൧. അത്തനോപുബ്ബകമ്മവത്ഥു

മത്താസുഖപരിച്ചാഗാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ വേസാലീ ഇദ്ധാ അഹോസി ഫീതാ ബഹുജനാ ആകിണ്ണമനുസ്സാ. തത്ഥ ഹി വാരേന വാരേന രജ്ജം കാരേന്താനം ഖത്തിയാനംയേവ സത്തസതാധികാനി സത്തസഹസ്സാനി സത്ത ച ഖത്തിയാ അഹേസും. തേസം വസനത്ഥായ തത്തകായേവ പാസാദാ തത്തകാനേവ കൂടാഗാരാനി ഉയ്യാനേ വിഹാരത്ഥായ തത്തകായേവ ആരാമാ ച പോക്ഖരണിയോ ച അഹേസും. സാ അപരേന സമയേന ദുബ്ഭിക്ഖാ അഹോസി ദുസ്സസ്സാ. തത്ഥ ഛാതകഭയേന പഠമം ദുഗ്ഗതമനുസ്സാ കാലമകംസു. തേസം തേസം തത്ഥ തത്ഥ ഛഡ്ഡിതാനം കുണപാനം ഗന്ധേന അമനുസ്സാ നഗരം പവിസിംസു. അമനുസ്സൂപദ്ദവേന ബഹുതരാ കാലമകംസു. തേസം കുണപഗന്ധപടിക്കൂലതായ സത്താനം അഹിവാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജി. ഏവം ദുബ്ഭിക്ഖഭയം അമനുസ്സഭയം രോഗഭയന്തി തീണി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജിംസു.

നഗരവാസിനോ സന്നിപതിത്വാ രാജാനം ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, ഇമസ്മിം നഗരേ തീണി ഭയാനി ഉപ്പന്നാനി, ഇതോ പുബ്ബേ യാവ സത്തമാ രാജപരിവട്ടാ ഏവരൂപം ഭയം നാമ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബം. അധമ്മികരാജൂനഞ്ഹി കാലേ ഏവരൂപം ഭയം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. രാജാ സന്ഥാഗാരേ സബ്ബേസം സന്നിപാതം കാരേത്വാ ‘‘സചേ മേ അധമ്മികഭാവോ അത്ഥി, തം വിചിനഥാ’’തി ആഹ. വേസാലിവാസിനോ സബ്ബം പവേണി വിചിനന്താ രഞ്ഞോ കഞ്ചി ദോസം അദിസ്വാ, ‘‘മഹാരാജ, നത്ഥി തേ ദോസോ’’തി വത്വാ ‘‘കഥം നു ഖോ ഇദം അമ്ഹാകം ഭയം വൂപസമം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി മന്തയിംസു. തത്ഥ ഏകച്ചേഹി ‘‘ബലികമ്മേന ആയാചനായ മങ്ഗലകിരിയായാ’’തി വുത്തേ സബ്ബമ്പി തം വിധിം കത്വാ പടിബാഹിതും നാസക്ഖിംസു. അഥഞ്ഞേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഛ സത്ഥാരോ മഹാനുഭാവാ, തേസു ഇധാഗതമത്തേസു ഭയം വൂപസമേയ്യാ’’തി. അപരേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ. സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബസത്തഹിതായ ധമ്മം ദേസേതി, മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. തസ്മിം ഇധ ആഗതേ ഇമാനി ഭയാനി വൂപസമേയ്യു’’ന്തി ആഹംസു. തേസം വചനം സബ്ബേപി അഭിനന്ദിത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി ആഹംസു. തദാ പന സത്ഥാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ പടിഞ്ഞം ദത്വാ വേളുവനേ വിഹരതി. തേന ച സമയേന ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ ബിമ്ബിസാരേന സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലം പത്തോ മഹാലി നാമ ലിച്ഛവീ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി.

വേസാലിവാസിനോ മഹന്തം പണ്ണാകാരം സജ്ജേത്വാ രാജാനം ബിമ്ബിസാരം സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘സത്ഥാരം ഇധാനേഥാ’’തി മഹാലിഞ്ചേവ ലിച്ഛവിം പുരോഹിതപുത്തഞ്ച പഹിണിംസു. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പണ്ണാകാരം ദത്വാ തം പവത്തിം നിവേദേത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, സത്ഥാരം അമ്ഹാകം നഗരം പേസേഥാ’’തി യാചിംസു. രാജാ ‘‘തുമ്ഹേവ ജാനാഥാ’’തി ന സമ്പടിച്ഛി. തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ യാചിംസു – ‘‘ഭന്തേ, വേസാലിയം തീണി ഭയാനി ഉപ്പന്നാനി, താനി തുമ്ഹേസു ആഗതേസു വൂപസമിസ്സന്തി, ഏഥ, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമാ’’തി. സത്ഥാ തേസം വചനം സുത്വാ ആവജ്ജേന്തോ ‘‘വേസാലിയം രതനസുത്തേ (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൨൪ ആദയോ) വുത്തേ സാ രക്ഖാ ചക്കവാളാനം കോടിസതസഹസ്സം ഫരിസ്സതി, സുത്തപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, താനി ച ഭയാനി വൂപസമിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ തേസം വചനം സമ്പടിച്ഛി.

രാജാ ബിമ്ബിസാരോ ‘‘സത്ഥാരാ കിര വേസാലിഗമനം സമ്പടിച്ഛിത’’ന്തി സുത്വാ നഗരേ ഘോസനം കാരേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, വേസാലിഗമനം സമ്പടിച്ഛിത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ആഗമേഥ, താവ മഗ്ഗം പടിയാദേസ്സാമീ’’തി വത്വാ രാജഗഹസ്സ ച ഗങ്ഗായ ച അന്തരേ പഞ്ചയോജനഭൂമിം സമം കാരേത്വാ യോജനേ യോജനേ വിഹാരം പതിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥു ഗമനകാലം ആരോചേസി. സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. രാജാ യോജനന്തരേ ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ പഞ്ചവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി ഓകിരാപേത്വാ ധജപടാകകദലീആദീനി ഉസ്സാപേത്വാ ഭഗവതോ ഛത്താതിഛത്തം കത്വാ ദ്വേ സേതച്ഛത്താനി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകം സേതച്ഛത്തം ഉപരി ധാരേത്വാ സപരിവാരോ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി പൂജം കരോന്തോ സത്ഥാരം ഏകേകസ്മിം വിഹാരേ വസാപേത്വാ മഹാദാനാദീനി ദത്വാ പഞ്ചഹി ദിവസേഹി ഗങ്ഗാതീരം പാപേത്വാ തത്ഥ നാവം അലങ്കരോന്തോ വേസാലികാനം സാസനം പേസേസി – ‘‘മഗ്ഗം പടിയാദേത്വാ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കരോന്തൂ’’തി. തേ ‘‘ദിഗുണം പൂജം കരിസ്സാമാ’’തി വേസാലിയാ ച ഗങ്ഗായ ച അന്തരേ തിയോജനഭൂമിം സമം കാരേത്വാ ഭഗവതോ ചതൂഹി സേതച്ഛത്തേഹി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വീഹി ദ്വീഹി സേതച്ഛത്തേഹി ഛത്താതിഛത്താനി സജ്ജേത്വാ പൂജം കുരുമാനാ ആഗന്ത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ അട്ഠംസു. ബിമ്ബിസാരോ ദ്വേ നാവാ സങ്ഘാടേത്വാ മണ്ഡപം കാരേത്വാ പുപ്ഫദാമാദീഹി അലങ്കാരാപേത്വാ സബ്ബരതനമയം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേസി. ഭഗവാ തസ്മിം നിസീദി. ഭിക്ഖൂപി നാവം അഭിരുഹിത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. രാജാ അനുഗച്ഛന്തോ ഗലപ്പമാണം ഉദകം ഓതരിത്വാ ‘‘യാവ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഗച്ഛതി, താവാഹം ഇധേവ ഗങ്ഗാതീരേ വസിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നാവം ഉയ്യോജേത്വാ നിവത്തി. സത്ഥാ യോജനമത്തം അദ്ധാനം ഗങ്ഗായ ഗന്ത്വാ വേസാലികാനം സീമം പാപുണി.

ലിച്ഛവീരാജാനോ സത്ഥാരം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഗലപ്പമാണം ഉദകം ഓതരിത്വാ നാവം തീരം ഉപനേത്വാ സത്ഥാരം നാവാതോ ഓതാരയിംസു. സത്ഥാരാ ഓതരിത്വാ തീരേ അക്കന്തമത്തേയേവ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി. സബ്ബത്ഥ ജണ്ണുപ്പമാണഊരുപ്പമാണകടിപ്പമാണാദീനി ഉദകാനി സന്ദന്താനി സബ്ബകുണപാനി ഗങ്ഗം പവേസയിംസു, പരിസുദ്ധോ ഭൂമിഭാഗോ അഹോസി. ലിച്ഛവീരാജാനോ സത്ഥാരം യോജനേ യോജനേ വസാപേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ ദിഗുണം പൂജം കരോന്താ തീഹി ദിവസേഹി വേസാലിം നയിംസു. സക്കോ ദേവരാജാ ദേവഗണപരിവുതോ ആഗമാസി, മഹേസക്ഖാനം ദേവാനം സന്നിപാതേന അമനുസ്സാ യേഭുയ്യേന പലായിംസു. സത്ഥാ സായം നഗരദ്വാരേ ഠത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ആനന്ദ, രതനസുത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ലിച്ഛവീകുമാരേഹി സദ്ധിം വിചരന്തോ വേസാലിയാ തിണ്ണം പാകാരാനം അന്തരേ പരിത്തം കരോഹീ’’തി.

ഥേരോ സത്ഥാരാ ദിന്നം രതനസുത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സത്ഥു സേലമയപത്തേന ഉദകം ആദായ നഗരദ്വാരേ ഠിതോ പണിധാനതോ പട്ഠായ തഥാഗതസ്സ ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ ലോകത്ഥചരിയാ ഞാതത്ഥചരിയാ ബുദ്ധത്ഥചരിയാതി തിസ്സോ ചരിയായോ പച്ഛിമഭവേ ഗബ്ഭവോക്കന്തിം ജാതിം അഭിനിക്ഖമനം പധാനചരിയം ബോധിപല്ലങ്കേ മാരവിജയം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിവേധം ധമ്മചക്കപവത്തനം നവലോകുത്തരധമ്മേതി സബ്ബേപിമേ ബുദ്ധഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ തിയാമരത്തിം തീസു പാകാരന്തരേസു പരിത്തം കരോന്തോ വിചരി. തേന ‘‘യംകിഞ്ചീ’’തി വുത്തമത്തേയേവ ഉദ്ധം ഖിത്തഉദകം അമനുസ്സാനം ഉപരി പതി. ‘‘യാനീധ ഭൂതാനീ’’തി ഗാഥാകഥനതോ പട്ഠായ രജതവടംസകാ വിയ ഉദകബിന്ദൂനി ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഗിലാനമനുസ്സാനം ഉപരി പതിംസു. താവദേവ വൂപസന്തരോഗാ മനുസ്സാ ഉട്ഠായുട്ഠായ ഥേരം പരിവാരേസും. ‘‘യംകിഞ്ചീ’’തി വുത്തപദതോ പട്ഠായ പന ഉദകഫുസിതേഹി ഫുട്ഠഫുട്ഠാ സബ്ബേ അപലായന്താ സങ്കാരകൂടഭിത്തിപദേസാദിനിസ്സിതാ അമനുസ്സാ തേന തേന ദ്വാരേന പലായിംസു. ദ്വാരാനി അനോകാസാനി അഹേസും. തേ ഓകാസം അലഭന്താ പാകാരം ഭിന്ദിത്വാപി പലായിംസു.

മഹാജനോ നഗരമജ്ഝേ സന്ഥാഗാരം സബ്ബഗന്ധേഹി ഉപലിമ്പേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകാദിവിചിത്തം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സത്ഥാരം ആനേസി. സത്ഥാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ലിച്ഛവീഗണോപി സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ നിസീദി. സക്കോ ദേവരാജാ ദേവഗണപരിവുതോ പതിരൂപേ ഓകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോപി സകലനഗരം അനുവിചരിത്വാ വൂപസന്തരോഗേന മഹാജനേന സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ പരിസം ഓലോകേത്വാ തദേവ രതനസുത്തം അഭാസി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ഏവം പുനദിവസേപീതി സത്താഹം തദേവ രതനസുത്തം ദേസേത്വാ സബ്ബഭയാനം വൂപസന്തഭാവം ഞത്വാ ലിച്ഛവീഗണം ആമന്തേത്വാ വേസാലിതോ നിക്ഖമി. ലിച്ഛവീരാജാനോ ദിഗുണം സക്കാരം കരോന്താ പുന തീഹി ദിവസേഹി സത്ഥാരം ഗങ്ഗാതീരം നയിംസു.

ഗങ്ഗായ നിബ്ബത്തനാഗരാജാനോ ചിന്തേസും – ‘‘മനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ സക്കാരം കരോന്തി, മയം കിം ന കരോമാ’’തി. തേ സുവണ്ണരജതമണിമയാ നാവായോ മാപേത്വാ സുവണ്ണരജതമണിമയേ പല്ലങ്കേ പഞ്ഞാപേത്വാ പഞ്ചവണ്ണപദുമസഞ്ഛന്നം ഉദകം കരിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകമ്പി അനുഗ്ഗഹം കരോഥാ’’തി അത്തനോ അത്തനോ നാവം അഭിരുഹണത്ഥായ സത്ഥാരം യാചിംസു. ‘‘മനുസ്സാ ച നാഗാ ച തഥാഗതസ്സ പൂജം കരോന്തി, മയം പന കിം ന കരോമാ’’തി ഭൂമട്ഠകദേവേപി ആദിം കത്വാ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ സബ്ബേ ദേവാ സക്കാരം കരിംസു. തത്ഥ നാഗാ യോജനികാനി ഛത്താതിഛത്താനി ഉക്ഖിപിംസു. ഏവം ഹേട്ഠാ നാഗാ ഭൂമിതലേ രുക്ഖഗച്ഛപബ്ബതാദീസു ഭൂമട്ഠകാ ദേവതാ, അന്തലിക്ഖേ ആകാസട്ഠദേവാതി നാഗഭവനം ആദിം കത്വാ ചക്കവാളപരിയന്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഛത്താതിഛത്താനി ഉസ്സാപിതാനി അഹേസും. ഛത്തന്തരേസു ധജാ, ധജന്തരേസു പടാകാ, തേസം അന്തരന്തരാ പുപ്ഫദാമവാസചുണ്ണധുമാദീഹി സക്കാരോ അഹോസി. സബ്ബലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ദേവപുത്താ ഛണവേസം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഘോസയമാനാ ആകാസേ വിചരിംസു. തയോ ഏവ കിര സമാഗമാ മഹന്താ അഹേസും – യമകപാടിഹാരിയസമാഗമോ ദേവോരോഹണസമാഗമോ അയം ഗങ്ഗോരോഹണസമാഗമോതി.

പരതീരേ ബിമ്ബിസാരോപി ലിച്ഛവീഹി കതസക്കാരതോ ദിഗുണം സക്കാരം സജ്ജേത്വാ ഭഗവതോ ആഗമനം ഉദിക്ഖമാനോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ഗങ്ഗായ ഉഭോസു പസ്സേസു രാജൂനം മഹന്തം പരിച്ചാഗം ഓലോകേത്വാ നാഗാദീനഞ്ച അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഏകേകായ നാവായ പഞ്ചപഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരം ഏകേകം നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. സോ ഏകേകസ്സ സേതച്ഛത്തസ്സ ചേവ കപ്പരുക്ഖസ്സ ച പുപ്ഫദാമസ്സ ച ഹേട്ഠാ നാഗഗണപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. ഭൂമട്ഠകദേവതാദീസുപി ഏകേകസ്മിം ഓകാസേ സപരിവാരം ഏകേകം നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. ഏവം സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ ഏകാലങ്കാരേ ഏകുസ്സവേ ഏകഛണേയേവ ച ജാതേ സത്ഥാ നാഗാനമനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ ഏകം രതനനാവം അഭിരുഹി. ഭിക്ഖൂസുപി ഏകേകോ ഏകേകമേവ അഭിരുഹി. നാഗരാജാനോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നാഗഭവനം പവേസേത്വാ സബ്ബരത്തിം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മകഥം സുത്വാ ദുതിയദിവസേ ദിബ്ബേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിംസു. സത്ഥാ അനുമോദനം കത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ സകലചക്കവാളദേവതാഹി പൂജിയമാനോ പഞ്ചഹി നാവാസതേഹി ഗങ്ഗാനദിം അതിക്കമി.

രാജാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം നാവാതോ ഓതാരേത്വാ ആഗമനകാലേ ലിച്ഛവീതി കതസക്കാരതോ ദിഗുണം സക്കാരം കത്വാ പുരിമനയേനേവ പഞ്ചഹി ദിവസേഹി രാജഗഹം അഭിനേസി. ദുതിയദിവസേ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം മഹാനുഭാവോ, അഹോ സത്ഥരി ദേവമനുസ്സാനം പസാദോ, ഗങ്ഗായ നാമ ഓരതോ ച പാരതോ ച അട്ഠയോജനേ മഗ്ഗേ ബുദ്ധഗതേന പസാദേന രാജൂഹി സമതലം ഭൂമിം കത്വാ വാലുകാ ഓകിണ്ണാ, ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ നാനാവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി സന്ഥതാനി, ഗങ്ഗായ ഉദകം നാഗാനുഭാവേന പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി സഞ്ഛന്നം, യാവ അകനിട്ഠഭവനാ ഛത്താതിഛത്താനി ഉസ്സാപിതാനി, സകലചക്കവാളഗബ്ഭം ഏകാലങ്കാരം ഏകുസ്സവം വിയ ജാത’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ പൂജാസക്കാരോ മയ്ഹം ബുദ്ധാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ, ന നാഗദേവബ്രഹ്മാനുഭാവേന. അതീതേ പന അപ്പമത്തകപരിച്ചാഗാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ തക്കസിലായം സങ്ഖോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി. തസ്സ പുത്തോ സുസീമോ നാമ മാണവോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ഏകദിവസം പിതരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, താത, ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ മന്തേ അജ്ഝായിതു’’ന്തി. അഥ നം പിതാ ആഹ – ‘‘തേന ഹി, താത, അസുകോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ മമ സഹായകോ, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധീയസ്സൂ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ തം ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിത്വാ പിതരാ പഹിതഭാവമാചിക്ഖി. അഥ നം സോ ‘‘സഹായകസ്സ മേ പുത്തോ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പടിപസ്സദ്ധദരഥം ഭദ്ദകേന ദിവസേന മന്തേ വാചേതുമാരഭി. സോ ലഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തോ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തോ അത്തനോ ഉഗ്ഗഹിതുഗ്ഗഹിതം സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹതേലമിവ അവിനസ്സമാനം ധാരേന്തോ ന ചിരസ്സേവ ആചരിയസ്സ സമ്മുഖതോ ഉഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം സബ്ബം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സജ്ഝായം കരോന്തോ അത്തനോ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പസ്സ ആദിമജ്ഝമേവ പസ്സതി, നോ പരിയോസാനം.

സോ ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അഹം ഇമസ്സ സിപ്പസ്സ ആദിമജ്ഝമേവ പസ്സാമി, നോ പരിയോസാന’’ന്തി വത്വാ ആചരിയേന ‘‘അഹമ്പി, താത, ന പസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഥ കോ, ആചരിയ, പരിയോസാനം ജാനാതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമേ, താത, ഇസയോ ഇസിപതനേ വിഹരന്തി, തേ ജാനേയ്യും, തേസം സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛസ്സൂ’’തി ആചരിയേന വുത്തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേ കിര പരിയോസാനം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ജാനാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി മേ ആചിക്ഖഥാ’’തി? ‘‘ന മയം അപബ്ബജിതസ്സ ആചിക്ഖാമ. സചേ തേ പരിയോസാനേനത്ഥോ, പബ്ബജസ്സൂ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തേസം സന്തികേ പബ്ബജി. അഥസ്സ തേ ‘‘ഇദം താവ സിക്ഖസ്സൂ’’തി വത്വാ ‘‘ഏവം തേ നിവാസേതബ്ബം, ഏവം പാരുപിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഭിസമാചാരികം ആചിക്ഖിംസു. സോ തത്ഥ സിക്ഖന്തോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ നചിരസ്സേവ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ സകലബാരാണസിനഗരേ ഗഗനതലേ പുണ്ണചന്ദോ വിയ പാകടോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി, സോ അപ്പായുകസംവത്തനികസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ന ചിരസ്സേവ പരിനിബ്ബായി. അഥസ്സ പച്ചേകബുദ്ധാ ച മഹാജനോ ച സരീരകിച്ചം കത്വാ ധാതുയോ ച ഗഹേത്വാ നഗരദ്വാരേ ഥൂപം കാരേസും.

സങ്ഖോപി ബ്രാഹ്മണോ ‘‘പുത്തോ മേ ചിരം ഗതോ, പവത്തിമസ്സ ജാനിസ്സാമീ’’തി തം ദട്ഠുകാമോ തക്കസിലാതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്വാ മഹാജനകായം സന്നിപതിതം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേസു ഏകോപി മേ പുത്തസ്സ പവത്തിം ജാനിസ്സതീ’’തി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സുസീമോ നാമ മാണവോ ഇധാഗമി, അപി നു ഖോ തസ്സ പവത്തിം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ബ്രാഹ്മണ, ജാനാമ, അസുകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ തയോ വേദേ സജ്ഝായിത്വാ പബ്ബജിത്വാ പച്ചേകസമ്ബോധിം സച്ഛികത്വാ പരിനിബ്ബുതോ, അയമസ്സ ഥൂപോ പതിട്ഠാപിതോ’’തി. സോ ഭൂമിം ഹത്ഥേന പഹരിത്വാ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ തം ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ തിണാനി ഉദ്ധരിത്വാ ഉത്തരസാടകേന വാലുകം ആഹരിത്വാ ചേതിയങ്ഗണേ ആകിരിത്വാ കമണ്ഡലുതോ ഉദകേന പരിപ്ഫോസിത്വാ വനപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ സാടകേന പടാകം ആരോപേത്വാ ഥൂപസ്സ ഉപരി അത്തനോ ഛത്തകം ബന്ധിത്വാ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇദം അതീതം ആഹരിത്വാ ‘‘തദാ, ഭിക്ഖവേ, അഹം സങ്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം. മയാ സുസീമസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ചേതിയങ്ഗണേ തിണാനി ഉദ്ധടാനി, തസ്സ മേ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന അട്ഠയോജനമഗ്ഗം വിഹതഖാണുകകണ്ടകം കത്വാ സുദ്ധം സമതലം കരിംസു. മയാ തത്ഥ വാലുകാ ഓകിണ്ണാ, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന അട്ഠയോജനമഗ്ഗേ വാലുകം ഓകിരിംസു. മയാ തത്ഥ വനകുസുമേഹി പൂജാ കതാ, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന അട്ഠയോജനമഗ്ഗേ നാനാവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി ഓകിണ്ണാനി, ഏകയോജനട്ഠാനേ ഗങ്ഗായ ഉദകം പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി സഞ്ഛന്നം. മയാ തത്ഥ കമണ്ഡലുഉദകേന ഭൂമി പരിപ്ഫോസിതാ, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന വേസാലിയം പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി. മയാ തത്ഥ പടാകാ, ആരോപിതാ, ഛത്തകഞ്ച ബദ്ധം, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന യാവ അകനിട്ഠഭവനാ ധജപടാകഛത്താതിഛത്താദീഹി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം ഏകുസ്സവം വിയ ജാതം. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏസ പൂജാസക്കാരോ മയ്ഹം നേവ ബുദ്ധാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ, ന നാഗദേവബ്രഹ്മാനുഭാവേന, അതീതേ പന അപ്പമത്തകപരിച്ചാഗാനുഭാവേനാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯൦. ‘‘മത്താസുഖപരിച്ചാഗാ, പസ്സേ ചേ വിപുലം സുഖം;

ചജേ മത്താസുഖം ധീരോ, സമ്പസ്സം വിപുലം സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ മത്താസുഖപരിച്ചാഗാതി മത്താസുഖന്തി പമാണയുത്തകം പരിത്തസുഖം വുച്ചതി, തസ്സ പരിച്ചാഗേന. വിപുലം സുഖന്തി ഉളാരം സുഖം നിബ്ബാനസുഖം വുച്ചതി, തം ചേ പസ്സേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകഞ്ഹി ഭോജനപാതിം സജ്ജാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ മത്താസുഖം നാമ ഉപ്പജ്ജതി, തം പന പരിച്ചജിത്വാ ഉപോസഥം വാ കരോന്തസ്സ ദാനം വാ ദദന്തസ്സ വിപുലം ഉളാരം നിബ്ബാനസുഖം നാമ നിബ്ബത്തതി. തസ്മാ സചേ ഏവം തസ്സ മത്താസുഖസ്സ പരിച്ചാഗാ വിപുലം സുഖം പസ്സതി, അഥേതം വിപുലം സുഖം സമ്മാ പസ്സന്തോ പണ്ഡിതോ തം മത്താസുഖം ചജേയ്യാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അത്തനോപുബ്ബകമ്മവത്ഥു പഠമം.