൫. സാനുസാമണേരവത്ഥു

ഇദം പുരേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാനും നാമ സാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകിസ്സാ ഉപാസികായ ഏകപുത്തകോ അഹോസി. അഥ നം സാ ദഹരകാലേയേവ പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സീലവാ അഹോസി വത്തസമ്പന്നോ, ആചരിയുപജ്ഝായആഗന്തുകാനം വത്തം കതമേവ ഹോതി. മാസസ്സ അട്ഠമേ ദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഉദകമാളകേ ഉദകം ഉപട്ഠാപേത്വാ ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം സമ്മജ്ജിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ദീപം ജാലേത്വാ മധുരസ്സരേന ധമ്മസ്സവനം ഘോസേതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഥാമം ഞത്വാ ‘‘സരഭഞ്ഞം ഭണ സാമണേരാ’’തി അജ്ഝേസന്തി. സോ ‘‘മയ്ഹം ഹദയവാതോ രുജതി, കായോ വാ ബാധതീ’’തി കിഞ്ചി പച്ചാഹാരം അകത്വാ ധമ്മാസനം അഭിരൂഹിത്വാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ സരഭഞ്ഞം വത്വാ ഓതരന്തോ ‘‘മയ്ഹം മാതാപിതൂനം ഇമസ്മിം സരഭഞ്ഞേ പത്തിം ദമ്മീ’’തി വദതി. തസ്സ മനുസ്സാ മാതാപിതരോ പത്തിയാ ദിന്നഭാവം ന ജാനന്തി. അനന്തരത്തഭാവേ പനസ്സ മാതാ യക്ഖിനീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ, സാ ദേവതാഹി സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ‘‘സാമണേരേന ദിന്നപത്തിം അനുമോദാമി, താതാ’’തി വദതി. ‘‘സീലസമ്പന്നോ ച നാമ ഭിക്ഖു സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പിയോ ഹോതീ’’തി തസ്മിം സാമണേരേ ദേവതാ സലജ്ജാ സഗാരവാ മഹാബ്രഹ്മാനം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ച നം മഞ്ഞന്തി. സാമണേരേ ഗാരവേന തഞ്ച യക്ഖിനിം ഗരുകം കത്വാ പസ്സന്തി. താ ധമ്മസ്സവനയക്ഖസമാഗമാദീസു ‘‘സാനുമാതാ സാനുമാതാ’’തി യക്ഖിനിയാ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം ദേന്തി. മഹേസക്ഖാപി യക്ഖാ തം ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമന്തി, ആസനാ വുട്ഠഹന്തി.

അഥ ഖോ സാമണേരോ വുഡ്ഢിമന്വായ പരിപക്കിന്ദ്രിയോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അനഭിരതിം വിനോദേതും അസക്കോന്തോ പരുള്ഹകേസനഖോ കിലിട്ഠനിവാസനപാരുപനോ കസ്സചി അനാരോചേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഏകകോവ മാതുഘരം അഗമാസി. ഉപാസികാ പുത്തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘കിം, താത, ത്വം പുബ്ബേ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വാ ദഹരസാമണേരേഹി വാ സദ്ധിം ഇധാഗച്ഛസി, കസ്മാ ഏകകോവ അജ്ജ ആഗതോസീ’’തി? സോ ഉക്കണ്ഠിതഭാവം ആരോചേസി. സാ ഉപാസികാ നാനപ്പകാരേന ഘരാവാസേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പുത്തം ഓവദമാനാപി സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തീ ‘‘അപ്പേവ നാമ അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേയ്യാ’’തി അനുയ്യോജേത്വാ ‘‘തിട്ഠ, താത, യാവ തേ യാഗുഭത്തം സമ്പാദേമി, യാഗും പിവിത്വാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ തേ മനാപാനി വത്ഥാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി സാമണേരോ. ഉപാസികാ മുഹുത്തേനേവ യാഗുഖജ്ജകം സമ്പാദേത്വാ അദാസി. അഥ ‘‘ഭത്തം സമ്പാദേസ്സാമീ’’തി അവിദൂരേ നിസിന്നാ തണ്ഡുലേ ധോവതി. തസ്മിം സമയേ സാ യക്ഖിനീ ‘‘കഹം നു ഖോ സാമണേരോ, കച്ചി ഭിക്ഖാഹാരം ലഭതി, നോ’’തി ആവജ്ജമാനാ തസ്സ വിബ്ഭമിതുകാമതായ നിസിന്നഭാവം ഞത്വാ ‘‘സാമണേരോ മേ മഹേസക്ഖാനം ദേവതാനം അന്തരേ ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യ, ഗച്ഛാമിസ്സ വിബ്ഭമനേ അന്തരായം കരിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ തസ്സ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ഗീവം പരിവത്തേത്വാ ഖേളേന പഗ്ഘരന്തേന ഭൂമിയം നിപതി. ഉപാസികാ പുത്തസ്സ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പുത്തം ആലിങ്ഗേത്വാ ഊരൂസു നിപജ്ജാപേസി. സകലഗാമവാസിനോ ആഗന്ത്വാ ബലികമ്മാദീനി കരിംസു. ഉപാസികാ പന പരിദേവമാനാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

‘‘ഉപോസഥം ഉപവസന്തി, ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി യേ;

ന തേഹി യക്ഖാ കീളന്തി, ഇതി മേ അരഹതം സുതം;

സാ ദാനി അജ്ജ പസ്സാമി, യക്ഖാ കീളന്തി സാനുനാ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

ഉപാസികായ വചനം സുത്വാ –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

‘‘ഉപോസഥം ഉപവസന്തി, ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി യേ;

ന തേഹി യക്ഖാ കീളന്തി, സാഹു തേ അരഹതം സുത’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯) –

വത്വാ ആഹ –

‘‘സാനും പബുദ്ധം വജ്ജാസി, യക്ഖാനം വചനം ഇദം;

മാകാസി പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

‘‘സചേ ച പാപകം കമ്മം, കരിസ്സസി കരോസി വാ;

ന തേ ദുക്ഖാ പമുത്യത്ഥി, ഉപ്പച്ചാപി പലായതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

ഏവം പാപകം കമ്മം കത്വാ സകുണസ്സ വിയ ഉപ്പതിത്വാ പലായതോപി തേ മോക്ഖോ നത്ഥീതി വത്വാ സാ യക്ഖിനീ സാമണേരം മുഞ്ചി. സോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മാതരം കേസേ വികിരിയ അസ്സസന്തിം പസ്സസന്തിം രോദമാനം സകലഗാമവാസിനോ ച സന്നിപതിതേ ദിസ്വാ അത്തനോ യക്ഖേന ഗഹിതഭാവം അജാനന്തോ ‘‘അഹം പുബ്ബേ പീഠേ നിസിന്നോ, മാതാ മേ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ തണ്ഡുലേ ധോവി, ഇദാനി പനമ്ഹി ഭൂമിയം നിപന്നോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി നിപന്നകോവ മാതരം ആഹ –

‘‘മതം വാ അമ്മ രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

ജീവന്തം അമ്മ പസ്സന്തീ, കസ്മാ മം അമ്മ രോദസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൪൪; സം. നി. ൧.൨൩൯);

അഥസ്സ മാതാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ പഹായ പബ്ബജിതസ്സ പുന വിബ്ഭമനത്ഥം ആഗമനേ ആദീനവം ദസ്സേന്തീ ആഹ –

‘‘മതം വാ പുത്ത രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

യോ ച കാമേ ചജിത്വാന, പുനരാഗച്ഛതേ ഇധ;

തം വാപി പുത്ത രോദന്തി, പുന ജീവം മതോ ഹി സോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഘരാവാസം കുക്കുളസദിസഞ്ചേവ നരകസദിസഞ്ച കത്വാ ഘരാവാസേ ആദീനവം ദസ്സേന്തീ പുന ആഹ –

‘‘കുക്കുളാ ഉബ്ഭതോ താത, കുക്കുളം പതിതുമിച്ഛസി;

നരകാ ഉബ്ഭതോ താത, നരകം പതിതുമിച്ഛസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

അഥ നം, ‘‘പുത്ത, ഭദ്ദം തവ ഹോതു, മയാ പന ‘അയം നോ പുത്തകോ ഡയ്ഹമാനോ’തി ഗേഹാ ഭണ്ഡം വിയ നീഹരിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബാജിതോ, ഘരാവാസേ പുന ഡയ്ഹിതും ഇച്ഛസി. അഭിധാവഥ പരിത്തായഥ നോതി ഇമമത്ഥം കസ്സ ഉജ്ഝാപയാമ കം നിജ്ഝാപയാമാ’’തി ദീപേതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അഭിധാവഥ ഭദ്ദന്തേ, കസ്സ ഉജ്ഝാപയാമസേ;

ആദിത്താ നീഹതം ഭണ്ഡം, പുന ഡയ്ഹിതുമിച്ഛസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

സോ മാതരി കഥേന്തിയാ കഥേന്തിയാ സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം ഗിഹിഭാവേന അത്ഥോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ മാതാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തുട്ഠാ പണീതഭോജനം ഭോജേത്വാ ‘‘കതിവസ്സോസി, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സഭാവം ഞത്വാ തിചീവരം പടിയാദേസി. സോ പരിപുണ്ണപത്തചീവരോ ഉപസമ്പദം ലഭി. അഥസ്സ അചിരൂപസമ്പന്നസ്സ സത്ഥാ ചിത്തനിഗ്ഗഹേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ‘‘ചിത്തം നാമേതം നാനാരമ്മണേസു ദീഘരത്തം ചാരികം ചരന്തം അനിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സോത്ഥിഭാവോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അങ്കുസേന മത്തഹത്ഥിനോ വിയ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനേ യോഗോ കരണീയോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൨൬. ‘‘ഇദം പുരേ ചിത്തമചാരി ചാരികം,

യേനിച്ഛകം യത്ഥകാമം യഥാസുഖം;

തദജ്ജഹം നിഗ്ഗഹേസ്സാമി യോനിസോ,

ഹത്ഥിപ്പഭിന്നം വിയ അങ്കുസഗ്ഗഹോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഇദം ചിത്തം നാമ ഇതോ പുബ്ബേ രൂപാദീസു ച ആരമ്മണേസു രാഗാദീനം യേന കാരണേന ഇച്ഛതി, യത്ഥേവസ്സ കാമോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വസേന യത്ഥ കാമം യഥാരുചി ചരന്തസ്സ സുഖം ഹോതി, തഥേവ വിചരണതോ യഥാസുഖം ദീഘരത്തം ചാരികം ചരി, തം അജ്ജ അഹം പഭിന്നം മത്തഹത്ഥിം ഹത്ഥാചരിയസങ്ഖാതോ ഛേകോ അങ്കുസഗ്ഗഹോ അങ്കുസേന വിയ യോനിസോമനസികാരേന നിഗ്ഗഹേസ്സാമി, നാസ്സ വീതിക്കമിതും ദസ്സാമീതി.

ദേസനാവസാനേ സാനുനാ സദ്ധിം ധമ്മസ്സവനായ ഉപസങ്കമന്താനം ബഹൂനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സോപായസ്മാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹാധമ്മകഥികോ ഹുത്വാ വീസവസ്സസതം ഠത്വാ സകലജമ്ബുദീപം സങ്ഖോഭേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി.

സാനുസാമണേരവത്ഥു പഞ്ചമം.