൧. അത്തദന്തവത്ഥു

അഹം നാഗോ വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തോ അത്താനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു അപ്പമാദവഗ്ഗസ്സ ആദിഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരിതമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം തത്ഥ (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സാമാവതിവത്ഥു) –

മാഗണ്ഡിയാ താസം കിഞ്ചി കാതും അസക്കുണിത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സേവ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി നാഗരാനം ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘സമണം ഗോതമം അന്തോനഗരം പവിസിത്വാ ചരന്തം ദാസകമ്മകരപോരിസേഹി സദ്ധിം അക്കോസേത്വാ പരിഭാസേത്വാ പലാപേഥാ’’തി ആണാപേസി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ തീസു രതനേസു അപ്പസന്നാ അന്തോനഗരം പവിട്ഠം സത്ഥാരം അനുബന്ധിത്വാ ‘‘ചോരോസി ബാലോസി മൂള്ഹോസി ഥേനോസി ഓട്ഠോസി ഗോണോസി ഗദ്രഭോസി നേരയികോസി തിരച്ഛാനഗതോസി, നത്ഥി തുയ്ഹം സുഗതി, ദുഗ്ഗതിയേവ തുയ്ഹം പാടികങ്ഖാ’’തി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി. തം സുത്വാ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ നാഗരാ അമ്ഹേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, ഇതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘കുഹിം, ആനന്ദാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥ മനുസ്സേസു അക്കോസന്തേസു പരിഭാസന്തേസു പുന കത്ഥ ഗമിസ്സാമാനന്ദാ’’തി. ‘‘തതോപി അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥ മനുസ്സേസു അക്കോസന്തേസു പരിഭാസന്തേസു കുഹിം ഗമിസ്സാമാനന്ദാ’’തി. ‘‘തതോപി അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, ന ഏവം കാതും വട്ടതി, യത്ഥ അധികരണം ഉപ്പന്നം, തത്ഥേവ തസ്മിം വൂപസന്തേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും വട്ടതി, കേ പന തേ, ആനന്ദ, അക്കോസന്തീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ദാസകമ്മകരേ ഉപാദായ സബ്ബേ അക്കോസന്തീ’’തി. ‘‘അഹം, ആനന്ദ, സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണഹത്ഥിസദിസോ. സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണഹത്ഥിനോ ഹി ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതേ സരേ സഹിതും ഭാരോ, തഥേവ ബഹൂഹി ദുസ്സീലേഹി കഥിതകഥാനം സഹനം നാമ മയ്ഹം ഭാരോ’’തി വത്വാ അത്താനം ആരബ്ഭ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൨൦. ‘‘അഹം നാഗോവ സങ്ഗാമേ, ചാപതോ പതിതം സരം;

അതിവാക്യം തിതിക്ഖിസ്സം, ദുസ്സീലോ ഹി ബഹുജ്ജനോ.

൩൨൧. ‘‘ദന്തം നയന്തി സമിതിം, ദന്തം രാജാഭിരൂഹതി;

ദന്തോ സേട്ഠോ മനുസ്സേസു, യോതിവാക്യം തിതിക്ഖതി.

൩൨൨. ‘‘വരമസ്സതരാ ദന്താ, ആജാനീയാ ച സിന്ധവാ;

കുഞ്ജരാ ച മഹാനാഗാ, അത്തദന്തോ തതോ വര’’ന്തി.

തത്ഥ നാഗോവാതി ഹത്ഥീ വിയ. ചാപതോ പതിതന്തി ധനുതോ മുത്തം. അതിവാക്യന്തി അട്ഠഅനരിയവോഹാരവസേന പവത്തം വീതിക്കമവചനം. തിതിക്ഖിസ്സന്തി യഥാ സങ്ഗാമാവചരോ സുദന്തോ മഹാനാഗോ ഖമോ സത്തിപഹാരാദീനി ചാപതോ മുച്ചിത്വാ അത്തനി പതിതേ സരേ അവിഹഞ്ഞമാനോ തിതിക്ഖതി, ഏവമേവ ഏവരൂപം അതിവാക്യം തിതിക്ഖിസ്സം, സഹിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ദുസ്സീലോ ഹീതി അയഞ്ഹി ലോകിയമഹാജനോ ബഹുദുസ്സീലോ അത്തനോ അത്തനോ രുചിവസേന വാചം നിച്ഛാരേത്വാ ഘട്ടേന്തോ ചരതി, തത്ഥ അധിവാസനം അജ്ഝുപേക്ഖനമേവ മമ ഭാരോ. സമിതിന്തി ഉയ്യാനകീളമണ്ഡലാദീസു മഹാജനമജ്ഝം ഗച്ഛന്താ ദന്തമേവ ഗോണജാതിം വാ അസ്സജാതിം വാ യാനേ യോജേത്വാ നയന്തി. രാജാതി തഥാരൂപേഹേവ വാഹനേഹി ഗച്ഛന്തോ രാജാപി ദന്തമേവ അഭിരൂഹതി. മനുസ്സേസൂതി മനുസ്സേസുപി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോവ സേട്ഠോ. യോതിവാക്യന്തി യോ ഏവരൂപം അതിക്കമവചനം പുനപ്പുനം വുച്ചമാനമ്പി തിതിക്ഖതി ന പടിപ്ഫരതി ന വിഹഞ്ഞതി, ഏവരൂപോ ദന്തോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ.

അസ്സതരാതി വളവായ ഗദ്രഭേന ജാതാ. ആജാനീയാതി യം അസ്സദമസാരഥി കാരണം കാരേതി, തസ്സ ഖിപ്പം ജാനനസമത്ഥാ. സിന്ധവാതി സിന്ധവരട്ഠേ ജാതാ അസ്സാ. മഹാനാഗാതി കുഞ്ജരസങ്ഖാതാ മഹാഹത്ഥിനോ. അത്തദന്തോതി ഏതേ അസ്സതരാ ച സിന്ധവാ ച കുഞ്ജരാ ച ദന്താവ വരം, ന അദന്താ. യോ പന ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി അത്തനോ ദന്തതായ അത്തദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ, അയം തതോപി വരം, സബ്ബേഹിപി ഏതേഹി ഉത്തരിതരോതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ വീഥിസിങ്ഘാടകാദീസു ഠത്വാ അക്കോസന്തോ പരിഭാസന്തോ സബ്ബോപി സോ മഹാജനോ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണീതി.

അത്തദന്തവത്ഥു പഠമം.