൪. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു

മാതരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി സമ്ബഹുലാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തസ്മിം ഖണേ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അതിക്കമതി. സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ചിത്താചാരം ഞത്വാ ഓലോകേത്വാ ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, അയം ഭിക്ഖു മാതാപിതരോ ഹന്ത്വാ നിദ്ദുക്ഖോ ഹുത്വാ യാതീ’’തി വത്വാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം നു ഖോ സത്ഥാ വദതീ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖാനി ഓലോകേത്വാ സംസയപക്ഖന്ദേഹി, ‘‘ഭന്തേ, കിം നാമേതം വദേഥാ’’തി വുത്തേ തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൪. ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ, രാജാനോ ദ്വേ ച ഖത്തിയേ;

രട്ഠം സാനുചരം ഹന്ത്വാ, അനീഘോ യാതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

തത്ഥ സാനുചരന്തി ആയസാധകേന ആയുത്തകേന സഹിതം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭) വചനതോ തീസു ഭവേസു സത്താനം ജനനതോ തണ്ഹാ മാതാ നാമ. ‘‘അഹം അസുകസ്സ നാമ രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ പുത്തോ’’തി പിതരം നിസ്സായ അസ്മിമാനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ അസ്മിമാനോ പിതാ നാമ. ലോകോ വിയ രാജാനം യസ്മാ സബ്ബദിട്ഠിഗതാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ഭജന്തി, തസ്മാ ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ദ്വേ ഖത്തിയരാജാനോ നാമ. ദ്വാദസായതനാനി വിത്ഥതട്ഠേന രട്ഠദിസത്താ രട്ഠം നാമ. ആയസാധകോ ആയുത്തകപുരിസോ വിയ തന്നിസ്സിതോ നന്ദിരാഗോ അനുചരോ നാമ. അനീഘോതി നിദ്ദുക്ഖോ. ബ്രാഹ്മണോതി ഖീണാസവോ. ഏതേസം തണ്ഹാദീനം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാസിനാ ഹതത്താ ഖീണാസവോ നിദ്ദുക്ഖോ ഹുത്വാ യാതീതി അയമേത്ഥത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു.

ദുതിയഗാഥായപി വത്ഥു പുരിമസദിസമേവ. തദാ ഹി സത്ഥാ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരമേവ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൫. ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ, രാജാനോ ദ്വേ ച സോത്ഥിയേ;

വേയഗ്ഘപഞ്ചമം ഹന്ത്വാ, അനീഘോ യാതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

തത്ഥ ദ്വേ ച സോത്ഥിയേതി ദ്വേ ച ബ്രാഹ്മണേ. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സത്ഥാ അത്തനോ ധമ്മിസ്സരതായ ച ദേസനാവിധികുസലതായ ച സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണരാജാനോ ച കത്വാ കഥേസി. വേയഗ്ഘപഞ്ചമന്തി ഏത്ഥ ബ്യഗ്ഘാനുചരിതോ സപ്പടിഭയോ ദുപ്പടിപന്നോ മഗ്ഗോ വേയഗ്ഘോ നാമ, വിചികിച്ഛാനീവരണമ്പി തേന സദിസതായ വേയഗ്ഘം നാമ, തം പഞ്ചമം അസ്സാതി നീവരണപഞ്ചകം വേയഗ്ഘപഞ്ചമം നാമ. ഇദഞ്ച വേയഗ്ഘപഞ്ചമം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാസിനാ നിസ്സേസം ഹന്ത്വാ അനീഘോവ യാതി ബ്രാഹ്മണോതി അയമേത്ഥത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.