൨൪. തണ്ഹാവഗ്ഗോ

൧. കപിലമച്ഛവത്ഥു

മനുജസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കപിലമച്ഛം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതേ കിര കസ്സപഭഗവതോ പരിനിബ്ബുതകാലേ ദ്വേ കുലഭാതരോ നിക്ഖമിത്വാ സാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസു ജേട്ഠോ സാഗതോ നാമ അഹോസി, കനിട്ഠോ കപിലോ നാമ. മാതാ പന നേസം സാധിനീ നാമ, കനിട്ഠഭഗിനീ താപനാ നാമ. താപി ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിംസു. ഏവം തേസു പബ്ബജിതേസു ഉഭോ ഭാതരോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം വത്തപടിവത്തം കത്വാ വിഹരന്താ ഏകദിവസം, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം സാസനേ കതി ധുരാനീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഗന്ഥധുരം വിപസ്സനാധുരഞ്ചാതി ദ്വേ ധുരാനീ’’തി സുത്വാ ജേട്ഠോ ‘‘വിപസ്സനാധുരം പൂരേസ്സാമീ’’തി പഞ്ച വസ്സാനി ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ വസിത്വാ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വായമന്തോ അരഹത്തം പാപുണി. കനിട്ഠോ ‘‘അഹം താവ തരുണോ, വുഡ്ഢകാലേ വിപസ്സനാധുരം പൂരേസ്സാമീ’’തി ഗന്ഥധുരം പട്ഠപേത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗണ്ഹി. തസ്സ പരിയത്തിം നിസ്സായ മഹാപരിവാരോ, പരിവാരം നിസ്സായ ലാഭോ ഉദപാദി. സോ ബാഹുസച്ചമദേന മത്തോ ലാഭതണ്ഹായ അഭിഭൂതോ അതിപണ്ഡിതമാനിതായ പരേഹി വുത്തം കപ്പിയമ്പി ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി വദേതി, അകപ്പിയമ്പി ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വദേതി, സാവജ്ജമ്പി ‘‘അനവജ്ജ’’ന്തി, അനവജ്ജമ്പി ‘‘സാവജ്ജ’’ന്തി. സോ പേസലേഹി ഭിക്ഖൂഹി ‘‘മാ, ആവുസോ കപില, ഏവം അവചാ’’തി വത്വാ ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഓവദിയമാനോപി ‘‘തുമ്ഹേ കിം ജാനാഥ, രിത്തമുട്ഠിസദിസാ’’തിആദീനി വത്വാ ഖുംസേന്തോ വമ്ഭേന്തോ ചരതി. അഥസ്സ ഭാതു സാഗതത്ഥേരസ്സാപി ഭിക്ഖൂ തമത്ഥം ആരോചേസും. സോപി നം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ആവുസോ കപില, തുമ്ഹാദിസാനഞ്ഹി സമ്മാപടിപത്തി സാസനസ്സ ആയു നാമ, തസ്മാ പടിപത്തിം പഹായ കപ്പിയാദീനി പടിബാഹന്തോ മാ ഏവം അവചാ’’തി ഓവദി. സോ തസ്സപി വചനം നാദിയി. ഏവം സന്തേപി ഥേരോ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഓവദിത്വാ ഓവാദം അഗണ്ഹന്തം ‘‘നായം മമ വചനം കരോതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേന, ആവുസോ, പഞ്ഞായിസ്സസി സകേന കമ്മേനാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തതോ പട്ഠായ നം അഞ്ഞേ പേസലാ ഭിക്ഖൂ ഛഡ്ഡയിംസു.

സോ ദുരാചാരോ ഹുത്വാ ദുരാചാരപരിവുതോ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ഉപോസഥഗ്ഗേ ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ബീജനിം ആദായ ധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘വത്തതി, ആവുസോ, ഏത്ഥ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കോ അത്ഥോ ഇമസ്സ പടിവചനേന ദിന്നേനാ’’തി തുണ്ഹീഭൂതേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ, ‘‘ആവുസോ, ധമ്മോ വാ വിനയോ വാ നത്ഥി, പാതിമോക്ഖേന സുതേന വാ അസുതേന വാ കോ അത്ഥോ’’തി വത്വാ ആസനാ വുട്ഠഹി. ഏവം സോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ പരിയത്തിസാസനം ഓസക്കാപേസി. സാഗതത്ഥേരോപി തദഹേവ പരിനിബ്ബായി. കപിലോ ആയുപരിയോസാനേ അവീചിമ്ഹി മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തി. സാപിസ്സ മാതാ ച ഭഗിനീ ച തസ്സേവ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജിത്വാ പേസലേ ഭിക്ഖൂ അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിംസു.

തസ്മിം പന കാലേ പഞ്ചസതാ പുരിസാ ഗാമഘാതകാദീനി കത്വാ ചോരികായ ജീവന്താ ജനപദമനുസ്സേഹി അനുബദ്ധാ പലായമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ കിഞ്ചി പടിസരണം അപസ്സന്താ അഞ്ഞതരം ആരഞ്ഞികം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പടിസരണം നോ, ഭന്തേ, ഹോഥാ’’തി വദിംസു. ഥേരോ ‘‘തുമ്ഹാകം സീലസദിസം പടിസരണം നാമ നത്ഥി, സബ്ബേപി പഞ്ചസീലാനി സമാദിയഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സീലാനി സമാദിയിംസു. അഥ നേ ഥേരോ ഓവദി – ‘‘ഇദാനി തുമ്ഹേ സീലവന്താ, ജീവിതഹേതുപി വോ നേവ സീലം അതിക്കമിതബ്ബം, ന മനോപദോസോ കാതബ്ബോ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. അഥ നേ ജനപദമനുസ്സാ തം ഠാനം പത്വാ ഇതോ ചിതോ ച പരിയേസമാനാ തേ ചോരേ ദിസ്വാ സബ്ബേ തേ ജീവിതാ വോരോപേസും. തേ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു, ചോരജേട്ഠകോ ജേട്ഠകദേവപുത്തോ അഹോസി.

തേ അനുലോമപടിലോമവസേന ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരേ പഞ്ചസതകുലികേ കേവട്ടഗാമേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകദേവപുത്തോ കേവട്ടജേട്ഠകസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഇതരേ ഇതരേസു. ഏവം തേസം ഏകദിവസേയേവ പടിസന്ധിഗഹണഞ്ച മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനഞ്ച അഹോസി. കേവട്ടജേട്ഠകോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞേപി ദാരകാ അജ്ജ ജാതാ’’തി പരിയേസാപേത്വാ തേസം ജാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഏതേ മമ പുത്തസ്സ സഹായകാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി സബ്ബേസം പോസാവനികം ദാപേസി. തേ സബ്ബേപി സഹപംസുകീളകാ സഹായകാ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന വയപ്പത്താ അഹേസും. തേസം കേവട്ടജേട്ഠകപുത്തോവ യസതോ ച തേജതോ ച അഗ്ഗപുരിസോ അഹോസി.

കപിലോപി ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന തസ്മിം കാലേ അചിരവതിയാ സുവണ്ണവണ്ണോ ദുഗ്ഗന്ധമുഖോ മച്ഛോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകദിവസം തേ സഹായകാ ‘‘മച്ഛേ ബന്ധിസ്സാമാ’’തി ജാലാദീനി ഗഹേത്വാ നദിയാ ഖിപിംസു. അഥ നേസം അന്തോജാലം സോ മച്ഛോ പാവിസി. തം ദിസ്വാ സബ്ബേ കേവട്ടഗാമവാസിനോ ഉച്ചാസദ്ദമകംസു – ‘‘പുത്താ നോ പഠമം മച്ഛേ ബന്ധന്താ സുവണ്ണമച്ഛം ബന്ധിംസു, ഇദാനി നോ രാജാ ബഹുധനം ദസ്സതീ’’തി. തേപി ഖോ സഹായകാ മച്ഛം നാവായ പക്ഖിപിത്വാ നാവം ഉക്ഖിപിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രഞ്ഞാപി തം ദിസ്വാവ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘മച്ഛോ, ദേവാ’’തി ആഹംസു. രാജാ സുവണ്ണവണ്ണം മച്ഛം ദിസ്വാ ‘‘സത്ഥാ ഏതസ്സ സുവണ്ണവണ്ണകാരണം ജാനിസ്സതീ’’തി മച്ഛം ഗാഹാപേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. മച്ഛേന മുഖേ വിവടമത്തേയേവ സകലജേതവനം അതിവിയ ദുഗ്ഗന്ധം അഹോസി. രാജാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, മച്ഛോ സുവണ്ണവണ്ണോ ജാതോ, കസ്മാ ചസ്സ മുഖതോ ദുഗ്ഗന്ധോ വായതീ’’തി?

അയം, മഹാരാജ, കസ്സപഭഗവതോ പാവചനേ കപിലോ നാമ ഭിക്ഖു അഹോസി ബഹുസ്സുതോ മഹാപരിവാരോ ലാഭതണ്ഹായ അഭിഭൂതോ അത്തനോ വചനം അഗണ്ഹന്താനം അക്കോസകപരിഭാസകോ, തസ്സ ച ഭഗവതോ സാസനം ഓസക്കാപേസി, സോ തേന കമ്മേന അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ വിപാകാവസേസേന ഇദാനി മച്ഛോ ഹുത്വാ ജാതോ. യം പന സോ ദീഘരത്തം ബുദ്ധവചനം വാചേസി, ബുദ്ധസ്സ ച ഗുണം കഥേസി, തസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമം സുവണ്ണവണ്ണം പടിലഭി. യം ഭിക്ഖൂനം അക്കോസകപരിഭാസകോ അഹോസി, തേനസ്സ മുഖതോ ദുഗ്ഗന്ധോ വായതി. ‘‘കഥാപേമി നം, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘കഥാപേഥ, ഭന്തേ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘ത്വംസി കപിലോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അഹം കപിലോ’’തി. ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘അവീചിമഹാനിരയതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ജേട്ഠഭാതികോ തേ സാഗതോ കുഹിം ഗതോ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘മാതാ പന തേ സാധിനീ കഹ’’ന്തി? ‘‘മഹാനിരയേ നിബ്ബത്താ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കനിട്ഠഭഗിനീ ച തേ താപനാ കഹ’’ന്തി? ‘‘മഹാനിരയേ നിബ്ബത്താ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇദാനി ത്വം കഹം ഗമിസ്സസീ’’തി? ‘‘അവീചിമഹാനിരയമേവ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ വിപ്പടിസാരാഭിഭൂതോ നാവം സീസേന പഹരിത്വാ താവദേവ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. മഹാജനോ സംവിഗ്ഗോ അഹോസി ലോമഹട്ഠജാതോ.

അഥ ഭഗവാ തസ്മിം ഖണേ സന്നിപതിതായ പരിസായ ചിത്താചാരം ഓലോകേത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേതും ‘‘ധമ്മചരിയം ബ്രഹ്മചരിയം, ഏതദാഹു വസുത്തമ’’ന്തി സുത്തനിപാതേ (സു. നി. ൨൭൬) കപിലസുത്തം കഥേത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൩൪. ‘‘മനുജസ്സ പമത്തചാരിനോ, തണ്ഹാ വഡ്ഢതി മാലുവാ വിയ;

സോ പ്ലവതീ ഹുരാ ഹുരം, ഫലമിച്ഛംവ വനസ്മി വാനരോ.

൩൩൫. ‘‘യം ഏസാ സഹതേ ജമ്മീ, തണ്ഹാ ലോകേ വിസത്തികാ;

സോകാ തസ്സ പവഡ്ഢന്തി, അഭിവട്ഠംവ ബീരണം.

൩൩൬. ‘‘യോ ചേതം സഹതേ ജമ്മിം, തണ്ഹം ലോകേ ദുരച്ചയം;

സോകാ തമ്ഹാ പപതന്തി, ഉദബിന്ദുവ പോക്ഖരാ.

൩൩൭. ‘‘തം വോ വദാമി ഭദ്ദം വോ, യാവന്തേത്ഥ സമാഗതാ;

തണ്ഹായ മൂലം ഖണഥ, ഉസീരത്ഥോവ ബീരണം;

മാ വോ നളംവ സോതോവ, മാരോ ഭഞ്ജി പുനപ്പുന’’ന്തി.

തത്ഥ പമത്തചാരിനോതി സതിവോസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന പമാദേന പമത്തചാരിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നേവ ഝാനം ന വിപസ്സനാ ന മഗ്ഗഫലാനി വഡ്ഢന്തി. യഥാ പന രുക്ഖം സംസിബ്ബന്തീ പരിയോനന്ധന്തീ തസ്സ വിനാസായ മാലുവാലതാ വഡ്ഢതി, ഏവമസ്സ ഛ ദ്വാരാനി നിസ്സായ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ തണ്ഹാ വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ. സോ പ്ലവതീ ഹുരാ ഹുരന്തി സോ തണ്ഹാവസികോ പുഗ്ഗലോ ഭവേ ഭവേ ഉപ്ലവതി ധാവതി. യഥാ കിം വിയാതി? ഫലമിച്ഛംവ വനസ്മി വാനരോ, യഥാ രുക്ഖഫലം ഇച്ഛന്തോ വാനരോ വനസ്മിം ധാവതി, തസ്സ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖം ഗണ്ഹാതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, തമ്പി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, ‘‘സാഖം അലഭിത്വാ സന്നിസിന്നോ’’തി വത്തബ്ബതം നാപജ്ജതി, ഏവമേവ തണ്ഹാവസികോ പുഗ്ഗലോ ഹുരാ ഹുരം ധാവന്തോ ‘‘ആരമ്മണം അലഭിത്വാ തണ്ഹായ അപവത്തം പത്തോ’’തി വത്തബ്ബതം നാപജ്ജതി.

യന്തി യം പുഗ്ഗലം ഏസാ ലാമകഭാവേന ജമ്മീ വിസാഹാരതായ വിസപുപ്ഫതായ വിസഫലതായ വിസപരിഭോഗതായ രൂപാദീസു വിസത്തതായ ആസത്തതായ വിസത്തികാതി സങ്ഖ്യം ഗതാ ഛദ്വാരികതണ്ഹാ അഭിഭവതി. യഥാ നാമ വസ്സാനേ പുനപ്പുനം വസ്സന്തേന ദേവേന അഭിവട്ഠം ബീരണതിണം വഡ്ഢതി, ഏവം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അന്തോ വട്ടമൂലകാ സോകാ അഭിവഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ.

ദുരച്ചയന്തി യോ പന പുഗ്ഗലോ ഏവം വുത്തപ്പകാരം അതിക്കമിതും പജഹിതും ദുക്കരതായ ദുരച്ചയം തണ്ഹം സഹതി അഭിഭവതി, തമ്ഹാ പുഗ്ഗലാ വട്ടമൂലകാ സോകാ പപതന്തി. യഥാ നാമ പോക്ഖരേ പദുമപത്തേ പതിതം ഉദകബിന്ദു ന പതിട്ഠാതി, ഏവം ന പതിട്ഠഹന്തീതി അത്ഥോ.

തം വോ വദാമീതി തേന കാരണേന അഹം തുമ്ഹേ വദാമി. ഭദ്ദം വോതി ഭദ്ദം തുമ്ഹാകം ഹോതു, മാ അഹം കപിലോ വിയ വിനാസം പാപുണഥാതി അത്ഥോ. മൂലന്തി ഇമിസ്സാ ഛദ്വാരികതണ്ഹായ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന മൂലം ഖണഥ. കിം വിയാതി? ഉസീരത്ഥോവ ബീരണം, യഥാ ഉസീരേന അത്ഥികോ പുരിസോ മഹന്തേന കുദാലേന ബീരണം ഖണതി, ഏവമസ്സാ മൂലം ഖണഥാതി അത്ഥോ. മാ വോ നളംവ സോതോവ, മാരോ ഭഞ്ജി പുനപ്പുനന്തി മാ തുമ്ഹേ നദീസോതേ ജാതം നളം മഹാവേഗേന ആഗതോ നദീസോതോ വിയ കിലേസമാരോ മരണമാരോ ദേവപുത്തമാരോ ച പുനപ്പുനം ഭഞ്ജതൂതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി കേവട്ടപുത്താ സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം പത്ഥയമാനാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ ദുക്ഖസ്സന്തം കത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ആനേഞ്ജവിഹാരസമാപത്തിധമ്മപരിഭോഗേന ഏകപരിഭോഗാ അഹേസുന്തി.

കപിലമച്ഛവത്ഥു പഠമം.

൨. സൂകരപോതികാവത്ഥു

യഥാപി മൂലേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഗൂഥസൂകരപോതികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിം കിര സമയേ സത്ഥാ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ ഏകം സൂകരപോതികം ദിസ്വാ സിതം പാത്വാകാസി. തസ്സ സിതം കരോന്തസ്സ മുഖവിവരനിഗ്ഗതം ദന്തോഭാസമണ്ഡലം ദിസ്വാ ആനന്ദത്ഥേരോ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു സിതസ്സ പാതുകമ്മായാ’’തി സിതകാരണം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘പസ്സസേതം, ആനന്ദ, സൂകരപോതിക’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ഏസാ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഏകായ ആസനസാലായ സാമന്താ കുക്കുടീ അഹോസി. സാ ഏകസ്സ യോഗാവചരസ്സ വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം സജ്ഝായന്തസ്സ ധമ്മഘോസം സുത്വാ തതോ ചുതാ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉബ്ബരീ നാമ രാജധീതാ അഹോസി. സാ അപരഭാഗേ സരീരവലഞ്ജട്ഠാനം പവിട്ഠാ പുളവകരാസിം ദിസ്വാ തത്ഥ പുളവകസഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ പഠമം ഝാനം പടിലഭി. സാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. തതോ ചവിത്വാ പുന ഗതിവസേന ആലുലമാനാ ഇദാനി സൂകരയോനിയം നിബ്ബത്തി, ഇദം കാരണം ദിസ്വാ മയാ സിതം പാതുകതന്തി. തം സുത്വാ ആനന്ദത്ഥേരപ്പമുഖാ ഭിക്ഖൂ മഹന്തം സംവേഗം പടിലഭിംസു. സത്ഥാ തേസം സംവേഗം ഉപ്പാദേത്വാ ഭവതണ്ഹായ ആദീനവം പകാസേന്തോ അന്തരവീഥിയം ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൩൮. ‘‘യഥാപി മൂലേ അനുപദ്ദവേ ദള്ഹേ,

ഛിന്നോപി രുക്ഖോ പുനരേവ രൂഹതി;

ഏവമ്പി തണ്ഹാനുസയേ അനൂഹതേ,

നിബ്ബത്തതീ ദുക്ഖമിദം പുനപ്പുനം.

൩൩൯. ‘‘യസ്സ ഛത്തിംസതി സോതാ, മനാപസവനാ ഭുസാ;

മഹാവഹന്തി ദുദ്ദിട്ഠിം, സങ്കപ്പാ രാഗനിസ്സിതാ.

൩൪൦. ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ, ലതാ ഉപ്പജ്ജ തിട്ഠതി;

തഞ്ച ദിസ്വാ ലതം ജാതം, മൂലം പഞ്ഞായ ഛിന്ദഥ.

൩൪൧. ‘‘സരിതാനി സിനേഹിതാനി ച,

സോമനസ്സാനി ഹോന്തി ജന്തുനോ;

തേ സാതസിതാ സുഖേസിനോ,

തേ വേ ജാതിജരൂപഗാ നരാ.

൩൪൨. ‘‘തസിണായ പുരക്ഖതാ പജാ,

പരിസപ്പന്തി സസോവ ബന്ധിതോ;

സംയോജനസങ്ഗസത്തകാ,

ദുക്ഖമുപേന്തി പുനപ്പുനം ചിരായ.

൩൪൩. ‘‘തസിണായ പുരക്ഖതാ പജാ,

പരിസപ്പന്തി സസോവ ബന്ധിതോ;

തസ്മാ തസിണം വിനോദയേ,

ആകങ്ഖന്ത വിരാഗമത്തനോ’’തി.

തത്ഥ മൂലേതി യസ്സ രുക്ഖസ്സ ചതൂസു ദിസാസു ചതുധാ ഹേട്ഠാ ച ഉജുകമേവ ഗതേ പഞ്ചവിധമൂലേ ഛേദനഫാലനപാചനവിജ്ഝനാദീനം കേനചി ഉപദ്ദവേന അനുപദ്ദവേ ഥിരപത്തതായ ദള്ഹേ സോ രുക്ഖോ ഉപരിച്ഛിന്നോപി സാഖാനം വസേന പുനദേവ രൂഹതി, ഏവമേവ ഛദ്വാരികായ തണ്ഹായ അനുസയേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അനുഹതേ അസമുച്ഛിന്നേ തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ ജാതിആദിഭേദം ഇദം ദുക്ഖം പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തതിയേവാതി അത്ഥോ.

യസ്സാതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘ഇതി അജ്ഝത്തികസ്സൂപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സൂപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തി ഇമേസം തണ്ഹാവിചരിതാനം വസേന ഛത്തിംസതിയാ സോതേഹി സമന്നാഗതാ മനാപേസു രൂപാദീസു ആസവതി പവത്തതീതി മനാപസവനാ തണ്ഹാ ഭുസാ ബലവതീ ഹോതി, തം പുഗ്ഗലം വിപന്നഞാണതായ ദുദ്ദിട്ഠിം പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ മഹന്തഭാവേന മഹാ ഹുത്വാ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ അനിസ്സായ രാഗനിസ്സിതാ സങ്കപ്പാ വഹന്തീതി അത്ഥോ.

സവന്തി സബ്ബധി സോതാതി ഇമേ തണ്ഹാസോതാ ചക്ഖുദ്വാരാദീനം വസേന സബ്ബേസു രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു സവനതോ, സബ്ബാപി രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാതി സബ്ബഭവേസു വാ സവനതോ സബ്ബധി സവന്തി നാമ. ലതാതി പലിവേഠനട്ഠേന സംസിബ്ബനട്ഠേന ച ലതാ വിയാതി ലതാ. ഉപ്പജ്ജ തിട്ഠതീതി ഛഹി ദ്വാരേഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു തിട്ഠതി. തഞ്ച ദിസ്വാതി തം പന തണ്ഹാലതം ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ജാതട്ഠാനവസേന ദിസ്വാ. പഞ്ഞായാതി സത്ഥേന വനേ ജാതം ലതം വിയ മഗ്ഗപഞ്ഞായ മൂലേ ഛിന്ദഥാതി അത്ഥോ.

സരിതാനീതി അനുസടാനി പയാതാനി. സിനേഹിതാനീതി ചീവരാദീസു പവത്തസിനേഹവസേന സിനേഹിതാനി ച, തണ്ഹാസിനേഹമക്ഖിതാനീതി അത്ഥോ. സോമനസ്സാനീതി തണ്ഹാവസികസ്സ ജന്തുനോ ഏവരൂപാനി സോമനസ്സാനി ഭവന്തി. തേ സാതസിതാതി തേ തണ്ഹാവസികാ പുഗ്ഗലാ സാതനിസ്സിതാ സുഖനിസ്സിതാ ച ഹുത്വാ സുഖേസിനോ സുഖപരിയേസിനോ ഭവന്തി. തേ വേതി യേ ഏവരൂപാ നരാ, തേ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി ഉപഗച്ഛന്തിയേവാതി ജാതിജരൂപഗാ നാമ ഹോന്തി. പജാതി ഇമേ സത്താ താസകരണേന തസിണാതി സങ്ഖ്യം ഗതായ തണ്ഹായ പുരക്ഖതാ പരിവാരിതാ ഹുത്വാ.

ബന്ധിതോതി ലുദ്ദേന അരഞ്ഞേ ബദ്ധോ സസോ വിയ പരിസപ്പന്തി ഭായന്തി. സംയോജനസങ്ഗസത്തകാതി ദസവിധേന സംയോജനസങ്ഗേന ചേവ സത്തവിധേന രാഗസങ്ഗാദിനാ ച സത്താ ബദ്ധാ തസ്മിം വാ ലഗ്ഗാ ഹുത്വാ. ചിരായാതി ചിരം ദീഘമദ്ധാനം പുനപ്പുനം ജാതിആദികം ദുക്ഖം ഉപഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ തസിണായ പുരക്ഖതാ പലിവേഠിതാ സത്താ, തസ്മാ അത്തനോ വിരാഗം രാഗാദിവിഗമം നിബ്ബാനം പത്ഥേന്തോ ആകങ്കമാനോ ഭിക്ഖു അരഹത്തമഗ്ഗേനേതം തസിണം വിനോദയേ പനുദിത്വാ നീഹരിത്വാ ഛഡ്ഡേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു.

സാപി ഖോ സൂകരപോതികാ തതോ ചവിത്വാ സുവണ്ണഭൂമിയം രാജകുലേ നിബ്ബത്തി, തതോ ചുതാ ബാരാണസിയം, തതോ ചുതാ സുപ്പാരകപട്ടനേ അസ്സവാണിജഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തതോ ചുതാ കാവീരപട്ടനേ നാവികസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തതോ ചുതാ അനുരാധപുരേ ഇസ്സരകുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തതോ ചുതാ തസ്സേവ ദക്ഖിണദിസായ ഭോക്കന്തഗാമേ സുമനസ്സ നാമ കുടുമ്ബികസ്സ ധീതാ നാമേന സുമനാ ഏവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സാ പിതാ തസ്മിം ഗാമേ ഛഡ്ഡിതേ ദീഘവാപിരട്ഠം ഗന്ത്വാ മഹാമുനിഗാമേ നാമ വസി. തത്ഥ നം ദുട്ഠഗാമണിരഞ്ഞോ അമച്ചോ ലകുണ്ഡകഅതിമ്ബരോ നാമ കേനചിദേവ കരണീയേന ഗതോ ദിസ്വാ മഹന്തം മങ്ഗലം കത്വാ ആദായ മഹാപുണ്ണഗാമം ഗതോ. അഥ നം കോടിപബ്ബതമഹാവിഹാരവാസീ മഹാഅനുരുദ്ധത്ഥേരോ നാമ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ തസ്സാ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം കഥേസി, ‘‘ആവുസോ, സൂകരപോതികാ നാമ ലകുണ്ഡകഅതിമ്ബരമഹാമത്തസ്സ ഭരിയഭാവം പത്താ, അഹോ അച്ഛരിയ’’ന്തി. സാ തം കഥം സുത്വാ അതീതഭവേ ഉഗ്ഘാടേത്വാ ജാതിസ്സരഞാണം പടിലഭി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉപ്പന്നസംവേഗാ സാമികം യാചിത്വാ മഹന്തേന ഇസ്സരിയേന പഞ്ചബലകത്ഥേരീനം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തിസ്സമഹാവിഹാരേ മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. പച്ഛാ ദമിളമദ്ദനേ കതേ ഞാതീനം വസനട്ഠാനം ഭോക്കന്തഗാമമേവ ഗന്ത്വാ തത്ഥ വസന്തീ കല്ലമഹാവിഹാരേ ആസീവിസോപമസുത്തന്തം സുത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

സാ പരിനിബ്ബാനദിവസേ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീഹി പുച്ഛിതാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ സബ്ബം ഇമം പവത്തിം നിരന്തരം കഥേത്വാ സന്നിപതിതസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ മണ്ഡലാരാമവാസിനാ ധമ്മപദഭാണകമഹാതിസ്സത്ഥേരേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ ‘‘അഹം പുബ്ബേ മനുസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതാ കുക്കുടീ ഹുത്വാ തത്ഥ സേനസ്സ സന്തികാ സീസച്ഛേദം പത്വാ രാജഗഹേ നിബ്ബത്താ, പരിബ്ബാജികാസു പബ്ബജിത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതാ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്താ നചിരസ്സേവ ചവിത്വാ സൂകരയോനിം ഗന്ത്വാ തതോ ചുതാ സുവണ്ണഭൂമിം, തതോ ചുതാ ബാരാണസിം, തതോ ചുതാ സുപ്പാരകപട്ടനം, തതോ ചുതാ കാവീരപട്ടനം, തതോ ചുതാ അനുരാധപുരം, തതോ ചുതാ ഭോക്കന്തഗാമ’’ന്തി ഏവം സമവിസമേ തേരസ അത്തഭാവേ പത്വാ ‘‘ഇദാനി ഉക്കണ്ഠിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്താ, സബ്ബേപി അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാ’’തി വത്വാ ചതസ്സോ പരിസാ സംവേജേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി.

സൂകരപോതികാവത്ഥു ദുതിയം.

൩. വിബ്ഭന്തഭിക്ഖുവത്ഥു

യോ നിബ്ബനഥോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഏകം വിബ്ഭന്തകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ ഹുത്വാ ചത്താരി ഝാനാനി ഉപ്പാദേത്വാപി അത്തനോ മാതുലസ്സ സുവണ്ണകാരസ്സ ഗേഹേ വിസഭാഗാരമ്മണം ദിസ്വാ തത്ഥ പടിബദ്ധചിത്തോ വിബ്ഭമി. അഥ നം മനുസ്സാ അലസഭാവേന കമ്മം കാതും അനിച്ഛന്തം ഗേഹാ നീഹരിംസു. സോ പാപമിത്തസംസഗ്ഗേന ചോരകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തോ വിചരി. അഥ നം ഏകദിവസം ഗഹേത്വാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചതുക്കേ ചതുക്കേ കസാഹി താളേന്താ ആഘാതനം നയിംസു. ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരിതും പവിസന്തോ തം ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നീഹരിയമാനം ദിസ്വാ ബന്ധനം സിഥിലം കാരേത്വാ ‘‘പുബ്ബേ തയാ പരിചിതകമ്മട്ഠാനം പുന ആവജ്ജേഹീ’’തി ആഹ. സോ തേന ഓവാദേന സതുപ്പാദം ലഭിത്വാ പുന ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേസി. അഥ നം ‘‘ആഘാതനം നേത്വാ ഘാതേസ്സാമാ’’തി സൂലേ ഉത്താസേസും. സോ ന ഭായതി ന സന്തസതി. അഥസ്സ തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ ഠിതാ മനുസ്സാ അസിസത്തിതോമരാദീനി ആവുധാനി ഉക്ഖിപിത്വാപി തം അസന്തസന്തമേവ ദിസ്വാ ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, ഇമം പുരിസം, അനേകസതാനഞ്ഹി ആവുധഹത്ഥാനം പുരിസാനം മജ്ഝേ നേവ ഛമ്ഭതി ന വേധതി, അഹോ അച്ഛരിയ’’ന്തി അച്ഛരിയബ്ഭുതജാതാ മഹാനാദം നദിത്വാ രഞ്ഞോ തം പവത്തിം ആരോചേസും. രാജാ തം കാരണം സുത്വാ ‘‘വിസ്സജ്ജേഥ ന’’ന്തി ആഹ. സത്ഥു സന്തികമ്പി ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചയിംസു. സത്ഥാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൪൪. ‘‘യോ നിബ്ബനഥോ വനാധിമുത്തോ,

വനമുത്തോ വനമേവ ധാവതി;

തം പുഗ്ഗലമേഥ പസ്സഥ,

മുത്തോ ബന്ധനമേവ ധാവതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യോ പുഗ്ഗലോ ഗിഹിഭാവേ ആലയസങ്ഖാതം വനഥം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതതായ നിബ്ബനഥോ ദിബ്ബവിഹാരസങ്ഖാതേ തപോവനേ അധിമുത്തോ ഘരാവാസബന്ധനസങ്ഖാതാ തണ്ഹാവനാ മുത്തോ ഹുത്വാ പുന ഘരാവാസബന്ധനസങ്ഖാതം തണ്ഹാവനമേവ ധാവതി, ഏഥ തം പുഗ്ഗലം പസ്സഥ, ഏസോ ഘരാവാസബന്ധനതോ മുത്തോ ഘരാവാസബന്ധനമേവ ധാവതീതി.

ഇമം പന ദേസനം സുത്വാ സോ രാജപുരിസാനം അന്തരേ സൂലഗ്ഗേ നിസിന്നോവ ഉദയബ്ബയം പട്ഠപേത്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ സമാപത്തിസുഖം അനുഭവന്തോ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ആകാസേനേവ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സരാജികായ പരിസായ മജ്ഝേയേവ അരഹത്തം പാപുണീതി.

വിബ്ഭന്തഭിക്ഖുവത്ഥു തതിയം.

൪. ബന്ധനാഗാരവത്ഥു

ന തം ദള്ഹന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ബന്ധനാഗാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിം കിര കാലേ ബഹൂ സന്ധിച്ഛേദകപന്ഥഘാതകമനുസ്സഘാതകേ ചോരേ ആനേത്വാ കോസലരഞ്ഞോ ദസ്സയിംസു. തേ രാജാ അന്ദുബന്ധനരജ്ജുബന്ധനസങ്ഖലികബന്ധനേഹി ബന്ധാപേസി. തിംസമത്താപി ഖോ ജാനപദാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ദട്ഠുകാമാ ആഗന്ത്വാ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ പുനദിവസേ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ ചരന്താ ബന്ധനാഗാരം ഗന്ത്വാ തേ ചോരേ ദിസ്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ സായന്ഹസമയേ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ അമ്ഹേഹി പിണ്ഡായ ചരന്തേഹി ബന്ധനാഗാരേ ബഹൂ ചോരാ അന്ദുബന്ധനാദീഹി ബദ്ധാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്താ ദിട്ഠാ, തേ താനി ബന്ധനാനി ഛിന്ദിത്വാ പലായിതും ന സക്കോന്തി, അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, തേഹി ബന്ധനേഹി ഥിരതരം അഞ്ഞം ബന്ധനം നാമാ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം ബന്ധനാനി നാമേതാനി, യം പനേതം ധനധഞ്ഞപുത്തദാരാദീസു തണ്ഹാസങ്ഖാതം കിലേസബന്ധനം, ഏതം ഏതേഹി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന ഥിരതരം, ഏവം മഹന്തമ്പി പനേതം ദുച്ഛിന്ദനിയം ബന്ധനം പോരാണകപണ്ഡിതാ ഛിന്ദിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പബ്ബജിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ദുഗ്ഗതഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ പിതാ കാലമകാസി. സോ ഭതിം കത്വാ മാതരം പോസേസി. അഥസ്സ മാതാ അനിച്ഛമാനസ്സേവ ഏകം കുലധീതരം ഗേഹേ കത്വാ അപരഭാഗേ കാലമകാസി. ഭരിയായപിസ്സ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സോ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം അജാനന്തോവ, ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം ഭതിം കത്വാ ജീവ, അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, നനു ഗബ്ഭോ മേ പതിട്ഠിതോ, മയി വിജാതായ ദാരകം ദിസ്വാ പബ്ബജിസ്സസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സാ വിജാതകാലേ, ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം സോത്ഥിനാ വിജാതാ, ഇദാനി അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആപുച്ഛി. അഥ നം സാ ‘‘പുത്തസ്സ താവ ഥനപാനതോ അപഗമനകാലം ആഗമേഹീ’’തി വത്വാ പുന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഗന്തും ന സക്കാ, ഇമിസ്സാ അനാചിക്ഖിത്വാവ പലായിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. സോ തസ്സാ അനാചിക്ഖിത്വാവ രത്തിഭാഗേ ഉട്ഠായ പലായി. അഥ നം നഗരഗുത്തികാ അഗ്ഗഹേസും. സോ ‘‘അഹം, സാമി, മാതുപോസകോ നാമ, വിസ്സജ്ജേഥ മ’’ന്തി അത്താനം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ വസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിയോ ലഭിത്വാ ഝാനകീളായ കീളന്തോ വിഹാസി. സോ തത്ഥ വസന്തോയേവ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ മേ ദുച്ഛിന്ദനിയം പുത്തദാരബന്ധനം കിലേസബന്ധനം ഛിന്ന’’ന്തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ തേന ഉദാനിതം ഉദാനം പകാസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൪൫. ‘‘ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ,

യദായസം ദാരുജപബ്ബജഞ്ച;

സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു,

പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ.

൩൪൬. ‘‘ഏതം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ,

ഓഹാരിനം സിഥിലം ദുപ്പമുഞ്ചം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന പരിബ്ബജന്തി,

അനപേക്ഖിനോ കാമസുഖം പഹായാ’’തി.

തത്ഥ ധീരാതി ബുദ്ധാദയോ പണ്ഡിതപുരിസാ യം സങ്ഖലികസങ്ഖാതം അയസാ നിബ്ബത്തം ആയസം, അന്ദുബന്ധനസങ്ഖാതം ദാരുജം, യഞ്ച പബ്ബജതിണേഹി വാ അഞ്ഞേഹി വാ വാകാദീഹി രജ്ജും കത്വാ കതം രജ്ജുബന്ധനം, തം അസിആദീഹി ഛിന്ദിതും സക്കുണേയ്യഭാവേന ഥിരന്തി ന വദന്തീതി അത്ഥോ. സാരത്തരത്താതി സാരത്താ ഹുത്വാ രത്താ, ബഹലതരരാഗരത്താതി അത്ഥോ. മണികുണ്ഡലേസൂതി മണീസു ചേവ കുണ്ഡലേസു ച, മണിവിചിത്തേസു വാ കുണ്ഡലേസു. ഏതം ദള്ഹന്തി യേ മണികുണ്ഡലേസു സാരത്തരത്താ, തേസം സോ രാഗോ ച യാ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ തണ്ഹാ, ഏതം കിലേസമയം ബന്ധനഞ്ച പണ്ഡിതപുരിസാ ദള്ഹന്തി വദന്തി. ഓഹാരിനന്തി ആകഡ്ഢിത്വാ ചതൂസു അപായേസു പാതനതോ അവഹരതി ഹേട്ഠാ ഹരതീതി ഓഹാരിനം. സിഥിലന്തി ബന്ധനട്ഠാനേ ഛവിചമ്മമംസാനി ന ഛിന്ദതി, ലോഹിതം ന നീഹരതി, ബന്ധനഭാവമ്പി അജാനാപേത്വാ ഥലപഥജലപഥാദീസു കമ്മാനി കാതും ദേതീതി സിഥിലം. ദുപ്പമുഞ്ചന്തി ലോഭവസേന ഹി ഏകവാരമ്പി ഉപ്പന്നം കിലേസബന്ധനം ദട്ഠട്ഠാനതോ കച്ഛപോ വിയ ദുമ്മോചിയം ഹോതീതി ദുപ്പമുഞ്ചം. ഏതമ്പി ഛേത്വാനാതി ഏതം ദള്ഹമ്പി കിലേസബന്ധനം ഞാണഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിത്വാ അനപേക്ഖിനോ ഹുത്വാ കാമസുഖം പഹായ പരിബ്ബജന്തി, പക്കമന്തി പബ്ബജന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ബന്ധനാഗാരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ഖേമാഥേരീവത്ഥു

യേ രാഗരത്താതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഖേമം നാമ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ അഗ്ഗമഹേസിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര പദുമുത്തരപാദമൂലേ പത്ഥിതപത്ഥനാ അതിവിയ അഭിരൂപാ പാസാദികാ അഹോസി. ‘‘സത്ഥാ കിര രൂപസ്സ ദോസം കഥേതീ’’തി സുത്വാ പന സത്ഥു സന്തികം ഗന്തും ന ഇച്ഛി. രാജാ തസ്സാ രൂപമദമത്തഭാവം ഞത്വാ വേളുവനവണ്ണനാപടിസംയുത്താനി ഗീതാനി കാരേത്വാ നടാദീനം ദാപേസി. തേസം താനി ഗായന്താനം സദ്ദം സുത്വാ തസ്സാ വേളുവനം അദിട്ഠപുബ്ബം വിയ അസുതപുബ്ബം വിയ ച അഹോസി. സാ ‘‘കതരം ഉയ്യാനം സന്ധായ ഗായഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ദേവീ, തുമ്ഹാകം വേളുവനുയ്യാനമേവാ’’തി വുത്തേ ഉയ്യാനം ഗന്തുകാമാ അഹോസി. സത്ഥാ തസ്സാ ആഗമനം ഞത്വാ പരിസമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോവ താലവണ്ടം ആദായ അത്തനോ പസ്സേ ഠത്വാ ബീജമാനം അഭിരൂപം ഇത്ഥിം നിമ്മിനി. ഖേമാ, ദേവീപി പവിസമാനാവ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ രൂപസ്സ ദോസം കഥേതീതി വദന്തി, അയഞ്ചസ്സ സന്തികേ ഇത്ഥീ ബീജയമാനാ ഠിതാ, നാഹം ഇമിസ്സാ കലഭാഗമ്പി ഉപേമി, ന മയാ ഈദിസം ഇത്ഥിരൂപം ദിട്ഠപുബ്ബം, സത്ഥാരം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാഗതസ്സ കഥാസദ്ദമ്പി അനിസാമേത്വാ തമേവ ഇത്ഥിം ഓലോകയമാനാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സാ തസ്മിം രൂപേ ഉപ്പന്നബഹുമാനതം ഞത്വാ തം രൂപം പഠമവയാദിവസേന ദസ്സേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പരിയോസാനേ അട്ഠിമത്താവസാനം കത്വാ ദസ്സേസി. ഖേമാ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമേതം രൂപം മുഹുത്തേനേവ ഖയവയം സമ്പത്തം, നത്ഥി വത ഇമസ്മിം രൂപേ സാരോ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാ തസ്സാ ചിത്താചാരം ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഖേമേ, ത്വം ‘ഇമസ്മിം രൂപേ സാരോ അത്ഥീ’തി ചിന്തേസി, പസ്സ ദാനിസ്സ അസാരഭാവ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ ഖേമേ സമുസ്സയം;

ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം, ബാലാനം അഭിപത്ഥിത’’ന്തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൩൫൪);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഖേമേ, ഇമേ സത്താ രാഗരത്താ ദോസപദുട്ഠാ മോഹമൂള്ഹാ അത്തനോ തണ്ഹാസോതം സമതിക്കമിതും ന സക്കോന്തി, തത്ഥേവ ലഗ്ഗന്തീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൪൭. ‘‘യേ രാഗരത്താനുപതന്തി സോതം,

സയം കതം മക്കടകോവ ജാലം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന വജന്തി ധീരാ,

അനപേക്ഖിനോ സബ്ബദുക്ഖം പഹായാ’’തി.

തത്ഥ മക്കടകോവ ജാലന്തി യഥാ നാമ മക്കടകോ സുത്തജാലം കത്വാ മജ്ഝേ ഠാനേ നാഭിമണ്ഡലേ നിപന്നോ പരിയന്തേ പതിതം പടങ്ഗം വാ മക്ഖികം വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ വിജ്ഝിത്വാ തസ്സ രസം പിവിത്വാ പുന ഗന്ത്വാ തസ്മിംയേവ ഠാനേ നിപജ്ജതി, ഏവമേവ യേ സത്താ രാഗരത്താ ദോസപദുട്ഠാ മോഹമൂള്ഹാ സയംകതം തണ്ഹാസോതം അനുപതന്തി, തേ തം സമതിക്കമിതും ന സക്കോന്തി, ഏവം ദുരതിക്കമം. ഏതമ്പി ഛേത്വാന വജന്തി ധീരാതി പണ്ഡിതാ ഏതം ബന്ധനം ഛേത്വാ അനപേക്ഖിനോ നിരാലയാ ഹുത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബദുക്ഖം പഹായ വജന്തി, ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ഖേമാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസി. സത്ഥാ രാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, ഖേമായ പബ്ബജിതും വാ പരിനിബ്ബായിതും വാ വട്ടതീ’’തി. ഭന്തേ, പബ്ബാജേഥ നം, അലം പരിനിബ്ബാനേനാതി. സാ പബ്ബജിത്വാ അഗ്ഗസാവികാ അഹോസീതി.

ഖേമാഥേരീവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. ഉഗ്ഗസേനവത്ഥു

മുഞ്ച പുരേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഉഗ്ഗസേനം ആരബ്ഭ കഥേസി.

പഞ്ചസതാ കിര നടാ സംവച്ഛരേ വാ ഛമാസേ വാ പത്തേ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സത്താഹം സമജ്ജം കത്വാ ബഹും ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ലഭന്തി, അന്തരന്തരേ ഉക്ഖേപദായാനം പരിയന്തോ നത്ഥി. മഹാജനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചാദീസു ഠത്വാ സമജ്ജം ഓലോകേസി. അഥേകാ ലങ്ഘികധീതാ വംസം അഭിരുയ്ഹ തസ്സ ഉപരി പരിവത്തിത്വാ തസ്സ പരിയന്തേ ആകാസേ ചങ്കമമാനാ നച്ചതി ചേവ ഗായതി ച. തസ്മിം സമയേ ഉഗ്ഗസേനോ നാമ സേട്ഠിപുത്തോ സഹായകേന സദ്ധിം മഞ്ചാതിമഞ്ചേ ഠിതോ തം ഓലോകേത്വാ തസ്സാ ഹത്ഥപാദവിക്ഖേപാദീസു ഉപ്പന്നസിനേഹോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘തം ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ മേ ഇധേവ മരണ’’ന്തി ആഹാരൂപച്ഛേദം കത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. മാതാപിതൂഹി, ‘‘താത, കിം തേ രുജ്ജതീ’’തി പുച്ഛിതോപി ‘‘തം മേ നടധീതരം ലഭന്തസ്സ ജീവിതം അത്ഥി, അലഭന്തസ്സ മേ ഇധേവ മരണ’’ന്തി വത്വാ, ‘‘താത, മാ ഏവം കരി, അഞ്ഞം തേ അമ്ഹാകം കുലസ്സ ച ഭോഗാനഞ്ച അനുരൂപം കുമാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വുത്തേപി തഥേവ വത്വാ നിപജ്ജി. അഥസ്സ പിതാ ബഹും യാചിത്വാപി തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തോ തസ്സ സഹായം പക്കോസാപേത്വാ കഹാപണസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ഇമേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ ധീതരം മയ്ഹം പുത്തസ്സ ദേതൂ’’തി പഹിണി. സോ ‘‘നാഹം കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ദേമി, സചേ പന സോ ഇമം അലഭിത്വാ ജീവിതും ന സക്കോതി, തേന ഹി അമ്ഹേഹി സദ്ധിംയേവ വിചരതു, ദസ്സാമിസ്സ ധീതര’’ന്തി ആഹ. മാതാപിതരോ പുത്തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസും. സോ ‘‘അഹം തേഹി സദ്ധിം വിചരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ യാചന്താനമ്പി തേസം കഥം അനാദിയിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ നാടകസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ തസ്സ ധീതരം ദത്വാ തേന സദ്ധിംയേവ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു സിപ്പം ദസ്സേന്തോ വിചരി.

സാപി തേന സദ്ധിം സംവാസമന്വായ നചിരസ്സേവ പുത്തം ലഭിത്വാ കീളാപയമാനാ ‘‘സകടഗോപകസ്സ പുത്ത, ഭണ്ഡഹാരകസ്സ പുത്ത, കിഞ്ചി അജാനകസ്സ പുത്താ’’തി വദതി. സോപി നേസം സകടപരിവത്തകം കത്വാ ഠിതട്ഠാനേ ഗോണാനം തിണം ആഹരതി, സിപ്പദസ്സനട്ഠാനേ ലദ്ധഭണ്ഡകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഹരതി. തദേവ കിര സന്ധായ സാ ഇത്ഥീ പുത്തം കീളാപയമാനാ തഥാ വദതി. സോ അത്താനം ആരബ്ഭ തസ്സാ ഗായനഭാവം ഞത്വാ തം പുച്ഛി – ‘‘മം സന്ധായ കഥേസീ’’തി? ‘‘ആമ, തം സന്ധായാ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ അഹം പലായിസ്സാമീ’’തി. സാ ‘‘കിം പന മയ്ഹം തയാ പലായിതേന വാ ആഗതേന വാ’’തി പുനപ്പുനം തദേവ ഗീതം ഗായതി. സാ കിര അത്തനോ രൂപസമ്പത്തിഞ്ചേവ ധനലാഭഞ്ച നിസ്സായ തം കിസ്മിഞ്ചി ന മഞ്ഞതി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ നിസ്സായ ഇമിസ്സാ അയം മാനോ’’തി ചിന്തേന്തോ ‘‘സിപ്പം നിസ്സായാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഹോതു, സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സസുരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ ജാനനകസിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഗാമനിഗമാദീസു സിപ്പം ദസ്സേന്തോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ആഗന്ത്വാ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ഉഗ്ഗസേനോ സേട്ഠിപുത്തോ നഗരവാസീനം സിപ്പം ദസ്സേസ്സതീ’’തി ആരോചാപേസി.

നഗരവാസിനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചാദയോ ബന്ധാപേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സന്നിപതിംസു. സോപി സട്ഠിഹത്ഥം വംസം അഭിരുയ്ഹ തസ്സ മത്ഥകേ അട്ഠാസി. തം ദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ തം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സ്വേ സേട്ഠിപുത്തോ സിപ്പം ദസ്സേസ്സാമീതി വംസമത്ഥകേ ഠസ്സതി, തസ്സ ദസ്സനത്ഥം മഹാജനോ സന്നിപതിസ്സതി. തത്ര അഹം ചതുപ്പദികം ഗാഥം ദേസേസ്സാമി, തം സുത്വാ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, ഉഗ്ഗസേനോപി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. സത്ഥാ പുനദിവസേ കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഉഗ്ഗസേനോപി സത്ഥരി അന്തോനഗരം അപവിട്ഠേയേവ ഉന്നാദനത്ഥായ മഹാജനസ്സ അങ്ഗുലിസഞ്ഞം ദത്വാ വംസമത്ഥകേ പതിട്ഠായ ആകാസേയേവ സത്ത വാരേ പരിവത്തിത്വാ ഓരുയ്ഹ വംസമത്ഥകേ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ നഗരം പവിസന്തോ യഥാ തം പരിസാ ന ഓലോകേതി, ഏവം കത്വാ അത്താനമേവ ഓലോകാപേസി. ഉഗ്ഗസേനോ പരിസം ഓലോകേത്വാ ‘‘ന മം പരിസാ ഓലോകേതീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ ‘‘ഇദം മയാ സംവച്ഛരേ കത്തബ്ബം സിപ്പം, സത്ഥരി നഗരം പവിസന്തേ പരിസാ മം അനോലോകേത്വാ സത്ഥാരമേവ ഓലോകേതി, മോഘം വത മേ സിപ്പദസ്സനം ജാത’’ന്തി ചിന്തേസി.

സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, മോഗ്ഗല്ലാന, സേട്ഠിപുത്തം വദേഹി ‘സിപ്പം കിര ദസ്സേതൂ’’’തി ആഹ. ഥേരോ ഗന്ത്വാ വംസസ്സ ഹേട്ഠാ ഠിതോ സേട്ഠിപുത്തം ആമന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇങ്ഘ പസ്സ നടപുത്ത, ഉഗ്ഗസേന മഹബ്ബല;

കരോഹി രങ്ഗം പരിസായ, ഹാസയസ്സു മഹാജന’’ന്തി.

സോ ഥേരസ്സ കഥം സുത്വാ തുട്ഠമാനസോ ഹുത്വാ ‘‘സത്ഥാ മഞ്ഞേ മമ സിപ്പം പസ്സിതുകാമോ’’തി വംസമത്ഥകേ ഠിതകോവ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇങ്ഘ പസ്സ മഹാപഞ്ഞ, മോഗ്ഗല്ലാന മഹിദ്ധിക;

കരോമി രങ്ഗം പരിസായ, ഹാസയാമി മഹാജന’’ന്തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ വംസമത്ഥകതോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേവ ചുദ്ദസക്ഖത്തും പരിവത്തിത്വാ ഓരുയ്ഹ വംസമത്ഥകേവ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഉഗ്ഗസേന, പണ്ഡിതേന നാമ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു ആലയം പഹായ ജാതിആദീഹി മുച്ചിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൪൮. ‘‘മുഞ്ച പുരേ മുഞ്ച പച്ഛതോ,

മജ്ഝേ മുഞ്ച ഭവസ്സ പാരഗൂ;

സബ്ബത്ഥ വിമുത്തമാനസോ,

ന പുനം ജാതിജരം ഉപേഹിസീ’’തി.

തത്ഥ മുഞ്ച പുരേതി അതീതേസു ഖന്ധേസു ആലയം നികന്തിം അജ്ഝോസാനം പത്ഥനം പരിയുട്ഠാനം ഗാഹം പരാമാസം തണ്ഹം മുഞ്ച. പച്ഛതോതി അനാഗതേസുപി ഖന്ധേസു ആലയാദീനി മുഞ്ച. മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നേസുപി താനി മുഞ്ച. ഭവസ്സ പാരഗൂതി ഏവം സന്തേ തിവിധസ്സാപി ഭവസ്സ അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനഭാവനാസച്ഛികിരിയവസേന പാരഗൂ പാരങ്ഗതോ ഹുത്വാ ഖന്ധധാതുആയതനാദിഭേദേ സബ്ബസങ്ഖതേ വിമുത്തമാനസോ വിഹരന്തോ പുന ജാതിജരാമരണാനി ന ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സേട്ഠിപുത്തോപി വംസമത്ഥകേ ഠിതകോവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ വംസതോ ഓരുയ്ഹ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം സത്ഥാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. സോ താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരോ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരോ വിയ അഹോസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ, ‘‘ആവുസോ ഉഗ്ഗസേന, സട്ഠിഹത്ഥസ്സ തേ വംസസ്സ മത്ഥകതോ ഓതരന്തസ്സ ഭയം നാമ നാഹോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നത്ഥി മേ, ആവുസോ, ഭയ’’ന്തി വുത്തേ സത്ഥു ആരോചേസും, ‘‘ഭന്തേ, ഉഗ്ഗസേനോ ‘ന ഭായാമീ’തി വദതി, അഭൂതം വത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തേന ഉഗ്ഗസേനേന സദിസാ ഛിന്നസംയോജനാ ഭിക്ഖൂ ഭായന്തി, ന തസന്തീ’’തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സബ്ബസംയോജനം ഛേത്വാ, യോ വേ ന പരിതസ്സതി;

സങ്ഗാതിഗം വിസംയുത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൯൭; സു. നി. ൬൨൬);

ദേസനാവസാനേ ബഹൂനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. പുനേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം അരഹത്തൂപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ നടധീതരം നിസ്സായ നടേഹി സദ്ധിം വിചരണകാരണം, കിം അരഹത്തൂപനിസ്സയകാരണ’’ന്തി? സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഉഭയമ്പേതം ഇമിനാ ഏവ കത’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം പകാസേതും അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സുവണ്ണചേതിയേ കരിയമാനേ ബാരാണസിവാസിനോ കുലപുത്താ ബഹും ഖാദനീയഭോജനീയം യാനകേസു ആരോപേത്വാ ‘‘ഹത്ഥകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ചേതിയട്ഠാനം ഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം ഥേരം പിണ്ഡായ പവിസന്തം പസ്സിംസു. അഥേകാ കുലധീതാ ഥേരം ഓലോകേത്വാ സാമികം ആഹ – ‘‘സാമി, അയ്യോ, പിണ്ഡായ പവിസതി, യാനകേ ച നോ ബഹും ഖാദനീയം ഭോജനീയം, പത്തമസ്സ ആഹര, ഭിക്ഖം ദസ്സാമാ’’തി. സോ തം പത്തം ആഹരിത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയസ്സ പൂരേത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠപേത്വാ ഉഭോപി പത്ഥനം കരിംസു, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സേവ ഭാഗിനോ ഭവേയ്യാമാ’’തി. സോപി ഥേരോ ഖീണാസവോവ, തസ്മാ ഓലോകേന്തോ തേസം പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ സിതം അകാസി. തം ദിസ്വാ സാ ഇത്ഥീ സാമികം ആഹ – ‘‘അമ്ഹാകം, അയ്യോ, സിതം കരോതി, ഏകോ നടകാരകോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സാമികോപിസ്സാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ഇദം തേസം പുബ്ബകമ്മം. തേ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സാ ഇത്ഥീ നടഗേഹേ നിബ്ബത്തി, പുരിസോ സേട്ഠിഗേഹേ. സോ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സാ പടിവചനസ്സ ദിന്നത്താ നടേഹി സദ്ധിം വിചരി. ഖീണാസവത്ഥേരസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതം നിസ്സായ അരഹത്തം പാപുണി. സാപി നടധീതാ ‘‘യാ മേ സാമികസ്സ ഗതി, മയ്ഹമ്പി സാ ഏവ ഗതീ’’തി പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹീതി.

ഉഗ്ഗസേനവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. ചൂളധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതവത്ഥു

വിതക്കമഥിതസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചൂളധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര ദഹരഭിക്ഖു സലാകഗ്ഗേ അത്തനോ പത്തസലാകം ഗഹേത്വാ സലാകയാഗും ആദായ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പിവി. തത്ഥ ഉദകം അലഭിത്വാ ഉദകത്ഥായ ഏകം ഘരം അഗമാസി. തത്ഥ തം ഏകാ കുമാരികാ ദിസ്വാവ ഉപ്പന്നസിനേഹാ, ‘‘ഭന്തേ, പുന പാനീയേന അത്ഥേ സതി ഇധേവ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. സോ തതോ പട്ഠായ യദാ പാനീയം ന ലഭതി, തദാ തത്ഥേവ ഗച്ഛതി. സാപിസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ പാനീയം ദേതി. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ യാഗുമ്പി ദത്വാ പുനേകദിവസം തത്ഥേവ നിസീദാപേത്വാ ഭത്തം അദാസി. സന്തികേ ചസ്സ നിസീദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഗേഹേ ന കിഞ്ചി നത്ഥി നാമ, കേവലം മയം വിചരണകമനുസ്സമേവ ന ലഭാമാ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസി. സോ കഥിപാഹേനേവ തസ്സാ കഥം സുത്വാ ഉക്കണ്ഠി. അഥ നം ഏകദിവസം ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ ത്വം, ആവുസോ, കിസോ ഉപ്പണ്ഡുപണ്ഡുകജാതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹി, ആവുസോ’’തി വുത്തേ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികം നയിംസു. തേപി നം സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ത്വം മാദിസസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ‘സോതാപന്നോ’തി വാ ‘സകദാഗാമീ’തി വാ അത്താനം അവദാപേത്വാ ‘ഉക്കണ്ഠിതോ’തി വദാപേസി, ഭാരിയം തേ കമ്മം കത’’ന്തി വത്വാ ‘‘കിം കാരണാ ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, ഏകാ മം ഇത്ഥീ ഏവമാഹാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖു, അനച്ഛരിയം ഏതം തസ്സാ കിരിയം. സാ ഹി പുബ്ബേ സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതം പഹായ തംമുഹുത്തദിട്ഠകേ ഏകസ്മിം സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ തം ജീവിതക്ഖയം പാപേസീ’’തി വത്വാ തസ്സത്ഥസ്സ പകാസനത്ഥം ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ –

അതീതേ ചൂളധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതകാലേ തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗഹേത്വാ തേന തുട്ഠേന ദിന്നം ധീതരം ആദായ ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തസ്സ ഏകസ്മിം അടവിമുഖേ ഏകൂനപഞ്ഞാസായ കണ്ഡേഹി ഏകൂനപഞ്ഞാസചോരേ മാരേത്വാ കണ്ഡേസു ഖീണേസു ചോരജേട്ഠകം ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം പാതേത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, അസിം ആഹരാ’’തി വുത്തേ തായ തങ്ഖണം ദിട്ഠചോരേ സിനേഹം കത്വാ ചോരസ്സ ഹത്ഥേ അസിഥരും ഠപേത്വാ ചോരേന ധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതസ്സ മാരിതഭാവം ആവികത്വാ ചോരേന ച തം ആദായ ഗച്ഛന്തേന ‘‘മമ്പി ഏസാ അഞ്ഞം ദിസ്വാ അത്തനോ സാമികം വിയ മാരാപേസ്സതി, കിം മേ ഇമായാ’’തി ഏകം നദിം ദിസ്വാ ഓരിമതീരേ തം ഠപേത്വാ തസ്സാ ഭണ്ഡകം ആദായ ‘‘ത്വം ഇധേവ ഹോഹി, യാവാഹം ഭണ്ഡികം ഉത്താരേമീ’’തി തത്ഥേവ തം പഹായ ഗമനഭാവഞ്ച ആവികത്വാ –

‘‘സബ്ബം ഭണ്ഡം സമാദായ, പാരം തിണ്ണോസി ബ്രാഹ്മണ;

പച്ചാഗച്ഛ ലഹും ഖിപ്പം, മമ്പി താരേഹി ദാനിതോ.

‘‘അസന്ഥുതം മം ചിരസന്ഥുതേന,

നിമീനി ഭോതീ അദ്ധുവം ധുവേന;

മയാപി ഭോതീ നിമിനേയ്യ അഞ്ഞം,

ഇതോ അഹം ദൂരതരം ഗമിസ്സം.

‘‘കായം ഏളഗലാഗുമ്ബേ, കരോതി അഹുഹാസിയം;

നയീധ നച്ചം വാ ഗീതം വാ, താളം വാ സുസമാഹിതം;

അനമ്ഹികാലേ സുസോണി, കിം നു ജഗ്ഘസി സോഭനേ.

‘‘സിങ്ഗാല ബാല ദുമ്മേധ, അപ്പപഞ്ഞോസി ജമ്ബുക;

ജീനോ മച്ഛഞ്ച പേസിഞ്ച, കപണോ വിയ ഝായസി.

‘‘സുദസ്സം വജ്ജമഞ്ഞേസം, അത്തനോ പന ദുദ്ദസം;

ജീനാ പതിഞ്ച ജാരഞ്ച, മഞ്ഞേ ത്വഞ്ഞേവ ഝായസി.

‘‘ഏവമേതം മിഗരാജ, യഥാ ഭാസസി ജമ്ബുക;

സാ നൂനാഹം ഇതോ ഗന്ത്വാ, ഭത്തു ഹേസ്സം വസാനുഗാ.

‘‘യോ ഹരേ മത്തികം ഥാലം, കംസഥാലമ്പി സോ ഹരേ;

കതഞ്ചേവ തയാ പാപം, പുനപേവം കരിസ്സസീ’’തി. (ജാ. ൧.൫.൧൨൮-൧൩൪) –

ഇമം പഞ്ചകനിപാതേ ചൂളധനുഗ്ഗഹജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘തദാ ചൂളധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതോ ത്വം അഹോസി, സാ ഇത്ഥീ ഏതരഹി അയം കുമാരികാ, സിങ്ഗാലരൂപേന ആഗന്ത്വാ തസ്സാ നിഗ്ഗഹകാരകോ സക്കോ ദേവരാജാ അഹമേവാ’’തി വത്വാ ‘‘ഏവം സാ ഇത്ഥീ തംമുഹുത്തദിട്ഠകേ ഏകസ്മിം സിനേഹേന സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗപണ്ഡിതം ജീവിതാ വോരോപേസി, തം ഇത്ഥിം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നം തവ തണ്ഹം ഛിന്ദിത്വാ വിഹരാഹി ഭിക്ഖൂ’’തി തം ഓവദിത്വാ ഉത്തരിമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൪൯. ‘‘വിതക്കമഥിതസ്സ ജന്തുനോ,

തിബ്ബരാഗസ്സ സുഭാനുപസ്സിനോ;

ഭിയ്യോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി,

ഏസ ഖോ ദള്ഹം കരോതി ബന്ധനം.

൩൫൦. ‘‘വിതക്കൂപസമേ ച യോ രതോ,

അസുഭം ഭാവയതേ സദാ സതോ;

ഏസ ഖോ ബ്യന്തി കാഹിതി,

ഏസ ഛേച്ഛതി മാരബന്ധന’’ന്തി.

തത്ഥ വിതക്കമഥിതസ്സാതി കാമവിതക്കാദീഹി വിതക്കേഹി നിമ്മഥിതസ്സ. തിബ്ബരാഗസ്സാതി ബഹലരാഗസ്സ. സുഭാനുപസ്സിനോതി ഇട്ഠാരമ്മണേ സുഭനിമിത്തഗാഹാദിവസേന വിസ്സട്ഠമാനസതായ സുഭന്തി അനുപസ്സന്തസ്സ. തണ്ഹാതി ഏവരൂപസ്സ ഝാനാദീസു ഏകമ്പി ന വഡ്ഢതി, അഥ ഖോ ഛദ്വാരികാ തണ്ഹായേവ ഭിയ്യോ വഡ്ഢതി. ഏസ ഖോതി ഏസോ പുഗ്ഗലോ തണ്ഹാബന്ധനം ദള്ഹം സുഥിരം കരോതി. വിതക്കൂപസമേതി മിച്ഛാവിതക്കാദീനം വൂപസമസങ്ഖാതേ ദസസു അസുഭേസു പഠമജ്ഝാനേ. സദാ സതോതി യോ ഏത്ഥ അഭിരതോ ഹുത്വാ നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതായ സതോ തം അസുഭഝാനം ഭാവേതി. ബ്യന്തി കാഹിതീതി ഏസ ഭിക്ഖു തീസു ഭവേസു ഉപ്പജ്ജനകം തണ്ഹം വിഗതന്തം കരിസ്സതി. മാരബന്ധനന്തി ഏസോ തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതം മാരബന്ധനമ്പി ഛിന്ദിസ്സതീതി അത്ഥോ.