൧. കപിലമച്ഛവത്ഥു

മനുജസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കപിലമച്ഛം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതേ കിര കസ്സപഭഗവതോ പരിനിബ്ബുതകാലേ ദ്വേ കുലഭാതരോ നിക്ഖമിത്വാ സാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസു ജേട്ഠോ സാഗതോ നാമ അഹോസി, കനിട്ഠോ കപിലോ നാമ. മാതാ പന നേസം സാധിനീ നാമ, കനിട്ഠഭഗിനീ താപനാ നാമ. താപി ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിംസു. ഏവം തേസു പബ്ബജിതേസു ഉഭോ ഭാതരോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം വത്തപടിവത്തം കത്വാ വിഹരന്താ ഏകദിവസം, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം സാസനേ കതി ധുരാനീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഗന്ഥധുരം വിപസ്സനാധുരഞ്ചാതി ദ്വേ ധുരാനീ’’തി സുത്വാ ജേട്ഠോ ‘‘വിപസ്സനാധുരം പൂരേസ്സാമീ’’തി പഞ്ച വസ്സാനി ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ വസിത്വാ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വായമന്തോ അരഹത്തം പാപുണി. കനിട്ഠോ ‘‘അഹം താവ തരുണോ, വുഡ്ഢകാലേ വിപസ്സനാധുരം പൂരേസ്സാമീ’’തി ഗന്ഥധുരം പട്ഠപേത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗണ്ഹി. തസ്സ പരിയത്തിം നിസ്സായ മഹാപരിവാരോ, പരിവാരം നിസ്സായ ലാഭോ ഉദപാദി. സോ ബാഹുസച്ചമദേന മത്തോ ലാഭതണ്ഹായ അഭിഭൂതോ അതിപണ്ഡിതമാനിതായ പരേഹി വുത്തം കപ്പിയമ്പി ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി വദേതി, അകപ്പിയമ്പി ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വദേതി, സാവജ്ജമ്പി ‘‘അനവജ്ജ’’ന്തി, അനവജ്ജമ്പി ‘‘സാവജ്ജ’’ന്തി. സോ പേസലേഹി ഭിക്ഖൂഹി ‘‘മാ, ആവുസോ കപില, ഏവം അവചാ’’തി വത്വാ ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഓവദിയമാനോപി ‘‘തുമ്ഹേ കിം ജാനാഥ, രിത്തമുട്ഠിസദിസാ’’തിആദീനി വത്വാ ഖുംസേന്തോ വമ്ഭേന്തോ ചരതി. അഥസ്സ ഭാതു സാഗതത്ഥേരസ്സാപി ഭിക്ഖൂ തമത്ഥം ആരോചേസും. സോപി നം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ആവുസോ കപില, തുമ്ഹാദിസാനഞ്ഹി സമ്മാപടിപത്തി സാസനസ്സ ആയു നാമ, തസ്മാ പടിപത്തിം പഹായ കപ്പിയാദീനി പടിബാഹന്തോ മാ ഏവം അവചാ’’തി ഓവദി. സോ തസ്സപി വചനം നാദിയി. ഏവം സന്തേപി ഥേരോ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഓവദിത്വാ ഓവാദം അഗണ്ഹന്തം ‘‘നായം മമ വചനം കരോതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേന, ആവുസോ, പഞ്ഞായിസ്സസി സകേന കമ്മേനാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തതോ പട്ഠായ നം അഞ്ഞേ പേസലാ ഭിക്ഖൂ ഛഡ്ഡയിംസു.

സോ ദുരാചാരോ ഹുത്വാ ദുരാചാരപരിവുതോ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ഉപോസഥഗ്ഗേ ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ബീജനിം ആദായ ധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘വത്തതി, ആവുസോ, ഏത്ഥ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കോ അത്ഥോ ഇമസ്സ പടിവചനേന ദിന്നേനാ’’തി തുണ്ഹീഭൂതേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ, ‘‘ആവുസോ, ധമ്മോ വാ വിനയോ വാ നത്ഥി, പാതിമോക്ഖേന സുതേന വാ അസുതേന വാ കോ അത്ഥോ’’തി വത്വാ ആസനാ വുട്ഠഹി. ഏവം സോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ പരിയത്തിസാസനം ഓസക്കാപേസി. സാഗതത്ഥേരോപി തദഹേവ പരിനിബ്ബായി. കപിലോ ആയുപരിയോസാനേ അവീചിമ്ഹി മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തി. സാപിസ്സ മാതാ ച ഭഗിനീ ച തസ്സേവ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജിത്വാ പേസലേ ഭിക്ഖൂ അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിംസു.

തസ്മിം പന കാലേ പഞ്ചസതാ പുരിസാ ഗാമഘാതകാദീനി കത്വാ ചോരികായ ജീവന്താ ജനപദമനുസ്സേഹി അനുബദ്ധാ പലായമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ കിഞ്ചി പടിസരണം അപസ്സന്താ അഞ്ഞതരം ആരഞ്ഞികം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പടിസരണം നോ, ഭന്തേ, ഹോഥാ’’തി വദിംസു. ഥേരോ ‘‘തുമ്ഹാകം സീലസദിസം പടിസരണം നാമ നത്ഥി, സബ്ബേപി പഞ്ചസീലാനി സമാദിയഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സീലാനി സമാദിയിംസു. അഥ നേ ഥേരോ ഓവദി – ‘‘ഇദാനി തുമ്ഹേ സീലവന്താ, ജീവിതഹേതുപി വോ നേവ സീലം അതിക്കമിതബ്ബം, ന മനോപദോസോ കാതബ്ബോ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. അഥ നേ ജനപദമനുസ്സാ തം ഠാനം പത്വാ ഇതോ ചിതോ ച പരിയേസമാനാ തേ ചോരേ ദിസ്വാ സബ്ബേ തേ ജീവിതാ വോരോപേസും. തേ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു, ചോരജേട്ഠകോ ജേട്ഠകദേവപുത്തോ അഹോസി.

തേ അനുലോമപടിലോമവസേന ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരേ പഞ്ചസതകുലികേ കേവട്ടഗാമേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകദേവപുത്തോ കേവട്ടജേട്ഠകസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഇതരേ ഇതരേസു. ഏവം തേസം ഏകദിവസേയേവ പടിസന്ധിഗഹണഞ്ച മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനഞ്ച അഹോസി. കേവട്ടജേട്ഠകോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞേപി ദാരകാ അജ്ജ ജാതാ’’തി പരിയേസാപേത്വാ തേസം ജാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഏതേ മമ പുത്തസ്സ സഹായകാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി സബ്ബേസം പോസാവനികം ദാപേസി. തേ സബ്ബേപി സഹപംസുകീളകാ സഹായകാ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന വയപ്പത്താ അഹേസും. തേസം കേവട്ടജേട്ഠകപുത്തോവ യസതോ ച തേജതോ ച അഗ്ഗപുരിസോ അഹോസി.

കപിലോപി ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന തസ്മിം കാലേ അചിരവതിയാ സുവണ്ണവണ്ണോ ദുഗ്ഗന്ധമുഖോ മച്ഛോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകദിവസം തേ സഹായകാ ‘‘മച്ഛേ ബന്ധിസ്സാമാ’’തി ജാലാദീനി ഗഹേത്വാ നദിയാ ഖിപിംസു. അഥ നേസം അന്തോജാലം സോ മച്ഛോ പാവിസി. തം ദിസ്വാ സബ്ബേ കേവട്ടഗാമവാസിനോ ഉച്ചാസദ്ദമകംസു – ‘‘പുത്താ നോ പഠമം മച്ഛേ ബന്ധന്താ സുവണ്ണമച്ഛം ബന്ധിംസു, ഇദാനി നോ രാജാ ബഹുധനം ദസ്സതീ’’തി. തേപി ഖോ സഹായകാ മച്ഛം നാവായ പക്ഖിപിത്വാ നാവം ഉക്ഖിപിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രഞ്ഞാപി തം ദിസ്വാവ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘മച്ഛോ, ദേവാ’’തി ആഹംസു. രാജാ സുവണ്ണവണ്ണം മച്ഛം ദിസ്വാ ‘‘സത്ഥാ ഏതസ്സ സുവണ്ണവണ്ണകാരണം ജാനിസ്സതീ’’തി മച്ഛം ഗാഹാപേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. മച്ഛേന മുഖേ വിവടമത്തേയേവ സകലജേതവനം അതിവിയ ദുഗ്ഗന്ധം അഹോസി. രാജാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, മച്ഛോ സുവണ്ണവണ്ണോ ജാതോ, കസ്മാ ചസ്സ മുഖതോ ദുഗ്ഗന്ധോ വായതീ’’തി?

അയം, മഹാരാജ, കസ്സപഭഗവതോ പാവചനേ കപിലോ നാമ ഭിക്ഖു അഹോസി ബഹുസ്സുതോ മഹാപരിവാരോ ലാഭതണ്ഹായ അഭിഭൂതോ അത്തനോ വചനം അഗണ്ഹന്താനം അക്കോസകപരിഭാസകോ, തസ്സ ച ഭഗവതോ സാസനം ഓസക്കാപേസി, സോ തേന കമ്മേന അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ വിപാകാവസേസേന ഇദാനി മച്ഛോ ഹുത്വാ ജാതോ. യം പന സോ ദീഘരത്തം ബുദ്ധവചനം വാചേസി, ബുദ്ധസ്സ ച ഗുണം കഥേസി, തസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമം സുവണ്ണവണ്ണം പടിലഭി. യം ഭിക്ഖൂനം അക്കോസകപരിഭാസകോ അഹോസി, തേനസ്സ മുഖതോ ദുഗ്ഗന്ധോ വായതി. ‘‘കഥാപേമി നം, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘കഥാപേഥ, ഭന്തേ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘ത്വംസി കപിലോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അഹം കപിലോ’’തി. ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘അവീചിമഹാനിരയതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ജേട്ഠഭാതികോ തേ സാഗതോ കുഹിം ഗതോ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘മാതാ പന തേ സാധിനീ കഹ’’ന്തി? ‘‘മഹാനിരയേ നിബ്ബത്താ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കനിട്ഠഭഗിനീ ച തേ താപനാ കഹ’’ന്തി? ‘‘മഹാനിരയേ നിബ്ബത്താ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇദാനി ത്വം കഹം ഗമിസ്സസീ’’തി? ‘‘അവീചിമഹാനിരയമേവ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ വിപ്പടിസാരാഭിഭൂതോ നാവം സീസേന പഹരിത്വാ താവദേവ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. മഹാജനോ സംവിഗ്ഗോ അഹോസി ലോമഹട്ഠജാതോ.

അഥ ഭഗവാ തസ്മിം ഖണേ സന്നിപതിതായ പരിസായ ചിത്താചാരം ഓലോകേത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേതും ‘‘ധമ്മചരിയം ബ്രഹ്മചരിയം, ഏതദാഹു വസുത്തമ’’ന്തി സുത്തനിപാതേ (സു. നി. ൨൭൬) കപിലസുത്തം കഥേത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൩൪. ‘‘മനുജസ്സ പമത്തചാരിനോ, തണ്ഹാ വഡ്ഢതി മാലുവാ വിയ;

സോ പ്ലവതീ ഹുരാ ഹുരം, ഫലമിച്ഛംവ വനസ്മി വാനരോ.

൩൩൫. ‘‘യം ഏസാ സഹതേ ജമ്മീ, തണ്ഹാ ലോകേ വിസത്തികാ;

സോകാ തസ്സ പവഡ്ഢന്തി, അഭിവട്ഠംവ ബീരണം.

൩൩൬. ‘‘യോ ചേതം സഹതേ ജമ്മിം, തണ്ഹം ലോകേ ദുരച്ചയം;

സോകാ തമ്ഹാ പപതന്തി, ഉദബിന്ദുവ പോക്ഖരാ.

൩൩൭. ‘‘തം വോ വദാമി ഭദ്ദം വോ, യാവന്തേത്ഥ സമാഗതാ;

തണ്ഹായ മൂലം ഖണഥ, ഉസീരത്ഥോവ ബീരണം;

മാ വോ നളംവ സോതോവ, മാരോ ഭഞ്ജി പുനപ്പുന’’ന്തി.

തത്ഥ പമത്തചാരിനോതി സതിവോസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന പമാദേന പമത്തചാരിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നേവ ഝാനം ന വിപസ്സനാ ന മഗ്ഗഫലാനി വഡ്ഢന്തി. യഥാ പന രുക്ഖം സംസിബ്ബന്തീ പരിയോനന്ധന്തീ തസ്സ വിനാസായ മാലുവാലതാ വഡ്ഢതി, ഏവമസ്സ ഛ ദ്വാരാനി നിസ്സായ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ തണ്ഹാ വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ. സോ പ്ലവതീ ഹുരാ ഹുരന്തി സോ തണ്ഹാവസികോ പുഗ്ഗലോ ഭവേ ഭവേ ഉപ്ലവതി ധാവതി. യഥാ കിം വിയാതി? ഫലമിച്ഛംവ വനസ്മി വാനരോ, യഥാ രുക്ഖഫലം ഇച്ഛന്തോ വാനരോ വനസ്മിം ധാവതി, തസ്സ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖം ഗണ്ഹാതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, തമ്പി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, ‘‘സാഖം അലഭിത്വാ സന്നിസിന്നോ’’തി വത്തബ്ബതം നാപജ്ജതി, ഏവമേവ തണ്ഹാവസികോ പുഗ്ഗലോ ഹുരാ ഹുരം ധാവന്തോ ‘‘ആരമ്മണം അലഭിത്വാ തണ്ഹായ അപവത്തം പത്തോ’’തി വത്തബ്ബതം നാപജ്ജതി.

യന്തി യം പുഗ്ഗലം ഏസാ ലാമകഭാവേന ജമ്മീ വിസാഹാരതായ വിസപുപ്ഫതായ വിസഫലതായ വിസപരിഭോഗതായ രൂപാദീസു വിസത്തതായ ആസത്തതായ വിസത്തികാതി സങ്ഖ്യം ഗതാ ഛദ്വാരികതണ്ഹാ അഭിഭവതി. യഥാ നാമ വസ്സാനേ പുനപ്പുനം വസ്സന്തേന ദേവേന അഭിവട്ഠം ബീരണതിണം വഡ്ഢതി, ഏവം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അന്തോ വട്ടമൂലകാ സോകാ അഭിവഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ.

ദുരച്ചയന്തി യോ പന പുഗ്ഗലോ ഏവം വുത്തപ്പകാരം അതിക്കമിതും പജഹിതും ദുക്കരതായ ദുരച്ചയം തണ്ഹം സഹതി അഭിഭവതി, തമ്ഹാ പുഗ്ഗലാ വട്ടമൂലകാ സോകാ പപതന്തി. യഥാ നാമ പോക്ഖരേ പദുമപത്തേ പതിതം ഉദകബിന്ദു ന പതിട്ഠാതി, ഏവം ന പതിട്ഠഹന്തീതി അത്ഥോ.

തം വോ വദാമീതി തേന കാരണേന അഹം തുമ്ഹേ വദാമി. ഭദ്ദം വോതി ഭദ്ദം തുമ്ഹാകം ഹോതു, മാ അഹം കപിലോ വിയ വിനാസം പാപുണഥാതി അത്ഥോ. മൂലന്തി ഇമിസ്സാ ഛദ്വാരികതണ്ഹായ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന മൂലം ഖണഥ. കിം വിയാതി? ഉസീരത്ഥോവ ബീരണം, യഥാ ഉസീരേന അത്ഥികോ പുരിസോ മഹന്തേന കുദാലേന ബീരണം ഖണതി, ഏവമസ്സാ മൂലം ഖണഥാതി അത്ഥോ. മാ വോ നളംവ സോതോവ, മാരോ ഭഞ്ജി പുനപ്പുനന്തി മാ തുമ്ഹേ നദീസോതേ ജാതം നളം മഹാവേഗേന ആഗതോ നദീസോതോ വിയ കിലേസമാരോ മരണമാരോ ദേവപുത്തമാരോ ച പുനപ്പുനം ഭഞ്ജതൂതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി കേവട്ടപുത്താ സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം പത്ഥയമാനാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ ദുക്ഖസ്സന്തം കത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ആനേഞ്ജവിഹാരസമാപത്തിധമ്മപരിഭോഗേന ഏകപരിഭോഗാ അഹേസുന്തി.

കപിലമച്ഛവത്ഥു പഠമം.