൨൩. നാഗവഗ്ഗോ

൧. അത്തദന്തവത്ഥു

അഹം നാഗോ വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തോ അത്താനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു അപ്പമാദവഗ്ഗസ്സ ആദിഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരിതമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം തത്ഥ (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സാമാവതിവത്ഥു) –

മാഗണ്ഡിയാ താസം കിഞ്ചി കാതും അസക്കുണിത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സേവ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി നാഗരാനം ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘സമണം ഗോതമം അന്തോനഗരം പവിസിത്വാ ചരന്തം ദാസകമ്മകരപോരിസേഹി സദ്ധിം അക്കോസേത്വാ പരിഭാസേത്വാ പലാപേഥാ’’തി ആണാപേസി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ തീസു രതനേസു അപ്പസന്നാ അന്തോനഗരം പവിട്ഠം സത്ഥാരം അനുബന്ധിത്വാ ‘‘ചോരോസി ബാലോസി മൂള്ഹോസി ഥേനോസി ഓട്ഠോസി ഗോണോസി ഗദ്രഭോസി നേരയികോസി തിരച്ഛാനഗതോസി, നത്ഥി തുയ്ഹം സുഗതി, ദുഗ്ഗതിയേവ തുയ്ഹം പാടികങ്ഖാ’’തി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി. തം സുത്വാ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ നാഗരാ അമ്ഹേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, ഇതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘കുഹിം, ആനന്ദാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥ മനുസ്സേസു അക്കോസന്തേസു പരിഭാസന്തേസു പുന കത്ഥ ഗമിസ്സാമാനന്ദാ’’തി. ‘‘തതോപി അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥ മനുസ്സേസു അക്കോസന്തേസു പരിഭാസന്തേസു കുഹിം ഗമിസ്സാമാനന്ദാ’’തി. ‘‘തതോപി അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, ന ഏവം കാതും വട്ടതി, യത്ഥ അധികരണം ഉപ്പന്നം, തത്ഥേവ തസ്മിം വൂപസന്തേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും വട്ടതി, കേ പന തേ, ആനന്ദ, അക്കോസന്തീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ദാസകമ്മകരേ ഉപാദായ സബ്ബേ അക്കോസന്തീ’’തി. ‘‘അഹം, ആനന്ദ, സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണഹത്ഥിസദിസോ. സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണഹത്ഥിനോ ഹി ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതേ സരേ സഹിതും ഭാരോ, തഥേവ ബഹൂഹി ദുസ്സീലേഹി കഥിതകഥാനം സഹനം നാമ മയ്ഹം ഭാരോ’’തി വത്വാ അത്താനം ആരബ്ഭ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൨൦. ‘‘അഹം നാഗോവ സങ്ഗാമേ, ചാപതോ പതിതം സരം;

അതിവാക്യം തിതിക്ഖിസ്സം, ദുസ്സീലോ ഹി ബഹുജ്ജനോ.

൩൨൧. ‘‘ദന്തം നയന്തി സമിതിം, ദന്തം രാജാഭിരൂഹതി;

ദന്തോ സേട്ഠോ മനുസ്സേസു, യോതിവാക്യം തിതിക്ഖതി.

൩൨൨. ‘‘വരമസ്സതരാ ദന്താ, ആജാനീയാ ച സിന്ധവാ;

കുഞ്ജരാ ച മഹാനാഗാ, അത്തദന്തോ തതോ വര’’ന്തി.

തത്ഥ നാഗോവാതി ഹത്ഥീ വിയ. ചാപതോ പതിതന്തി ധനുതോ മുത്തം. അതിവാക്യന്തി അട്ഠഅനരിയവോഹാരവസേന പവത്തം വീതിക്കമവചനം. തിതിക്ഖിസ്സന്തി യഥാ സങ്ഗാമാവചരോ സുദന്തോ മഹാനാഗോ ഖമോ സത്തിപഹാരാദീനി ചാപതോ മുച്ചിത്വാ അത്തനി പതിതേ സരേ അവിഹഞ്ഞമാനോ തിതിക്ഖതി, ഏവമേവ ഏവരൂപം അതിവാക്യം തിതിക്ഖിസ്സം, സഹിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ദുസ്സീലോ ഹീതി അയഞ്ഹി ലോകിയമഹാജനോ ബഹുദുസ്സീലോ അത്തനോ അത്തനോ രുചിവസേന വാചം നിച്ഛാരേത്വാ ഘട്ടേന്തോ ചരതി, തത്ഥ അധിവാസനം അജ്ഝുപേക്ഖനമേവ മമ ഭാരോ. സമിതിന്തി ഉയ്യാനകീളമണ്ഡലാദീസു മഹാജനമജ്ഝം ഗച്ഛന്താ ദന്തമേവ ഗോണജാതിം വാ അസ്സജാതിം വാ യാനേ യോജേത്വാ നയന്തി. രാജാതി തഥാരൂപേഹേവ വാഹനേഹി ഗച്ഛന്തോ രാജാപി ദന്തമേവ അഭിരൂഹതി. മനുസ്സേസൂതി മനുസ്സേസുപി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോവ സേട്ഠോ. യോതിവാക്യന്തി യോ ഏവരൂപം അതിക്കമവചനം പുനപ്പുനം വുച്ചമാനമ്പി തിതിക്ഖതി ന പടിപ്ഫരതി ന വിഹഞ്ഞതി, ഏവരൂപോ ദന്തോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ.

അസ്സതരാതി വളവായ ഗദ്രഭേന ജാതാ. ആജാനീയാതി യം അസ്സദമസാരഥി കാരണം കാരേതി, തസ്സ ഖിപ്പം ജാനനസമത്ഥാ. സിന്ധവാതി സിന്ധവരട്ഠേ ജാതാ അസ്സാ. മഹാനാഗാതി കുഞ്ജരസങ്ഖാതാ മഹാഹത്ഥിനോ. അത്തദന്തോതി ഏതേ അസ്സതരാ ച സിന്ധവാ ച കുഞ്ജരാ ച ദന്താവ വരം, ന അദന്താ. യോ പന ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി അത്തനോ ദന്തതായ അത്തദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ, അയം തതോപി വരം, സബ്ബേഹിപി ഏതേഹി ഉത്തരിതരോതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ വീഥിസിങ്ഘാടകാദീസു ഠത്വാ അക്കോസന്തോ പരിഭാസന്തോ സബ്ബോപി സോ മഹാജനോ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണീതി.

അത്തദന്തവത്ഥു പഠമം.

൨. ഹത്ഥാചരിയപുബ്ബകഭിക്ഖുവത്ഥു

ന ഹി ഏതേഹീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഹത്ഥാചരിയപുബ്ബകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകദിവസം അചിരവതീനദീതീരേ ഹത്ഥിദമകം ‘‘ഏകം ഹത്ഥിം ദമേസ്സാമീ’’തി അത്തനാ ഇച്ഛിതം കാരണം സിക്ഖാപേതും അസക്കോന്തം ദിസ്വാ സമീപേ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, സചേ അയം ഹത്ഥാചരിയോ ഇമം ഹത്ഥിം അസുകട്ഠാനേ നാമ വിജ്ഝേയ്യ, ഖിപ്പമേവ ഇമം കാരണം സിക്ഖാപേയ്യാ’’തി. സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ തഥാ കത്വാ തം ഹത്ഥിം സുദന്തം ദമേസി. തേ ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തയാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ വിഗരഹിത്വാ ‘‘കിം തേ, മോഘപുരിസ, ഹത്ഥിയാനേന വാ അഞ്ഞേന വാ ദന്തേന. ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹി അഗതപുബ്ബം ഠാനം ഗന്തും സമത്ഥാ നാമ അത്ഥി, അത്തനാ പന സുദന്തേന സക്കാ അഗതപുബ്ബം ഠാനം ഗന്തും, തസ്മാ അത്താനമേവ ദമേഹി, കിം തേ ഏതേസം ദമനേനാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൨൩. ‘‘ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹി, ഗച്ഛേയ്യ അഗതം ദിസം;

യഥാത്തനാ സുദന്തേന, ദന്തോ ദന്തേന ഗച്ഛതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യാനി താനി ഹത്ഥിയാനാദീനി യാനാനി, ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹി കോചി പുഗ്ഗലോ സുപിനന്തേനപി അഗതപുബ്ബത്താ ‘‘അഗത’’ന്തി സങ്ഖാതം നിബ്ബാനദിസം തഥാ ഗച്ഛേയ്യ, യഥാ പുബ്ബഭാഗേ ഇന്ദ്രിയദമേന അപരഭാഗേ അരിയമഗ്ഗഭാവനായ സുദന്തേന ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ സപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ തം അഗതപുബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതി, ദന്തഭൂമിം പാപുണാതി. തസ്മാ അത്തദമനമേവ തതോ വരന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഹത്ഥാചരിയപുബ്ബകഭിക്ഖുവത്ഥു ദുതിയം.

൩. പരിജിണ്ണബ്രാഹ്മണപുത്തവത്ഥു

ധനപാലോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരസ്സ പരിജിണ്ണബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകോ ബ്രാഹ്മണോ അട്ഠസതസഹസ്സവിഭവോ വയപ്പത്താനം ചതുന്നം പുത്താനം ആവാഹം കത്വാ ചത്താരി സതസഹസ്സാനി അദാസി. അഥസ്സ ബ്രാഹ്മണിയാ കാലകതായ പുത്താ സമ്മന്തയിംസു – ‘‘സചേ അയം അഞ്ഞം ബ്രാഹ്മണിം ആനേസ്സതി, തസ്സാ കുച്ഛിയം നിബ്ബത്താനം വസേന കുലസന്തകം ഭിജ്ജിസ്സതി, ഹന്ദ നം മയം സങ്ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി തേ തം പണീതേഹി ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഉപട്ഠഹന്താ ഹത്ഥപാദസമ്ബാഹനാദീനി കരോന്താ ഉപട്ഠഹിത്വാ ഏകദിവസമസ്സ ദിവാ നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ ഹത്ഥപാദേ സമ്ബാഹന്താ പാടിയേക്കം ഘരാവാസേ ആദീനവം വത്വാ ‘‘മയം തുമ്ഹേ ഇമിനാ നീഹാരേന യാവജീവം ഉപട്ഠഹിസ്സാമ, സേസധനമ്പി നോ ദേഥാ’’തി യാചിംസു. ബ്രാഹ്മണോ പുന ഏകേകസ്സ സതസഹസ്സം ദത്വാ അത്തനോ നിവത്ഥപാരുപനമത്തം ഠപേത്വാ സബ്ബം ഉപഭോഗപരിഭോഗം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കത്വാ നിയ്യാദേസി. തം ജേട്ഠപുത്തോ കതിപാഹം ഉപട്ഠഹി. അഥ നം ഏകദിവസം ന്ഹത്വാ ആഗച്ഛന്തം ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ സുണ്ഹാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം തയാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ സതം വാ സഹസ്സം വാ അതിരേകം ദിന്നം അത്ഥി, നനു സബ്ബേസം ദ്വേ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി ദിന്നാനി, കിം സേസപുത്താനം ഘരസ്സ മഗ്ഗം ന ജാനാസീ’’തി. സോപി ‘‘നസ്സ വസലീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഘരം അഗമാസി. തതോപി കതിപാഹച്ചയേന ഇമിനാവ ഉപായേന പലാപിതോ അഞ്ഞസ്സാതി ഏവം ഏകഘരമ്പി പവേസനം അലഭമാനോ പണ്ഡരങ്ഗപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഭിക്ഖായ ചരന്തോ കാലാനമച്ചയേന ജരാജിണ്ണോ ദുബ്ഭോജനദുക്ഖസേയ്യാഹി മിലാതസരീരോ ഭിക്ഖായ ചരന്തോ ആഗമ്മ പീഠികായ നിപന്നോ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നോ അത്താനം ഓലോകേത്വാ പുത്തേസു അത്തനോ പതിട്ഠം അപസ്സന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ അബ്ഭാകുടികോ ഉത്താനമുഖോ സുഖസമ്ഭാസോ പടിസന്ഥാരകുസലോ, സക്കാ സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പടിസന്ഥാരം ലഭിതു’’ന്തി. സോ നിവാസനപാരുപനം സണ്ഠാപേത്വാ ഭിക്ഖഭാജനം ഗഹേത്വാ ദണ്ഡമാദായ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. വുത്തമ്പി ചേതം (സം. നി. ൧.൨൦൦) –

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ലൂഖോ ലൂഖപാവുരണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ഏകമന്തം നിസിന്നേന തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏതദവോച – ‘‘കിന്നു ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ലൂഖോ ലൂഖപാവുരണോ’’തി. ഇധ മേ, ഭോ ഗോതമ, ചത്താരോ പുത്താ, തേ മം ദാരേഹി സംപുച്ഛ ഘരാ നിക്ഖാമേന്തീതി. തേന ഹി ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമാ ഗാഥായോ പരിയാപുണിത്വാ സഭായം മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേ പുത്തേസു ച സന്നിസിന്നേസു ഭാസസ്സു –

‘‘യേഹി ജാതേഹി നന്ദിസ്സം, യേസഞ്ച ഭവമിച്ഛിസം;

തേ മം ദാരേഹി സംപുച്ഛ, സാവ വാരേന്തി സൂകരം.

‘‘അസന്താ കിര മം ജമ്മാ, താത താതാതി ഭാസരേ;

രക്ഖസാ പുത്തരൂപേന, തേ ജഹന്തി വയോഗതം.

‘‘അസ്സോവ ജിണ്ണോ നിബ്ഭോഗോ, ഖാദനാ അപനീയതി;

ബാലകാനം പിതാ ഥേരോ, പരാഗാരേസു ഭിക്ഖതി.

‘‘ദണ്ഡോവ കിര മേ സേയ്യോ, യഞ്ചേ പുത്താ അനസ്സവാ;

ചണ്ഡമ്പി ഗോണം വാരേതി, അഥോ ചണ്ഡമ്പി കുക്കുരം.

‘‘അന്ധകാരേ പുരേ ഹോതി, ഗമ്ഭീരേ ഗാധമേധതി;

ദണ്ഡസ്സ ആനുഭാവേന, ഖലിത്വാ പതിതിട്ഠതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൦൦);

സോ ഭഗവതോ സന്തികേ താ ഗാഥായോ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തഥാരൂപേ ബ്രാഹ്മണാനം സമാഗമദിവസേ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതേസു പുത്തേസു തം സഭം ഓഗാഹിത്വാ ബ്രാഹ്മണാനം മജ്ഝേ മഹാരഹേസു ആസനേസു നിസിന്നേസു ‘‘അയം മേ കാലോ’’തി സഭായ മജ്ഝേ പവിസിത്വാ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘അഹം, ഭോ, തുമ്ഹാകം ഗാഥായോ ഭാസിതുകാമോ, സുണിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ‘‘ഭാസസ്സു, ബ്രാഹ്മണ, സുണോമാ’’തി വുത്തേ ഠിതകോവ അഭാസി. തേന ച സമയേന മനുസ്സാനം വത്തം ഹോതി ‘‘യോ മാതാപിതൂനം സന്തകം ഖാദന്തോ മാതാപിതരോ ന പോസേതി, സോ മാരേതബ്ബോ’’തി. തസ്മാ തേ ബ്രാഹ്മണപുത്താ പിതു പാദേസു പതിത്വാ ‘‘ജീവിതം നോ, താത, ദേഥാ’’തി യാചിംസു. സോ പിതു ഹദയമുദുതായ ‘‘മാ മേ, ഭോ, പുത്തകേ വിനാസയിത്ഥ, പോസേസ്സന്തി മ’’ന്തി ആഹ. അഥസ്സ പുത്തേ മനുസ്സാ ആഹംസു – ‘‘സചേ, ഭോ, അജ്ജ പട്ഠായ പിതരം ന സമ്മാ പടിജഗ്ഗിസ്സഥ, ഘാതേസ്സാമ വോ’’തി. തേ ഭീതാ പിതരം പീഠേ നിസീദാപേത്വാ സയം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗേഹം നേത്വാ സരീരം തേലേന അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഉബ്ബട്ടേത്വാ ഗന്ധചുണ്ണാദീഹി ന്ഹാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണിയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ അമ്ഹാകം പിതരം സമ്മാ പടിജഗ്ഗഥ, സചേ തുമ്ഹേ പമാദം ആപജ്ജിസ്സഥ, നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമ വോ’’തി വത്വാ പണീതഭോജനം ഭോജേസും.

ബ്രാഹ്മണോ സുഭോജനഞ്ച സുഖസേയ്യഞ്ച ആഗമ്മ കതിപാഹച്ചയേന സഞ്ജാതബലോ പീണിന്ദ്രിയോ അത്തഭാവം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം മേ സമ്പത്തി സമണം ഗോതമം നിസ്സായ ലദ്ധാ’’തി പണ്ണാകാരത്ഥായ ഏകം ദുസ്സയുഗം ആദായ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ഏകമന്തം നിസിന്നോ തം ദുസ്സയുഗം ഭഗവതോ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ‘‘മയം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ ആചരിയസ്സ ആചരിയധനം പരിയേസാമ, പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ഭവം ഗോതമോ ആചരിയോ ആചരിയധന’’ന്തി ആഹ. ഭഗവാ തസ്സ അനുകമ്പായ തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാവസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സരണേസു പതിട്ഠായ ഏവമാഹ – ‘‘ഭോ ഗോതമ, മയ്ഹം പുത്തേഹി ചത്താരി ധുവഭത്താനി ദിന്നാനി, തതോ അഹം ദ്വേ തുമ്ഹാകം ദമ്മീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കല്യാണം, ബ്രാഹ്മണ, മയം പന രുച്ചനട്ഠാനമേവ ഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. ബ്രാഹ്മണോ ഘരം ഗന്ത്വാ പുത്തേ ആഹ – ‘‘താതാ, സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം സഹായോ, തസ്സ മേ ദ്വേ ധുവഭത്താനി ദിന്നാനി, തുമ്ഹേ തസ്മിം സമ്പത്തേ മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു.

സത്ഥാ പുനദിവസേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ജേട്ഠപുത്തസ്സ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. സോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പത്തമാദായ ഘരം പവേസേത്വാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ പണീതഭോജനമദാസി. സത്ഥാ പുനദിവസേ ഇതരസ്സ ഇതരസ്സാതി പടിപാടിയാ സബ്ബേസം ഘരാനി അഗമാസി. സബ്ബേ തേ തഥേവ സക്കാരം അകംസു. ഏകദിവസം ജേട്ഠപുത്തോ മങ്ഗലേ പച്ചുപട്ഠിതേ പിതരം ആഹ – ‘‘താത, കസ്സ മങ്ഗലം ദേമാ’’തി? ‘‘നാഹം അഞ്ഞേ ജാനാമി, സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം സഹായോ’’തി. ‘‘തേന ഹി തം സ്വാതനായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിമന്തേഥാ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ തഥാ അകാസി. സത്ഥാ പുനദിവസേ സപരിവാരോ തസ്സ ഗേഹം അഗമാസി. സോ ഹരിതുപലിത്തേ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതേ ഗേഹേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ അപ്പോദകമധുപായസേന ചേവ പണീതേന ഖാദനീയേന ച പരിവിസി. അന്തരാഭത്തസ്മിംയേവ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചത്താരോ പുത്താ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിത്വാ ആഹംസു – ‘‘ഭോ ഗോതമ, മയം അമ്ഹാകം പിതരം പടിജഗ്ഗാമ ന പമജ്ജാമ, പസ്സഥിമസ്സ അത്തഭാവ’’ന്തി.

സത്ഥാ ‘‘കല്യാണം വോ കതം, മാതാപിതുപോസനം നാമ പോരാണകപണ്ഡിതാനം ആചിണ്ണമേവാ’’തി വത്വാ ‘‘തസ്സ നാഗസ്സ വിപ്പവാസേന, വിരൂള്ഹാ സല്ലകീ ച കുടജാ ചാ’’തി ഇമം ഏകാദസനിപാതേ മാതുപോസകനാഗരാജജാതകം (ചരിയാ. ൨.൧ ആദയോ; ജാ. ൧.൧൧.൧ ആദയോ) വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

൩൨൪. ‘‘ധനപാലോ നാമ കുഞ്ജരോ,

കടുകഭേദനോ ദുന്നിവാരയോ;

ബദ്ധോ കബളം ന ഭുഞ്ജതി,

സുമരതി നാഗവനസ്സ കുഞ്ജരോ’’തി.

തത്ഥ ധനപാലോ നാമാതി തദാ കാസികരഞ്ഞാ ഹത്ഥാചരിയം പേസേത്വാ രമണീയേ നാഗവനേ ഗാഹാപിതസ്സ ഹത്ഥിനോ ഏതം നാമം. കടുകഭേദനോതി തിഖിണമദോ. ഹത്ഥീനഞ്ഹി മദകാലേ കണ്ണചൂളികാ പഭിജ്ജന്തി, പകതിയാപി ഹത്ഥിനോ തസ്മിം കാലേ അങ്കുസേ വാ കുന്തതോമരേ വാ ന ഗണേന്തി, ചണ്ഡാ ഭവന്തി. സോ പന അതിചണ്ഡോയേവ. തേന വുത്തം – കടുകഭേദനോ ദുന്നിവാരയോതി. ബദ്ധോ കബളം ന ഭുഞ്ജതീതി സോ ബദ്ധോ ഹത്ഥിസാലം പന നേത്വാ വിചിത്രസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ കതഗന്ധപരിഭണ്ഡായ ഉപരി ബദ്ധവിചിത്രവിതാനായ ഭൂമിയാ ഠപിതോ രഞ്ഞാ രാജാരഹേന നാനഗ്ഗരസേന ഭോജനേന ഉപട്ഠാപിതോപി കിഞ്ചി ഭുഞ്ജിതും ന ഇച്ഛി, തമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ബദ്ധോ കബളം ന ഭുഞ്ജതീ’’തി വുത്തം. സുമരതി നാഗവനസ്സാതി സോ രമണീയം മേ വസനട്ഠാനന്തി നാഗവനം സരതി. ‘‘മാതാ പന മേ അരഞ്ഞേ പുത്തവിയോഗേന ദുക്ഖപ്പത്താ അഹോസി, മാതാപിതുഉപട്ഠാനധമ്മോ ന മേ പൂരതി, കിം മേ ഇമിനാ ഭോജനേനാ’’തി ധമ്മികം മാതാപിതുഉപട്ഠാനധമ്മമേവ സരി. തം പന യസ്മാ തസ്മിം നാഗവനേയേവ ഠിതോ സക്കാ പൂരേതും, തേന വുത്തം – സുമരതി നാഗവനസ്സ കുഞ്ജരോതി. സത്ഥരി ഇമം അത്തനോ പുബ്ബചരിയം ആനേത്വാ കഥേന്തേ കഥേന്തേയേവ സബ്ബേപി തേ അസ്സുധാരാ പവത്തേത്വാ മുദുഹദയാ ഓഹിതസോതാ ഭവിംസു. അഥ നേസം ഭഗവാ സപ്പായം വിദിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി.

ദേസനാവസാനേ സദ്ധിം പുത്തേഹി ചേവ സുണിസാഹി ച ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

പരിജിണ്ണബ്രാഹ്മണപുത്തവത്ഥു തതിയം.

൪. പസേനദികോസലവത്ഥു

മിദ്ധീ യദാ ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രാജാനം പസേനദികോസലം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ രാജാ തണ്ഡുലദോണസ്സ ഓദനം തദുപിയേന സൂപബ്യഞ്ജനേന ഭുഞ്ജതി. സോ ഏകദിവസം ഭുത്തപാതരാസോ ഭത്തസമ്മദം അവിനോദേത്വാവ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കിലന്തരൂപോ ഇതോ ചിതോ ച സമ്പരിവത്തതി, നിദ്ദായ അഭിഭുയ്യമാനോപി ഉജുകം നിപജ്ജിതും അസക്കോന്തോ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം, മഹാരാജ, അവിസ്സമിത്വാവ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഭുത്തകാലതോ പട്ഠായ മേ മഹാദുക്ഖം ഹോതീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘മഹാരാജ, അതിബഹുഭോജനം ഏവം ദുക്ഖം ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൨൫. ‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച,

നിദ്ദായിതാ സമ്പരിവത്തസായീ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ,

പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി.

തത്ഥ മിദ്ധീതി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ. മഹഗ്ഘസോ ചാതി മഹാഭോജനോ ആഹരഹത്ഥകഅലംസാടകതത്രവട്ടകകാകമാസകഭുത്തവമിതകാനം അഞ്ഞതരോ വിയ. നിവാപപുട്ഠോതി കുണ്ഡകാദിനാ സൂകരഭത്തേന പുട്ഠോ. ഘരസൂകരോ ഹി ദഹരകാലതോ പട്ഠായ പോസിയമാനോ ഥൂലസരീരകാലേ ഗേഹാ ബഹി നിക്ഖമിതും അലഭന്തോ ഹേട്ഠാമഞ്ചാദീസു സമ്പരിവത്തിത്വാ അസ്സസന്തോ പസ്സസന്തോ സയതേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദാ പുരിസോ മിദ്ധീ ച ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച, നിവാപപുട്ഠോ മഹാവരാഹോ വിയ ച അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന യാപേതും അസക്കോന്തോ നിദ്ദായനസീലോ സമ്പരിവത്തസായീ, തദാ സോ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി തീണി ലക്ഖണാനി മനസികാതും ന സക്കോതി. തേസം അമനസികാരാ മന്ദപഞ്ഞോ പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി, ഗബ്ഭവാസതോ ന പരിമുച്ചതീതി. ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ രഞ്ഞോ ഉപകാരവസേന –

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ, മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;

തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ, സണികം ജീരതി ആയു പാലയ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൨൪);

ഇമം ഗാഥം വത്വാ ഉത്തരമാണവം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘‘ഇമം ഗാഥം രഞ്ഞോ ഭോജനവേലായ പവേദേയ്യാസി, ഇമിനാ ഉപായേന ഭോജനം പരിഹാപേയ്യാസീ’’തി ഉപായം ആചിക്ഖി, സോ തഥാ അകാസി. രാജാ അപരേന സമയേന നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠിതോ സുസല്ലഹുകസരീരോ സുഖപ്പത്തോ സത്ഥരി ഉപ്പന്നവിസ്സാസോ സത്താഹം അസദിസദാനം പവത്തേസി. ദാനാനുമോദനായ മഹാജനോ മഹന്തം വിസേസം പാപുണീതി.

പസേനദികോസലവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. സാനുസാമണേരവത്ഥു

ഇദം പുരേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാനും നാമ സാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകിസ്സാ ഉപാസികായ ഏകപുത്തകോ അഹോസി. അഥ നം സാ ദഹരകാലേയേവ പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സീലവാ അഹോസി വത്തസമ്പന്നോ, ആചരിയുപജ്ഝായആഗന്തുകാനം വത്തം കതമേവ ഹോതി. മാസസ്സ അട്ഠമേ ദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഉദകമാളകേ ഉദകം ഉപട്ഠാപേത്വാ ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം സമ്മജ്ജിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ദീപം ജാലേത്വാ മധുരസ്സരേന ധമ്മസ്സവനം ഘോസേതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഥാമം ഞത്വാ ‘‘സരഭഞ്ഞം ഭണ സാമണേരാ’’തി അജ്ഝേസന്തി. സോ ‘‘മയ്ഹം ഹദയവാതോ രുജതി, കായോ വാ ബാധതീ’’തി കിഞ്ചി പച്ചാഹാരം അകത്വാ ധമ്മാസനം അഭിരൂഹിത്വാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ സരഭഞ്ഞം വത്വാ ഓതരന്തോ ‘‘മയ്ഹം മാതാപിതൂനം ഇമസ്മിം സരഭഞ്ഞേ പത്തിം ദമ്മീ’’തി വദതി. തസ്സ മനുസ്സാ മാതാപിതരോ പത്തിയാ ദിന്നഭാവം ന ജാനന്തി. അനന്തരത്തഭാവേ പനസ്സ മാതാ യക്ഖിനീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ, സാ ദേവതാഹി സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ‘‘സാമണേരേന ദിന്നപത്തിം അനുമോദാമി, താതാ’’തി വദതി. ‘‘സീലസമ്പന്നോ ച നാമ ഭിക്ഖു സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പിയോ ഹോതീ’’തി തസ്മിം സാമണേരേ ദേവതാ സലജ്ജാ സഗാരവാ മഹാബ്രഹ്മാനം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ച നം മഞ്ഞന്തി. സാമണേരേ ഗാരവേന തഞ്ച യക്ഖിനിം ഗരുകം കത്വാ പസ്സന്തി. താ ധമ്മസ്സവനയക്ഖസമാഗമാദീസു ‘‘സാനുമാതാ സാനുമാതാ’’തി യക്ഖിനിയാ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം ദേന്തി. മഹേസക്ഖാപി യക്ഖാ തം ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമന്തി, ആസനാ വുട്ഠഹന്തി.

അഥ ഖോ സാമണേരോ വുഡ്ഢിമന്വായ പരിപക്കിന്ദ്രിയോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അനഭിരതിം വിനോദേതും അസക്കോന്തോ പരുള്ഹകേസനഖോ കിലിട്ഠനിവാസനപാരുപനോ കസ്സചി അനാരോചേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഏകകോവ മാതുഘരം അഗമാസി. ഉപാസികാ പുത്തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘കിം, താത, ത്വം പുബ്ബേ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വാ ദഹരസാമണേരേഹി വാ സദ്ധിം ഇധാഗച്ഛസി, കസ്മാ ഏകകോവ അജ്ജ ആഗതോസീ’’തി? സോ ഉക്കണ്ഠിതഭാവം ആരോചേസി. സാ ഉപാസികാ നാനപ്പകാരേന ഘരാവാസേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പുത്തം ഓവദമാനാപി സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തീ ‘‘അപ്പേവ നാമ അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേയ്യാ’’തി അനുയ്യോജേത്വാ ‘‘തിട്ഠ, താത, യാവ തേ യാഗുഭത്തം സമ്പാദേമി, യാഗും പിവിത്വാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ തേ മനാപാനി വത്ഥാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി സാമണേരോ. ഉപാസികാ മുഹുത്തേനേവ യാഗുഖജ്ജകം സമ്പാദേത്വാ അദാസി. അഥ ‘‘ഭത്തം സമ്പാദേസ്സാമീ’’തി അവിദൂരേ നിസിന്നാ തണ്ഡുലേ ധോവതി. തസ്മിം സമയേ സാ യക്ഖിനീ ‘‘കഹം നു ഖോ സാമണേരോ, കച്ചി ഭിക്ഖാഹാരം ലഭതി, നോ’’തി ആവജ്ജമാനാ തസ്സ വിബ്ഭമിതുകാമതായ നിസിന്നഭാവം ഞത്വാ ‘‘സാമണേരോ മേ മഹേസക്ഖാനം ദേവതാനം അന്തരേ ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യ, ഗച്ഛാമിസ്സ വിബ്ഭമനേ അന്തരായം കരിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ തസ്സ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ഗീവം പരിവത്തേത്വാ ഖേളേന പഗ്ഘരന്തേന ഭൂമിയം നിപതി. ഉപാസികാ പുത്തസ്സ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പുത്തം ആലിങ്ഗേത്വാ ഊരൂസു നിപജ്ജാപേസി. സകലഗാമവാസിനോ ആഗന്ത്വാ ബലികമ്മാദീനി കരിംസു. ഉപാസികാ പന പരിദേവമാനാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

‘‘ഉപോസഥം ഉപവസന്തി, ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി യേ;

ന തേഹി യക്ഖാ കീളന്തി, ഇതി മേ അരഹതം സുതം;

സാ ദാനി അജ്ജ പസ്സാമി, യക്ഖാ കീളന്തി സാനുനാ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

ഉപാസികായ വചനം സുത്വാ –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

‘‘ഉപോസഥം ഉപവസന്തി, ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി യേ;

ന തേഹി യക്ഖാ കീളന്തി, സാഹു തേ അരഹതം സുത’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯) –

വത്വാ ആഹ –

‘‘സാനും പബുദ്ധം വജ്ജാസി, യക്ഖാനം വചനം ഇദം;

മാകാസി പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

‘‘സചേ ച പാപകം കമ്മം, കരിസ്സസി കരോസി വാ;

ന തേ ദുക്ഖാ പമുത്യത്ഥി, ഉപ്പച്ചാപി പലായതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

ഏവം പാപകം കമ്മം കത്വാ സകുണസ്സ വിയ ഉപ്പതിത്വാ പലായതോപി തേ മോക്ഖോ നത്ഥീതി വത്വാ സാ യക്ഖിനീ സാമണേരം മുഞ്ചി. സോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മാതരം കേസേ വികിരിയ അസ്സസന്തിം പസ്സസന്തിം രോദമാനം സകലഗാമവാസിനോ ച സന്നിപതിതേ ദിസ്വാ അത്തനോ യക്ഖേന ഗഹിതഭാവം അജാനന്തോ ‘‘അഹം പുബ്ബേ പീഠേ നിസിന്നോ, മാതാ മേ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ തണ്ഡുലേ ധോവി, ഇദാനി പനമ്ഹി ഭൂമിയം നിപന്നോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി നിപന്നകോവ മാതരം ആഹ –

‘‘മതം വാ അമ്മ രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

ജീവന്തം അമ്മ പസ്സന്തീ, കസ്മാ മം അമ്മ രോദസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൪൪; സം. നി. ൧.൨൩൯);

അഥസ്സ മാതാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ പഹായ പബ്ബജിതസ്സ പുന വിബ്ഭമനത്ഥം ആഗമനേ ആദീനവം ദസ്സേന്തീ ആഹ –

‘‘മതം വാ പുത്ത രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

യോ ച കാമേ ചജിത്വാന, പുനരാഗച്ഛതേ ഇധ;

തം വാപി പുത്ത രോദന്തി, പുന ജീവം മതോ ഹി സോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഘരാവാസം കുക്കുളസദിസഞ്ചേവ നരകസദിസഞ്ച കത്വാ ഘരാവാസേ ആദീനവം ദസ്സേന്തീ പുന ആഹ –

‘‘കുക്കുളാ ഉബ്ഭതോ താത, കുക്കുളം പതിതുമിച്ഛസി;

നരകാ ഉബ്ഭതോ താത, നരകം പതിതുമിച്ഛസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

അഥ നം, ‘‘പുത്ത, ഭദ്ദം തവ ഹോതു, മയാ പന ‘അയം നോ പുത്തകോ ഡയ്ഹമാനോ’തി ഗേഹാ ഭണ്ഡം വിയ നീഹരിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബാജിതോ, ഘരാവാസേ പുന ഡയ്ഹിതും ഇച്ഛസി. അഭിധാവഥ പരിത്തായഥ നോതി ഇമമത്ഥം കസ്സ ഉജ്ഝാപയാമ കം നിജ്ഝാപയാമാ’’തി ദീപേതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അഭിധാവഥ ഭദ്ദന്തേ, കസ്സ ഉജ്ഝാപയാമസേ;

ആദിത്താ നീഹതം ഭണ്ഡം, പുന ഡയ്ഹിതുമിച്ഛസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯);

സോ മാതരി കഥേന്തിയാ കഥേന്തിയാ സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം ഗിഹിഭാവേന അത്ഥോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ മാതാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തുട്ഠാ പണീതഭോജനം ഭോജേത്വാ ‘‘കതിവസ്സോസി, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സഭാവം ഞത്വാ തിചീവരം പടിയാദേസി. സോ പരിപുണ്ണപത്തചീവരോ ഉപസമ്പദം ലഭി. അഥസ്സ അചിരൂപസമ്പന്നസ്സ സത്ഥാ ചിത്തനിഗ്ഗഹേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ‘‘ചിത്തം നാമേതം നാനാരമ്മണേസു ദീഘരത്തം ചാരികം ചരന്തം അനിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സോത്ഥിഭാവോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അങ്കുസേന മത്തഹത്ഥിനോ വിയ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനേ യോഗോ കരണീയോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൨൬. ‘‘ഇദം പുരേ ചിത്തമചാരി ചാരികം,

യേനിച്ഛകം യത്ഥകാമം യഥാസുഖം;

തദജ്ജഹം നിഗ്ഗഹേസ്സാമി യോനിസോ,

ഹത്ഥിപ്പഭിന്നം വിയ അങ്കുസഗ്ഗഹോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഇദം ചിത്തം നാമ ഇതോ പുബ്ബേ രൂപാദീസു ച ആരമ്മണേസു രാഗാദീനം യേന കാരണേന ഇച്ഛതി, യത്ഥേവസ്സ കാമോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വസേന യത്ഥ കാമം യഥാരുചി ചരന്തസ്സ സുഖം ഹോതി, തഥേവ വിചരണതോ യഥാസുഖം ദീഘരത്തം ചാരികം ചരി, തം അജ്ജ അഹം പഭിന്നം മത്തഹത്ഥിം ഹത്ഥാചരിയസങ്ഖാതോ ഛേകോ അങ്കുസഗ്ഗഹോ അങ്കുസേന വിയ യോനിസോമനസികാരേന നിഗ്ഗഹേസ്സാമി, നാസ്സ വീതിക്കമിതും ദസ്സാമീതി.

ദേസനാവസാനേ സാനുനാ സദ്ധിം ധമ്മസ്സവനായ ഉപസങ്കമന്താനം ബഹൂനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സോപായസ്മാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹാധമ്മകഥികോ ഹുത്വാ വീസവസ്സസതം ഠത്വാ സകലജമ്ബുദീപം സങ്ഖോഭേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി.

സാനുസാമണേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. പാവേയ്യകഹത്ഥിവത്ഥു

അപ്പമാദരതാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ പാവേയ്യകം നാമ ഹത്ഥിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഹത്ഥീ തരുണകാലേ മഹാബലോ ഹുത്വാ അപരേന സമയേന ജരാവാതവേഗബ്ഭാഹതോ ഹുത്വാ ഏകം മഹന്തം സരം ഓരുയ്ഹ കലലേ ലഗ്ഗിത്വാ ഉത്തരിതും നാസക്ഖി. മഹാജനോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപോപി നാമ ഹത്ഥീ ഇമം ദുബ്ബലഭാവം പത്തോ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസി. രാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ ഹത്ഥാചരിയം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ആചരിയ, തം ഹത്ഥിം കലലതോ ഉദ്ധരാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്മിം ഠാനേ സങ്ഗാമസീസം ദസ്സേത്വാ സങ്ഗാമഭേരിം ആകോടാപേസി. മാനജാതികോ ഹത്ഥീ വേഗേനുട്ഠായ ഥലേ പതിട്ഠഹി. ഭിക്ഖൂ തം കാരണം ദിസ്വാ സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘തേന, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥിനാ പകതിപങ്കദുഗ്ഗതോ അത്താ ഉദ്ധടോ, തുമ്ഹേ പന കിലേസദുഗ്ഗേ പക്ഖന്ദാ. തസ്മാ യോനിസോ പദഹിത്വാ തുമ്ഹേപി തതോ അത്താനം ഉദ്ധരഥാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൨൭. ‘‘അപ്പമാദരതാ ഹോഥ, സചിത്തമനുരക്ഖഥ;

ദുഗ്ഗാ ഉദ്ധരഥത്താനം, പങ്കേ സന്നോവ കുഞ്ജരോ’’തി.

തത്ഥ അപ്പമാദരതാതി സതിയാ അവിപ്പവാസേ അഭിരതാ ഹോഥ. സചിത്തന്തി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു അത്തനോ ചിത്തം യഥാ വീതിക്കമം ന കരോതി, ഏവം രക്ഖഥ. ദുഗ്ഗാതി യഥാ സോ പങ്കേ സന്നോ കുഞ്ജരോ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായാമം കത്വാ പങ്കദുഗ്ഗതോ അത്താനം ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠിതോ, ഏവം തുമ്ഹേപി കിലേസദുഗ്ഗതോ അത്താനം ഉദ്ധരഥ, നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠാപേഥാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

പാവേയ്യകഹത്ഥിവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു

സചേ ലഭേഥാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ പാലിലേയ്യകം നിസ്സായ രക്ഖിതവനസണ്ഡേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു യമകവഗ്ഗേ ‘‘പരേ ച ന വിജാനന്തീ’’തി ഗാഥാവണ്ണനായ ആഗതമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൫ കോസമ്ബകവത്ഥു) –

തഥാഗതസ്സ തത്ഥ ഹത്ഥിനാഗേന ഉപട്ഠിയമാനസ്സ വസനഭാവോ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ അഹോസി. സാവത്ഥിനഗരതോ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ വിസാഖാ മഹാഉപാസികാ’’തി ഏവമാദീനി മഹാകുലാനി ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സാസനം പഹിണിംസു ‘‘സത്ഥാരം നോ, ഭന്തേ, ദസ്സേഥാ’’തി. ദിസാവാസിനോപി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ വുട്ഠവസ്സാ ആനന്ദത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ചിരസ്സുതാ നോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മീ കഥാ, സാധു മയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ലഭേയ്യാമ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം സവനായാ’’തി യാചിംസു. ഥേരോ തേ ഭിക്ഖൂ ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘തേമാസം ഏകവിഹാരിനോ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഏത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപസങ്കമനം അയുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹി ഠപേത്വാ ഏകകോവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമി. പാലിലേയ്യകോ തം ദിസ്വാ ദണ്ഡമാദായ പക്ഖന്ദി. തം സത്ഥാ ഓലോകേത്വാ ‘‘അപേഹി, അപേഹി, പാലിലേയ്യക, മാ വാരയി, ബുദ്ധുപട്ഠാകോ ഏസോ’’തി ആഹ. സോ തത്ഥേവ ദണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണം ആപുച്ഛി. ഥേരോ നാദാസി. നാഗോ ‘‘സചേ ഉഗ്ഗഹിതവത്തോ ഭവിസ്സതി, സത്ഥു നിസീദനപാസാണഫലകേ അത്തനോ പരിക്ഖാരം ന ഠപേസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരോ പത്തചീവരം ഭൂമിയം ഠപേസി. വത്തസമ്പന്നാ ഹി ഗരൂനം ആസനേ വാ സയനേ വാ അത്തനോ പരിക്ഖാരം ന ഠപേന്തി.

ഥേരോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ഏകകോവ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി ആഗതഭാവം സുത്വാ ‘‘കഹം പന തേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ചിത്തം അജാനന്തോ ബഹി ഠപേത്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘പക്കോസാഹി നേ’’തി ആഹ. ഥേരോ തഥാ അകാസി. സത്ഥാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി, ‘‘ഭന്തേ, ഭഗവാ ബുദ്ധസുഖുമാലോ ചേവ ഖത്തിയസുഖുമാലോ ച, തുമ്ഹേഹി തേമാസം ഏകകേഹി തിട്ഠന്തേഹി നിസീദന്തേഹി ച ദുക്കരം കതം, വത്തപടിവത്തകാരകോപി മുഖോദകാദിദായകോപി നാഹോസി മഞ്ഞേ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, പാലിലേയ്യകഹത്ഥിനാ മമ സബ്ബകിച്ചാനി കതാനി. ഏവരൂപഞ്ഹി സഹായം ലഭന്തേന ഏകകോവ വസിതും യുത്തം, അലഭന്തസ്സ ഏകചാരികഭാവോവ സേയ്യോ’’തി വത്വാ നാഗവഗ്ഗേ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൨൮. ‘‘സചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം,

സദ്ധിംചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

അഭിഭുയ്യ സബ്ബാനി പരിസ്സയാനി,

ചരേയ്യ തേനത്തമനോ സതീമാ.

൩൨൯. ‘‘നോ ചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം,

സദ്ധിംചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായ,

ഏകോ ചരേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ.

൩൩൦. ‘‘ഏകസ്സ ചരിതം സേയ്യോ,

നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ;

ഏകോ ചരേ ന ച പാപാനി കയിരാ,

അപ്പോസ്സുക്കോ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ’’തി.

തത്ഥ നിപകന്തി നേപക്കപഞ്ഞായ സമന്നാഗതം. സാധുവിഹാരി ധീരന്തി ഭദ്ദകവിഹാരിം പണ്ഡിതം. പരിസ്സയാനീതി താദിസം മേത്താവിഹാരിം സഹായം ലഭന്തോ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ പാകടപരിസ്സയേ ച രാഗഭയദോസഭയമോഹഭയാദയോ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ചാതി സബ്ബേവ പരിസ്സയേ അഭിഭവിത്വാ തേന സദ്ധിം അത്തമനോ ഉപട്ഠിതസതീ ഹുത്വാ ചരേയ്യ, വിഹരേയ്യാതി അത്ഥോ.

രാജാവ രട്ഠന്തി രട്ഠം ഹിത്വാ ഗതോ മഹാജനകരാജാ വിയ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വിജിതഭൂമിപദേസോ രാജാ ‘‘ഇദം രജ്ജം നാമ മഹന്തം പമാദട്ഠാനം, കിം മേ രജ്ജേന കാരിതേനാ’’തി വിജിതം രട്ഠം പഹായ ഏകകോവ മഹാരഞ്ഞം പവിസിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകോവ ചരതി, ഏവം ഏകകോവ ചരേയ്യാതി. മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോതി യഥാ ച ‘‘അഹം ഖോ ആകിണ്ണോ വിഹരാമി ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികളഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദാമി, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ച മേ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദന്തി, ആവിലാനി ച പാനീയാനി പിവാമി, ഓഗാഹാ ച മേ ഉത്തിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി, യംനൂനാഹം ഏകകോവ ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൪൬൭; ഉദാ. ൩൫) ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖിത്വാ ഗമനതോ മാതങ്ഗോതി ലദ്ധനാമോ ഇമസ്മിം അരഞ്ഞേ അയം ഹത്ഥിനാഗോ യൂഥം പഹായ സബ്ബിരിയാപഥേസു ഏകകോവ സുഖം ചരതി, ഏവമ്പി ഏകോവ ചരേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഏകസ്സാതി പബ്ബജിതസ്സ ഹി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഏകീഭാവാഭിരതസ്സ ഏകകസ്സേവ ചരിതം സേയ്യോ. നത്ഥി ബാലേ സഹായതാതി ചൂളസീലം മജ്ഝിമസീലം മഹാസീലം ദസ കഥാവത്ഥൂനി തേരസ ധുതങ്ഗഗുണാനി വിപസ്സനാഞാണം ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ അമതമഹാനിബ്ബാനന്തി അയഞ്ഹി സഹായതാ നാമ. സാ ബാലേ നിസ്സായ അധിഗന്തും ന സക്കാതി നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ. ഏകോതി ഇമിനാ കാരണേന സബ്ബിരിയാപഥേസു ഏകകോവ ചരേയ്യ, അപ്പമത്തകാനിപി ന ച പാപാനി കയിരാ. യഥാ സോ അപ്പോസ്സുക്കോ നിരാലയോ ഇമസ്മിം അരഞ്ഞേ മാതങ്ഗനാഗോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനേ സുഖം ചരതി, ഏവം ഏകകോവ ഹുത്വാ ചരേയ്യ, അപ്പമത്തകാനിപി ന ച പാപാനി കരേയ്യാതി അത്ഥോ. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി പതിരൂപം സഹായം അലഭന്തേഹി ഏകചാരീഹേവ ഭവിതബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഇമം ധമ്മദേസനം ദേസേസി.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു സത്തമം.

൮. മാരവത്ഥു

അത്ഥമ്ഹീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഹിമവന്തപദേസേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരന്തോ മാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്മിം കിര കാലേ രാജാനോ മനുസ്സേ പീളേത്വാ രജ്ജം കാരേന്തി. അഥ ഭഗവാ അധമ്മികരാജൂനം രജ്ജേ ദണ്ഡകരണപീളിതേ മനുസ്സേ ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞേന ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘സക്കാ നു ഖോ രജ്ജം കാരേതും അഹനം അഘാതയം, അജിനം അജാപയം, അസോചം അസോചാപയം ധമ്മേനാ’’തി, മാരോ പാപിമാ തം ഭഗവതോ പരിവിതക്കം ഞത്വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ ‘സക്കാ നു ഖോ രജ്ജം കാരേതു’ന്തി ചിന്തേസി, ഇദാനി രജ്ജം കാരേതുകാമോ ഭവിസ്സതി, രജ്ജഞ്ച നാമേതം പമാദട്ഠാനം, തം കാരേന്തേ സക്കാ ഓകാസം ലഭിതും, ഗച്ഛാമി ഉസ്സാഹമസ്സ ജനേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘കാരേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ രജ്ജം, കാരേതു സുഗതോ രജ്ജം അഹനം അഘാതയം, അജിനം അജാപയം, അസോചം അസോചാപയം ധമ്മേനാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം പന മേ ത്വം, പാപിമ, പസ്സസി, യം മം ത്വം ഏവം വദേസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭഗവതാ ഖോ, ഭന്തേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ സുഭാവിതാ. ആകങ്ഖമാനോ ഹി ഭഗവാ ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം ‘സുവണ്ണ’ന്തി അധിമുച്ചേയ്യ, തഞ്ച സുവണ്ണമേവ അസ്സ, അഹമ്പി ഖോ ധനേന ധനകരണീയം കരിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസ്സഥാ’’തി തേന വുത്തേ –

‘‘പബ്ബതസ്സ സുവണ്ണസ്സ, ജാതരൂപസ്സ കേവലോ;

ദ്വിത്താവ നാലമേകസ്സ, ഇതി വിദ്വാ സമഞ്ചരേ.

‘‘യോ ദുക്ഖമദക്ഖി യതോനിദാനം,

കാമേസു സോ ജന്തു കഥം നമേയ്യ;

ഉപധിം വിദിത്വാ സങ്ഗോതി ലോകേ,

തസ്സേവ ജന്തു വിനയായ സിക്ഖേ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൬) –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി സംവേജേത്വാ ‘‘അഞ്ഞോ ഏവ ഖോ, പാപിമ, തവ ഓവാദോ, അഞ്ഞോ മമ, തയാ സദ്ധിം ധമ്മസംസന്ദനാ നാമ നത്ഥി, അഹഞ്ഹി ഏവം ഓവദാമീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൩൧. ‘‘അത്ഥമ്ഹി ജാതമ്ഹി സുഖാ സഹായാ,

തുട്ഠീ സുഖാ യാ ഇതരീതരേന;

പുഞ്ഞം സുഖം ജീവിതസങ്ഖയമ്ഹി,

സബ്ബസ്സ ദുക്ഖസ്സ സുഖം പഹാനം.

൩൩൨. ‘‘സുഖാ മത്തേയ്യതാ ലോകേ,

അഥോ പേത്തേയ്യതാ സുഖാ;

സുഖാ സാമഞ്ഞതാ ലോകേ,

അഥോ ബ്രഹ്മഞ്ഞതാ സുഖാ.

൩൩൩. ‘‘സുഖം യാവ ജരാസീലം, സുഖാ സദ്ധാ പതിട്ഠിതാ;

സുഖോ പഞ്ഞായ പടിലാഭോ, പാപാനം അകരണം സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ അത്ഥമ്ഹീതി പബ്ബജിതസ്സാപി ഹി ചീവരകരണാദികേ വാ അധികരണവൂപസമാദികേ വാ ഗിഹിനോപി കസികമ്മാദികേ വാ ബലവപക്ഖസന്നിസ്സിതേഹി അഭിഭവനാദികേ വാ കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ യേ തം കിച്ചം നിപ്ഫാദേതും വാ വൂപസമേതും വാ സക്കോന്തി, ഏവരൂപാ സുഖാ സഹായാതി അത്ഥോ. തുട്ഠീ സുഖാതി യസ്മാ പന ഗിഹിനോപി സകേന അസന്തുട്ഠാ സന്ധിച്ഛേദാദീനി ആരഭന്തി, പബ്ബജിതാപി നാനപ്പകാരം അനേസനം. ഇതി തേ സുഖം ന വിന്ദന്തിയേവ. തസ്മാ യാ ഇതരീതരേന പരിത്തേന വാ വിപുലേന വാ അത്തനോ സന്തകേന സന്തുട്ഠി, അയമേവ സുഖാതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞന്തി മരണകാലേ പന യഥാജ്ഝാസയേന പത്ഥരിത്വാ കതപുഞ്ഞകമ്മമേവ സുഖം. സബ്ബസ്സാതി സകലസ്സപി പന വട്ടദുക്ഖസ്സ പഹാനസങ്ഖാതം അരഹത്തമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സുഖം നാമ.

മത്തേയ്യതാതി മാതരി സമ്മാ പടിപത്തി. പേത്തേയ്യതാതി പിതരി സമ്മാ പടിപത്തി. ഉഭയേനപി മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാനമേവ കഥിതം. മാതാപിതരോ ഹി പുത്താനം അനുപട്ഠഹനഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ സന്തകം ഭൂമിയം വാ നിദഹന്തി, പരേസം വാ വിസ്സജ്ജേന്തി, ‘‘മാതാപിതരോ ന ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി നേസം നിന്ദാപി വഡ്ഢതി, കായസ്സ ഭേദാ ഗൂഥനിരയേപി നിബ്ബത്തന്തി. യേ പന മാതാപിതരോ സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി, തേ തേസം സന്തകം ധനമ്പി പാപുണന്തി, പസംസമ്പി ലഭന്തി, കായസ്സ ഭേദാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം സുഖന്തി വുത്തം. സാമഞ്ഞതാതി പബ്ബജിതേസു സമ്മാ പടിപത്തി. ബ്രഹ്മഞ്ഞതാതി ബാഹിതപാപേസു ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേസു സമ്മാ പടിപത്തിയേവ. ഉഭയേനപി തേസം ചതൂഹി പച്ചയേഹി പടിജഗ്ഗനഭാവോ കഥിതോ, ഇദമ്പി ലോകേ സുഖം നാമ കഥികം.