൪. ലാലുദായിത്ഥേരവത്ഥു

അസജ്ഝായമലാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാലുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര പഞ്ചകോടിമത്താ അരിയസാവകാ വസന്തി, ദ്വേ കോടിമത്താ പുഥുജ്ജനാ വസന്തി. തേസു അരിയസാവകാ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സപ്പിതേലമധുഫാണിതവത്ഥാദീനി ഗഹേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുണന്തി. ധമ്മം സുത്വാ ഗമനകാലേ ച സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം ഗുണകഥം കഥേന്തി. ഉദായിത്ഥേരോ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ഏതേസം താവ ധമ്മം സുത്വാ തുമ്ഹേ ഏവം കഥേഥ, മമ ധമ്മകഥം സുത്വാ കിം നു ഖോ ന കഥേസ്സഥാ’’തി വദതി. മനുസ്സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘അയം ഏകോ ധമ്മകഥികോ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സപി അമ്ഹേഹി ധമ്മകഥം സോതും വട്ടതീ’’തി തേ ഏകദിവസം ഥേരം യാചിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ അമ്ഹാകം ധമ്മസ്സവനദിവസോ’’തി സങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം ദിവാ ധമ്മകഥം കഥേയ്യാഥാ’’തി ആഹംസു. സോപി തേസം അധിവാസേസി.

തേഹി ധമ്മസ്സവനവേലായ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നോ ധമ്മം കഥേഥാ’’തി വുത്തേ ലാലുദായിത്ഥേരോ ആസനേ നിസീദിത്വാ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ ഏകമ്പി ധമ്മപദം അദിസ്വാ ‘‘അഹം സരഭഞ്ഞം ഭണിസ്സാമി, അഞ്ഞോ ധമ്മകഥം കഥേതൂ’’തി വത്വാ ഓതരി. തേ അഞ്ഞേന ധമ്മകഥം കഥാപേത്വാ സരഭാണത്ഥായ പുന തം ആസനം ആരോപയിംസു. സോ പുനപി കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘അഹം രത്തിം കഥേസ്സാമി, അഞ്ഞോ സരഭഞ്ഞം ഭണതൂ’’തി വത്വാ ആസനാ ഓതരി. തേ അഞ്ഞേന സരഭഞ്ഞം ഭണാപേത്വാ പുന രത്തിം ഥേരം ആനയിംസു. സോ രത്തിമ്പി കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘അഹം പച്ചൂസകാലേ കഥേസ്സാമി, രത്തിം അഞ്ഞോ കഥേതൂ’’തി വത്വാ ഓതരി. തേ അഞ്ഞേന രത്തിം കഥാപേത്വാ പുന പച്ചൂസേ തം ആനയിംസു. സോ പുനപി കിഞ്ചി നാദ്ദസ. മഹാജനോ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ, ‘‘അന്ധബാല, ത്വം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം വണ്ണേ കഥിയമാനേ ഏവഞ്ചേവഞ്ച വദേസി, ഇദാനി കസ്മാ ന കഥേസീ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ പലായന്തം അനുബന്ധി. സോ പലായന്തോ ഏകിസ്സാ വച്ചകുടിയാ പതി.

മഹാജനോ കഥം സമുട്ഠാപേസി – ‘‘അജ്ജ ലാലുദായീ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം ഗുണകഥായ പവത്തമാനായ ഉസ്സൂയന്തോ അത്തനോ ധമ്മകഥികഭാവം പകാസേത്വാ മനുസ്സേഹി സക്കാരം കത്വാ ‘ധമ്മം സുണോമാ’തി വുത്തേ ചതുക്ഖത്തും ആസനേ നിസീദിത്വാ കഥേതബ്ബയുത്തകം കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ ‘ത്വം അമ്ഹാകം അയ്യേഹി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേഹി സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാസീ’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ സന്തജ്ജേത്വാ പലാപിയമാനോ വച്ചകുടിയാ പതിതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ഏസോ ഗൂഥകൂപേ നിമുഗ്ഗോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ചതുപ്പദോ അഹം സമ്മ, ത്വമ്പി സമ്മ ചതുപ്പദോ;

ഏഹി സമ്മ നിവത്തസ്സു, കിം നു ഭീതോ പലായസി.

‘‘അസുചിപൂതിലോമോസി, ദുഗ്ഗന്ധോ വാസി സൂകര;

സചേ യുജ്ഝിതുകാമോസി, ജയം സമ്മ ദദാമി തേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൫-൬) –

ഇമം ജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി. തദാ സീഹോ സാരിപുത്തോ അഹോസി, സൂകരോ ലാലുദായീതി. സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ലാലുദായിനാ അപ്പമത്തകോവ ധമ്മോ ഉഗ്ഗഹിതോ, സജ്ഝായം പന നേവ അകാസി, കിഞ്ചി പരിയത്തിം ഉഗ്ഗഹേത്വാ തസ്സാ അസജ്ഝായകരണം മലമേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൪൧. ‘‘അസജ്ഝായമലാ മന്താ, അനുട്ഠാനമലാ ഘരാ;

മലം വണ്ണസ്സ കോസജ്ജം, പമാദോ രക്ഖതോ മല’’ന്തി.

തത്ഥ അസജ്ഝായമലാതി യാകാചി പരിയത്തി വാ സിപ്പം വാ യസ്മാ അസജ്ഝായന്തസ്സ അനനുയുഞ്ജന്തസ്സ വിനസ്സതി വാ നിരന്തരം വാ ന ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ‘‘അസജ്ഝായമലാ മന്താ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന ഘരാവാസം വസന്തസ്സ ഉട്ഠായുട്ഠായ ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണാദീനി അകരോന്തസ്സ ഘരം നാമ വിനസ്സതി, തസ്മാ ‘‘അനുട്ഠാനമലാ ഘരാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ഗിഹിസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ കോസജ്ജവസേന സരീരപടിജഗ്ഗനം വാ പരിക്ഖാരപടിജഗ്ഗനം വാ അകരോന്തസ്സ കായോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘മലം വണ്ണസ്സ കോസജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ ഗാവോ രക്ഖന്തസ്സ പമാദവസേന നിദ്ദായന്തസ്സ വാ കീളന്തസ്സ വാ താ ഗാവോ അതിത്ഥപക്ഖന്ദനാദിനാ വാ വാളമിഗചോരാദിഉപദ്ദവേന വാ പരേസം സാലിഖേത്താദീനി ഓതരിത്വാ ഖാദനവസേന വിനാസം ആപജ്ജന്തി, സയമ്പി ദണ്ഡം വാ പരിഭാസം വാ പാപുണാതി, പബ്ബജിതം വാ പന ഛ ദ്വാരാനി അരക്ഖന്തം പമാദവസേന കിലേസാ ഓതരിത്വാ സാസനാ ചാവേന്തി, തസ്മാ ‘‘പമാദോ രക്ഖതോ മല’’ന്തി വുത്തം. സോ ഹിസ്സ വിനാസാവഹനേന മലട്ഠാനിയത്താ മലന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ലാലുദായിത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.