൨൨. നിരയവഗ്ഗോ

൧. സുന്ദരീപരിബ്ബാജികാവത്ഥു

അഭൂതവാദീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സുന്ദരിം പരിബ്ബാജികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ’’തി വത്ഥു വിത്ഥാരതോ ഉദാനേ (ഉദാ. ൩൮) ആഗതമേവ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ഭഗവതോ കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം മഹോഘസദിസേ ലാഭസക്കാരേ ഉപ്പന്നേ ഹതലാഭസക്കാരാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ സൂരിയുഗ്ഗമനകാലേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ നിപ്പഭാ ഹുത്വാ ഏകതോ സന്നിപതിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹതലാഭസക്കാരാ, ന നോ കോചി അത്ഥിഭാവമ്പി ജാനാതി, കേന നു ഖോ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ഉപ്പാദേത്വാ ലാഭസക്കാരമസ്സ അന്തരധാപേയ്യാമാ’’തി. അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘സുന്ദരിയാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സക്കുണിസ്സാമാ’’തി. തേ ഏകദിവസം സുന്ദരിം തിത്ഥിയാരാമം പവിസിത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതം നാലപിംസു. സാ പുനപ്പുനം സല്ലപന്തീപി പടിവചനം അലഭിത്വാ ‘‘അപി പനയ്യാ, കേനചി വിഹേഠിതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം, ഭഗിനി, സമണം ഗോതമം അമ്ഹേ വിഹേഠേത്വാ ഹതലാഭസക്കാരേ കത്വാ വിചരന്തം ന പസ്സസീ’’തി? ‘‘മയാ ഏത്ഥ കിം കാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘ത്വം ഖോസി, ഭഗിനി, അഭിരൂപാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അയസം ആരോപേത്വാ മഹാജനം തവ കഥം ഗാഹാപേത്വാ ഹതലാഭസക്കാരം കരോഹീ’’തി. സാ തം സുത്വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പക്കന്താ തതോ പട്ഠായ മാലാഗന്ധവിലേപനകപ്പൂരകടുകഫലാദീനി ഗഹേത്വാ സായം മഹാജനസ്സ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ നഗരം പവിസനകാലേ ജേതവനാഭിമുഖീ ഗച്ഛതി, ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമി, അഹഞ്ഹി തേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസാമീ’’തി വത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം തിത്ഥിയാരാമേ വസിത്വാ പാതോവ ജേതവനമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ നഗരാഭിമുഖീ ആഗച്ഛന്തീ ‘‘കിം, സുന്ദരി, കഹം ഗതാസീ’’തി പുട്ഠാ ‘‘സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ തം കിലേസരതിയാ രമാപേത്വാ ആഗതാമ്ഹീ’’തി വദതി.

അഥ തേ കതിപാഹച്ചയേന ധുത്താനം കഹാപണേ ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ സുന്ദരിം മാരേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഗന്ധകുടിയാ സമീപേ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിത്വാ ഏഥാ’’തി വദിംസു. തേ തഥാ അകംസു. തതോ തിത്ഥിയാ ‘‘സുന്ദരിം ന പസ്സാമാ’’തി കോലാഹലം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ‘‘കഹം വോ ആസങ്കാ’’തി വുത്താ ‘‘ഇമേസു ദിവസേസു ജേതവനേ വസതി, തത്ഥസ്സാ പവത്തിം ന ജാനാമാ’’തി വത്വാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, നം വിചിനഥാ’’തി രഞ്ഞാ അനുഞ്ഞാതാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ ഗഹേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ വിചിനന്താ മാലാകചവരന്തരേ തം ദിസ്വാ മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ നഗരം പവേസേത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ‘സത്ഥാരാ കതം പാപകമ്മം പടിച്ഛാദേസ്സാമാ’തി സുന്ദരിം മാരേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിംസൂ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, നഗരം ആഹിണ്ഡഥാ’’തി ആഹ. തേ നഗരവീഥീസു ‘‘പസ്സഥ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വത്വാ പുന രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം ആഗമിംസു. രാജാ സുന്ദരിയാ സരീരം ആമകസുസാനേ അട്ടകം ആരോപേത്വാ രക്ഖാപേസി. സാവത്ഥിവാസിനോ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സേസാ യേഭുയ്യേന ‘‘പസ്സഥ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വത്വാ അന്തോനഗരേപി ബഹിനഗരേപി ഭിക്ഖൂ അക്കോസന്താ വിചരന്തി. ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹേപി തേ മനുസ്സേ ഏവം പടിചോദേഥാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൬. ‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതി,

യോ വാപി കത്വാ ന കരോമിചാഹ;

ഉഭോപി തേ പേച്ച സമാ ഭവന്തി,

നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാ’’തി.

തത്ഥ അഭൂതവാദീതി പരസ്സ ദോസം അദിസ്വാവ മുസാവാദം കത്വാ തുച്ഛേന പരം അബ്ഭാചിക്ഖന്തോ. കത്വാതി യോ വാ പന പാപകമ്മം കത്വാ ‘‘നാഹം ഏതം കരോമീ’’തി ആഹ. പേച്ച സമാ ഭവന്തീതി തേ ഉഭോപി ജനാ പരലോകം ഗന്ത്വാ നിരയം ഉപഗമനേന ഗതിയാ സമാ ഭവന്തി. ഗതിയേവ നേസം പരിച്ഛിന്നാ, ആയു പന നേസം ന പരിച്ഛിന്നം. ബഹുകഞ്ഹി പാപകമ്മം കത്വാ ചിരം നിരയേ പച്ചന്തി, പരിത്തം കത്വാ അപ്പമത്തകമേവ കാലം. യസ്മാ പന നേസം ഉഭിന്നമ്പി ലാമകമേവ കമ്മം, തേന വുത്തം – ‘‘നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാ’’തി. പരത്ഥാതി ഇമസ്സ പന പദസ്സ പുരതോ പേച്ചപദേന സമ്ബന്ധോ. പേച്ച പരത്ഥ ഇതോ ഗന്ത്വാ തേ നിഹീനകമ്മാ പരലോകേ സമാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

രാജാ ‘‘സുന്ദരിയാ അഞ്ഞേഹി മാരിതഭാവം ജാനാഥാ’’തി പുരിസേ ഉയ്യോജേസി. അഥ തേ ധുത്താ തേഹി കഹാപണേഹി സുരം പിവന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കരിംസു. ഏകോ ഏകം ആഹ – ‘‘ത്വം സുന്ദരിം ഏകപ്പഹാരേനേവ മാരേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിത്വാ തതോ ലദ്ധകഹാപണേഹി സുരം പിവസി, ഹോതു ഹോതൂ’’തി. രാജപുരിസാ തേ ധുത്തേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. അഥ നേ രാജാ ‘‘തുമ്ഹേഹി സാ മാരിതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേഹി മാരാപിതാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ തിത്ഥിയേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി. തേ തഥേവ വദിംസു. തേന ഹി ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ ഏവം വദന്താ നഗരം ആഹിണ്ഡഥ – ‘‘അയം സുന്ദരീ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ആരോപേതുകാമേഹി അമ്ഹേഹി മാരാപിതാ, നേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ, ന സാവകാനം ദോസോ അത്ഥി, അമ്ഹാകമേവ ദോസോ’’തി. തേ തഥാ കരിംസു. ബാലമഹാജനോ തദാ സദ്ദഹി, തിത്ഥിയാപി ധുത്താപി പുരിസവധദണ്ഡം പാപുണിംസു. തതോ പട്ഠായ ബുദ്ധാനം സക്കാരോ മഹാ അഹോസീതി.

സുന്ദരീപരിബ്ബാജികാവത്ഥു പഠമം.

൨. ദുച്ചരിതഫലപീളിതവത്ഥു

കാസാവകണ്ഠാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദുച്ചരിതഫലാനുഭാവേന പീളിതേ സത്തേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ആയസ്മാ ഹി മോഗ്ഗല്ലാനോ ലക്ഖണത്ഥേരേന സദ്ധിം ഗിജ്ഝകൂടാ ഓരോഹന്തോ അട്ഠിസങ്ഖലികപേതാദീനം അത്തഭാവേ ദിസ്വാ സിതം കരോന്തോ ലക്ഖണത്ഥേരേന സിതകാരണം പുട്ഠോ ‘‘അകാലോ, ആവുസോ, ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ, തഥാഗതസ്സ സന്തികേ മം പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ തഥാഗതസ്സ സന്തികേ ഥേരേന പുട്ഠോ അട്ഠിസങ്ഖലികപേതാദീനം ദിട്ഠഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇധാഹം, ആവുസോ, ഗിജ്ഝകൂടാ പബ്ബതാ ഓരോഹന്തോ അദ്ദസം ഭിക്ഖും വേഹാസം ഗച്ഛന്തം, തസ്സ സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാ…പേ… കായോപി ആദിത്തോ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൩൦; സം. നി. ൨.൨൧൮) നയേന സദ്ധിം പത്തചീവരകായബന്ധനാദീഹി ഡയ്ഹമാനേ പഞ്ച സഹധമ്മികേ ആരോചേസി. സത്ഥാ തേസം കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പബ്ബജ്ജായ അനുരൂപം കാതും അസക്കോന്താനം പാപഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ തസ്മിം ഖണേ തത്ഥ നിസിന്നാനം ബഹൂനം പാപഭിക്ഖൂനം ദുച്ചരിതകമ്മസ്സ വിപാകം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൭. ‘‘കാസാവകണ്ഠാ ബഹവോ, പാപധമ്മാ അസഞ്ഞതാ;

പാപാ പാപേഹി കമ്മേഹി, നിരയം തേ ഉപപജ്ജരേ’’തി.

തത്ഥ കാസാവകണ്ഠാതി കാസാവേന പലിവേഠിതകണ്ഠാ. പാപധമ്മാതി ലാമകധമ്മാ. അസഞ്ഞതാതി കായാദിസംയമരഹിതാ, തഥാരൂപാ പാപപുഗ്ഗലാ അത്തനാ കതേഹി അകുസലകമ്മേഹി നിരയം ഉപപജ്ജന്തി, തേ തത്ഥ പച്ചിത്വാ തതോ ചുതാ വിപാകാവസേസേന പേതേസുപി ഏവം പച്ചന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ദുച്ചരിതഫലപീളിതവത്ഥു ദുതിയം.

൩. വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥു

സേയ്യോ അയോഗുളോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ മഹാവനേ വിഹരന്തോ വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികേ (പാരാ. ൧൯൩ ആദയോ) ആഗതമേവ.

തദാ ഹി സത്ഥാ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഉദരസ്സത്ഥായ ഗിഹീനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്ഥാ’’തി വത്വാ തേഹി ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ അനേകപരിയായേന ഗരഹിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦൮. ‘‘സേയ്യോ അയോഗുളോ ഭുത്തോ, തത്തോ അഗ്ഗിസിഖൂപമോ;

യഞ്ചേ ഭുഞ്ജേയ്യ ദുസ്സീലോ, രട്ഠപിണ്ഡമസഞ്ഞതോ’’തി.

തത്ഥ യഞ്ചേ ഭുഞ്ജേയ്യാതി യം ദുസ്സീലോ നിസ്സീലപുഗ്ഗലോ കായാദീഹി അസഞ്ഞതോ രട്ഠവാസീഹി സദ്ധായ ദിന്നം രട്ഠപിണ്ഡം ‘‘സമണോമ്ഹീ’’തി പടിജാനന്തോ ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യ, തത്തോ ആദിത്തോ അഗ്ഗിവണ്ണോ അയോഗുളോവ ഭുത്തോ സേയ്യോ സുന്ദരതരോ. കിം കാരണാ? തപ്പച്ചയാ ഹി ഏകോവ അത്തഭാവോ ഝായേയ്യ, ദുസ്സീലോ പന സദ്ധാദേയ്യം ഭുഞ്ജിത്വാ അനേകാനിപി ജാതിസതാനി നിരയേ പച്ചേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥു തതിയം.

൪. ഖേമകസേട്ഠിപുത്തവത്ഥു

ചത്താരി ഠാനാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഭാഗിനേയ്യം ഖേമകം നാമ സേട്ഠിപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര അഭിരൂപോ അഹോസി, യേഭുയ്യേന ഇത്ഥിയോ തം ദിസ്വാ രാഗാഭിഭൂതാ സകഭാവേന സണ്ഠാതും നാസക്ഖിംസു. സോപി പരദാരകമ്മാഭിരതോവ അഹോസി. അഥ നം രത്തിം രാജപുരിസാ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ മഹാസേട്ഠിസ്സ ലജ്ജാമീതി തം കിഞ്ചി അവത്വാ വിസ്സജ്ജാപേസി. സോ പന നേവ വിരമി. അഥ നം ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി രാജപുരിസാ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ വിസ്സജ്ജാപേസിയേവ. മഹാസേട്ഠി, തം പവത്തിം സുത്വാ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്സ ധമ്മം ദേസേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തസ്സ സംവേഗകഥം വത്വാ പരദാരസേവനായ ദോസം ദസ്സേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൦൯. ‘‘ചത്താരി ഠാനാനി നരോ പമത്തോ,

ആപജ്ജതി പരദാരൂപസേവീ;

അപുഞ്ഞലാഭം ന നികാമസേയ്യം,

നിന്ദം തതീയം നിരയം ചതുത്ഥം.

൩൧൦. ‘‘അപുഞ്ഞലാഭോ ച ഗതീ ച പാപികാ,

ഭീതസ്സ ഭീതായ രതീ ച ഥോകികാ;

രാജാ ച ദണ്ഡം ഗരുകം പണേതി,

തസ്മാ നരോ പരദാരം ന സേവേ’’തി.

തത്ഥ ഠാനാനീതി ദുക്ഖകാരണാനി. പമത്തോതി സതിവോസ്സഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ. ആപജ്ജതീതി പാപുണാതി. പരദാരൂപസേവീതി പരദാരം ഉപസേവന്തോ ഉപ്പഥചാരീ. അപുഞ്ഞലാഭന്തി അകുസലലാഭം. ന നികാമസേയ്യന്തി യഥാ ഇച്ഛതി, ഏവം സേയ്യം അലഭിത്വാ അനിച്ഛിതം പരിത്തകമേവ കാലം സേയ്യം ലഭതി. അപുഞ്ഞലാഭോ ചാതി ഏവം തസ്സ അയഞ്ച അപുഞ്ഞലാഭോ, തേന ച അപുഞ്ഞേന നിരയസങ്ഖാതാ പാപികാ ഗതി ഹോതി. രതീ ച ഥോകികാതി യാ തസ്സ ഭീതസ്സ ഭീതായ ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം രതി, സാപി ഥോകികാ പരിത്താ ഹോതി. ഗരുകന്തി രാജാ ച ഹത്ഥച്ഛേദാദിവസേന ഗരുകം ദണ്ഡം പണേതി. തസ്മാതി യസ്മാ പരദാരം സേവന്തോ ഏതാനി അപുഞ്ഞാദീനി പാപുണാതി, തസ്മാ പരദാരം ന സേവേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ഖേമകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തതോ പട്ഠായ മഹാജനോ സുഖം വീതിനാമേസി. കിം പനസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി? സോ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഉത്തമമല്ലോ ഹുത്വാ ദ്വേ സുവണ്ണപടാകാ ദസബലസ്സ കഞ്ചനഥൂപേ ആരോപേത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി ‘‘ഠപേത്വാ ഞാതിസാലോഹിതിത്ഥിയോ അവസേസാ മം ദിസ്വാ രജ്ജന്തൂ’’തി. ഇദമസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി. തേന തം നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ദിസ്വാ പരേസം ഇത്ഥിയോ സകഭാവേന സണ്ഠാതും നാസക്ഖിംസൂതി.

ഖേമകസേട്ഠിപുത്തവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ദുബ്ബചഭിക്ഖുവത്ഥു

കുസോ യഥാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര ഭിക്ഖു അസഞ്ചിച്ച ഏകം തിണം ഛിന്ദിത്വാ കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ ഏകം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ആവുസോ, യോ തിണം ഛിന്ദതി, തസ്സ കിം ഹോതീ’’തി തം അത്തനാ കതഭാവം ആരോചേത്വാ പുച്ഛി. അഥ നം ഇതരോ ‘‘ത്വം തിണസ്സ ഛിന്നകാരണാ കിഞ്ചി ഹോതീതി സഞ്ഞം കരോസി, ന ഏത്ഥ കിഞ്ചി ഹോതി, ദേസേത്വാ പന മുച്ചതീ’’തി വത്വാ സയമ്പി ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി തിണം ലുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗഹേസി. ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൧൧. ‘‘കുസോ യഥാ ദുഗ്ഗഹിതോ, ഹത്ഥമേവാനുകന്തതി;

സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠം, നിരയായുപകഡ്ഢതി.

൩൧൨. ‘‘യം കിഞ്ചി സിഥിലം കമ്മം, സംകിലിട്ഠഞ്ച യം വതം;

സങ്കസ്സരം ബ്രഹ്മചരിയം, ന തം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

൩൧൩. ‘‘കയിരാ ചേ കയിരാഥേനം, ദള്ഹമേനം പരക്കമേ;

സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബാജോ, ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജ’’ന്തി.

തത്ഥ കുസോതി യം കിഞ്ചി തിഖിണധാരം തിണം അന്തമസോ താലപണ്ണമ്പി, യഥാ സോ കുസോ യേന ദുഗ്ഗഹിതോ, തസ്സ ഹത്ഥം അനുകന്തതി ഫാലേതി, ഏവമേവ സമണധമ്മസങ്ഖാതം സാമഞ്ഞമ്പി ഖണ്ഡസീലാദിതായ ദുപ്പരാമട്ഠം നിരയായുപകഡ്ഢതി, നിരയേ നിബ്ബത്താപേതീതി അത്ഥോ. സിഥിലന്തി ഓലീയിത്വാ കരണേന സിഥിലഗാഹം കത്വാ കതം യംകിഞ്ചി കമ്മം. സംകിലിട്ഠന്തി വേസിയാദികേസു അഗോചരേസു ചരണേന സംകിലിട്ഠം. സങ്കസ്സരന്തി സങ്കാഹി സരിതബ്ബം, ഉപോസഥകിച്ചാദീസു അഞ്ഞതരകിച്ചേന സന്നിപതിതമ്പി സങ്ഘം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേ മമ ചരിയം ഞത്വാ മം ഉക്ഖിപിതുകാമാവ സന്നിപതിതാ’’തി ഏവം അത്തനോ ആസങ്കാഹി സരിതം ഉസ്സങ്കിതം പരിസങ്കിതം. ന തം ഹോതീതി തം ഏവരൂപം സമണധമ്മസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മചരിയം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മഹപ്ഫലം ന ഹോതി, തസ്സ മഹപ്ഫലാഭാവേനേവ ഭിക്ഖദായകാനമ്പിസ്സ ന മഹപ്ഫലം ഹോതീതി അത്ഥോ. കയിരാ ചേതി തസ്മാ യം കമ്മം കരേയ്യ, തം കരേയ്യാഥേവ. ദള്ഹമേനം പരക്കമേതി ഥിരകതമേവ കത്വാ അവത്തസമാദാനോ ഹുത്വാ ഏനം കയിരാ. പരിബ്ബാജോതി സിഥിലഭാവേന കതോ ഖണ്ഡാദിഭാവപ്പത്തോ സമണധമ്മോ. ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജന്തി അബ്ഭന്തരേ വിജ്ജമാനം രാഗരജാദിം ഏവരൂപോ സമണധമ്മോ അപനേതും ന സക്കോതി, അഥ ഖോ തസ്സ ഉപരി അപരമ്പി രാഗരജാദിം ആകിരതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു, സോപി ഭിക്ഖു സംവരേ ഠത്വാ പച്ഛാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണീതി.

ദുബ്ബചഭിക്ഖുവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. ഇസ്സാപകതിത്ഥിവത്ഥു

അകതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഇസ്സാപകതം ഇത്ഥിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സാ കിര സാമികോ ഏകായ ഗേഹദാസിയാ സദ്ധിം സന്ഥവം അകാസി. സാ ഇസ്സാപകതാ തം ദാസിം ഹത്ഥപാദേസു ബന്ധിത്വാ തസ്സാ കണ്ണനാസം ഛിന്ദിത്വാ ഏകസ്മിം ഗുള്ഹഗബ്ഭേ പക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ തസ്സ കമ്മസ്സ അത്തനാ കതഭാവം പടിച്ഛാദേതും ‘‘ഏഹി, അയ്യ, വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി സാമികം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തീ നിസീദി. അഥസ്സാ ആഗന്തുകഞാതകാ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ദാസിം മോചയിംസു. സാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ ഠിതാ തമത്ഥം ദസബലസ്സ ആരോചേസി. സത്ഥാ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ദുച്ചരിതം നാമ ‘ഇദം മേ അഞ്ഞേ ന ജാനന്തീ’തി അപ്പമത്തകമ്പി ന കാതബ്ബം, അഞ്ഞസ്മിം അജാനന്തേപി സുചരിതമേവ കാതബ്ബം. പടിച്ഛാദേത്വാ കതമ്പി ഹി ദുച്ചരിതം നാമ പച്ഛാനുതാപം കരോതി, സുചരിതം പാമോജ്ജമേവ ജനേതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൧൪. ‘‘അകതം ദുക്കടം സേയ്യോ, പച്ഛാ തപ്പതി ദുക്കടം;

കതഞ്ച സുകതം സേയ്യോ, യം കത്വാ നാനുതപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ ദുക്കടന്തി സാവജ്ജം അപായസംവത്തനികം കമ്മം അകതമേവ സേയ്യോ വരം ഉത്തമം. പച്ഛാ തപ്പതീതി തഞ്ഹി അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതകാലേ തപ്പതിയേവ. സുകതന്തി അനവജ്ജം പന സുഖദായകം സുഗതിസംവത്തനികമേവ കമ്മം കതം സേയ്യോ. യം കത്വാതി യം കമ്മം കത്വാ പച്ഛാ അനുസ്സരണകാലേ ന തപ്പതി നാനുതപ്പതി, സോമനസ്സജാതോവ ഹോതി, തം കമ്മം വരന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ഉപാസകോ ച സാ ച ഇത്ഥീ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. തഞ്ച പന ദാസിം തത്ഥേവ ഭുജിസ്സം കത്വാ ധമ്മചാരിനിം കരിംസൂതി.

ഇസ്സാപകതിത്ഥിവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു

നഗരം യഥാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ ആഗന്തുകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ഏകസ്മിം പച്ചന്തേ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ പഠമമാസേ സുഖം വിഹരിംസു. മജ്ഝിമമാസേ ചോരാ ആഗന്ത്വാ തേസം ഗോചരഗാമം പഹരിത്വാ കരമരേ ഗഹേത്വാ അഗമംസു. തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാ ചോരാനം പടിബാഹനത്ഥായ തം പച്ചന്തനഗരം അഭിസങ്ഖരോന്താ തേ ഭിക്ഖൂ സക്കച്ചം ഉപട്ഠാതും ഓകാസം ന ലഭിംസു. തേ അഫാസുകം വസ്സം വസിത്വാ വുത്ഥവസ്സാ സത്ഥു ദസ്സനായ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേഹി സദ്ധിം കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, സുഖം വസിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയം പഠമമാസമേവ സുഖം വസിമ്ഹാ, മജ്ഝിമമാസേ ചോരാ ഗാമം പഹരിംസു, തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാ നഗരം അഭിസങ്ഖരോന്താ സക്കച്ചം ഉപട്ഠാതും ഓകാസം ന ലഭിംസു. തസ്മാ അഫാസുകം വസ്സം വസിമ്ഹാ’’തി വുത്തേ ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഫാസുവിഹാരോ നാമ നിച്ചകാലം ദുല്ലഭോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ യഥാ തേ മനുസ്സാ നഗരം ഗോപയിംസു, ഏവം അത്തഭാവമേവ ഗോപയിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൧൫. ‘‘നഗരം യഥാ പച്ചന്തം, ഗുത്തം സന്തരബാഹിരം;

ഏവം ഗോപേഥ അത്താനം, ഖണോ വോ മാ ഉപച്ചഗാ;

ഖണാതീതാ ഹി സോചന്തി, നിരയമ്ഹി സമപ്പിതാ’’തി.

തത്ഥ സന്തരബാഹിരന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാ തേഹി മനുസ്സേഹി തം പച്ചന്തനഗരം ദ്വാരപാകാരാദീനി ഥിരാനി കരോന്തേഹി സഅന്തരം, അട്ടാലകപരിഖാദീനി ഥിരാനി കരോന്തേഹി സബാഹിരന്തി സന്തരബാഹിരം സുഗുത്തം കതം, ഏവം തുമ്ഹേപി സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ അജ്ഝത്തികാനി ഛ ദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ ദ്വാരരക്ഖികം സതിം അവിസ്സജ്ജേത്വാ യഥാ ഗയ്ഹമാനാനി ബാഹിരാനി ഛ ആയതനാനി അജ്ഝത്തികാനം ഉപഘാതായ സംവത്തന്തി, തഥാ അഗ്ഗഹണേന താനിപി ഥിരാനി കത്വാ തേസം അപ്പവേസായ ദ്വാരരക്ഖികം സതിം അപ്പഹായ വിചരന്താ അത്താനം ഗോപേഥാതി അത്ഥോ. ഖണോ വോ മാ ഉപച്ചഗാതി യോ ഹി ഏവം അത്താനം ന ഗോപേതി, തം പുഗ്ഗലം അയം ബുദ്ധുപ്പാദഖണോ മജ്ഝിമദേസേ ഉപ്പത്തിഖണോ സമ്മാദിട്ഠിയാ പടിലദ്ധഖണോ ഛന്നം ആയതനാനം അവേകല്ലഖണോതി സബ്ബോപി അയം ഖണോ അതിക്കമതി, സോ ഖണോ തുമ്ഹേ മാ അതിക്കമതു. ഖണാതീതാതി യേ ഹി തം ഖണം അതീതാ, തേ ച പുഗ്ഗലേ സോ ച ഖണോ അതീതോ, തേ നിരയമ്ഹി സമപ്പിതാ ഹുത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തിത്വാ സോചന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ ഉപ്പന്നസംവേഗാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു സത്തമം.

൮. നിഗണ്ഠവത്ഥു

അലജ്ജിതായേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ നിഗണ്ഠേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ ഭിക്ഖൂ നിഗണ്ഠേ ദിസ്വാ കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, സബ്ബസോ അപ്പടിച്ഛന്നേഹി അചേലകേഹി ഇമേ നിഗണ്ഠാ വരതരാ, യേ ഏകം പുരിമപസ്സമ്പി താവ പടിച്ഛാദേന്തി, സഹിരികാ മഞ്ഞേ ഏതേ’’തി. തം സുത്വാ നിഗണ്ഠാ ‘‘ന മയം ഏതേന കാരണേന പടിച്ഛാദേമ, പംസുരജാദയോ പന പുഗ്ഗലാ ഏവ, ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധാ ഏവ, തേ നോ ഭിക്ഖാഭാജനേസു മാ പതിംസൂതി ഇമിനാ കാരണേന പടിച്ഛാദേമാ’’തി വത്വാ തേഹി സദ്ധിം വാദപടിവാദവസേന ബഹും കഥം കഥേസും. ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ നിസിന്നകാലേ തം പവത്തിം ആരോചേസും. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അലജ്ജിതബ്ബേന ലജ്ജിത്വാ ലജ്ജിതബ്ബേന അലജ്ജമാനാ നാമ ദുഗ്ഗതിപരായണാവ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൧൬. ‘‘അലജ്ജിതായേ ലജ്ജന്തി, ലജ്ജിതായേ ന ലജ്ജരേ;

മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനാ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതിം.

൩൧൭. ‘‘അഭയേ ഭയദസ്സിനോ, ഭയേ ചാഭയദസ്സിനോ;

മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനാ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതി’’ന്തി.

തത്ഥ അലജ്ജിതായേതി അലജ്ജിതബ്ബേന. ഭിക്ഖാഭാജനഞ്ഹി അലജ്ജിതബ്ബം നാമ, തേ പന തം പടിച്ഛാദേത്വാ വിചരന്താ തേന ലജ്ജന്തി നാമ. ലജ്ജിതായേതി അപടിച്ഛന്നേന ഹിരികോപീനങ്ഗേന ലജ്ജിതബ്ബേന. തേ പന തം അപടിച്ഛാദേത്വാ വിചരന്താ ലജ്ജിതായേ ന ലജ്ജന്തി നാമ. തേന തേസം അലജ്ജിതബ്ബേന ലജ്ജിതം ലജ്ജിതബ്ബേന അലജ്ജിതം തുച്ഛഗഹണഭാവേന ച അഞ്ഞഥാഗഹണഭാവേന ച മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. തം സമാദിയിത്വാ വിചരന്താ പന തേ മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനാ സത്താ നിരയാദിഭേദം ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അഭയേതി ഭിക്ഖാഭാജനം നിസ്സായ രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതഭയാനം അനുപ്പജ്ജനതോ ഭിക്ഖാഭാജനം അഭയം നാമ, ഭയേന തം പടിച്ഛാദേന്താ പന അഭയേ ഭയദസ്സിനോ നാമ. ഹിരികോപീനങ്ഗം പന നിസ്സായ രാഗാദീനം ഉപ്പജ്ജനതോ തം ഭയം നാമ, തസ്സ അപടിച്ഛാദനേന ഭയേ ചാഭയദസ്സിനോ. തസ്സ തം അയഥാഗഹണസ്സ സമാദിന്നത്താ മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനാ സത്താ ദുഗ്ഗഹിം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ നിഗണ്ഠാ സംവിഗ്ഗമാനസാ പബ്ബജിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

നിഗണ്ഠവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. തിത്ഥിയസാവകവത്ഥു

അവജ്ജേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിത്ഥിയസാവകേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകാ അത്തനോ പുത്തേ സമ്മാദിട്ഠികാനം ഉപാസകാനം പുത്തേഹി സദ്ധിം സപരിവാരേ കീളമാനേ ദിസ്വാ ഗേഹം ആഗതകാലേ ‘‘ന വോ സമണാ സക്യപുത്തിയാ വന്ദിതബ്ബാ, നാപി തേസം വിഹാരം പവിസിതബ്ബ’’ന്തി സപഥം കാരയിംസു. തേ ഏകദിവസം ജേതവനവിഹാരസ്സ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകസാമന്തേ കീളന്താ പിപാസിതാ അഹേസും. അഥേകം ഉപാസകദാരകം ‘‘ത്വം ഏത്ഥ ഗന്ത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ അമ്ഹാകമ്പി ആഹരാഹീ’’തി പഹിണിംസു. സോ വിഹാരം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ത്വമേവ പാനീയം പിവിത്വാ ഗന്ത്വാ ഇതരേപി പാനീയപിവനത്ഥായ ഇധേവ പേസേഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. തേ ആഗന്ത്വാ പാനീയം പിവിംസു. സത്ഥാ തേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം സപ്പായം ധമ്മകഥം കഥേത്വാ തേ അചലസദ്ധേ കത്വാ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാപേസി. തേ സകാനി ഗേഹാനി ഗന്ത്വാ തമത്ഥം മാതാപിതൂനം ആരോചേസും. അഥ നേസം മാതാപിതരോ ‘‘പുത്തകാ നോ വിപന്നദിട്ഠികാ ജാതാ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്താ പരിദേവിംസു. അഥ തേസം ഛേകാ സമ്ബഹുലാ പടിവിസ്സകാ മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ദോമനസ്സവൂപസമനത്ഥായ ധമ്മം കഥയിംസു. തേ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ഇമേ ദാരകേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സേവ നിയ്യാദേസ്സാമാ’’തി മഹന്തേന ഞാതിഗണേന സദ്ധിം വിഹാരം നയിംസു. സത്ഥാ തേസം അജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൧൮. ‘‘അവജ്ജേ വജ്ജമതിനോ, വജ്ജേ ചാവജ്ജദസ്സിനോ;

മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനാ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതിം.

൩൧൯. ‘‘വജ്ജഞ്ച വജ്ജതോ ഞത്വാ, അവജ്ജഞ്ച അവജ്ജതോ;

സമ്മാദിട്ഠിസമാദാനാ, സത്താ ഗച്ഛന്തി സുഗ്ഗതി’’ന്തി.

തത്ഥ അവജ്ജേതി ദസവത്ഥുകായ സമ്മാദിട്ഠിയാ, തസ്സാ ഉപനിസ്സയഭൂതേ ധമ്മേ ച. വജ്ജമതിനോതി വജ്ജം ഇദന്തി ഉപ്പന്നമതിനോ. ദസവത്ഥുകായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ പന തസ്സാ ഉപനിസ്സയഭൂതേ ധമ്മേ ച അവജ്ജദസ്സിനോ, ഏതിസ്സാ അവജ്ജം വജ്ജതോ വജ്ജഞ്ച അവജ്ജതോ ഞത്വാ ഗഹണസങ്ഖാതായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമാദിന്നത്താ മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനാ സത്താ ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ദുതിയഗാഥായ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദേസനാവസാനേ സബ്ബേപി തേ തീസു സരണേസു പതിട്ഠായ അപരാപരം ധമ്മം സുണന്താ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

തിത്ഥിയസാവകവത്ഥു നവമം.

നിരയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വാവീസതിമോ വഗ്ഗോ.