൨൧. പകിണ്ണകവഗ്ഗോ

൧. അത്തനോപുബ്ബകമ്മവത്ഥു

മത്താസുഖപരിച്ചാഗാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ വേസാലീ ഇദ്ധാ അഹോസി ഫീതാ ബഹുജനാ ആകിണ്ണമനുസ്സാ. തത്ഥ ഹി വാരേന വാരേന രജ്ജം കാരേന്താനം ഖത്തിയാനംയേവ സത്തസതാധികാനി സത്തസഹസ്സാനി സത്ത ച ഖത്തിയാ അഹേസും. തേസം വസനത്ഥായ തത്തകായേവ പാസാദാ തത്തകാനേവ കൂടാഗാരാനി ഉയ്യാനേ വിഹാരത്ഥായ തത്തകായേവ ആരാമാ ച പോക്ഖരണിയോ ച അഹേസും. സാ അപരേന സമയേന ദുബ്ഭിക്ഖാ അഹോസി ദുസ്സസ്സാ. തത്ഥ ഛാതകഭയേന പഠമം ദുഗ്ഗതമനുസ്സാ കാലമകംസു. തേസം തേസം തത്ഥ തത്ഥ ഛഡ്ഡിതാനം കുണപാനം ഗന്ധേന അമനുസ്സാ നഗരം പവിസിംസു. അമനുസ്സൂപദ്ദവേന ബഹുതരാ കാലമകംസു. തേസം കുണപഗന്ധപടിക്കൂലതായ സത്താനം അഹിവാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജി. ഏവം ദുബ്ഭിക്ഖഭയം അമനുസ്സഭയം രോഗഭയന്തി തീണി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജിംസു.

നഗരവാസിനോ സന്നിപതിത്വാ രാജാനം ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, ഇമസ്മിം നഗരേ തീണി ഭയാനി ഉപ്പന്നാനി, ഇതോ പുബ്ബേ യാവ സത്തമാ രാജപരിവട്ടാ ഏവരൂപം ഭയം നാമ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബം. അധമ്മികരാജൂനഞ്ഹി കാലേ ഏവരൂപം ഭയം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. രാജാ സന്ഥാഗാരേ സബ്ബേസം സന്നിപാതം കാരേത്വാ ‘‘സചേ മേ അധമ്മികഭാവോ അത്ഥി, തം വിചിനഥാ’’തി ആഹ. വേസാലിവാസിനോ സബ്ബം പവേണി വിചിനന്താ രഞ്ഞോ കഞ്ചി ദോസം അദിസ്വാ, ‘‘മഹാരാജ, നത്ഥി തേ ദോസോ’’തി വത്വാ ‘‘കഥം നു ഖോ ഇദം അമ്ഹാകം ഭയം വൂപസമം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി മന്തയിംസു. തത്ഥ ഏകച്ചേഹി ‘‘ബലികമ്മേന ആയാചനായ മങ്ഗലകിരിയായാ’’തി വുത്തേ സബ്ബമ്പി തം വിധിം കത്വാ പടിബാഹിതും നാസക്ഖിംസു. അഥഞ്ഞേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഛ സത്ഥാരോ മഹാനുഭാവാ, തേസു ഇധാഗതമത്തേസു ഭയം വൂപസമേയ്യാ’’തി. അപരേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ. സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബസത്തഹിതായ ധമ്മം ദേസേതി, മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. തസ്മിം ഇധ ആഗതേ ഇമാനി ഭയാനി വൂപസമേയ്യു’’ന്തി ആഹംസു. തേസം വചനം സബ്ബേപി അഭിനന്ദിത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി ആഹംസു. തദാ പന സത്ഥാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ പടിഞ്ഞം ദത്വാ വേളുവനേ വിഹരതി. തേന ച സമയേന ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ ബിമ്ബിസാരേന സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലം പത്തോ മഹാലി നാമ ലിച്ഛവീ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി.

വേസാലിവാസിനോ മഹന്തം പണ്ണാകാരം സജ്ജേത്വാ രാജാനം ബിമ്ബിസാരം സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘സത്ഥാരം ഇധാനേഥാ’’തി മഹാലിഞ്ചേവ ലിച്ഛവിം പുരോഹിതപുത്തഞ്ച പഹിണിംസു. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പണ്ണാകാരം ദത്വാ തം പവത്തിം നിവേദേത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, സത്ഥാരം അമ്ഹാകം നഗരം പേസേഥാ’’തി യാചിംസു. രാജാ ‘‘തുമ്ഹേവ ജാനാഥാ’’തി ന സമ്പടിച്ഛി. തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ യാചിംസു – ‘‘ഭന്തേ, വേസാലിയം തീണി ഭയാനി ഉപ്പന്നാനി, താനി തുമ്ഹേസു ആഗതേസു വൂപസമിസ്സന്തി, ഏഥ, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമാ’’തി. സത്ഥാ തേസം വചനം സുത്വാ ആവജ്ജേന്തോ ‘‘വേസാലിയം രതനസുത്തേ (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൨൪ ആദയോ) വുത്തേ സാ രക്ഖാ ചക്കവാളാനം കോടിസതസഹസ്സം ഫരിസ്സതി, സുത്തപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, താനി ച ഭയാനി വൂപസമിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ തേസം വചനം സമ്പടിച്ഛി.

രാജാ ബിമ്ബിസാരോ ‘‘സത്ഥാരാ കിര വേസാലിഗമനം സമ്പടിച്ഛിത’’ന്തി സുത്വാ നഗരേ ഘോസനം കാരേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, വേസാലിഗമനം സമ്പടിച്ഛിത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ആഗമേഥ, താവ മഗ്ഗം പടിയാദേസ്സാമീ’’തി വത്വാ രാജഗഹസ്സ ച ഗങ്ഗായ ച അന്തരേ പഞ്ചയോജനഭൂമിം സമം കാരേത്വാ യോജനേ യോജനേ വിഹാരം പതിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥു ഗമനകാലം ആരോചേസി. സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. രാജാ യോജനന്തരേ ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ പഞ്ചവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി ഓകിരാപേത്വാ ധജപടാകകദലീആദീനി ഉസ്സാപേത്വാ ഭഗവതോ ഛത്താതിഛത്തം കത്വാ ദ്വേ സേതച്ഛത്താനി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകം സേതച്ഛത്തം ഉപരി ധാരേത്വാ സപരിവാരോ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി പൂജം കരോന്തോ സത്ഥാരം ഏകേകസ്മിം വിഹാരേ വസാപേത്വാ മഹാദാനാദീനി ദത്വാ പഞ്ചഹി ദിവസേഹി ഗങ്ഗാതീരം പാപേത്വാ തത്ഥ നാവം അലങ്കരോന്തോ വേസാലികാനം സാസനം പേസേസി – ‘‘മഗ്ഗം പടിയാദേത്വാ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കരോന്തൂ’’തി. തേ ‘‘ദിഗുണം പൂജം കരിസ്സാമാ’’തി വേസാലിയാ ച ഗങ്ഗായ ച അന്തരേ തിയോജനഭൂമിം സമം കാരേത്വാ ഭഗവതോ ചതൂഹി സേതച്ഛത്തേഹി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വീഹി ദ്വീഹി സേതച്ഛത്തേഹി ഛത്താതിഛത്താനി സജ്ജേത്വാ പൂജം കുരുമാനാ ആഗന്ത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ അട്ഠംസു. ബിമ്ബിസാരോ ദ്വേ നാവാ സങ്ഘാടേത്വാ മണ്ഡപം കാരേത്വാ പുപ്ഫദാമാദീഹി അലങ്കാരാപേത്വാ സബ്ബരതനമയം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേസി. ഭഗവാ തസ്മിം നിസീദി. ഭിക്ഖൂപി നാവം അഭിരുഹിത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. രാജാ അനുഗച്ഛന്തോ ഗലപ്പമാണം ഉദകം ഓതരിത്വാ ‘‘യാവ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഗച്ഛതി, താവാഹം ഇധേവ ഗങ്ഗാതീരേ വസിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നാവം ഉയ്യോജേത്വാ നിവത്തി. സത്ഥാ യോജനമത്തം അദ്ധാനം ഗങ്ഗായ ഗന്ത്വാ വേസാലികാനം സീമം പാപുണി.

ലിച്ഛവീരാജാനോ സത്ഥാരം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഗലപ്പമാണം ഉദകം ഓതരിത്വാ നാവം തീരം ഉപനേത്വാ സത്ഥാരം നാവാതോ ഓതാരയിംസു. സത്ഥാരാ ഓതരിത്വാ തീരേ അക്കന്തമത്തേയേവ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി. സബ്ബത്ഥ ജണ്ണുപ്പമാണഊരുപ്പമാണകടിപ്പമാണാദീനി ഉദകാനി സന്ദന്താനി സബ്ബകുണപാനി ഗങ്ഗം പവേസയിംസു, പരിസുദ്ധോ ഭൂമിഭാഗോ അഹോസി. ലിച്ഛവീരാജാനോ സത്ഥാരം യോജനേ യോജനേ വസാപേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ ദിഗുണം പൂജം കരോന്താ തീഹി ദിവസേഹി വേസാലിം നയിംസു. സക്കോ ദേവരാജാ ദേവഗണപരിവുതോ ആഗമാസി, മഹേസക്ഖാനം ദേവാനം സന്നിപാതേന അമനുസ്സാ യേഭുയ്യേന പലായിംസു. സത്ഥാ സായം നഗരദ്വാരേ ഠത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ആനന്ദ, രതനസുത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ലിച്ഛവീകുമാരേഹി സദ്ധിം വിചരന്തോ വേസാലിയാ തിണ്ണം പാകാരാനം അന്തരേ പരിത്തം കരോഹീ’’തി.

ഥേരോ സത്ഥാരാ ദിന്നം രതനസുത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സത്ഥു സേലമയപത്തേന ഉദകം ആദായ നഗരദ്വാരേ ഠിതോ പണിധാനതോ പട്ഠായ തഥാഗതസ്സ ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ ലോകത്ഥചരിയാ ഞാതത്ഥചരിയാ ബുദ്ധത്ഥചരിയാതി തിസ്സോ ചരിയായോ പച്ഛിമഭവേ ഗബ്ഭവോക്കന്തിം ജാതിം അഭിനിക്ഖമനം പധാനചരിയം ബോധിപല്ലങ്കേ മാരവിജയം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിവേധം ധമ്മചക്കപവത്തനം നവലോകുത്തരധമ്മേതി സബ്ബേപിമേ ബുദ്ധഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ തിയാമരത്തിം തീസു പാകാരന്തരേസു പരിത്തം കരോന്തോ വിചരി. തേന ‘‘യംകിഞ്ചീ’’തി വുത്തമത്തേയേവ ഉദ്ധം ഖിത്തഉദകം അമനുസ്സാനം ഉപരി പതി. ‘‘യാനീധ ഭൂതാനീ’’തി ഗാഥാകഥനതോ പട്ഠായ രജതവടംസകാ വിയ ഉദകബിന്ദൂനി ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഗിലാനമനുസ്സാനം ഉപരി പതിംസു. താവദേവ വൂപസന്തരോഗാ മനുസ്സാ ഉട്ഠായുട്ഠായ ഥേരം പരിവാരേസും. ‘‘യംകിഞ്ചീ’’തി വുത്തപദതോ പട്ഠായ പന ഉദകഫുസിതേഹി ഫുട്ഠഫുട്ഠാ സബ്ബേ അപലായന്താ സങ്കാരകൂടഭിത്തിപദേസാദിനിസ്സിതാ അമനുസ്സാ തേന തേന ദ്വാരേന പലായിംസു. ദ്വാരാനി അനോകാസാനി അഹേസും. തേ ഓകാസം അലഭന്താ പാകാരം ഭിന്ദിത്വാപി പലായിംസു.

മഹാജനോ നഗരമജ്ഝേ സന്ഥാഗാരം സബ്ബഗന്ധേഹി ഉപലിമ്പേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകാദിവിചിത്തം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സത്ഥാരം ആനേസി. സത്ഥാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ലിച്ഛവീഗണോപി സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ നിസീദി. സക്കോ ദേവരാജാ ദേവഗണപരിവുതോ പതിരൂപേ ഓകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോപി സകലനഗരം അനുവിചരിത്വാ വൂപസന്തരോഗേന മഹാജനേന സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ പരിസം ഓലോകേത്വാ തദേവ രതനസുത്തം അഭാസി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ഏവം പുനദിവസേപീതി സത്താഹം തദേവ രതനസുത്തം ദേസേത്വാ സബ്ബഭയാനം വൂപസന്തഭാവം ഞത്വാ ലിച്ഛവീഗണം ആമന്തേത്വാ വേസാലിതോ നിക്ഖമി. ലിച്ഛവീരാജാനോ ദിഗുണം സക്കാരം കരോന്താ പുന തീഹി ദിവസേഹി സത്ഥാരം ഗങ്ഗാതീരം നയിംസു.

ഗങ്ഗായ നിബ്ബത്തനാഗരാജാനോ ചിന്തേസും – ‘‘മനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ സക്കാരം കരോന്തി, മയം കിം ന കരോമാ’’തി. തേ സുവണ്ണരജതമണിമയാ നാവായോ മാപേത്വാ സുവണ്ണരജതമണിമയേ പല്ലങ്കേ പഞ്ഞാപേത്വാ പഞ്ചവണ്ണപദുമസഞ്ഛന്നം ഉദകം കരിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകമ്പി അനുഗ്ഗഹം കരോഥാ’’തി അത്തനോ അത്തനോ നാവം അഭിരുഹണത്ഥായ സത്ഥാരം യാചിംസു. ‘‘മനുസ്സാ ച നാഗാ ച തഥാഗതസ്സ പൂജം കരോന്തി, മയം പന കിം ന കരോമാ’’തി ഭൂമട്ഠകദേവേപി ആദിം കത്വാ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ സബ്ബേ ദേവാ സക്കാരം കരിംസു. തത്ഥ നാഗാ യോജനികാനി ഛത്താതിഛത്താനി ഉക്ഖിപിംസു. ഏവം ഹേട്ഠാ നാഗാ ഭൂമിതലേ രുക്ഖഗച്ഛപബ്ബതാദീസു ഭൂമട്ഠകാ ദേവതാ, അന്തലിക്ഖേ ആകാസട്ഠദേവാതി നാഗഭവനം ആദിം കത്വാ ചക്കവാളപരിയന്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഛത്താതിഛത്താനി ഉസ്സാപിതാനി അഹേസും. ഛത്തന്തരേസു ധജാ, ധജന്തരേസു പടാകാ, തേസം അന്തരന്തരാ പുപ്ഫദാമവാസചുണ്ണധുമാദീഹി സക്കാരോ അഹോസി. സബ്ബലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ദേവപുത്താ ഛണവേസം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഘോസയമാനാ ആകാസേ വിചരിംസു. തയോ ഏവ കിര സമാഗമാ മഹന്താ അഹേസും – യമകപാടിഹാരിയസമാഗമോ ദേവോരോഹണസമാഗമോ അയം ഗങ്ഗോരോഹണസമാഗമോതി.

പരതീരേ ബിമ്ബിസാരോപി ലിച്ഛവീഹി കതസക്കാരതോ ദിഗുണം സക്കാരം സജ്ജേത്വാ ഭഗവതോ ആഗമനം ഉദിക്ഖമാനോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ഗങ്ഗായ ഉഭോസു പസ്സേസു രാജൂനം മഹന്തം പരിച്ചാഗം ഓലോകേത്വാ നാഗാദീനഞ്ച അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഏകേകായ നാവായ പഞ്ചപഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരം ഏകേകം നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. സോ ഏകേകസ്സ സേതച്ഛത്തസ്സ ചേവ കപ്പരുക്ഖസ്സ ച പുപ്ഫദാമസ്സ ച ഹേട്ഠാ നാഗഗണപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. ഭൂമട്ഠകദേവതാദീസുപി ഏകേകസ്മിം ഓകാസേ സപരിവാരം ഏകേകം നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. ഏവം സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ ഏകാലങ്കാരേ ഏകുസ്സവേ ഏകഛണേയേവ ച ജാതേ സത്ഥാ നാഗാനമനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ ഏകം രതനനാവം അഭിരുഹി. ഭിക്ഖൂസുപി ഏകേകോ ഏകേകമേവ അഭിരുഹി. നാഗരാജാനോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നാഗഭവനം പവേസേത്വാ സബ്ബരത്തിം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മകഥം സുത്വാ ദുതിയദിവസേ ദിബ്ബേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിംസു. സത്ഥാ അനുമോദനം കത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ സകലചക്കവാളദേവതാഹി പൂജിയമാനോ പഞ്ചഹി നാവാസതേഹി ഗങ്ഗാനദിം അതിക്കമി.

രാജാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം നാവാതോ ഓതാരേത്വാ ആഗമനകാലേ ലിച്ഛവീതി കതസക്കാരതോ ദിഗുണം സക്കാരം കത്വാ പുരിമനയേനേവ പഞ്ചഹി ദിവസേഹി രാജഗഹം അഭിനേസി. ദുതിയദിവസേ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം മഹാനുഭാവോ, അഹോ സത്ഥരി ദേവമനുസ്സാനം പസാദോ, ഗങ്ഗായ നാമ ഓരതോ ച പാരതോ ച അട്ഠയോജനേ മഗ്ഗേ ബുദ്ധഗതേന പസാദേന രാജൂഹി സമതലം ഭൂമിം കത്വാ വാലുകാ ഓകിണ്ണാ, ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ നാനാവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി സന്ഥതാനി, ഗങ്ഗായ ഉദകം നാഗാനുഭാവേന പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി സഞ്ഛന്നം, യാവ അകനിട്ഠഭവനാ ഛത്താതിഛത്താനി ഉസ്സാപിതാനി, സകലചക്കവാളഗബ്ഭം ഏകാലങ്കാരം ഏകുസ്സവം വിയ ജാത’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ പൂജാസക്കാരോ മയ്ഹം ബുദ്ധാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ, ന നാഗദേവബ്രഹ്മാനുഭാവേന. അതീതേ പന അപ്പമത്തകപരിച്ചാഗാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ തക്കസിലായം സങ്ഖോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി. തസ്സ പുത്തോ സുസീമോ നാമ മാണവോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ഏകദിവസം പിതരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, താത, ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ മന്തേ അജ്ഝായിതു’’ന്തി. അഥ നം പിതാ ആഹ – ‘‘തേന ഹി, താത, അസുകോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ മമ സഹായകോ, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധീയസ്സൂ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ തം ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിത്വാ പിതരാ പഹിതഭാവമാചിക്ഖി. അഥ നം സോ ‘‘സഹായകസ്സ മേ പുത്തോ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പടിപസ്സദ്ധദരഥം ഭദ്ദകേന ദിവസേന മന്തേ വാചേതുമാരഭി. സോ ലഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തോ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തോ അത്തനോ ഉഗ്ഗഹിതുഗ്ഗഹിതം സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹതേലമിവ അവിനസ്സമാനം ധാരേന്തോ ന ചിരസ്സേവ ആചരിയസ്സ സമ്മുഖതോ ഉഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം സബ്ബം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സജ്ഝായം കരോന്തോ അത്തനോ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പസ്സ ആദിമജ്ഝമേവ പസ്സതി, നോ പരിയോസാനം.

സോ ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അഹം ഇമസ്സ സിപ്പസ്സ ആദിമജ്ഝമേവ പസ്സാമി, നോ പരിയോസാന’’ന്തി വത്വാ ആചരിയേന ‘‘അഹമ്പി, താത, ന പസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഥ കോ, ആചരിയ, പരിയോസാനം ജാനാതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമേ, താത, ഇസയോ ഇസിപതനേ വിഹരന്തി, തേ ജാനേയ്യും, തേസം സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛസ്സൂ’’തി ആചരിയേന വുത്തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേ കിര പരിയോസാനം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ജാനാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി മേ ആചിക്ഖഥാ’’തി? ‘‘ന മയം അപബ്ബജിതസ്സ ആചിക്ഖാമ. സചേ തേ പരിയോസാനേനത്ഥോ, പബ്ബജസ്സൂ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തേസം സന്തികേ പബ്ബജി. അഥസ്സ തേ ‘‘ഇദം താവ സിക്ഖസ്സൂ’’തി വത്വാ ‘‘ഏവം തേ നിവാസേതബ്ബം, ഏവം പാരുപിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഭിസമാചാരികം ആചിക്ഖിംസു. സോ തത്ഥ സിക്ഖന്തോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ നചിരസ്സേവ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ സകലബാരാണസിനഗരേ ഗഗനതലേ പുണ്ണചന്ദോ വിയ പാകടോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി, സോ അപ്പായുകസംവത്തനികസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ന ചിരസ്സേവ പരിനിബ്ബായി. അഥസ്സ പച്ചേകബുദ്ധാ ച മഹാജനോ ച സരീരകിച്ചം കത്വാ ധാതുയോ ച ഗഹേത്വാ നഗരദ്വാരേ ഥൂപം കാരേസും.

സങ്ഖോപി ബ്രാഹ്മണോ ‘‘പുത്തോ മേ ചിരം ഗതോ, പവത്തിമസ്സ ജാനിസ്സാമീ’’തി തം ദട്ഠുകാമോ തക്കസിലാതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്വാ മഹാജനകായം സന്നിപതിതം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേസു ഏകോപി മേ പുത്തസ്സ പവത്തിം ജാനിസ്സതീ’’തി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സുസീമോ നാമ മാണവോ ഇധാഗമി, അപി നു ഖോ തസ്സ പവത്തിം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ബ്രാഹ്മണ, ജാനാമ, അസുകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ തയോ വേദേ സജ്ഝായിത്വാ പബ്ബജിത്വാ പച്ചേകസമ്ബോധിം സച്ഛികത്വാ പരിനിബ്ബുതോ, അയമസ്സ ഥൂപോ പതിട്ഠാപിതോ’’തി. സോ ഭൂമിം ഹത്ഥേന പഹരിത്വാ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ തം ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ തിണാനി ഉദ്ധരിത്വാ ഉത്തരസാടകേന വാലുകം ആഹരിത്വാ ചേതിയങ്ഗണേ ആകിരിത്വാ കമണ്ഡലുതോ ഉദകേന പരിപ്ഫോസിത്വാ വനപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ സാടകേന പടാകം ആരോപേത്വാ ഥൂപസ്സ ഉപരി അത്തനോ ഛത്തകം ബന്ധിത്വാ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇദം അതീതം ആഹരിത്വാ ‘‘തദാ, ഭിക്ഖവേ, അഹം സങ്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം. മയാ സുസീമസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ചേതിയങ്ഗണേ തിണാനി ഉദ്ധടാനി, തസ്സ മേ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന അട്ഠയോജനമഗ്ഗം വിഹതഖാണുകകണ്ടകം കത്വാ സുദ്ധം സമതലം കരിംസു. മയാ തത്ഥ വാലുകാ ഓകിണ്ണാ, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന അട്ഠയോജനമഗ്ഗേ വാലുകം ഓകിരിംസു. മയാ തത്ഥ വനകുസുമേഹി പൂജാ കതാ, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന അട്ഠയോജനമഗ്ഗേ നാനാവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി ഓകിണ്ണാനി, ഏകയോജനട്ഠാനേ ഗങ്ഗായ ഉദകം പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി സഞ്ഛന്നം. മയാ തത്ഥ കമണ്ഡലുഉദകേന ഭൂമി പരിപ്ഫോസിതാ, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന വേസാലിയം പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി. മയാ തത്ഥ പടാകാ, ആരോപിതാ, ഛത്തകഞ്ച ബദ്ധം, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന യാവ അകനിട്ഠഭവനാ ധജപടാകഛത്താതിഛത്താദീഹി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം ഏകുസ്സവം വിയ ജാതം. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏസ പൂജാസക്കാരോ മയ്ഹം നേവ ബുദ്ധാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ, ന നാഗദേവബ്രഹ്മാനുഭാവേന, അതീതേ പന അപ്പമത്തകപരിച്ചാഗാനുഭാവേനാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൦. ‘‘മത്താസുഖപരിച്ചാഗാ, പസ്സേ ചേ വിപുലം സുഖം;

ചജേ മത്താസുഖം ധീരോ, സമ്പസ്സം വിപുലം സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ മത്താസുഖപരിച്ചാഗാതി മത്താസുഖന്തി പമാണയുത്തകം പരിത്തസുഖം വുച്ചതി, തസ്സ പരിച്ചാഗേന. വിപുലം സുഖന്തി ഉളാരം സുഖം നിബ്ബാനസുഖം വുച്ചതി, തം ചേ പസ്സേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകഞ്ഹി ഭോജനപാതിം സജ്ജാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ മത്താസുഖം നാമ ഉപ്പജ്ജതി, തം പന പരിച്ചജിത്വാ ഉപോസഥം വാ കരോന്തസ്സ ദാനം വാ ദദന്തസ്സ വിപുലം ഉളാരം നിബ്ബാനസുഖം നാമ നിബ്ബത്തതി. തസ്മാ സചേ ഏവം തസ്സ മത്താസുഖസ്സ പരിച്ചാഗാ വിപുലം സുഖം പസ്സതി, അഥേതം വിപുലം സുഖം സമ്മാ പസ്സന്തോ പണ്ഡിതോ തം മത്താസുഖം ചജേയ്യാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അത്തനോപുബ്ബകമ്മവത്ഥു പഠമം.

൨. കുക്കുടഅണ്ഡഖാദികാവത്ഥു

പരദുക്ഖൂപധാനേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുക്കുടഅണ്ഡഖാദികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയാ കിര അവിദൂരേ പണ്ഡുരം നാമ ഏകോ ഗാമോ, തത്ഥേകോ കേവട്ടോ വസതി. സോ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ അചിരവതിയം കച്ഛപഅണ്ഡാനി ദിസ്വാ താനി ആദായ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഗേഹേ പചാപേത്വാ ഖാദന്തോ തസ്മിം ഗേഹേ കുമാരികായപി ഏകം അണ്ഡം അദാസി. സാ തം ഖാദിത്വാ തതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം ഖാദനീയം നാമ ന ഇച്ഛി. അഥസ്സാ മാതാ കുക്കുടിയാ വിജാതട്ഠാനതോ ഏകം അണ്ഡം ഗഹേത്വാ അദാസി. സാ തം ഖാദിത്വാ രസതണ്ഹായ ബദ്ധാ തതോ പട്ഠായ സയമേവ കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ ഖാദതി. കുക്കുടീ വിജാതവിജാതകാലേ തം അത്തനോ അണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ ഖാദന്തിം ദിസ്വാ തായ ഉപദ്ദുതാ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘ഇതോ ദാനി ചുതാ യക്ഖിനീ ഹുത്വാ തവ ജാതദാരകേ ഖാദിതും സമത്ഥാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ കാലം കത്വാ തസ്മിംയേവ ഗേഹേ മജ്ജാരീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഇതരാപി കാലം കത്വാ തത്ഥേവ കുക്കുടീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. കുക്കുടീ അണ്ഡാനി വിജായി, മജ്ജാരീ ആഗന്ത്വാ താനി ഖാദിത്വാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ഖാദിയേവ. കുക്കുടീ ‘‘തയോ വാരേ മമ അണ്ഡാനി ഖാദിത്വാ ഇദാനി മമ്പി ഖാദിതുകാമാസി, ഇതോ ചുതാ സപുത്തകം തം ഖാദിതും ലഭേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ തതോ ചുതാ ദീപിനീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഇതരാപി കാലം കത്വാ മിഗീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സാ വിജാതകാലേ ദീപിനീ ആഗന്ത്വാ തം സദ്ധിം പുത്തേഹി ഖാദി. ഏവം ഖാദന്താ പഞ്ചസു അത്തഭാവസതേസു അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേത്വാ അവസാനേ ഏകാ യക്ഖിനീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഏകാ സാവത്ഥിയം കുലധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഇതോ പരം ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനീ’’തി (ധ. പ. ൫) ഗാഥായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധ പന സത്ഥാ ‘‘വേരഞ്ഹി അവേരേന ഉപസമ്മതി, നോ വേരേനാ’’തി വത്വാ ഉഭിന്നമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൧. ‘‘പരദുക്ഖൂപധാനേന, അത്തനോ സുഖമിച്ഛതി;

വേരസംസഗ്ഗസംസട്ഠോ, വേരാ സോ ന പരിമുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ പരദുക്ഖൂപധാനേനാതി പരസ്മിം ദുക്ഖൂപധാനേന, പരസ്സ ദുക്ഖുപ്പാദനേനാതി അത്ഥോ. വേരസംസഗ്ഗസംസട്ഠോതി യോ പുഗ്ഗലോ അക്കോസനപച്ചക്കോസനപഹരണപടിഹരണാദീനം വസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം കതേന വേരസംസഗ്ഗേന സംസട്ഠോ. വേരാ സോ ന പരിമുച്ചതീതി നിച്ചകാലം വേരവസേന ദുക്ഖമേവ പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ യക്ഖിനീ സരണേസു പതിട്ഠായ പഞ്ച സീലാനി സമാദിയിത്വാ വേരതോ മുച്ചി, ഇതരാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

കുക്കുടഅണ്ഡഖാദികാവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ഭദ്ദിയഭിക്ഖുവത്ഥു

യഞ്ഹി കിച്ചന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഭദ്ദിയം നിസ്സായ ജാതിയാവനേ വിഹരന്തോ ഭദ്ദിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര പാദുകമണ്ഡനേ ഉയ്യുത്താ അഹേസും. യഥാഹ – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭദ്ദിയാ ഭിക്ഖൂ അനേകവിഹിതം പാദുകമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, തിണപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, മുഞ്ജപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, പബ്ബജപാദുകം ഹിന്താലപാദുകം കമലപാദുകം കമ്ബലപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, രിഞ്ചന്തി ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം അധിസീലം അധിചിത്തം അധിപഞ്ഞ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൫൧). ഭിക്ഖൂ തേസം തഥാകരണഭാവം ജാനിത്വാ ഉജ്ഝായിത്വാ സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ തേ ഭിക്ഖൂ ഗരഹിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ അഞ്ഞേന കിച്ചേന ആഗതാ അഞ്ഞസ്മിംയേവ കിച്ചേ ഉയ്യുത്താ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൯൨. ‘‘യഞ്ഹി കിച്ചം അപവിദ്ധം, അകിച്ചം പന കരീയതി;

ഉന്നളാനം പമത്താനം, തേസം വഡ്ഢന്തി ആസവാ.

൨൯൩. ‘‘യേസഞ്ച സുസമാരദ്ധാ, നിച്ചം കായഗതാ സതി;

അകിച്ചം തേ ന സേവന്തി, കിച്ചേ സാതച്ചകാരിനോ;

സതാനം സമ്പജാനാനം, അത്ഥം ഗച്ഛന്തി ആസവാ’’തി.

തത്ഥ യഞ്ഹി കിച്ചന്തി ഭിക്ഖുനോ ഹി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ അപരിമാണസീലക്ഖന്ധഗോപനം അരഞ്ഞാവാസോ ധുതങ്ഗപരിഹരണം ഭാവനാരാമതാതി ഏവമാദീനി കിച്ചം നാമ. ഇമേഹി പന യം അത്തനോ കിച്ചം, തം അപവിദ്ധം ഛഡ്ഡിതം. അകിച്ചന്തി ഭിക്ഖുനോ ഛത്തമണ്ഡനം ഉപാഹനമണ്ഡനം പാദുകപത്തഥാലകധമ്മകരണകായബന്ധനഅംസബദ്ധകമണ്ഡനം അകിച്ചം നാമ. യേഹി തം കയിരതി, തേസം മാനനളം ഉക്ഖിപിത്വാ ചരണേന ഉന്നളാനം സതിവോസ്സഗ്ഗേന പമത്താനം ചത്താരോ ആസവാ വഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ. സുസമാരദ്ധാതി സുപഗ്ഗഹിതാ. കായഗതാ സതീതി കായാനുപസ്സനാഭാവനാ. അകിച്ചന്തി തേ ഏതം ഛത്തമണ്ഡനാദികം അകിച്ചം ന സേവന്തി ന കരോന്തീതി അത്ഥോ. കിച്ചേതി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ കത്തബ്ബേ അപരിമാണസീലക്ഖന്ധഗോപനാദികേ കരണീയേ. സാതച്ചകാരിനോതി സതതകാരിനോ അട്ഠിതകാരിനോ. തേസം സതിയാ അവിപ്പവാസേന സതാനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ചതൂഹി സമ്പജഞ്ഞേഹി സമ്പജാനാനം ചത്താരോപി ആസവാ അത്ഥം ഗച്ഛന്തി, പരിക്ഖയം അഭാവം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ഭദ്ദിയവത്ഥു തതിയം.

൪. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു

മാതരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി സമ്ബഹുലാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തസ്മിം ഖണേ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അതിക്കമതി. സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ചിത്താചാരം ഞത്വാ ഓലോകേത്വാ ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, അയം ഭിക്ഖു മാതാപിതരോ ഹന്ത്വാ നിദ്ദുക്ഖോ ഹുത്വാ യാതീ’’തി വത്വാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം നു ഖോ സത്ഥാ വദതീ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖാനി ഓലോകേത്വാ സംസയപക്ഖന്ദേഹി, ‘‘ഭന്തേ, കിം നാമേതം വദേഥാ’’തി വുത്തേ തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൪. ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ, രാജാനോ ദ്വേ ച ഖത്തിയേ;

രട്ഠം സാനുചരം ഹന്ത്വാ, അനീഘോ യാതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

തത്ഥ സാനുചരന്തി ആയസാധകേന ആയുത്തകേന സഹിതം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭) വചനതോ തീസു ഭവേസു സത്താനം ജനനതോ തണ്ഹാ മാതാ നാമ. ‘‘അഹം അസുകസ്സ നാമ രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ പുത്തോ’’തി പിതരം നിസ്സായ അസ്മിമാനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ അസ്മിമാനോ പിതാ നാമ. ലോകോ വിയ രാജാനം യസ്മാ സബ്ബദിട്ഠിഗതാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ഭജന്തി, തസ്മാ ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ദ്വേ ഖത്തിയരാജാനോ നാമ. ദ്വാദസായതനാനി വിത്ഥതട്ഠേന രട്ഠദിസത്താ രട്ഠം നാമ. ആയസാധകോ ആയുത്തകപുരിസോ വിയ തന്നിസ്സിതോ നന്ദിരാഗോ അനുചരോ നാമ. അനീഘോതി നിദ്ദുക്ഖോ. ബ്രാഹ്മണോതി ഖീണാസവോ. ഏതേസം തണ്ഹാദീനം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാസിനാ ഹതത്താ ഖീണാസവോ നിദ്ദുക്ഖോ ഹുത്വാ യാതീതി അയമേത്ഥത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു.

ദുതിയഗാഥായപി വത്ഥു പുരിമസദിസമേവ. തദാ ഹി സത്ഥാ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരമേവ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൫. ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ, രാജാനോ ദ്വേ ച സോത്ഥിയേ;

വേയഗ്ഘപഞ്ചമം ഹന്ത്വാ, അനീഘോ യാതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

തത്ഥ ദ്വേ ച സോത്ഥിയേതി ദ്വേ ച ബ്രാഹ്മണേ. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സത്ഥാ അത്തനോ ധമ്മിസ്സരതായ ച ദേസനാവിധികുസലതായ ച സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണരാജാനോ ച കത്വാ കഥേസി. വേയഗ്ഘപഞ്ചമന്തി ഏത്ഥ ബ്യഗ്ഘാനുചരിതോ സപ്പടിഭയോ ദുപ്പടിപന്നോ മഗ്ഗോ വേയഗ്ഘോ നാമ, വിചികിച്ഛാനീവരണമ്പി തേന സദിസതായ വേയഗ്ഘം നാമ, തം പഞ്ചമം അസ്സാതി നീവരണപഞ്ചകം വേയഗ്ഘപഞ്ചമം നാമ. ഇദഞ്ച വേയഗ്ഘപഞ്ചമം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാസിനാ നിസ്സേസം ഹന്ത്വാ അനീഘോവ യാതി ബ്രാഹ്മണോതി അയമേത്ഥത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ദാരുസാകടികപുത്തവത്ഥു

സുപ്പബുദ്ധന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദാരുസാകടികസ്സ പുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

രാജഗഹസ്മിഞ്ഹി സമ്മാദിട്ഠികപുത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠികപുത്തോതി ദ്വേ ദാരകാ അഭിക്ഖണം ഗുളകീളം കീളന്തി. തേസു സമ്മാദിട്ഠികപുത്തോ ഗുളം ഖിപമാനോ ബുദ്ധാനുസ്സതിം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘നമോ ബുദ്ധസ്സാ’’തി വത്വാ വത്വാ ഗുളം ഖിപതി. ഇതരോ തിത്ഥിയഗുണേ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘നമോ അരഹന്താന’’ന്തി വത്വാ വത്വാ ഖിപതി. തേസു സമ്മാദിട്ഠികസ്സ പുത്തോ ജിനാതി, ഇതരോ പന പരാജയതി. സോ തസ്സ കിരിയം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഏവം അനുസ്സരിത്വാ ഏവം വത്വാ ഗുളം ഖിപന്തോ മമം ജിനാതി, അഹമ്പി ഏവരൂപം കരിസ്സാമീ’’തി ബുദ്ധാനുസ്സതിയം പരിചയമകാസി. അഥേകദിവസം തസ്സ പിതാ സകടം യോജേത്വാ ദാരൂനം അത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ തമ്പി ദാരകം ആദായ ഗന്ത്വാ അടവിയം ദാരൂനം സകടം പൂരേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ബഹിനഗരേ സുസാനസാമന്തേ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ ഗോണേ മോചേത്വാ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗമകാസി. അഥസ്സ തേ ഗോണാ സായന്ഹസമയേ നഗരം പവിസന്തേന ഗോഗണേന സദ്ധിം നഗരമേവ പവിസിംസു. സാകടികോപി ഗോണേ അനുബന്ധന്തോ നഗരം പവിസിത്വാ സായം ഗോണേ ദിസ്വാ ആദായ നിക്ഖമന്തോ ദ്വാരം ന സമ്പാപുണി. തസ്മിഞ്ഹി അസമ്പത്തേയേവ ദ്വാരം പിഹിതം.

അഥസ്സ പുത്തോ ഏകകോവ രത്തിഭാഗേ സകടസ്സ ഹേട്ഠാ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. രാജഗഹം പന പകതിയാപി അമനുസ്സബഹുലം. അയഞ്ച സുസാനസന്തികേ നിപന്നോ. തത്ഥ നം ദ്വേ അമനുസ്സാ പസ്സിംസു. ഏകോ സാസനസ്സ പടികണ്ഡകോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, ഏകോ സമ്മാദിട്ഠികോ. തേസു മിച്ഛാദിട്ഠികോ ആഹ – ‘‘അയം നോ ഭക്ഖോ, ഇമം ഖാദിസ്സാമാ’’തി. ഇതരോ ‘‘അലം മാ തേ രുച്ചീ’’തി നിവാരേതി. സോ തേന നിവാരിയമാനോപി തസ്സ വചനം അനാദിയിത്വാ ദാരകം പാദേസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢി. സോ ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ പരിചിതത്താ തസ്മിം ഖണേ ‘‘നമോ ബുദ്ധസ്സാ’’തി ആഹ. അമനുസ്സോ മഹാഭയഭീതോ പടിക്കമിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ഇതരോ ‘‘അമ്ഹേഹി അകിച്ചം കതം, ദണ്ഡകമ്മം തസ്സ കരോമാ’’തി വത്വാ തം രക്ഖമാനോ അട്ഠാസി. മിച്ഛാദിട്ഠികോ നഗരം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ ഭോജനപാതിം പൂരേത്വാ ഭോജനം ആഹരി. അഥ നം ഉഭോപി തസ്സ മാതാപിതരോ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാപേത്വാ ഭോജേത്വാ ‘‘ഇമാനി അക്ഖരാനി രാജാവ പസ്സതു, മാ അഞ്ഞോ’’തി തം പവത്തിം പകാസേന്താ യക്ഖാനുഭാവേന ഭോജനപാതിയം അക്ഖരാനി ഛിന്ദിത്വാ പാതിം ദാരുസകടേ പക്ഖിപിത്വാ സബ്ബരത്തിം ആരക്ഖം കത്വാ പക്കമിംസു.

പുനദിവസേ ‘‘രാജകുലതോ ചോരേഹി ഭോജനഭണ്ഡം അവഹട’’ന്തി കോലാഹലം കരോന്താ ദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ ഓലോകേന്താ തത്ഥ അപസ്സന്താ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്താ ദാരുസകടേ സുവണ്ണപാതിം ദിസ്വാ ‘‘അയം ചോരോ’’തി തം ദാരകം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ അക്ഖരാനി ദിസ്വാ ‘‘കിം ഏതം, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നാഹം, ദേവ, ജാനാമി, മാതാപിതരോ മേ ആഗന്ത്വാ രത്തിം ഭോജേത്വാ രക്ഖമാനാ അട്ഠംസു, അഹമ്പി മാതാപിതരോ മം രക്ഖന്തീതി നിബ്ഭയോവ നിദ്ദം ഉപഗതോ. ഏത്തകം അഹം ജാനാമീ’’തി. അഥസ്സ മാതാപിതരോപി തം ഠാനം ആഗമംസു. രാജാ തം പവത്തിം ഞത്വാ തേ തയോപി ജനേ ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം ആരോചേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ബുദ്ധാനുസ്സതി ഏവ രക്ഖാ ഹോതി, ഉദാഹു ധമ്മാനുസ്സതിആദയോപീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ സത്ഥാ, ‘‘മഹാരാജ, ന കേവലം ബുദ്ധാനുസ്സതിയേവ രക്ഖാ, യേസം പന ഛബ്ബിധേന ചിത്തം സുഭാവിതം, തേസം അഞ്ഞേന രക്ഖാവരണേന വാ മന്തോസധേഹി വാ കിച്ചം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഛ ഠാനാനി ദസ്സേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

൨൯൬. ‘‘സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, നിച്ചം ബുദ്ധഗതാ സതി.

൨൯൭. ‘‘സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, നിച്ചം ധമ്മഗതാ സതി.

൨൯൮. ‘‘സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, നിച്ചം സങ്ഘഗതാ സതി.

൨൯൯. ‘‘സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, നിച്ചം കായഗതാ സതി.

൩൦൦. ‘‘സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, അഹിംസായ രതോ മനോ.

൩൦൧. ‘‘സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, ഭാവനായ രതോ മനോ’’തി.

തത്ഥ സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തീതി ബുദ്ധഗതം സതിം ഗഹേത്വാ സുപന്താ, ഗഹേത്വായേവ ച പബുജ്ഝന്താ സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി നാമ. സദാ ഗോതമസാവകാതി ഗോതമഗോത്തസ്സ ബുദ്ധസ്സ സവനന്തേ ജാതത്താ തസ്സേവ അനുസാസനിയാ സവനതായ ഗോതമസാവകാ. ബുദ്ധഗതാ സതീതി യേസം ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിപ്പഭേദേ ബുദ്ധഗുണേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനാ സതി നിച്ചകാലം അത്ഥി, തേ സദാപി സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തീതി അത്ഥോ. തഥാ അസക്കോന്താ പന ഏകദിവസം തീസു കാലേസു ദ്വീസു കാലേസു ഏകസ്മിമ്പി കാലേ ബുദ്ധാനുസ്സതിം മനസി കരോന്താ സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തിയേവ നാമ. ധമ്മഗതാ സതീതി ‘‘സ്വാഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിപ്പഭേദേ ധമ്മഗുണേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനാ സതി. സങ്ഘഗതാ സതീതി ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിപ്പഭേദേ സങ്ഘഗുണേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനാ സതി. കായഗതാ സതീതി ദ്വത്തിംസാകാരവസേന വാ നവസിവഥികാവസേന വാ ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന വാ അജ്ഝത്തനീലകസിണാദിരൂപജ്ഝാനവസേന വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സതി. അഹിംസായ രതോതി ‘‘സോ കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൬൪൨) ഏവം വുത്തായ കരുണാഭാവനായ രതോ. ഭാവനായാതി മേത്താഭാവനായ. കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠാ കരുണാഭാവനായ വുത്തത്താ ഇധ സബ്ബാപി അവസേസാ ഭാവനാ നാമ, ഇധ പന മേത്താഭാവനാവ അധിപ്പേതാ. സേസം പഠമഗാഥായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദേസനാവസാനേ ദാരകോ സദ്ധിം മാതാപിതൂഹി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. പച്ഛാ പന പബ്ബജിത്വാ സബ്ബേപി അരഹത്തം പാപുണിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ദാരുസാകടികപുത്തവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. വജ്ജിപുത്തകഭിക്ഖുവത്ഥു

ദുപ്പബ്ബജ്ജന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേസാലിം നിസ്സായ മഹാവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം വജ്ജിപുത്തകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – അഞ്ഞതരോ വജ്ജിപുത്തകോ ഭിക്ഖു വേസാലിയം വിഹരതി അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ, തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയം സബ്ബരത്തിഛണോ ഹോതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു വേസാലിയാ തൂരിയതാളിതവാദിതനിഗ്ഘോസസദ്ദം സുത്വാ പരിദേവമാനോ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഏകകാ മയം അരഞ്ഞേ വിഹരാമ,

അപവിദ്ധംവ വനസ്മിം ദാരുകം;

ഏതാദിസികായ രത്തിയാ,

കോസു നാമമ്ഹേഹി പാപിയോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൨൯);

സോ കിര വജ്ജിരട്ഠേ രാജപുത്തോ വാരേന സമ്പത്തം രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ വേസാലിയം ചാതുമഹാരാജികേഹി സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം കത്വാ സകലനഗരേ ധജപടാകാദീഹി പടിമണ്ഡിതേ കോമുദിയാ പുണ്ണമായ സബ്ബരത്തിം ഛണവാരേ വത്തമാനേ ഭേരിയാദീനം തൂരിയാനം താളിതാനം നിഗ്ഘോസം വീണാദീനഞ്ച വാദിതാനം സദ്ദം സുത്വാ യാനി വേസാലിയം സത്ത രാജസഹസ്സാനി സത്ത രാജസതാനി സത്ത രാജാനോ, തത്തകാ ഏവ ച നേസം ഉപരാജസേനാപതിആദയോ, തേസു അലങ്കതപടിയത്തേസു നക്ഖത്തകീളനത്ഥായ വീഥിം ഓതിണ്ണേസു സട്ഠിഹത്ഥേ മഹാചങ്കമേ ചങ്കമമാനോ ഗഗനമജ്ഝേ ഠിതം പുണ്ണചന്ദം ദിസ്വാ ചങ്കമകോടിയം ഫലകം നിസ്സായ ഠിതോ വേഠനാലങ്കാരവിരഹിതത്താ വനേ ഛഡ്ഡിതദാരുകം വിയ അത്തഭാവം ഓലോകേത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അഞ്ഞോ അമ്ഹേഹി ലാമകതരോ’’തി ചിന്തേന്തോ പകതിയാ ആരഞ്ഞകാദിഗുണയുത്തോപി തസ്മിം ഖണേ അനഭിരതിയാ പീളിതോ ഏവമാഹ. സോ തസ്മിം വനസണ്ഡേ അധിവത്ഥായ ദേവതായ ‘‘ഇമം ഭിക്ഖും സംവേജേസ്സാമീ’’തി അധിപ്പായേന –

‘‘ഏകകോവ ത്വം അരഞ്ഞേ വിഹരസി, അപവിദ്ധംവ വനസ്മിം ദാരുകം;

തസ്സ തേ ബഹുകാ പിഹയന്തി, നേരയികാ വിയ സഗ്ഗഗാമിന’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൨൯) –

വുത്തം ഇമം ഗാഥം സുത്വാ പുനദിവസേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ഘരാവാസസ്സ ദുക്ഖതം പകാസേതുകാമോ പഞ്ച ദുക്ഖാനി സമോധാനേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൨. ‘‘ദുപ്പബ്ബജ്ജം ദുരഭിരമം, ദുരാവാസാ ഘരാ ദുഖാ;

ദുക്ഖോസമാനസംവാസോ, ദുക്ഖാനുപതിതദ്ധഗൂ;

തസ്മാ ന ചദ്ധഗൂ സിയാ, ന ച ദുക്ഖാനുപതിതോ സിയാ’’തി.

തത്ഥ ദുപ്പബ്ബജ്ജന്തി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധഞ്ചേവ ഞാതിപരിവട്ടഞ്ച പഹായ ഇമസ്മിം സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജ്ജം നാമ ദുക്ഖം. ദുരഭിരമന്തി ഏവം പബ്ബജിതേനാപി ഭിക്ഖാചരിയായ ജീവിതവുത്തിം ഘടേന്തേന അപരിമാണസീലക്ഖന്ധഗോപനധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിപൂരണവസേന അഭിരമിതും ദുക്ഖം. ദുരാവാസാതി യസ്മാ പന ഘരം ആവസന്തേന രാജൂനം രാജകിച്ചം, ഇസ്സരാനം ഇസ്സരകിച്ചം വഹിതബ്ബം, പരിജനാ ചേവ ധമ്മികാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച സങ്ഗഹിതബ്ബാ. ഏവം സന്തേപി ഘരാവാസോ ഛിദ്ദഘടോ വിയ മഹാസമുദ്ദോ വിയ ച ദുപ്പൂരോ. തസ്മാ ഘരാവാസാ നാമേതേ ദുരാവാസാ ദുക്ഖാ ആവസിതും, തേനേവ കാരണേന ദുക്ഖാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖോ സമാനസംവാസോതി ഗിഹിനോ വാ ഹി യേ ജാതിഗോത്തകുലഭോഗേഹി പബ്ബജിതാ വാ സീലാചാരബാഹുസച്ചാദീഹി സമാനാപി ഹുത്വാ ‘‘കോസി ത്വം, കോസ്മി അഹ’’ന്തിആദീനി വത്വാ അധികരണപസുതാ ഹോന്തി, തേ അസമാനാ നാമ, തേഹി സദ്ധിം സംവാസോ ദുക്ഖോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖാനുപതിതദ്ധഗൂതി യേ വട്ടസങ്ഖാതം അദ്ധാനം പടിപന്നത്താ അദ്ധഗൂ, തേ ദുക്ഖേ അനുപതിതാവ. തസ്മാ ന ചദ്ധഗൂതി യസ്മാ ദുക്ഖാനുപതിതഭാവോപി ദുക്ഖോ അദ്ധഗൂഭാവോപി, തസ്മാ വട്ടസങ്ഖാതം അദ്ധാനം ഗമനതായ അദ്ധഗൂ ന ഭവേയ്യ, വുത്തപ്പകാരേന ദുക്ഖേന അനുപതിതോപി ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഭിക്ഖു പഞ്ചസു ഠാനേസു ദസ്സിതേ ദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പദാലേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹീതി.

വജ്ജിപുത്തകഭിക്ഖുവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. ചിത്തഗഹപതിവത്ഥു

സദ്ധോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചിത്തഗഹപതിം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ബാലവഗ്ഗേ ‘‘അസന്തം ഭാവനമിച്ഛേയ്യാ’’തി ഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരിതം. ഗാഥാപി തത്ഥേവ വുത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം തത്ഥ (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൭൪) –

‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഏതസ്സ തുമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛന്തസ്സേവായം ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉദാഹു അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, മമ സന്തികം ആഗച്ഛന്തസ്സാപി അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സാപി തസ്സ ഉപ്പജ്ജതേവ. അയഞ്ഹി ഉപാസകോ സദ്ധോ പസന്നോ സമ്പന്നസീലോ, ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവസ്സ ലാഭസക്കാരോ നിബ്ബത്തതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൩. ‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, യസോഭോഗസമപ്പിതോ;

യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ പൂജിതോ’’തി. (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൭൪);

തത്ഥ സദ്ധോതി ലോകിയലോകുത്തരസദ്ധായ സമന്നാഗതോ. സീലേനാതി ആഗാരിയസീലം, അനാഗാരിയസീലന്തി ദുവിധം സീലം. തേസു ഇധ ആഗാരിയസീലം അധിപ്പേതം, തേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. യസോഭോഗസമപ്പിതോതി യാദിസോ അനാഥപിണ്ഡികാദീനം പഞ്ചഉപാസകസതപരിവാരസങ്ഖാതോ ആഗാരിയയസോ, താദിസേനേവ യസേന ധനധഞ്ഞാദികോ ചേവ സത്തവിധഅരിയധനസങ്ഖാതോ ചാതി ദുവിധോ ഭോഗോ, തേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. യം യം പദേസന്തി പുരത്ഥിമാദീസു ദിസാസു ഏവരൂപോ കുലപുത്തോ യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥ ഏവരൂപേന ലാഭസക്കാരേന പൂജിതോവ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ചിത്തഗഹപതിവത്ഥു സത്തമം.

൮. ചൂളസുഭദ്ദാവത്ഥു

ദൂരേ സന്തോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ധീതരം ചൂളസുഭദ്ദം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി.

അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ദഹരകാലതോ പട്ഠായ ഉഗ്ഗനഗരവാസീ ഉഗ്ഗോ നാമ സേട്ഠിപുത്തോ സഹായകോ അഹോസി. തേ ഏകാചരിയകുലേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം കതികം കരിംസു ‘‘അമ്ഹാകം വയപ്പത്തകാലേ പുത്തധീതാസു ജാതാസു യോ പുത്തസ്സ ധീതരം വാരേതി, തേന തസ്സ ധീതാ ദാതബ്ബാ’’തി. തേ ഉഭോപി വയപ്പത്താ അത്തനോ അത്തനോ നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനേ പതിട്ഠഹിംസു. അഥേകസ്മിം സമയേ ഉഗ്ഗസേട്ഠി വണിജ്ജം പയോജേന്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി സാവത്ഥിം അഗമാസി. അനാഥപിണ്ഡികോ അത്തനോ ധീതരം ചൂളസുഭദ്ദം ആമന്തേത്വാ, ‘‘അമ്മ, പിതാ തേ ഉഗ്ഗസേട്ഠി നാമ ആഗതോ, തസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം സബ്ബം തവ ഭാരോ’’തി ആണാപേസി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തസ്സ ആഗതദിവസതോ പട്ഠായ സഹത്ഥേനേവ സൂപബ്യഞ്ജനാദീനി സമ്പാദേതി, മാലാഗന്ധവിലേപനാദീനി അഭിസങ്ഖരോതി, ഭോജനകാലേ തസ്സ ന്ഹാനോദകം പടിയാദാപേത്വാ ന്ഹാനകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബകിച്ചാനി സാധുകം കരോതി.

ഉഗ്ഗസേട്ഠി തസ്സാ ആചാരസമ്പത്തിം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഏകദിവസം അനാഥപിണ്ഡികേന സദ്ധിം സുഖകഥായ സന്നിസിന്നോ ‘‘മയം ദഹരകാലേ ഏവം നാമ കതികം കരിമ്ഹാ’’തി സാരേത്വാ ചൂളസുഭദ്ദം അത്തനോ പുത്തസ്സത്ഥായ വാരേസി. സോ പന പകതിയാവ മിച്ഛാദിട്ഠികോ. തസ്മാ ദസബലസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ സത്ഥാരാ ഉഗ്ഗസേട്ഠിസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ അനുഞ്ഞാതോ ഭരിയായ സദ്ധിം മന്തേത്വാ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദിവസം വവത്ഥപേത്വാ ധീതരം വിസാഖം ദത്വാ ഉയ്യോജേന്തോ ധനഞ്ചയസേട്ഠി വിയ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ സുഭദ്ദം ആമന്തേത്വാ, ‘‘അമ്മ, സസുരകുലേ വസന്തിയാ നാമ അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ’’തി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൫൯; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൫൨ വിസാഖാവത്ഥു) ധനഞ്ചയസേട്ഠിനാ വിസാഖായ ദിന്നനയേനേവ ദസ ഓവാദേ ദത്വാ ‘‘സചേ മേ ഗതട്ഠാനേ ധീതു ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, തുമ്ഹേഹി സോധേതബ്ബോ’’തി അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പാടിഭോഗേ ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഉയ്യോജനദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ പുരിമഭവേ ധീതരാ കതാനം സുചരിതാനം ഫലവിഭൂതിം ലോകസ്സ പാകടം കത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ മഹന്തേന സക്കാരേന ധീതരം ഉയ്യോജേസി. തസ്സാ അനുപുബ്ബേന ഉഗ്ഗനഗരം പത്തകാലേ സസുരകുലേന സദ്ധിം മഹാജനോ പച്ചുഗ്ഗമനമകാസി.

സാപി അത്തനോ സിരിവിഭവം പാകടം കാതും വിസാഖാ വിയ സകലനഗരസ്സ അത്താനം ദസ്സേന്തീ രഥേ ഠത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ നാഗരേഹി പേസിതേ പണ്ണാകാരേ ഗഹേത്വാ അനുരൂപവസേന തേസം തേസം പേസേന്തീ സകലനഗരം അത്തനോ ഗുണേഹി ഏകാബദ്ധമകാസി. മങ്ഗലദിവസാദീസു പനസ്സാ സസുരോ അചേലകാനം സക്കാരം കരോന്തോ ‘‘ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം സമണേ വന്ദതൂ’’തി പേസേസി. സാ ലജ്ജായ നഗ്ഗേ പസ്സിതും അസക്കോന്തീ ഗന്തും ന ഇച്ഛതി. സോ പുനപ്പുനം പേസേത്വാപി തായ പടിക്ഖിത്തോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘നീഹരഥ ന’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘ന സക്കാ മമ അകാരണേന ദോസം ആരോപേതു’’ന്തി കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. തേ തസ്സാ നിദ്ദോസഭാവം ഞത്വാ സേട്ഠിം സഞ്ഞാപേസും. സോ ‘‘അയം മമ സമണേ അഹിരികാതി ന വന്ദീ’’തി ഭരിയായ ആരോചേസി. സാ ‘‘കീദിസാ നു ഖോ ഇമിസ്സാ സമണാ, അതിവിയ തേസം പസംസതീ’’തി തം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ –

‘‘കീദിസാ സമണാ തുയ്ഹം, ബാള്ഹം ഖോ നേ പസംസസി;

കിംസീലാ കിംസമാചാരാ, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതാ’’തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൪);

അഥസ്സാ സുഭദ്ദാ ബുദ്ധാനഞ്ചേവ ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച ഗുണേ പകാസേന്തീ –

‘‘സന്തിന്ദ്രിയാ സന്തമാനസാ, സന്തം തേസം ഗതം ഠിതം;

ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ മിതഭാണീ, താദിസാ സമണാ മമ. (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൪);

‘‘കായകമ്മം സുചി നേസം, വാചാകമ്മം അനാവിലം;

മനോകമ്മം സുവിസുദ്ധം, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘വിമലാ സങ്ഖമുത്താഭാ, സുദ്ധാ അന്തരബാഹിരാ;

പുണ്ണാ സുദ്ധേഹി ധമ്മേഹി, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘ലാഭേന ഉന്നതോ ലോകോ, അലാഭേന ച ഓനതോ;

ലാഭാലാഭേന ഏകട്ഠാ, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘യസേന ഉന്നതോ ലോകോ, അയസേന ച ഓനതോ;

യസായസേന ഏകട്ഠാ, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘പസംസായുന്നതോ ലോകോ, നിന്ദായാപി ച ഓനതോ;

സമാ നിന്ദാപസംസാസു, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘സുഖേന ഉന്നതോ ലോകോ, ദുക്ഖേനാപി ച ഓനതോ;

അകമ്പാ സുഖദുക്ഖേസു, താദിസാ സമണാ മമാ’’തി. –

ഏവമാദീഹി വചനേഹി സസ്സും തോസേസി.

അഥ നം ‘‘സക്കാ തവ സമണേ അമ്ഹാകമ്പി ദസ്സേതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘സക്കാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി യഥാ മയം തേ പസ്സാമ, തഥാ കരോഹീ’’തി വുത്തേ സാ ‘‘സാധൂ’’തി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം സജ്ജേത്വാ ഉപരിപാസാദതലേ ഠത്വാ ജേതവനാഭിമുഖീ സക്കച്ചം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ബുദ്ധഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ ഗന്ധവാസപുപ്ഫധുമേഹി പൂജം കത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേമി, ഇമിനാ മേ സഞ്ഞാണേന സത്ഥാ നിമന്തിതഭാവം ജാനാതൂ’’തി സുമനപുപ്ഫാനം അട്ഠ മുട്ഠിയോ ആകാസേ ഖിപി. പുപ്ഫാനി ഗന്ത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സത്ഥുനോ ഉപരി മാലാവിതാനം ഹുത്വാ അട്ഠംസു. തസ്മിം ഖണേ അനാഥപിണ്ഡികോപി ധമ്മകഥം സുത്വാ സ്വാതനായ സത്ഥാരം നിമന്തേസി. സത്ഥാ ‘‘അധിവുത്ഥം മയാ, ഗഹപതി, സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയാ പുരേതരം ആഗതോ നത്ഥി, കസ്സ നു ഖോ വോ അധിവുത്ഥ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ചൂളസുഭദ്ദായ, ഗഹപതി, നിമന്തിതോ’’തി വത്വാ ‘‘നനു, ഭന്തേ, ചൂളസുഭദ്ദാ ദൂരേ വസതി ഇതോ വീസതിയോജനസതമത്ഥകേ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ ഗഹപതി, ദൂരേ വസന്താപി ഹി സപ്പുരിസാ അഭിമുഖേ ഠിതാ വിയ പകാസേന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൪. ‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ’’തി.

തത്ഥ സന്തോതി രാഗാദീനം സന്തതായ ബുദ്ധാദയോ സന്താ നാമ. ഇധ പന പുബ്ബബുദ്ധേസു കതാധികാരാ ഉസ്സന്നകുസലമൂലാ ഭാവിതഭാവനാ സത്താ സന്തോതി അധിപ്പേതാ. പകാസേന്തീതി ദൂരേ ഠിതാപി ബുദ്ധാനം ഞാണപഥം ആഗച്ഛന്താ പാകടാ ഹോന്തി. ഹിമവന്തോ വാതി യഥാ ഹി തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതോ പഞ്ചയോജനസതുബ്ബേധോ ചതുരാസീതിയാ കൂടസഹസ്സേഹി പടിമണ്ഡിതോ ഹിമവന്തപബ്ബതോ ദൂരേ ഠിതാനമ്പി അഭിമുഖേ ഠിതോ വിയ പകാസേതി, ഏവം പകാസേന്തീതി അത്ഥോ. അസന്തേത്ഥാതി ദിട്ഠധമ്മഗരുകാ വിതിണ്ണപരലോകാ ആമിസചക്ഖുകാ ജീവികത്ഥായ പബ്ബജിതാ ബാലപുഗ്ഗലാ അസന്തോ നാമ, തേ ഏത്ഥ ബുദ്ധാനം ദക്ഖിണസ്സ ജാണുമണ്ഡലസ്സ സന്തികേ നിസിന്നാപി ന ദിസ്സന്തി ന പഞ്ഞായന്തി. രത്തിം ഖിത്താതി രത്തിം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ ഖിത്തസരാ വിയ തഥാരൂപസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ പുബ്ബഹേതുനോ അഭാവേന ന പഞ്ഞായന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘സത്ഥാരാ സുഭദ്ദായ നിമന്തനം അധിവാസിത’’ന്തി ഞത്വാ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം ആണാപേസി – ‘‘പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി നിമ്മിനിത്വാ സ്വേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉഗ്ഗനഗരം നേഹീ’’തി. സോ പുനദിവസേ പഞ്ചസതാനി കൂടാഗാരാനി നിമ്മിനിത്വാ ജേതവനദ്വാരേ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ഉച്ചിനിത്വാ വിസുദ്ധഖീണാസവാനംയേവ പഞ്ചസതാനി ആദായ സപരിവാരോ കൂടാഗാരേസു നിസീദിത്വാ ഉഗ്ഗനഗരം അഗമാസി. ഉഗ്ഗസേട്ഠിപി സപരിവാരോ സുഭദ്ദായ ദിന്നനയേനേവ തഥാഗതസ്സ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ സത്ഥാരം മഹന്തേന സിരിവിഭവേന ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ മാലാദീഹി മഹന്തം സക്കാരം കരോന്തോ സപരിവാരോ സമ്പടിച്ഛിത്വാ വന്ദിത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ പുനപ്പുനം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം അദാസി. സത്ഥാപിസ്സ സപ്പായം സല്ലക്ഖേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. തം ആദിം കത്വാ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സത്ഥാ ‘‘ചൂളസുഭദ്ദായ അനുഗ്ഗഹണത്ഥം ത്വം ഇധേവ ഹോഹീ’’തി അനുരുദ്ധത്ഥേരം നിവത്താപേത്വാ സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി. തതോ പട്ഠായ തം നഗരം സദ്ധാസമ്പന്നം അഹോസീതി.

ചൂളസുഭദ്ദാവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. ഏകവിഹാരിത്ഥേരവത്ഥു

ഏകാസനന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകവിഹാരിത്ഥേരം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഥേരോ ഏകകോവ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകകോവ നിസീദതി, ഏകകോവ ചങ്കമതി, ഏകകോവ തിട്ഠതീതി ചതുപരിസന്തരേ പാകടോ അഹോസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ, ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപോ നാമായം ഥേരോ’’തി തഥാഗതസ്സാരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ പവിവിത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വിവേകേ ആനിസംസം കഥേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൫. ‘‘ഏകാസനം ഏകസേയ്യം, ഏകോ ചരമതന്ദിതോ;

ഏകോ ദമയമത്താനം, വനന്തേ രമിതോ സിയാ’’തി.

തത്ഥ ഏകാസനം ഏകസേയ്യന്തി ഭിക്ഖുസഹസ്സമജ്ഝേപി മൂലകമ്മട്ഠാനം അവിജഹിത്വാ തേനേവ മനസികാരേന നിസിന്നസ്സ ആസനം ഏകാസനം നാമ. ലോഹപാസാദസദിസേപി ച പാസാദേ ഭിക്ഖുസഹസ്സമജ്ഝേപി പഞ്ഞത്തേ വിചിത്രപച്ചത്ഥരണൂപധാനേ മഹാരഹേ സയനേ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന മൂലകമ്മട്ഠാനമനസികാരേന നിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേയ്യാ ഏകസേയ്യാ നാമ. ഏവരൂപം ഏകാസനഞ്ച ഏകസേയ്യഞ്ച ഭജേഥാതി അത്ഥോ. അതന്ദിതോതി ജങ്ഘബലം നിസ്സായ ജീവിതകപ്പനേന അകുസീതോ ഹുത്വാ സബ്ബീരിയാപഥേസു ഏകകോവ ചരന്തോതി അത്ഥോ. ഏകോ ദമയന്തി രത്തിട്ഠാനാദീസു കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിത്വാ മഗ്ഗഫലാധിഗമവസേന ഏകോവ ഹുത്വാ അത്താനം ദമേന്തോതി അത്ഥോ. വനന്തേ രമിതോ സിയാതി ഏവം അത്താനം ദമേന്തോ ഇത്ഥിപുരിസസദ്ദാദീഹി പവിവിത്തേ വനന്തേയേവ അഭിരമിതോ ഭവേയ്യ. ന ഹി സക്കാ ആകിണ്ണവിഹാരിനാ ഏവം അത്താനം ദമേതുന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. തതോ പട്ഠായ മഹാജനോ ഏകവിഹാരികമേവ പത്ഥേസീതി.

ഏകവിഹാരിത്ഥേരവത്ഥു നവമം.

പകിണ്ണകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏകവീസതിമോ വഗ്ഗോ.