഭാവം ജാനന്തി, അജ്ജ മയാ സുമനസാമണേരസ്സ ഗുണം പാകടം കാതും വട്ടതീ’’തി. ഥേരോപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, അനോതത്തഉദകേനമ്ഹി പാദേ ധോവിതുകാമോ, സാമണേരാനം ഘടം ദത്വാ പാനീയം ആഹരാപേഹീ’’തി. ഥേരോ വിഹാരേ പഞ്ചമത്താനി സാമണേരസതാനി സന്നിപാതേസി. തേസു സുമനസാമണേരോ സബ്ബനവകോ അഹോസി. ഥേരോ സബ്ബമഹല്ലകം സാമണേരം ആഹ – ‘‘സാമണേര, സത്ഥാ അനോകത്തദഹഉദകേന പാദേ ധോവിതുകാമോ, ഘടം ആദായ ഗന്ത്വാ പാനീയം ആഹരാ’’തി. സോ ‘‘ന സക്കോമി, ഭന്തേ’’തി ന ഇച്ഛി. ഥേരോ സേസേപി പടിപാടിയാ പുച്ഛി, തേപി തഥേവ വത്വാ പടിക്ഖിപിംസു. ‘‘കിം പനേത്ഥ ഖീണാസവസാമണേരാ നത്ഥീ’’തി? അത്ഥി, തേ പന ‘‘നായം അമ്ഹാകം ബദ്ധോ മാലാപുടോ, സുമനസാമണേരസ്സേവ ബദ്ധോ’’തി ന ഇച്ഛിംസു, പുഥുജ്ജനാ പന അത്തനോ അസമത്ഥതായേവ ന ഇച്ഛിംസു. പരിയോസാനേ പന സുമനസ്സ വാരേ സമ്പത്തേ, ‘‘സാമണേര, സത്ഥാ അനോതത്തദഹഉദകേന പാദേ ധോവിതുകാമോ, കുടം ആദായ കിര ഉദകം ആഹരാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സത്ഥരി ആഹരാപേന്തേ ആഹരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അനോതത്തതോ കിര മം ഉദകം ആഹാരാപേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, സുമനാ’’തി. സോ വിസാഖായ കാരിതേസു ഘനസുവണ്ണകോട്ടിമേസു സേനാസനകുടേസു ഏകം സട്ഠികുടഉദകഗണ്ഹനകം മഹാഘടം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ ഉക്ഖിപിത്വാ അംസകൂടേ ഠപിതേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ഓലമ്ബകം കത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖോ പക്ഖന്ദി.

നാഗരാജാ സാമണേരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ കുടം അംസകൂടേന ആദായ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മാദിസേ ദാസേ വിജ്ജമാനേ കസ്മാ സയം ആഗതാ, ഉദകേനത്ഥേ സതി കസ്മാ സാസനമത്തമ്പി ന പഹിണഥാ’’തി കുടേന ഉദകം ആദായ സയം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘പുരതോ ഹോഥ, ഭന്തേ, അഹമേവ ആഹരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ, മഹാരാജ, അഹമേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ആണത്തോ’’തി നാഗരാജാനം നിവത്താപേത്വാ കുടം മുഖവട്ടിയം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ആകാസേനാഗഞ്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ആഗച്ഛന്തം ഓലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരസ്സ ലീലം, ആകാസേ ഹംസരാജാ വിയ സോഭതീ’’തി ആഹ. സോപി പാനീയഘടം ഠപേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കതിവസ്സോസി ത്വം, സുമനാ’’തി? ‘‘സത്തവസ്സോമ്ഹി, ഭന്തേതി. ‘‘തേന ഹി, സുമന, അജ്ജ പട്ഠായ ഭിക്ഖു ഹോഹീ’’തി വത്വാ ദായജ്ജഉപസമ്പദം അദാസി. ദ്വേയേവ കിര സാമണേരാ സത്തവസ്സികാ ഉപസമ്പദം ലഭിംസു – അയഞ്ച സുമനോ സോപാകോ ചാതി.

ഏവം തസ്മിം ഉപസമ്പന്നേ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘അച്ഛരിയം ആവുസോ, ഏവരൂപോ ഹി നാമ ദഹരസാമണേരസ്സ ആനുഭാവോ ഹോതി, ന നോ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ആനുഭാവോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ സാസനേ ദഹരോപി സമ്മാ പടിപന്നോ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭതിയേവാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮൨. ‘‘യോ ഹവേ ദഹരോ ഭിക്ഖു, യുഞ്ജതി ബുദ്ധസാസനേ;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി.

തത്ഥ യുഞ്ജതീതി ഘടതി വായമതി. പഭാസേതീതി സോ ഭിക്ഖു അത്തനോ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അബ്ഭാദീഹി മുത്തോ ചന്ദിമാ വിയ ലോകം ഖന്ധാദിഭേദം ലോകം ഓഭാസേതി, ഏകാലോകം കരോതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സുമനസാമണേരവത്ഥു ദ്വാദസമം.

ഭിക്ഖുവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചവീസതിമോ വഗ്ഗോ.