൬. ഉഗ്ഗസേനവത്ഥു

മുഞ്ച പുരേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഉഗ്ഗസേനം ആരബ്ഭ കഥേസി.

പഞ്ചസതാ കിര നടാ സംവച്ഛരേ വാ ഛമാസേ വാ പത്തേ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സത്താഹം സമജ്ജം കത്വാ ബഹും ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ലഭന്തി, അന്തരന്തരേ ഉക്ഖേപദായാനം പരിയന്തോ നത്ഥി. മഹാജനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചാദീസു ഠത്വാ സമജ്ജം ഓലോകേസി. അഥേകാ ലങ്ഘികധീതാ വംസം അഭിരുയ്ഹ തസ്സ ഉപരി പരിവത്തിത്വാ തസ്സ പരിയന്തേ ആകാസേ ചങ്കമമാനാ നച്ചതി ചേവ ഗായതി ച. തസ്മിം സമയേ ഉഗ്ഗസേനോ നാമ സേട്ഠിപുത്തോ സഹായകേന സദ്ധിം മഞ്ചാതിമഞ്ചേ ഠിതോ തം ഓലോകേത്വാ തസ്സാ ഹത്ഥപാദവിക്ഖേപാദീസു ഉപ്പന്നസിനേഹോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘തം ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ മേ ഇധേവ മരണ’’ന്തി ആഹാരൂപച്ഛേദം കത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. മാതാപിതൂഹി, ‘‘താത, കിം തേ രുജ്ജതീ’’തി പുച്ഛിതോപി ‘‘തം മേ നടധീതരം ലഭന്തസ്സ ജീവിതം അത്ഥി, അലഭന്തസ്സ മേ ഇധേവ മരണ’’ന്തി വത്വാ, ‘‘താത, മാ ഏവം കരി, അഞ്ഞം തേ അമ്ഹാകം കുലസ്സ ച ഭോഗാനഞ്ച അനുരൂപം കുമാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വുത്തേപി തഥേവ വത്വാ നിപജ്ജി. അഥസ്സ പിതാ ബഹും യാചിത്വാപി തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തോ തസ്സ സഹായം പക്കോസാപേത്വാ കഹാപണസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ഇമേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ ധീതരം മയ്ഹം പുത്തസ്സ ദേതൂ’’തി പഹിണി. സോ ‘‘നാഹം കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ദേമി, സചേ പന സോ ഇമം അലഭിത്വാ ജീവിതും ന സക്കോതി, തേന ഹി അമ്ഹേഹി സദ്ധിംയേവ വിചരതു, ദസ്സാമിസ്സ ധീതര’’ന്തി ആഹ. മാതാപിതരോ പുത്തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസും. സോ ‘‘അഹം തേഹി സദ്ധിം വിചരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ യാചന്താനമ്പി തേസം കഥം അനാദിയിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ നാടകസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ തസ്സ ധീതരം ദത്വാ തേന സദ്ധിംയേവ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു സിപ്പം ദസ്സേന്തോ വിചരി.

സാപി തേന സദ്ധിം സംവാസമന്വായ നചിരസ്സേവ പുത്തം ലഭിത്വാ കീളാപയമാനാ ‘‘സകടഗോപകസ്സ പുത്ത, ഭണ്ഡഹാരകസ്സ പുത്ത, കിഞ്ചി അജാനകസ്സ പുത്താ’’തി വദതി. സോപി നേസം സകടപരിവത്തകം കത്വാ ഠിതട്ഠാനേ ഗോണാനം തിണം ആഹരതി, സിപ്പദസ്സനട്ഠാനേ ലദ്ധഭണ്ഡകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഹരതി. തദേവ കിര സന്ധായ സാ ഇത്ഥീ പുത്തം കീളാപയമാനാ തഥാ വദതി. സോ അത്താനം ആരബ്ഭ തസ്സാ ഗായനഭാവം ഞത്വാ തം പുച്ഛി – ‘‘മം സന്ധായ കഥേസീ’’തി? ‘‘ആമ, തം സന്ധായാ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ അഹം പലായിസ്സാമീ’’തി. സാ ‘‘കിം പന മയ്ഹം തയാ പലായിതേന വാ ആഗതേന വാ’’തി പുനപ്പുനം തദേവ ഗീതം ഗായതി. സാ കിര അത്തനോ രൂപസമ്പത്തിഞ്ചേവ ധനലാഭഞ്ച നിസ്സായ തം കിസ്മിഞ്ചി ന മഞ്ഞതി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ നിസ്സായ ഇമിസ്സാ അയം മാനോ’’തി ചിന്തേന്തോ ‘‘സിപ്പം നിസ്സായാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഹോതു, സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സസുരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ ജാനനകസിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഗാമനിഗമാദീസു സിപ്പം ദസ്സേന്തോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ആഗന്ത്വാ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ഉഗ്ഗസേനോ സേട്ഠിപുത്തോ നഗരവാസീനം സിപ്പം ദസ്സേസ്സതീ’’തി ആരോചാപേസി.

നഗരവാസിനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചാദയോ ബന്ധാപേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സന്നിപതിംസു. സോപി സട്ഠിഹത്ഥം വംസം അഭിരുയ്ഹ തസ്സ മത്ഥകേ അട്ഠാസി. തം ദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ തം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സ്വേ സേട്ഠിപുത്തോ സിപ്പം ദസ്സേസ്സാമീതി വംസമത്ഥകേ ഠസ്സതി, തസ്സ ദസ്സനത്ഥം മഹാജനോ സന്നിപതിസ്സതി. തത്ര അഹം ചതുപ്പദികം ഗാഥം ദേസേസ്സാമി, തം സുത്വാ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, ഉഗ്ഗസേനോപി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. സത്ഥാ പുനദിവസേ കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഉഗ്ഗസേനോപി സത്ഥരി അന്തോനഗരം അപവിട്ഠേയേവ ഉന്നാദനത്ഥായ മഹാജനസ്സ അങ്ഗുലിസഞ്ഞം ദത്വാ വംസമത്ഥകേ പതിട്ഠായ ആകാസേയേവ സത്ത വാരേ പരിവത്തിത്വാ ഓരുയ്ഹ വംസമത്ഥകേ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ നഗരം പവിസന്തോ യഥാ തം പരിസാ ന ഓലോകേതി, ഏവം കത്വാ അത്താനമേവ ഓലോകാപേസി. ഉഗ്ഗസേനോ പരിസം ഓലോകേത്വാ ‘‘ന മം പരിസാ ഓലോകേതീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ ‘‘ഇദം മയാ സംവച്ഛരേ കത്തബ്ബം സിപ്പം, സത്ഥരി നഗരം പവിസന്തേ പരിസാ മം അനോലോകേത്വാ സത്ഥാരമേവ ഓലോകേതി, മോഘം വത മേ സിപ്പദസ്സനം ജാത’’ന്തി ചിന്തേസി.

സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, മോഗ്ഗല്ലാന, സേട്ഠിപുത്തം വദേഹി ‘സിപ്പം കിര ദസ്സേതൂ’’’തി ആഹ. ഥേരോ ഗന്ത്വാ വംസസ്സ ഹേട്ഠാ ഠിതോ സേട്ഠിപുത്തം ആമന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇങ്ഘ പസ്സ നടപുത്ത, ഉഗ്ഗസേന മഹബ്ബല;

കരോഹി രങ്ഗം പരിസായ, ഹാസയസ്സു മഹാജന’’ന്തി.

സോ ഥേരസ്സ കഥം സുത്വാ തുട്ഠമാനസോ ഹുത്വാ ‘‘സത്ഥാ മഞ്ഞേ മമ സിപ്പം പസ്സിതുകാമോ’’തി വംസമത്ഥകേ ഠിതകോവ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇങ്ഘ പസ്സ മഹാപഞ്ഞ, മോഗ്ഗല്ലാന മഹിദ്ധിക;

കരോമി രങ്ഗം പരിസായ, ഹാസയാമി മഹാജന’’ന്തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ വംസമത്ഥകതോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേവ ചുദ്ദസക്ഖത്തും പരിവത്തിത്വാ ഓരുയ്ഹ വംസമത്ഥകേവ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഉഗ്ഗസേന, പണ്ഡിതേന നാമ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു ആലയം പഹായ ജാതിആദീഹി മുച്ചിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൪൮. ‘‘മുഞ്ച പുരേ മുഞ്ച പച്ഛതോ,

മജ്ഝേ മുഞ്ച ഭവസ്സ പാരഗൂ;

സബ്ബത്ഥ വിമുത്തമാനസോ,

ന പുനം ജാതിജരം ഉപേഹിസീ’’തി.

തത്ഥ മുഞ്ച പുരേതി അതീതേസു ഖന്ധേസു ആലയം നികന്തിം അജ്ഝോസാനം പത്ഥനം പരിയുട്ഠാനം ഗാഹം പരാമാസം തണ്ഹം മുഞ്ച. പച്ഛതോതി അനാഗതേസുപി ഖന്ധേസു ആലയാദീനി മുഞ്ച. മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നേസുപി താനി മുഞ്ച. ഭവസ്സ പാരഗൂതി ഏവം സന്തേ തിവിധസ്സാപി ഭവസ്സ അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനഭാവനാസച്ഛികിരിയവസേന പാരഗൂ പാരങ്ഗതോ ഹുത്വാ ഖന്ധധാതുആയതനാദിഭേദേ സബ്ബസങ്ഖതേ വിമുത്തമാനസോ വിഹരന്തോ പുന ജാതിജരാമരണാനി ന ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സേട്ഠിപുത്തോപി വംസമത്ഥകേ ഠിതകോവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ വംസതോ ഓരുയ്ഹ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം സത്ഥാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. സോ താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരോ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരോ വിയ അഹോസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ, ‘‘ആവുസോ ഉഗ്ഗസേന, സട്ഠിഹത്ഥസ്സ തേ വംസസ്സ മത്ഥകതോ ഓതരന്തസ്സ ഭയം നാമ നാഹോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നത്ഥി മേ, ആവുസോ, ഭയ’’ന്തി വുത്തേ സത്ഥു ആരോചേസും, ‘‘ഭന്തേ, ഉഗ്ഗസേനോ ‘ന ഭായാമീ’തി വദതി, അഭൂതം വത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തേന ഉഗ്ഗസേനേന സദിസാ ഛിന്നസംയോജനാ ഭിക്ഖൂ ഭായന്തി, ന തസന്തീ’’തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സബ്ബസംയോജനം ഛേത്വാ, യോ വേ ന പരിതസ്സതി;

സങ്ഗാതിഗം വിസംയുത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൯൭; സു. നി. ൬൨൬);

ദേസനാവസാനേ ബഹൂനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. പുനേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം അരഹത്തൂപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ നടധീതരം നിസ്സായ നടേഹി സദ്ധിം വിചരണകാരണം, കിം അരഹത്തൂപനിസ്സയകാരണ’’ന്തി? സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഉഭയമ്പേതം ഇമിനാ ഏവ കത’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം പകാസേതും അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സുവണ്ണചേതിയേ കരിയമാനേ ബാരാണസിവാസിനോ കുലപുത്താ ബഹും ഖാദനീയഭോജനീയം യാനകേസു ആരോപേത്വാ ‘‘ഹത്ഥകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ചേതിയട്ഠാനം ഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം ഥേരം പിണ്ഡായ പവിസന്തം പസ്സിംസു. അഥേകാ കുലധീതാ ഥേരം ഓലോകേത്വാ സാമികം ആഹ – ‘‘സാമി, അയ്യോ, പിണ്ഡായ പവിസതി, യാനകേ ച നോ ബഹും ഖാദനീയം ഭോജനീയം, പത്തമസ്സ ആഹര, ഭിക്ഖം ദസ്സാമാ’’തി. സോ തം പത്തം ആഹരിത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയസ്സ പൂരേത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠപേത്വാ ഉഭോപി പത്ഥനം കരിംസു, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സേവ ഭാഗിനോ ഭവേയ്യാമാ’’തി. സോപി ഥേരോ ഖീണാസവോവ, തസ്മാ ഓലോകേന്തോ തേസം പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ സിതം അകാസി. തം ദിസ്വാ സാ ഇത്ഥീ സാമികം ആഹ – ‘‘അമ്ഹാകം, അയ്യോ, സിതം കരോതി, ഏകോ നടകാരകോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സാമികോപിസ്സാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ഇദം തേസം പുബ്ബകമ്മം. തേ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സാ ഇത്ഥീ നടഗേഹേ നിബ്ബത്തി, പുരിസോ സേട്ഠിഗേഹേ. സോ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സാ പടിവചനസ്സ ദിന്നത്താ നടേഹി സദ്ധിം വിചരി. ഖീണാസവത്ഥേരസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതം നിസ്സായ അരഹത്തം പാപുണി. സാപി നടധീതാ ‘‘യാ മേ സാമികസ്സ ഗതി, മയ്ഹമ്പി സാ ഏവ ഗതീ’’തി പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹീതി.

ഉഗ്ഗസേനവത്ഥു ഛട്ഠം.