൧൮. മലവഗ്ഗോ

൧. ഗോഘാതകപുത്തവത്ഥു

പണ്ഡുപലാസോവ ദാനിസീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഗോഘാതകപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകോ ഗോഘാതകോ ഗാവോ വധിത്വാ വരമംസാനി ഗഹേത്വാ പചാപേത്വാ പുത്തദാരേഹി സദ്ധിം നിസീദിത്വാ മംസഞ്ച ഖാദതി, മൂലേന ച വിക്കിണിത്വാ ജീവികം കപ്പേസി. സോ ഏവം പഞ്ചപണ്ണാസ വസ്സാനി ഗോഘാതകകമ്മം കരോന്തോ ധുരവിഹാരേ വിഹരന്തസ്സ സത്ഥു ഏകദിവസമ്പി കടച്ഛുമത്തമ്പി യാഗും വാ ഭത്തം വാ ന അദാസി. സോ ച വിനാ മംസേന ഭത്തം ന ഭുഞ്ജതി. സോ ഏകദിവസം ദിവസഭാഗേ മംസം വിക്കിണിത്വാ അത്തനോ അത്ഥായ പചിതും ഏകം മംസഖണ്ഡം ഭരിയായ ദത്വാ ന്ഹായിതും അഗമാസി. അഥസ്സ സഹായകോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഥോകം മേ വിക്കിണിയമംസം ദേഹി, ഗേഹം മേ പാഹുനകോ ആഗതോ’’തി. നത്ഥി വിക്കിണിയമംസം, സഹായകോ തേ മംസം വിക്കിണിത്വാ ഇദാനി ന്ഹായിതും ഗതോതി. മാ ഏവം കരി, സചേ മംസഖണ്ഡം അത്ഥി, ദേഹീതി. സഹായകസ്സ തേ നിക്ഖിത്തമംസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം നത്ഥീതി. സോ ‘‘സഹായകസ്സ മേ അത്ഥായ ഠപിതമംസതോ അഞ്ഞം മംസം നത്ഥി, സോ ച വിനാ മംസേന ന ഭുഞ്ജതി, നായം ദസ്സതീ’’തി സാമംയേവ തം മംസം ഗഹേത്വാ പക്കാമി.

ഗോഘാതകോപി ന്ഹത്വാ ആഗതോ തായ അത്തനോ പക്കപണ്ണേന സദ്ധിം വഡ്ഢേത്വാ ഭത്തേ ഉപനീതേ ആഹ ‘‘കഹം മംസ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, സാമീ’’തി. നനു അഹം പച്ചനത്ഥായ മംസം ദത്വാ ഗതോതി. തവ സഹായകോ ആഗന്ത്വാ ‘‘പാഹുനകോ മേ ആഗതോ, വിക്കിണിയമംസം ദേഹീ’’തി വത്വാ മയാ ‘‘സഹായകസ്സ തേ ഠപിതമംസതോ അഞ്ഞം മംസം നത്ഥി, സോ ച വിനാ മംസേന ന ഭുഞ്ജതീ’’തി വുത്തേപി ബലക്കാരേന തം മംസം സാമംയേവ ഗഹേത്വാ ഗതോതി. അഹം വിനാ മംസേന ഭത്തം ന ഭുഞ്ജാമി, ഹരാഹി നന്തി. കിം സക്കാ കാതും, ഭുഞ്ജ, സാമീതി. സോ ‘‘നാഹം ഭുഞ്ജാമീ’’തി തം ഭത്തം ഹരാപേത്വാ സത്ഥം ആദായ പച്ഛാഗേഹേ ഠിതോ ഗോണോ അത്ഥി, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ മുഖേ ഹത്ഥം പക്ഖിപിത്വാ ജിവ്ഹം നീഹരിത്വാ സത്ഥേന മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ ആദായ ഗന്ത്വാ അങ്ഗാരേസു പചാപേത്വാ ഭത്തമത്ഥകേ ഠപേത്വാ നിസിന്നോ ഏകം ഭത്തപിണ്ഡം ഭുഞ്ജിത്വാ ഏകം മംസഖണ്ഡം മുഖേ ഠപേസി. തങ്ഖണഞ്ഞേവസ്സ ജിവ്ഹാ ഛിജ്ജിത്വാ ഭത്തപാതിയം പതി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ കമ്മസരിക്ഖകം വിപാകം ലഭി. സോപി ഖോ ഗോണോ വിയ ലോഹിതധാരായ മുഖതോ പഗ്ഘരന്തിയാ അന്തോഗേഹം പവിസിത്വാ ജണ്ണുകേഹി വിചരന്തോ വിരവി.

തസ്മിം സമയേ ഗോഘാതകസ്സ പുത്തോ പിതരം ഓലോകേന്തോ സമീപേ ഠിതോ ഹോതി. അഥ നം മാതാ ആഹ – ‘‘പസ്സ, പുത്ത, ഇമം ഗോഘാതകം ഗോണം വിയ ഗേഹമജ്ഝേ ജണ്ണുകേഹി വിചരിത്വാ വിരവന്തം, ഇദം ദുക്ഖം തവ മത്ഥകേ പതിസ്സതി, മമമ്പി അനോലോകേത്വാ അത്തനോ സോത്ഥിം കരോന്തോ പലായസ്സൂ’’തി. സോ മരണഭയതജ്ജിതോ മാതരം വന്ദിത്വാ പലായി, പലായിത്വാ ച പന തക്കസിലം അഗമാസി. ഗോഘാതകോപി ഗോണോ വിയ ഗേഹമജ്ഝേ വിരവന്തോ വിചരിത്വാ കാലകതോ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. ഗോണോപി കാലമകാസി. ഗോഘാതകപുത്തോപി തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സുവണ്ണകാരകമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹി. അഥസ്സാചരിയോ ഗാമം ഗച്ഛന്തോ ‘‘ഏവരൂപം നാമ അലങ്കാരം കരേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സോപി തഥാരൂപം അലങ്കാരം അകാസി. അഥസ്സാചരിയോ ആഗന്ത്വാ അലങ്കാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം യത്ഥ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ ജീവിതും സമത്ഥോ’’തി വയപ്പത്തം അത്തനോ ധീതരം അദാസി. സോ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢി.

അഥസ്സ പുത്താ വയപ്പത്താ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ സാവത്ഥിയം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഘരാവാസം സണ്ഠപേത്വാ വസന്താ സദ്ധാ പസന്നാ അഹേസും. പിതാപി നേസം തക്കസിലായം കിഞ്ചി കുസലം അകത്വാവ ജരം പാപുണി. അഥസ്സ പുത്താ ‘‘പിതാ നോ മഹല്ലകോ’’തി അത്തനോ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘പിതു അത്ഥായ ദാനം ദസ്സാമാ’’തി ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തയിംസു. തേ പുനദിവസേ അന്തോഗേഹേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ സക്കച്ചം പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സത്ഥാരം ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ഇദം പിതു ജീവഭത്തം ദിന്നം, പിതു നോ അനുമോദനം കരോഥാ’’തി. സത്ഥാ തം ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഉപാസക, ത്വം മഹല്ലകോ പരിപക്കസരീരോ പണ്ഡുപലാസസദിസോ, തവ പരലോകഗമനായ കുസലപാഥേയ്യം നത്ഥി, അത്തനോ പതിട്ഠം കരോഹി, പണ്ഡിതോ ഭവ, മാ ബാലോ’’തി അനുമോദനം കരോന്തോ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൩൫. ‘‘പണ്ഡുപലാസോവ ദാനിസി,

യമപുരിസാപി ച തേ ഉപട്ഠിതാ;

ഉയ്യോഗമുഖേ ച തിട്ഠസി,

പാഥേയ്യമ്പി ച തേ ന വിജ്ജതി.

൨൩൬. ‘‘സോ കരോഹി ദീപമത്തനോ,

ഖിപ്പം വായമ പണ്ഡിതോ ഭവ;

നിദ്ധന്തമലോ അനങ്ഗണോ,

ദിബ്ബം അരിയഭൂമിം ഉപേഹിസീ’’തി.

തത്ഥ പണ്ഡുപലാസോവ ദാനിസീതി, ഉപാസക, ത്വം ഇദാനി ഛിജ്ജിത്വാ ഭൂമിയം പതിതപണ്ഡുപലാസോ വിയ അഹോസി. യമപുരിസാതി യമദൂതാ വുച്ചന്തി, ഇദം പന മരണമേവ സന്ധായ വുത്തം, മരണം തേ പച്ചുപട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. ഉയ്യോഗമുഖേതി പരിഹാനിമുഖേ, അവുഡ്ഢിമുഖേ ച ഠിതോസീതി അത്ഥോ. പാഥേയ്യന്തി ഗമികസ്സ തണ്ഡുലാദിപാഥേയ്യം വിയ പരലോകം ഗച്ഛന്തസ്സ തവ കുസലപാഥേയ്യമ്പി നത്ഥീതി അത്ഥോ. സോ കരോഹീതി സോ ത്വം സമുദ്ദേ നാവായ ഭിന്നായ ദീപസങ്ഖാതം പതിട്ഠം വിയ അത്തനോ കുസലപതിട്ഠം കരോഹി. കരോന്തോ ച ഖിപ്പം വായമ, സീഘം സീഘം വീരിയം ആരഭ, അത്തനോ കുസലകമ്മപതിട്ഠകരണേന പണ്ഡിതോ ഭവ. യോ ഹി മരണമുഖം അപ്പത്വാ കാതും സമത്ഥകാലേവ കുസലം കരോതി, ഏസ പണ്ഡിതോ നാമ, താദിസോ ഭവ, മാ അന്ധബാലോതി അത്ഥോ. ദിബ്ബം അരിയഭൂമിന്തി ഏവം വീരിയം കരോന്തോ രാഗാദീനം മലാനം നീഹടതായ നിദ്ധന്തമലോ അങ്ഗണാഭാവേന അനങ്ഗണോ നിക്കിലേസോ ഹുത്വാ പഞ്ചവിധം സുദ്ധാവാസഭൂമിം പാപുണിസ്സസീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

തേ പുനദിവസത്ഥായപി സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ദാനം ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം സത്ഥാരം അനുമോദനകാലേ ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, ഇദമ്പി അമ്ഹാകം പിതു ജീവഭത്തമേവ, ഇമസ്സേവ അനുമോദനം കരോഥാ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ അനുമോദനം കരോന്തോ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൩൭. ‘‘ഉപനീതവയോ ച ദാനിസി,

സമ്പയാതോസി യമസ്സ സന്തികം;

വാസോ തേ നത്ഥി അന്തരാ,

പാഥേയ്യമ്പി ച തേ ന വിജ്ജതി.

൨൩൮. ‘‘സോ കരോഹി ദീപമത്തനോ,

ഖിപ്പം വായമ പണ്ഡിതോ ഭവ;

നിദ്ധന്തമലോ അനങ്ഗണോ,

ന പുന ജാതിജരം ഉപേഹിസീ’’തി.

തത്ഥ ഉപനീതവയോതി ഉപാതി നിപാതമത്തം, നീതവയോതി വിഗതവയോ അതിക്കന്തവയോ, ത്വഞ്ചസി ദാനി തയോ വയേ അതിക്കമിത്വാ മരണമുഖേ ഠിതോതി അത്ഥോ. സമ്പയാതോസി യമസ്സ സന്തികന്തി മരണമുഖം ഗന്തും സജ്ജോ ഹുത്വാ ഠിതോസീതി അത്ഥോ. വാസോ തേ നത്ഥി അന്തരാതി യഥാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ താനി താനി കിച്ചാനി കരോന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ വസന്തി, ന ഏവം പരലോകം ഗച്ഛന്താ. ന ഹി സക്കാ പരലോകം ഗച്ഛന്തേന ‘‘അധിവാസേഥ കതിപാഹം, ദാനം താവ ദേമി, ധമ്മം താവ സുണാമീ’’തിആദീനി വത്തും. ഇതോ പന ചവിത്വാ പരലോകേ നിബ്ബത്തോവ ഹോതി. ഇമമത്ഥം സന്ധായേതം വുത്തം. പാഥേയ്യന്തി ഇദം കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ, ഉപാസകസ്സ പന പുനപ്പുനം ദള്ഹീകരണത്ഥം ഇധാപി സത്ഥാരാ കഥിതം. ജാതിജരന്തി ഏത്ഥ ബ്യാധിമരണാനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. ഹേട്ഠിമഗാഥാഹി ച അനാഗാമിമഗ്ഗോ കഥിതോ, ഇധ അരഹത്തമഗ്ഗോ കഥിതോ. ഏവം സന്തേപി യഥാ നാമ രഞ്ഞാ അത്തനോ മുഖപമാണേന കബളം വഡ്ഢേത്വാ പുത്തസ്സ ഉപനീതേ സോ കുമാരോ അത്തനോ മുഖപമാണേനേവ ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ സത്ഥാരാ ഉപരിമഗ്ഗവസേന ധമ്മേ ദേസിതേപി ഉപാസകോ അത്തനോ ഉപനിസ്സയവസേന ഹേട്ഠാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ ഇമിസ്സാ അനുമോദനായ അവസാനേ അനാഗാമിഫലം പത്തോ. സേസപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ഗോഘാതകപുത്തവത്ഥു പഠമം.

൨. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു

അനുപുബ്ബേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകദിവസം പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ചീവരപാരുപനട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂ ചീവരം പാരുപന്തേ ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. തം പന ഠാനം വിരൂള്ഹതിണം ഹോതി. അഥേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരം പാരുപന്തസ്സ ചീവരകണ്ണോ തിണേസു പവട്ടേന്തോ ഉസ്സാവബിന്ദൂഹി തേമി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇമം ഠാനം അപ്പഹരിതം കാതും വട്ടതീ’’തി പുനദിവസേ കുദ്ദാലം ആദായ ഗന്ത്വാ തം ഠാനം തച്ഛേത്വാ ഖലമണ്ഡലസദിസം അകാസി. പുനദിവസേപി തം ഠാനം ആഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂസു ചീവരം പാരുപന്തേസു ഏകസ്സ ചീവരകണ്ണം ഭൂമിയം പതിത്വാ പംസുമ്ഹി പവട്ടമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇധ വാലുകം ഓകിരിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ വാലുകം ആഹരിത്വാ ഓകിരി.

അഥേകദിവസം പുരേഭത്തം ചണ്ഡോ ആതപോ അഹോസി, തദാപി ഭിക്ഖൂനം ചീവരം പാരുപന്താനം ഗത്തതോ സേദേ മുച്ചന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇധ മയാ മണ്ഡപം കാരേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ മണ്ഡപം കാരേസി. പുനദിവസേ പാതോവ വസ്സം വസ്സി, വദ്ദലികം അഹോസി. തദാപി ബ്രാഹ്മണോ ഭിക്ഖൂ ഓലോകേന്തോവ ഠിതോ തിന്തചീവരകേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘ഏത്ഥ മയാ സാലം കാരേതും വട്ടതീ’’തി സാലം കാരേത്വാ ‘‘ഇദാനി സാലമഹം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച ഭിക്ഖൂ നിസീദാപേത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനത്ഥായ സത്ഥു പത്തം ഗഹേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരപാരുപനകാലേ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഓലോകേന്തോ ഠിതോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദിസ്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കാരേസി’’ന്തി ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, പണ്ഡിതാ നാമ ഖണേ ഖണേ ഥോകം കുസലം കരോന്താ അനുപുബ്ബേന അത്തനോ അകുസലമലം നീഹരന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൩൯. ‘‘അനുപുബ്ബേന മേധാവീ, ഥോകം ഥോകം ഖണേ ഖണേ;

കമ്മാരോ രജതസ്സേവ, നിദ്ധമേ മലമത്തനോ’’തി.

തത്ഥ അനുപുബ്ബേനാതി അനുപടിപാടിയാ. മേധാവീതി ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. ഖണേ ഖണേതി ഓകാസേ ഓകാസേ കുസലം കരോന്തോ. കമ്മാരോ രജതസ്സേവാതി യഥാ സുവണ്ണകാരോ ഏകവാരമേവ സുവണ്ണം താപേത്വാ കോട്ടേത്വാ മലം നീഹരിത്വാ പിലന്ധനവികതിം കാതും ന സക്കോതി, പുനപ്പുനം താപേന്തോ കോട്ടേന്തോ പന മലം നീഹരതി, തതോ അനേകവിധം പിലന്ധനവികതിം കരോതി, ഏവമേവ പുനപ്പുനം കുസലം കരോന്തോ പണ്ഡിതോ അത്തനോ രാഗാദിമലം നിദ്ധമേയ്യ, ഏവം നിദ്ധന്തമലോ നിക്കിലേസോവ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠതി, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു ദുതിയം.

൩. തിസ്സത്ഥേരവത്ഥു

അയസാവ മലന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിസ്സത്ഥേരം നാമ ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ തിസ്സത്ഥേരോതി പഞ്ഞായി. സോ അപരഭാഗേ ജനപദവിഹാരേ വസ്സൂപഗതോ അട്ഠഹത്ഥകം ഥൂലസാടകം ലഭിത്വാ വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ തം ആദായ ഗന്ത്വാ ഭഗിനിയാ ഹത്ഥേ ഠപേസി. സാ ‘‘ന മേ ഏസോ സാടകോ ഭാതു അനുച്ഛവികോ’’തി തം തിഖിണായ വാസിയാ ഛിന്ദിത്വാ ഹീരഹീരം കത്വാ ഉദുക്ഖലേ കോട്ടേത്വാ പവിസേത്വാ പോഥേത്വാ വട്ടേത്വാ സുഖുമസുത്തം കന്തിത്വാ സാടകം വായാപേസി. ഥേരോപി സുത്തഞ്ചേവ സൂചിയോ ച സംവിദഹിത്വാ ചീവരകാരകേ ദഹരസാമണേരേ സന്നിപാതേത്വാ ഭഗിനിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘തം മേ സാടകം ദേഥ, ചീവരം കാരേസ്സാമീ’’തി ആഹ. സാ നവഹത്ഥം സാടകം നീഹരിത്വാ കനിട്ഠഭാതികസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. സോ തം ഗഹേത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ ഓലോകേത്വാ ‘‘മമ സാടകോ ഥൂലോ അട്ഠഹത്ഥോ, അയം സുഖുമോ നവഹത്ഥോ. നായം മമ സാടകോ, തുമ്ഹാകം ഏസ, ന മേ ഇമിനാ അത്ഥോ, തമേവ മേ ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമേവ ഏസോ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി? സോ നേവ ഇച്ഛി. അഥസ്സ അത്തനാ കതകിച്ചം സബ്ബം ആരോചേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമേവേസ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി അദാസി. സോ തം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ചീവരകമ്മം പട്ഠപേസി.

അഥസ്സ ഭഗിനീ ചീവരകാരാനം അത്ഥായ യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേസി. ചീവരസ്സ നിട്ഠിതദിവസേ പന അതിരേകസക്കാരം കാരേസി. സോ ചീവരം ഓലോകേത്വാ തസ്മിം ഉപ്പന്നസിനേഹോ ‘‘സ്വേ ദാനി നം പാരുപിസ്സാമീ’’തി സംഹരിത്വാ ചീവരവംസേ ഠപേത്വാ തം രത്തിം ഭുത്താഹാരം ജിരാപേതും അസക്കോന്തോ കാലം കത്വാ തസ്മിംയേവ ചീവരേ ഊകാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഭഗിനീപിസ്സ കാലകിരിയം സുത്വാ ഭിക്ഖൂനം പാദേസു പവത്തമാനാ രോദി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ ഗിലാനുപട്ഠാകസ്സ അഭാവേന സങ്ഘസ്സേവ തം പാപുണാതി. ‘‘ഭാജേസ്സാമ ന’’ന്തി തം ചീവരം നീഹരാപേസും. സാ ഊകാ ‘‘ഇമേ മമ സന്തകം വിലുമ്പന്തീ’’തി വിരവന്തീ ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ തം സദ്ദം സുത്വാ, ‘‘ആനന്ദ, തിസ്സസ്സ ചീവരം അഭാജേത്വാ സത്താഹം നിക്ഖിപിതും വദേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ തഥാ കാരേസി. സാപി സത്തമേ ദിവസേ കാലം കത്വാ തുസിതവിമാനേ നിബ്ബത്തി. സത്ഥാ ‘‘അട്ഠമേ ദിവസേ തിസ്സസ്സ ചീവരം ഭാജേത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആണാപേസി. ഭിക്ഖൂ തഥാ കരിംസു.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘കസ്മാ നു ഖോ സത്ഥാ തിസ്സസ്സ ചീവരം സത്ത ദിവസേ ഠപാപേത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ ഗണ്ഹിതും അനുജാനീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ അത്തനോ ചീവരേ ഊകാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, തുമ്ഹേഹി തസ്മിം ഭാജിയമാനേ ‘ഇമേ മമ സന്തകം വിലുമ്പന്തീ’തി വിരവന്തീ ഇതോ ചിതോ ച ധാവി. സാ തുമ്ഹേഹി ചീവരേ ഗയ്ഹമാനേ തുമ്ഹേസു മനം പദുസ്സിത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തേയ്യ, തേന ചാഹം ചീവരം നിക്ഖിപാപേസിം. ഇദാനി പന സാ തുസിതവിമാനേ നിബ്ബത്താ, തേന വോ മയാ ചീവരഗഹണം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി വത്വാ പുന തേഹി ‘‘ഭാരിയാ വത അയം, ഭന്തേ, തണ്ഹാ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം സത്താനം തണ്ഹാ നാമ ഭാരിയാ. യഥാ അയതോ മലം ഉട്ഠഹിത്വാ അയമേവ ഖാദതി വിനാസേതി അപരിഭോഗം കരോതി, ഏവമേവായം തണ്ഹാ ഇമേസം സത്താനം അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തേ സത്തേ നിരയാദീസു നിബ്ബത്താപേതി, വിനാസം പാപേതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൪൦. ‘‘അയസാവ മലം സമുട്ഠിതം,

തതുട്ഠായ തമേവ ഖാദതി;

ഏവം അതിധോനചാരിനം,

സാനി കമ്മാനി നയന്തി ദുഗ്ഗതി’’ന്തി.

തത്ഥ അയസാവാതി അയതോ സമുട്ഠിതം. തതുട്ഠായാതി തതോ ഉട്ഠായ. അതിധോനചാരിനന്തി ധോനാ വുച്ചതി ചത്താരോ പച്ചയേ ‘‘ഇദമത്ഥം ഏതേ’’തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനപഞ്ഞാ, തം അതിക്കമിത്വാ ചരന്തോ അതിധോനചാരീ നാമ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അയതോ മലം സമുട്ഠായ തതോ സമുട്ഠിതം തമേവ ഖാദതി, ഏവമേവം ചതുപച്ചയേ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തം അതിധോനചാരിനം സാനി കമ്മാനി അത്തനി ഠിതത്താ അത്തനോ സന്തകാനേവ താനി കമ്മാനി ദുഗ്ഗതിം നയന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

തിസ്സത്ഥേരവത്ഥു തതിയം.

൪. ലാലുദായിത്ഥേരവത്ഥു

അസജ്ഝായമലാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാലുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര പഞ്ചകോടിമത്താ അരിയസാവകാ വസന്തി, ദ്വേ കോടിമത്താ പുഥുജ്ജനാ വസന്തി. തേസു അരിയസാവകാ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സപ്പിതേലമധുഫാണിതവത്ഥാദീനി ഗഹേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുണന്തി. ധമ്മം സുത്വാ ഗമനകാലേ ച സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം ഗുണകഥം കഥേന്തി. ഉദായിത്ഥേരോ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ഏതേസം താവ ധമ്മം സുത്വാ തുമ്ഹേ ഏവം കഥേഥ, മമ ധമ്മകഥം സുത്വാ കിം നു ഖോ ന കഥേസ്സഥാ’’തി വദതി. മനുസ്സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘അയം ഏകോ ധമ്മകഥികോ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സപി അമ്ഹേഹി ധമ്മകഥം സോതും വട്ടതീ’’തി തേ ഏകദിവസം ഥേരം യാചിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ അമ്ഹാകം ധമ്മസ്സവനദിവസോ’’തി സങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം ദിവാ ധമ്മകഥം കഥേയ്യാഥാ’’തി ആഹംസു. സോപി തേസം അധിവാസേസി.

തേഹി ധമ്മസ്സവനവേലായ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നോ ധമ്മം കഥേഥാ’’തി വുത്തേ ലാലുദായിത്ഥേരോ ആസനേ നിസീദിത്വാ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ ഏകമ്പി ധമ്മപദം അദിസ്വാ ‘‘അഹം സരഭഞ്ഞം ഭണിസ്സാമി, അഞ്ഞോ ധമ്മകഥം കഥേതൂ’’തി വത്വാ ഓതരി. തേ അഞ്ഞേന ധമ്മകഥം കഥാപേത്വാ സരഭാണത്ഥായ പുന തം ആസനം ആരോപയിംസു. സോ പുനപി കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘അഹം രത്തിം കഥേസ്സാമി, അഞ്ഞോ സരഭഞ്ഞം ഭണതൂ’’തി വത്വാ ആസനാ ഓതരി. തേ അഞ്ഞേന സരഭഞ്ഞം ഭണാപേത്വാ പുന രത്തിം ഥേരം ആനയിംസു. സോ രത്തിമ്പി കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘അഹം പച്ചൂസകാലേ കഥേസ്സാമി, രത്തിം അഞ്ഞോ കഥേതൂ’’തി വത്വാ ഓതരി. തേ അഞ്ഞേന രത്തിം കഥാപേത്വാ പുന പച്ചൂസേ തം ആനയിംസു. സോ പുനപി കിഞ്ചി നാദ്ദസ. മഹാജനോ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ, ‘‘അന്ധബാല, ത്വം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം വണ്ണേ കഥിയമാനേ ഏവഞ്ചേവഞ്ച വദേസി, ഇദാനി കസ്മാ ന കഥേസീ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ പലായന്തം അനുബന്ധി. സോ പലായന്തോ ഏകിസ്സാ വച്ചകുടിയാ പതി.

മഹാജനോ കഥം സമുട്ഠാപേസി – ‘‘അജ്ജ ലാലുദായീ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം ഗുണകഥായ പവത്തമാനായ ഉസ്സൂയന്തോ അത്തനോ ധമ്മകഥികഭാവം പകാസേത്വാ മനുസ്സേഹി സക്കാരം കത്വാ ‘ധമ്മം സുണോമാ’തി വുത്തേ ചതുക്ഖത്തും ആസനേ നിസീദിത്വാ കഥേതബ്ബയുത്തകം കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ ‘ത്വം അമ്ഹാകം അയ്യേഹി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേഹി സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാസീ’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ സന്തജ്ജേത്വാ പലാപിയമാനോ വച്ചകുടിയാ പതിതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ഏസോ ഗൂഥകൂപേ നിമുഗ്ഗോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ചതുപ്പദോ അഹം സമ്മ, ത്വമ്പി സമ്മ ചതുപ്പദോ;

ഏഹി സമ്മ നിവത്തസ്സു, കിം നു ഭീതോ പലായസി.

‘‘അസുചിപൂതിലോമോസി, ദുഗ്ഗന്ധോ വാസി സൂകര;

സചേ യുജ്ഝിതുകാമോസി, ജയം സമ്മ ദദാമി തേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൫-൬) –

ഇമം ജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി. തദാ സീഹോ സാരിപുത്തോ അഹോസി, സൂകരോ ലാലുദായീതി. സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ലാലുദായിനാ അപ്പമത്തകോവ ധമ്മോ ഉഗ്ഗഹിതോ, സജ്ഝായം പന നേവ അകാസി, കിഞ്ചി പരിയത്തിം ഉഗ്ഗഹേത്വാ തസ്സാ അസജ്ഝായകരണം മലമേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൪൧. ‘‘അസജ്ഝായമലാ മന്താ, അനുട്ഠാനമലാ ഘരാ;

മലം വണ്ണസ്സ കോസജ്ജം, പമാദോ രക്ഖതോ മല’’ന്തി.

തത്ഥ അസജ്ഝായമലാതി യാകാചി പരിയത്തി വാ സിപ്പം വാ യസ്മാ അസജ്ഝായന്തസ്സ അനനുയുഞ്ജന്തസ്സ വിനസ്സതി വാ നിരന്തരം വാ ന ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ‘‘അസജ്ഝായമലാ മന്താ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന ഘരാവാസം വസന്തസ്സ ഉട്ഠായുട്ഠായ ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണാദീനി അകരോന്തസ്സ ഘരം നാമ വിനസ്സതി, തസ്മാ ‘‘അനുട്ഠാനമലാ ഘരാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ഗിഹിസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ കോസജ്ജവസേന സരീരപടിജഗ്ഗനം വാ പരിക്ഖാരപടിജഗ്ഗനം വാ അകരോന്തസ്സ കായോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘മലം വണ്ണസ്സ കോസജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ ഗാവോ രക്ഖന്തസ്സ പമാദവസേന നിദ്ദായന്തസ്സ വാ കീളന്തസ്സ വാ താ ഗാവോ അതിത്ഥപക്ഖന്ദനാദിനാ വാ വാളമിഗചോരാദിഉപദ്ദവേന വാ പരേസം സാലിഖേത്താദീനി ഓതരിത്വാ ഖാദനവസേന വിനാസം ആപജ്ജന്തി, സയമ്പി ദണ്ഡം വാ പരിഭാസം വാ പാപുണാതി, പബ്ബജിതം വാ പന ഛ ദ്വാരാനി അരക്ഖന്തം പമാദവസേന കിലേസാ ഓതരിത്വാ സാസനാ ചാവേന്തി, തസ്മാ ‘‘പമാദോ രക്ഖതോ മല’’ന്തി വുത്തം. സോ ഹിസ്സ വിനാസാവഹനേന മലട്ഠാനിയത്താ മലന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ലാലുദായിത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. അഞ്ഞതരകുലപുത്തവത്ഥു

മലിത്ഥിയാ ദുച്ചരിതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കുലപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിര സമാനജാതികം കുലകുമാരികം ആനേസും. സാ ആനീതദിവസതോ പട്ഠായ അതിചാരിനീ അഹോസി. സോ കുലപുത്തോ തസ്സാ അതിചാരേന ലജ്ജിതോ കസ്സചി സമ്മുഖീഭാവം ഉപഗന്തും അസക്കോന്തോ ബുദ്ധുപട്ഠാനാദീനി പച്ഛിന്ദിത്വാ കതിപാഹച്ചയേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘കിം, ഉപാസക, ന ദിസ്സസീ’’തി വുത്തേ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഉപാസക, പുബ്ബേപി മയാ ‘ഇത്ഥിയോ നാമ നദീആദിസദിസാ, താസു പണ്ഡിതേന കോധോ ന കാതബ്ബോ’തി വുത്തം, ത്വം പന ഭവപടിച്ഛന്നത്താ ന സല്ലക്ഖേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ –

‘‘യഥാ നദീ ച പന്ഥോ ച, പാനാഗാരം സഭാ പപാ;

ഏവം ലോകിത്ഥിയോ നാമ, വേലാ താസം ന വിജ്ജതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൬൫; ൧.൧൨.൯) –

ജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ, ‘‘ഉപാസക, ഇത്ഥിയാ ഹി അതിചാരിനിഭാവോ മലം, ദാനം ദേന്തസ്സ മച്ഛേരം മലം, ഇധലോകപരലോകേസു സത്താനം അകുസലകമ്മം വിനാസനത്ഥേന മലം, അവിജ്ജാ പന സബ്ബമലാനം ഉത്തമമല’’ന്തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൪൨. ‘‘മലിത്ഥിയാ ദുച്ചരിതം, മച്ഛേരം ദദതോ മലം;

മലാ വേ പാപകാ ധമ്മാ, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച.

൨൪൩. ‘‘തതോ മലാ മലതരം, അവിജ്ജാ പരമം മലം;

ഏതം മലം പഹന്ത്വാന, നിമ്മലാ ഹോഥ ഭിക്ഖവോ’’തി.

തത്ഥ ദുച്ചരിതന്തി അതിചാരോ. അതിചാരിനിഞ്ഹി ഇത്ഥിം സാമികോപി ഗേഹാ നീഹരതി, മാതാപിതൂനം സന്തികം ഗതമ്പി ‘‘ത്വം കുലസ്സ അഗാരവഭൂതാ, അക്ഖീഹിപി ന ദട്ഠബ്ബാ’’തി തം നീഹരന്തി. സാ അനാഥാ വിചരന്തീ മഹാദുക്ഖം പാപുണാതി. തേനസ്സാ ദുച്ചരിതം ‘‘മല’’ന്തി വുത്തം. ദദതോതി ദായകസ്സ. യസ്സ ഹി ഖേത്തകസനകാലേ ‘‘ഇമസ്മിം ഖേത്തേ സമ്പന്നേ സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിപ്ഫന്നേ സസ്സേപി മച്ഛേരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചാഗചിത്തം നിവാരേതി, സോ മച്ഛേരവസേന ചാഗചിത്തേ അവിരൂഹന്തേ മനുസ്സസമ്പത്തിം ദിബ്ബസമ്പത്തിം നിബ്ബാനസമ്പത്തിന്തി തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ ന ലഭതി. തേന വുത്തം – ‘‘മച്ഛേരം ദദതോ മല’’ന്തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പാപകാ ധമ്മാതി അകുസലധമ്മാ പന ഇധലോകേ ച പരലോകേ ച മലമേവ.

തതോതി ഹേട്ഠാ വുത്തമലതോ. മലതരന്തി അതിരേകമലം വോ കഥേമീതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാതി അട്ഠവത്ഥുകം അഞ്ഞാണമേവ പരമം മലം. പഹന്ത്വാനാതി ഏതം മലം ജഹിത്വാ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ നിമ്മലാ ഹോഥാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അഞ്ഞതരകുലപുത്തവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. ചൂളസാരിവത്ഥു

സുജീവന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചൂളസാരിം നാമ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകദിവസേ വേജ്ജകമ്മം കത്വാ പണീതഭോജനം ലഭിത്വാ ആദായ നിക്ഖമന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഥേരം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം മയാ വേജ്ജകമ്മം കത്വാ ലദ്ധം, തുമ്ഹേ അഞ്ഞത്ഥ ഏവരൂപം ഭോജനം ന ലഭിസ്സഥ, ഇമം ഭുഞ്ജഥ, അഹം തേ വേജ്ജകമ്മം കത്വാ നിച്ചകാലം ഏവരൂപം ആഹാരം ആഹരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഥേരോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോവ പക്കാമി. ഭിക്ഖൂ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അഹിരികോ നാമ പഗബ്ഭോ കാകസദിസോ ഹുത്വാ ഏകവീസതിവിധായ അനേസനായ ഠത്വാ സുഖം ജീവതി, ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നോ പന ദുക്ഖം ജീവതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൪൪. ‘‘സുജീവം അഹിരികേന, കാകസൂരേന ധംസിനാ;

പക്ഖന്ദിനാ പഗബ്ഭേന, സംകിലിട്ഠേന ജീവിതം.

൨൪൫. ‘‘ഹിരീമതാ ച ദുജ്ജീവം, നിച്ചം സുചിഗവേസിനാ;

അലീനേനാപ്പഗബ്ഭേന, സുദ്ധാജീവേന പസ്സതാ’’തി.

തത്ഥ അഹിരികേനാതി ഛിന്നഹിരോത്തപ്പകേന. ഏവരൂപേന ഹി അമാതരമേവ ‘‘മാതാ മേ’’തി അപിതാദയോ ഏവ ച ‘‘പിതാ മേ’’തിആദിനാ നയേന വത്വാ ഏകവീസതിവിധായ അനേസനായ പതിട്ഠായ സുഖേന ജീവതും സക്കാ. കാകസൂരേനാതി സൂരകാകസദിസേന. യഥാ ഹി സൂരകാകോ കുലഘരേസു യാഗുആദീനി ഗണ്ഹിതുകാമോ ഭിത്തിആദീസു നിസീദിത്വാ അത്തനോ ഓലോകനഭാവം ഞത്വാ അനോലോകേന്തോ വിയ അഞ്ഞവിഹിതകോ വിയ നിദ്ദായന്തോ വിയ ച ഹുത്വാ മനുസ്സാനം പമാദം സല്ലക്ഖേത്വാ അനുപതിത്വാ ‘‘സൂസൂ’’തി വദന്തേസുയേവ ഭാജനതോ മുഖപൂരം ഗഹേത്വാ പലായതി, ഏവമേവം അഹിരികപുഗ്ഗലോപി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഗാമം പവിസിത്വാ യാഗുഭത്തട്ഠാനാദീനി വവത്ഥപേതി. തത്ഥ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാപനമത്തം ആദായ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പച്ചവേക്ഖന്താ യാഗും പിവിത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തി സജ്ഝായന്തി ആസനസാലം സമ്മജ്ജന്തി. അയം പന അകത്വാ ഗാമാഭിമുഖോവ ഹോതി.

സോ ഹി ഭിക്ഖൂഹി ‘‘പസ്സഥിമ’’ന്തി ഓലോകിയമാനോപി അനോലോകേന്തോ വിയ അഞ്ഞവിഹിതോ വിയ നിദ്ദായന്തോ വിയ ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ ചീവരം സംവിദഹന്തോ വിയ ഹുത്വാ ‘‘അസുകം നാമ മേ കമ്മം അത്ഥീ’’തി വദന്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഗാമം പവിസിത്വാ പാതോവ വവത്ഥപിതഗേഹേസു അഞ്ഞതരം ഗേഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഘരമാനുസകേസു ഥോകം കവാടം പിധായ ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ കന്ദന്തേസുപി ഏകേന ഹത്ഥേന കവാടം പണാമേത്വാ അന്തോ പവിസതി. അഥ നം ദിസ്വാ അകാമകാപി ആസനേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുആദീസു യം അത്ഥി, തം ദേന്തി. സോ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ അവസേസം പത്തേനാദായ പക്കമതി. അയം കാകസൂരോ നാമ. ഏവരൂപേന അഹിരികേന സുജീവന്തി അത്ഥോ.

ധംസിനാതി ‘‘അസുകത്ഥേരോ നാമ അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീനി വദന്തേസു – ‘‘കിം പന മയം ന അപ്പിച്ഛാ’’തിആദിവചനേന പരേസം ഗുണധംസനതായ ധംസിനാ. തഥാരൂപസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അയമ്പി അപ്പിച്ഛതാദിഗുണേ യുത്തോ’’തി മഞ്ഞമാനാ മനുസ്സാ ദാതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. സോ പന തതോ പട്ഠായ വിഞ്ഞൂപുരിസാനം ചിത്തം ആരാധേതും അസക്കോന്തോ തമ്ഹാപി ലാഭാ പരിഹായതി. ഏവം ധംസിപുഗ്ഗലോ അത്തനോപി പരസ്സപി ലാഭം നാസേതിയേവ.

പക്ഖന്ദിനാതി പക്ഖന്ദചാരിനാ. പരേസം കിച്ചാനിപി അത്തനോ കിച്ചാനി വിയ ദസ്സേന്തോ പാതോവ ഭിക്ഖൂസു ചേതിയങ്ഗണാദീസു വത്തം കത്വാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന ഥോകം നിസീദിത്വാ ഉട്ഠായ ഗാമം പവിസന്തേസു മുഖം ധോവിത്വാ പണ്ഡുകാസാവപാരുപനഅക്ഖിഅഞ്ജനസീസമക്ഖനാദീഹി അത്തഭാവം മണ്ഡേത്വാ സമ്മജ്ജന്തോ വിയ ദ്വേ തയോ സമ്മജ്ജനിപഹാരേ ദത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകാഭിമുഖോ ഹോതി. മനുസ്സാ പാതോവ ‘‘ചേതിയം വന്ദിസ്സാമ, മാലാപൂജം കരിസ്സാമാ’’തി ആഗതാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം വിഹാരോ ഇമം ദഹരം നിസ്സായ പടിജഗ്ഗനം ലഭതി, ഇമം മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി വത്വാ തസ്സ ദാതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. ഏവരൂപേന പക്ഖന്ദിനാപി സുജീവം. പഗബ്ഭേനാതി കായപാഗബ്ഭിയാദീഹി സമന്നാഗതേന. സംകിലിട്ഠേന ജീവിതന്തി ഏവം ജീവികം കപ്പേത്വാ ജീവന്തേന ഹി പുഗ്ഗലേന സംകിലിട്ഠേന ഹുത്വാ ജീവിതം നാമ ഹോതി, തം ദുജ്ജീവിതം പാപമേവാതി അത്ഥോ.

ഹിരീമതാ ചാതി ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നേന പുഗ്ഗലേന ദുജ്ജീവം. സോ ഹി അമാതാദയോവ ‘‘മാതാ മേ’’തിആദീനി അവത്വാ അധമ്മികേ പച്ചയേ ഗൂഥം വിയ ജിഗുച്ഛന്തോ ധമ്മേന സമേന പരിയേസന്തോ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തോ ലൂഖം ജീവികം ജീവതീതി അത്ഥോ. സുചിഗവേസിനാതി സുചീനി കായകമ്മാദീനി ഗവേസന്തേന. അലീനേനാതി ജീവിതവുത്തിമനല്ലീനേന. സുദ്ധാജീവേന പസ്സതാതി ഏവരൂപോ ഹി പുഗ്ഗലോ സുദ്ധാജീവോ നാമ ഹോതി. തേന ഏവം സുദ്ധാജീവേന തമേവ സുദ്ധാജീവം സാരതോ പസ്സതാ ലൂഖജീവിതവസേന ദുജ്ജീവം ഹോതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ചൂളസാരിവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. പഞ്ചഉപാസകവത്ഥു

യോ പാണന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ച ഉപാസകേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേസു ഹി ഏകോ പാണാതിപാതാവേരമണിസിക്ഖാപദമേവ രക്ഖതി, ഇതരേ ഇതരാനി. തേ ഏകദിവസം ‘‘അഹം ദുക്കരം കരോമി, ദുക്കരം രക്ഖാമീ’’തി വിവാദാപന്നാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ഏകസീലമ്പി കനിട്ഠകം അകത്വാ ‘‘സബ്ബാനേവ ദുരക്ഖാനീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൪൬. ‘‘യോ പാണമതിപാതേതി, മുസാവാദഞ്ച ഭാസതി;

ലോകേ അദിന്നമാദിയതി, പരദാരഞ്ച ഗച്ഛതി.

൨൪൭. ‘‘സുരാമേരയപാനഞ്ച, യോ നരോ അനുയുഞ്ജതി;

ഇധേവ മേസോ ലോകസ്മിം, മൂലം ഖണതി അത്തനോ.

൨൪൮. ‘‘ഏവം ഭോ പുരിസ ജാനാഹി, പാപധമ്മാ അസഞ്ഞതാ;

മാ തം ലോഭോ അധമ്മോ ച, ചിരം ദുക്ഖായ രന്ധയു’’ന്തി.

തത്ഥ യോ പാണമതിപാതേതീതി യോ സാഹത്ഥികാദീസു ഛസു പയോഗേസു ഏകപയോഗേനാപി പരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപച്ഛിന്ദതി. മുസാവാദന്തി പരേസം അത്ഥഭഞ്ജനകം മുസാവാദഞ്ച ഭാസതി. ലോകേ അദിന്നമാദിയതീതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ ഥേയ്യാവഹാരാദീസു ഏകേനപി അവഹാരേന പരപരിഗ്ഗഹിതം ആദിയതി. പരദാരഞ്ച ഗച്ഛതീതി പരസ്സ രക്ഖിതഗോപിതേസു ഭണ്ഡേസു അപരജ്ഝന്തോ ഉപ്പഥചാരം ചരതി. സുരാമേരയപാനന്തി യസ്സ കസ്സചി സുരായ ചേവ മേരയസ്സ ച പാനം. അനുയുഞ്ജതീതി സേവതി ബഹുലീകരോതി. മൂലം ഖണതീതി തിട്ഠതു പരലോകോ, സോ പന പുഗ്ഗലോ ഇധ ലോകസ്മിംയേവ യേന ഖേത്തവത്ഥുആദിനാ മൂലേന പതിട്ഠപേയ്യ, തമ്പി അട്ഠപേത്വാ വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ വാ സുരം പിവന്തോ അത്തനോ മൂലം ഖണതി, അനാഥോ കപണോ ഹുത്വാ വിചരതി. ഏവം, ഭോതി പഞ്ചദുസ്സീല്യകമ്മകാരകം പുഗ്ഗലം ആലപതി. പാപധമ്മാതി ലാമകധമ്മാ. അസഞ്ഞതാതി കായസഞ്ഞതാദിരഹിതാ. അചേതസാതിപി പാഠോ, അചിത്തകാതി അത്ഥോ. ലോഭോ അധമ്മോ ചാതി ലോഭോ ചേവ ദോസോ ച. ഉഭയമ്പി ഹേതം അകുസലമേവ. ചിരം ദുക്ഖായ രന്ധയുന്തി ചിരകാലം നിരയദുക്ഖാദീനം അത്ഥായ തം ഏതേ ധമ്മാ മാ രന്ധേന്തു മാ മത്ഥേന്തൂതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ പഞ്ച ഉപാസകാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചഉപാസകവത്ഥു സത്തമം.

൮. തിസ്സദഹരവത്ഥു

ദദാതി വേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിസ്സദഹരം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിനോ വിസാഖായ ഉപാസികായാതി പഞ്ചന്നം അരിയസാവകകോടീനം ദാനം നിന്ദന്തോ വിചരി, അസദിസദാനമ്പി നിന്ദിയേവ. തേസം തേസം ദാനഗ്ഗേ സീതലം ലഭിത്വാ ‘‘സീതല’’ന്തി നിന്ദി, ഉണ്ഹം ലഭിത്വാ ‘‘ഉണ്ഹ’’ന്തി നിന്ദി. അപ്പം ദേന്തേപി ‘‘കിം ഇമേ അപ്പമത്തകം ദേന്തീ’’തി നിന്ദി, ബഹും ദേന്തേപി ‘‘ഇമേസം ഗേഹേ ഠപനട്ഠാനം മഞ്ഞേ നത്ഥി, നനു നാമ ഭിക്ഖൂനം യാപനമത്തം ദാതബ്ബം, ഏത്തകം യാഗുഭത്തം നിരത്ഥകമേവ വിസ്സജ്ജതീ’’തി നിന്ദി. അത്തനോ പന ഞാതകേ ആരബ്ഭ ‘‘അഹോ അമ്ഹാകം ഞാതകാനം ഗേഹം ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ഓപാനഭൂത’’ന്തിആദീനി വത്വാ പസംസം പവത്തേസി. സോ പനേകസ്സ ദോവാരികസ്സ പുത്തോ ജനപദം വിചരന്തേഹി വഡ്ഢകീഹി സദ്ധിം വിചരന്തോ സാവത്ഥിം പത്വാ പബ്ബജിതോ. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ഏവം മനുസ്സാനം ദാനാദീനി നിന്ദന്തം ദിസ്വാ ‘‘പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമ ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ആവുസോ, തവ ഞാതകാ കഹം വസന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസുകഗാമേ നാമാ’’തി സുത്വാവ കതിപയേ ദഹരേ പേസേസും. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗാമവാസികേഹി ആസനസാലായ നിസീദാപേത്വാ കതസക്കാരാ പുച്ഛിംസു – ‘‘ഇമമ്ഹാ ഗാമാ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതോ തിസ്സോ നാമ ദഹരോ അത്ഥി. തസ്സ കതമേ ഞാതകാ’’തി? മനുസ്സാ ‘‘ഇധ കുലഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതദാരകോ നത്ഥി, കിം നു ഖോ ഇമേ വദന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഏകോ ദോവാരികപുത്തോ വഡ്ഢകീഹി സദ്ധിം വിചരിത്വാ പബ്ബജിതോതി സുണോമ, തം സന്ധായ വദേഥ മഞ്ഞേ’’തി ആഹംസു. ദഹരഭിക്ഖൂ തിസ്സസ്സ തത്ഥ ഇസ്സരഞാതകാനം അഭാവം ഞത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ‘‘അകാരണമേവ, ഭന്തേ, തിസ്സോ വിലപന്തോ വിചരതീ’’തി തം പവത്തിം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസും. ഭിക്ഖൂപി തം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ വികത്ഥേന്തോ വിചരതി, പുബ്ബേപി വികത്ഥകോവ അഹോസീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ബഹുമ്പി സോ വികത്ഥേയ്യ, അഞ്ഞം ജനപദം ഗതോ;

അന്വാഗന്ത്വാന ദൂസേയ്യ, ഭുഞ്ജ ഭോഗേ കടാഹകാ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൨൫) –

ഇമം കടാഹജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, യോ ഹി പുഗ്ഗലോ പരേഹി അപ്പകേ വാ ബഹുകേ വാ ലൂഖേ വാ പണീതേ വാ ദിന്നേ അഞ്ഞേസം വാ ദത്വാ അത്തനോ അദിന്നേ മങ്കു ഹോതി, തസ്സ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ മഗ്ഗഫലാദീനി വാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൪൯. ‘‘ദദാതി വേ യഥാസദ്ധം, യഥാപസാദനം ജനോ;

തത്ഥ യോ ച മങ്കു ഹോതി, പരേസം പാനഭോജനേ;

ന സോ ദിവാ വാ രത്തിം വാ, സമാധിമധിഗച്ഛതി.

൨൫൦. ‘‘യസ്സ ചേതം സമുച്ഛിന്നം, മൂലഘച്ചം സമൂഹതം;

സ വേ ദിവാ വാ രത്തിം വാ, സമാധിമധിഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ ദദാതി വേ യഥാസദ്ധന്തി ലൂഖപണീതാദീസു യംകിഞ്ചി ദേന്തോ ജനോ യഥാസദ്ധം അത്തനോ സദ്ധാനുരൂപമേവ ദേതി. യഥാപസാദനന്തി ഥേരനവാദീസു ചസ്സ യസ്മിം യസ്മിം പസാദോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ദേന്തോ യഥാപസാദനം അത്തനോ പസാദാനുരൂപമേവ ദേതി. തത്ഥാതി തസ്മിം പരസ്സ ദാനേ ‘‘മയാ അപ്പം വാ ലദ്ധം, ലൂഖം വാ ലദ്ധ’’ന്തി മങ്കുഭാവം ആപജ്ജതി. സമാധിന്തി സോ പുഗ്ഗലോ ദിവാ വാ രത്തിം വാ ഉപചാരപ്പനാവസേന വാ മഗ്ഗഫലവസേന വാ സമാധിം നാധിഗച്ഛതി. യസ്സ ചേതന്തി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏതം ഏകേസു ഠാനേസു മങ്കുഭാവസങ്ഖാതം അകുസലം സമുച്ഛിന്നം മൂലഘച്ചം കത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സമൂഹതം, സോ വുത്തപ്പകാരം സമാധിം അധിഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

തിസ്സദഹരവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. പഞ്ചഉപാസകവത്ഥു

നത്ഥി രാഗസമോ അഗ്ഗീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ച ഉപാസകേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ധമ്മം സോതുകാമാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ബുദ്ധാനഞ്ച ‘‘അയം ഖത്തിയോ, അയം ബ്രാഹ്മണോ, അയം അഡ്ഢോ, അയം ദുഗ്ഗതോ, ഇമസ്സ ഉളാരം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, ഇമസ്സ നോ’’തി ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി. യംകിഞ്ചി ആരബ്ഭ ധമ്മം ദേസേന്തോ ധമ്മഗാരവം പുരക്ഖത്വാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ ദേസേതി. ഏവം ദേസേന്തസ്സ പന തഥാഗതസ്സ സന്തികേ നിസിന്നാനം തേസം ഏകോ നിസിന്നകോവ നിദ്ദായി, ഏകോ അങ്ഗുലിയാ ഭൂമിം ലിഖന്തോ നിസീദി, ഏകോ ഏകം രുക്ഖം ചാലേന്തോ നിസീദി, ഏകോ ആകാസം ഉല്ലോകേന്തോ നിസീദി, ഏകോ പന സക്കച്ചം ധമ്മം അസ്സോസി.

ആനന്ദത്ഥേരോ സത്ഥാരം ബീജയമാനോ തേസം ആകാരം ഓലോകേന്തോ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഇമേസം മഹാമേഘഗജ്ജിതം ഗജ്ജന്താ വിയ ധമ്മം ദേസേഥ, ഏതേ പന തുമ്ഹേസുപി ധമ്മം കഥേന്തേസു ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്താ നിസിന്നാ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, ത്വം ഏതേ ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ആമ, ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ഏതേസു ഹി യോ ഏസ നിദ്ദായന്തോ നിസിന്നോ, ഏസ പഞ്ച ജാതിസതാനി സപ്പയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഭോഗേസു സീസം ഠപേത്വാ നിദ്ദായി, ഇദാനിപിസ്സ നിദ്ദായ തിത്തി നത്ഥി, നാസ്സ കണ്ണം മമ സദ്ദോ പവിസതീതി. കിം പന, ഭന്തേ, പടിപാടിയാ കഥേഥ, ഉദാഹു അന്തരന്തരാതി. ആനന്ദ, ഏതസ്സ ഹി കാലേന മനുസ്സത്തം, കാലേന ദേവത്തം, കാലേന നാഗത്തന്തി ഏവം അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ ഉപപത്തിയോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനാപി ന സക്കാ പരിച്ഛിന്ദിതും. പടിപാടിയാ പനേസ പഞ്ച ജാതിസതാനി നാഗയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ നിദ്ദായന്തോപി നിദ്ദായ അതിത്തോയേവ. അങ്ഗുലിയാ ഭൂമിം ലിഖന്തോ നിസിന്നപുരിസോപി പഞ്ച ജാതിസതാനി ഗണ്ഡുപ്പാദയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഭൂമിം ഖണി, ഇദാനിപി ഭൂമിം ഖണന്തോവ മമ സദ്ദം ന സുണാതി. ഏസ രുക്ഖം ചാലേന്തോ നിസിന്നപുരിസോപി പടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി മക്കടയോനിയം നിബ്ബത്തി, ഇദാനിപി പുബ്ബാചിണ്ണവസേന രുക്ഖം ചാലേതിയേവ, നാസ്സ കണ്ണം മമ സദ്ദോ പവിസതി. ഏസ ആകാസം ഉല്ലോകേത്വാ നിസിന്നപുരിസോപി പഞ്ച ജാതിസതാനി നക്ഖത്തപാഠകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഇദാനി പുബ്ബാചിണ്ണവസേന അജ്ജാപി ആകാസമേവ ഉല്ലോകേതി, നാസ്സ കണ്ണം മമ സദ്ദോ പവിസതി. ഏസ സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തോ നിസിന്നപുരിസോ പന പടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ മന്തജ്ഝായകബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഇദാനിപി മന്തം സംസന്ദന്തോ വിയ സക്കച്ചം സുണാതീതി.

‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ധമ്മദേസനാ ഛവിആദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച തിട്ഠതി, കസ്മാ ഇമേ തുമ്ഹേസുപി ധമ്മം ദേസേന്തേസു സക്കച്ചം ന സുണന്തീ’’തി? ‘‘ആനന്ദ, മമ ധമ്മോ സുസ്സവനീയോതി സഞ്ഞം കരോസി മഞ്ഞേ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ദുസ്സവനീയോ’’തി? ‘‘ആമ, ആനന്ദാ’’തി. ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആനന്ദ, ബുദ്ധോതി വാ ധമ്മോതി വാ സങ്ഘോതി വാ പദം ഇമേഹി സത്തേഹി അനേകേസുപി കപ്പകോടിസതസഹസ്സേസു അസുതപുബ്ബം. യസ്മാ ഇമം ധമ്മം സോതും ന സക്കോന്താ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ ഇമേ സത്താ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥംയേവ സുണന്താ ആഗതാ, തസ്മാ സുരാപാനകേളിമണ്ഡലാദീസു ഗായന്താ നച്ചന്താ വിചരന്തി, ധമ്മം സോതും ന സക്കോന്തീ’’തി. ‘‘കിം നിസ്സായ പനേതേ ന സക്കോന്തി, ഭന്തേ’’തി?

അഥസ്സ സത്ഥാ, ‘‘ആനന്ദ, രാഗം നിസ്സായ ദോസം നിസ്സായ മോഹം നിസ്സായ തണ്ഹം നിസ്സായ ന സക്കോന്തി. രാഗഗ്ഗിസദിസോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥി, സോ ഛാരികമ്പി അസേസേത്വാ സത്തേ ദഹതി. കിഞ്ചാപി സത്തസൂരിയപാതുഭാവം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ കപ്പവിനാസകോ അഗ്ഗിപി കിഞ്ചി അനവസേസേത്വാവ ലോകം ദഹതി, സോ പന അഗ്ഗി കദാചിയേവ ദഹതി. രാഗഗ്ഗിനോ അദഹനകാലോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ രാഗസമോ വാ അഗ്ഗി ദോസസമോ വാ ഗഹോ മോഹസമം വാ ജാലം തണ്ഹാസമാ വാ നദീ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫൧. ‘‘നത്ഥി രാഗസമോ അഗ്ഗി, നത്ഥി ദോസസമോ ഗഹോ;

നത്ഥി മോഹസമം ജാലം, നത്ഥി തണ്ഹാസമാ നദീ’’തി.

തത്ഥ രാഗസമോതി ധൂമാദീസു കിഞ്ചി അദസ്സേത്വാ അന്തോയേവ ഉട്ഠായ ഝാപനവസേന രാഗേന സമോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥി. ദോസസമോതി യക്ഖഗഹഅജഗരഗഹകുമ്ഭിലഗഹാദയോ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഗണ്ഹിതും സക്കോന്തി, ദോസഗഹോ പന സബ്ബത്ഥ ഏകന്തമേവ ഗണ്ഹാതീതി ദോസേന സമോ ഗഹോ നാമ നത്ഥി. മോഹസമന്തി ഓനന്ധനപരിയോനന്ധനട്ഠേന പന മോഹസമം ജാലം നാമ നത്ഥി. തണ്ഹാസമാതി ഗങ്ഗാദീനം നദീനം പുണ്ണകാലോപി ഊനകാലോപി സുക്ഖകാലോപി പഞ്ഞായതി, തണ്ഹായ പന പുണ്ണകാലോ വാ സുക്ഖകാലോ വാ നത്ഥി, നിച്ചം ഊനാവ പഞ്ഞായതീതി ദുപ്പൂരണട്ഠേന തണ്ഹായ സമാ നദീ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തോ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചഉപാസകവത്ഥു നവമം.

൧൦. മേണ്ഡകസേട്ഠിവത്ഥു

സുദസ്സം വജ്ജന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഭദ്ദിയനഗരം നിസ്സായ ജാതിയാവനേ വിഹരന്തോ മേണ്ഡകസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥാ കിര അങ്ഗുത്തരാപേസു ചാരികം ചരന്തോ മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ ച, ഭരിയായ ചസ്സ ചന്ദപദുമായ, പുത്തസ്സ ച ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ, സുണിസായ ച സുമനദേവിയാ, നത്തായ ചസ്സ വിസാഖായ, ദാസസ്സ ച പുണ്ണസ്സാതി ഇമേസം സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഭദ്ദിയനഗരം ഗന്ത്വാ ജാതിയാവനേ വിഹാസി. മേണ്ഡകസേട്ഠി സത്ഥു ആഗമനം അസ്സോസി. കസ്മാ പനേസ മേണ്ഡകസേട്ഠി നാമ ജാതോതി? തസ്സ കിര പച്ഛിമഗേഹേ അട്ഠകരീസമത്തേ ഠാനേ ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭപമാണാ സുവണ്ണമേണ്ഡകാ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ പിട്ഠിയാ പിട്ഠിം പഹരമാനാ ഉട്ഠഹിംസു. തേസം മുഖേസു പഞ്ചവണ്ണാനം സുത്താനം ഗേണ്ഡുകാ പക്ഖിത്താ ഹോന്തി. സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീഹി വാ വത്ഥച്ഛാദനഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീഹി വാ അത്ഥേ സതി തേസം മുഖതോ ഗേണ്ഡുകേ അപനേന്തി, ഏകസ്സാപി മേണ്ഡകസ്സ മുഖതോ ജമ്ബുദീപവാസീനം പഹോനകം സപ്പിതേലമധുഫാണിതവത്ഥച്ഛാദനഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം നിക്ഖമതി. തതോ പട്ഠായ മേണ്ഡകസേട്ഠീതി പഞ്ഞായി.

കിം പനസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി? വിപസ്സീബുദ്ധകാലേ കിര ഏസ അവരോജസ്സ നാമ കുടുമ്ബികസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ മാതുലേന സമാനനാമോ അവരോജോ നാമ അഹോസി. അഥസ്സ മാതുലോ സത്ഥു ഗന്ധകുടിം കാതും ആരഭി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘മാതുല, ഉഭോപി സഹേവ കരോമാ’’തി വത്വാ ‘‘അഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം അസാധാരണം കത്വാ ഏകകോവ കരിസ്സാമീ’’തി തേന പന പടിക്ഖിത്തകാലേ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധകുടിയാ കതായ ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ കുഞ്ജരസാലം നാമ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അരഞ്ഞതോ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരാപേത്വാ ഏകം ഥമ്ഭം സുവണ്ണഖചിതം, ഏകം രജതഖചിതം, ഏകം മണിഖചിതം, ഏകം സത്തരതനഖചിതന്തി ഏവം തുലാസങ്ഘാതദ്വാരകവാടവാതപാനഗോപാനസീഛദനിട്ഠകാ സബ്ബാപി സുവണ്ണാദിഖചിതാവ കാരേത്വാ ഗന്ധകുടിയാ സമ്മുഖട്ഠാനേ തഥാഗതസ്സ സത്തരതനമയം കുഞ്ജരസാലം കാരേസി. തസ്സാ ഉപരി ഘനരത്തസുവണ്ണമയാ കമ്ബലാ പവാളമയാ സിഖരഥൂപികായോ അഹേസും. കുഞ്ജരസാലായ മജ്ഝേ ഠാനേ രതനമണ്ഡപം കാരേത്വാ ധമ്മാസനം പതിട്ഠാപേസി. തസ്സ ഘനരത്തസുവണ്ണമയാ പാദാ അഹേസും, തഥാ ചതസ്സോ അടനിയോ. ചത്താരോ പന സുവണ്ണമേണ്ഡകേ കാരാപേത്വാ ആസനസ്സ ചതുന്നം പാദാനം ഹേട്ഠാ ഠപേസി, ദ്വേ മേണ്ഡകേ കാരാപേത്വാ പാദപീഠകായ ഹേട്ഠാ ഠപേസി, ഛ സുവണ്ണമേണ്ഡകേ കാരാപേത്വാ മണ്ഡപം പരിക്ഖിപേന്തോ ഠപേസി. ധമ്മാസനം പഠമം സുത്തമയേഹി രജ്ജുകേഹി വായാപേത്വാ മജ്ഝേ സുവണ്ണസുത്തമയേഹി ഉപരി മുത്തമയേഹി സുത്തേഹി വായാപേസി. തസ്സ ചന്ദനമയോ അപസ്സയോ അഹോസി. ഏവം കുഞ്ജരസാലം നിട്ഠാപേത്വാ സാലാമഹം കരോന്തോ അട്ഠസട്ഠീഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ചത്താരോ മാസേ ദാനം ദത്വാ ഓസാനദിവസേ തിചീവരം അദാസി. തത്ഥ സങ്ഘനവകസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം പാപുണി.

ഏവം വിപസ്സീബുദ്ധകാലേ പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ ബാരാണസിയം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബാരാണസിസേട്ഠി നാമ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം രാജൂപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ പുരോഹിതം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ആചരിയ, നക്ഖത്തമുഹുത്തം, ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹ. ആമ, ഉപധാരേമി, കിം അഞ്ഞം അമ്ഹാകം കമ്മന്തി. തേന ഹി കീദിസം ജനപദചാരിത്തന്തി? ഏകം ഭയം ഭവിസ്സതീതി. കിം ഭയം നാമാതി? ഛാതകഭയം സേട്ഠീതി. കദാ ഭവിസ്സതീതി? ഇതോ തിണ്ണം സംവച്ഛരാനം അച്ചയേനാതി. തം സുത്വാ സേട്ഠി ബഹും കസികമ്മം കാരേത്വാ ഗേഹേ വിജ്ജമാനധനേനാപി ധഞ്ഞമേവ ഗഹേത്വാ അഡ്ഢതേരസാനി കോട്ഠസതാനി കാരേത്വാ സബ്ബകോട്ഠകേ വീഹീഹി പരിപൂരേസി. കോട്ഠേസു അപ്പഹോന്തേസു ചാടിആദീനി പൂരേത്വാ അവസേസം ഭൂമിയം ആവാടേ കത്വാ നിഖണി. നിധാനാവസേസം മത്തികായ സദ്ധിം മദ്ദിത്വാ ഭിത്തിയോ ലിമ്പാപേസി.

സോ അപരേന സമയേന ഛാതകഭയേ സമ്പത്തേ യഥാനിക്ഖിത്തം ധഞ്ഞം പരിഭുഞ്ജന്തോ കോട്ഠേസു ച ചാടിആദീസു ച നിക്ഖിത്തധഞ്ഞേ പരിക്ഖീണേ പരിജനേ പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, പബ്ബതപാദം പവിസിത്വാ ജീവന്താ സുഭിക്ഖകാലേ മമ സന്തികം ആഗന്തുകാമാ ആഗച്ഛഥ, അനാഗന്തുകാമാ തത്ഥ തത്ഥേവ ജീവഥാ’’തി. തേ രോദമാനാ അസ്സുമുഖാ ഹുത്വാ സേട്ഠിം വന്ദിത്വാ ഖമാപേത്വാ സത്താഹം നിസീദിത്വാ തഥാ അകംസു. തസ്സ പന സന്തികേ വേയ്യാവച്ചകരോ ഏകോവ പുണ്ണോ നാമ ദാസോ ഓഹീയി, തേന സദ്ധിം സേട്ഠിജായാ സേട്ഠിപുത്തോ സേട്ഠിസുണിസാതി പഞ്ചേവ ജനാ അഹേസും. തേ ഭൂമിയം ആവാടേസു നിഹിതധഞ്ഞേപി പരിക്ഖീണേ ഭിത്തിമത്തികം പാതേത്വാ തേമേത്വാ തതോ ലദ്ധധഞ്ഞേന യാപയിംസു. അഥസ്സ ജായാ ഛാതകേ അവത്ഥരന്തേ മത്തികായ ഖീയമാനായ ഭിത്തിപാദേസു അവസിട്ഠമത്തികം പാതേത്വാ തേമേത്വാ അഡ്ഢാള്ഹകമത്തം വീഹിം ലഭിത്വാ കോട്ടേത്വാ ഏകം തണ്ഡുലനാളിം ഗഹേത്വാ ‘‘ഛാതകകാലേ ചോരാ ബഹൂ ഹോന്തീ’’തി ചോരഭയേന ഏകസ്മിം കുടേ പക്ഖിപിത്വാ പിദഹിത്വാ ഭൂമിയം നിഖണിത്വാ ഠപേസി. അഥ നം സേട്ഠി രാജൂപട്ഠാനതോ ആഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഛാതോമ്ഹി, അത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി. സാ വിജ്ജമാനം ‘‘നത്ഥീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഏകാ തണ്ഡുലനാളി അത്ഥീ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം സാ’’തി? ‘‘ചോരഭയേന മേ നിഖണിത്വാ ഠപിതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി നം ഉദ്ധരിത്വാ കിഞ്ചി പചാഹീ’’തി. ‘‘സചേ യാഗും പചിസ്സാമി, ദ്വേ വാരേ ലഭിസ്സതി. സചേ ഭത്തം പചിസ്സാമി, ഏകവാരമേവ ലഭിസ്സതി, കിം പചാമി, സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘അമ്ഹാകം അഞ്ഞോ പച്ചയോ നത്ഥി, ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ മരിസ്സാമ, ഭത്തമേവ പചാഹീ’’തി. സാ ഭത്തം പചിത്വാ പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ സേട്ഠിനോ കോട്ഠാസം വഡ്ഢേത്വാ പുരതോ ഠപേസി.

തസ്മിം ഖണേ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ പച്ചേകബുദ്ധോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാതി. അന്തോസമാപത്തിയം കിര സമാപത്തിബലേന ജിഘച്ഛാ ന ബാധതി. സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതാനം പന ബലവതീ ഹുത്വാ ഉദരപടലം ഡയ്ഹന്തീ വിയ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ തേ ലഭനട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ഗച്ഛന്തി. തം ദിവസഞ്ച തേസം ദാനം ദത്വാ സേനാപതിട്ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരസമ്പത്തിം ലഭന്തി. തസ്മാ സോപി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ‘‘സകലജമ്ബുദീപേ ഛാതകഭയം ഉപ്പന്നം, സേട്ഠിഗേഹേ ച പഞ്ചന്നം ജനാനം നാളികോദനോവ പക്കോ, സദ്ധാ നു ഖോ ഏതേ, സക്ഖിസ്സന്തി വാ മമ സങ്ഗഹം കാതു’’ന്തി തേസം സദ്ധഭാവഞ്ച സങ്ഗഹം കാതും സമത്ഥഭാവഞ്ച ദിസ്വാ പത്തചീവരമാദായ മഹാസേട്ഠിസ്സ പുരതോ ദ്വാരേ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി. സോ തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘പുബ്ബേപി മയാ ദാനസ്സ അദിന്നത്താ ഏവരൂപം ഛാതകം ദിട്ഠം, ഇദം ഖോ പന ഭത്തം മം ഏകദിവസമേവ രക്ഖേയ്യ. അയ്യസ്സ പന ദിന്നം അനേകാസു കപ്പകോടീസു മമ ഹിതസുഖാവഹം ഭവിസ്സതീ’’തി തം ഭത്തപാതിം അപനേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഗേഹം പവേസേത്വാ ആസനേ നിസിന്നസ്സ പാദേ ധോവിത്വാ സുവണ്ണപാദപീഠേ ഠപേത്വാ ഭത്തപാതിമാദായ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ ഓകിരി. ഉപഡ്ഢാവസേസേ ഭത്തേ പച്ചേകബുദ്ധോ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. അഥ നം, ‘‘ഭന്തേ, ഏകായ തണ്ഡുലനാളിയാ പഞ്ചന്നം ജനാനം പക്കഓദനസ്സ അയം ഏകോ കോട്ഠാസോ, ഇമം ദ്വിധാ കാതും ന സക്കാ. മാ മയ്ഹം ഇധലോകേ സങ്ഗഹം കരോഥ, അഹം നിരവസേസം ദാതുകാമോമ്ഹീ’’തി വത്വാ സബ്ബം ഭത്തമദാസി. ദത്വാ ച പന പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘മാ, ഭന്തേ, പുന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം അദ്ദസം, ഇതോ പട്ഠായ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ബീജഭത്തം ദാതും സമത്ഥോ ഭവേയ്യം, സഹത്ഥേന കമ്മം കത്വാ ജീവികം ന കപ്പേയ്യം, അഡ്ഢതേരസ കോട്ഠസതാനി സോധാപേത്വാ സീസം ന്ഹായിത്വാ തേസം ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ധം ഓലോകിതക്ഖണേയേവ മേ രത്തസാലിധാരാ പതിത്വാ സബ്ബകോട്ഠേ പൂരേയ്യും. നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ച അയമേവ ഭരിയാ, അയമേവ പുത്തോ, അയമേവ സുണിസാ, അയമേവ ദാസോ ഹോതൂ’’തി.

ഭരിയാപിസ്സ ‘‘മമ സാമികേ ജിഘച്ഛായ പീളിയമാനേ ന സക്കാ മയാ ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, ഭത്തഥാലികം പുരതോ കത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ഭത്തം ദേന്തിയാപി ച മേ യാവ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമി, താവ ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പൂരിതമേവ ഹോതു. അയമേവ സാമികോ, അയമേവ പുത്തോ, അയമേവ സുണിസാ, അയമേവ ദാസോ ഹോതൂ’’തി. പുത്തോപിസ്സ അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, ഏകഞ്ച മേ സഹസ്സഥവികം ഗഹേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം കഹാപണം ദേന്തസ്സാപി അയം സഹസ്സഥവികാ പരിപുണ്ണാവ ഹോതു, ഇമേയേവ മാതാപിതരോ ഹോന്തു, അയം ഭരിയാ, അയം ദാസോ ഹോതൂ’’തി.

സുണിസാപിസ്സ അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, ഏകഞ്ച മേ ധഞ്ഞപിടകം പുരതോ ഠപേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ബീജഭത്തം ദേന്തിയാപി ഖീണഭാവോ മാ പഞ്ഞായിത്ഥ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഇമേയേവ സസുരാ ഹോന്തു, അയമേവ സാമികോ, അയമേവ ദാസോ ഹോതൂ’’തി. ദാസോപി അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, സബ്ബേ ഇമേ സാമികാ ഹോന്തു, കസന്തസ്സ ച മേ ഇതോ തിസ്സോ, ഏത്തോ തിസ്സോ, മജ്ഝേ ഏകാതി ദാരുഅമ്ബണമത്താ സത്ത സത്ത സീതായോ ഗച്ഛന്തൂ’’തി. സോ തം ദിവസം സേനാപതിട്ഠാനം പത്ഥേത്വാ ലദ്ധും സമത്ഥോപി സാമികേസു സിനേഹേന ‘‘ഇമേയേവ മേ സാമികാ ഹോന്തൂ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേസി. പച്ചേകബുദ്ധോ സബ്ബേസമ്പി വചനാവസാനേ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി വത്വാ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ.

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, മണി ജോതിരസോ യഥാ’’തി. –

പച്ചേകബുദ്ധഗാഥാഹി അനുമോദനം കത്വാ ‘‘മയാ ഇമേസം ചിത്തം പസാദേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘യാവ ഗന്ധമാദനപബ്ബതാ ഇമേ മം പസ്സന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പക്കാമി. തേപി ഓലോകേത്വാവ അട്ഠംസു. സോ ഗന്ത്വാ തം ഭത്തം പഞ്ചഹി പച്ചേകബുദ്ധസതേഹി സദ്ധിം സംവിഭജി. തം തസ്സാനുഭാവേന സബ്ബേസമ്പി പഹോതി. തേ ഓലോകേന്തായേവ അട്ഠംസു.

അതിക്കന്തേ പന മജ്ഝന്ഹികേ സേട്ഠിഭരിയാ ഉക്ഖലിം ധോവിത്വാ പിദഹിത്വാ ഠപേസി. സേട്ഠിപി ജിഘച്ഛായ പീളിതോ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. സോ സായന്ഹേ പബുജ്ഝിത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, അതിവിയ ഛാതോമ്ഹി, അത്ഥി നു ഖോ ഉക്ഖലിയാ തലേ ഝാമകസിത്ഥാനീ’’തി. സാ ധോവിത്വാ ഉക്ഖലിയാ ഠപിതഭാവം ജാനന്തീപി ‘‘നത്ഥീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഉക്ഖലിം വിവരിത്വാ ആചിക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ ഉക്ഖലിമൂലം ഗന്ത്വാ ഉക്ഖലിം വിവരി, താവദേവ സുമനമകുലസദിസവണ്ണസ്സ ഭത്തസ്സ പൂരാ ഉക്ഖലി പിധാനം ഉക്ഖിപിത്വാ അട്ഠാസി. സാ തം ദിസ്വാവ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ സേട്ഠിം ആഹ – ‘‘ഉട്ഠേഹി, സാമി, അഹം ഉക്ഖലിം ധോവിത്വാ പിദഹിം, സാ പന സുമനമകുലസദിസവണ്ണസ്സ ഭത്തസ്സ പൂരാ, പുഞ്ഞാനി നാമ കത്തബ്ബരൂപാനി, ദാനം നാമ കത്തബ്ബയുത്തകം. ഉട്ഠേഹി, സാമി, ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി. സാ ദ്വിന്നം പിതാപുത്താനം ഭത്തം അദാസി. തേസു സുത്വാ ഉട്ഠിതേസു സുണിസായ സദ്ധിം നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ പുണ്ണസ്സ ഭത്തം അദാസി. ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം ന ഖീയതി, കടച്ഛുനാ സകിം ഗഹിതട്ഠാനമേവ പഞ്ഞായതി. തംദിവസമേവ കോട്ഠാദയോ പുബ്ബേ പൂരിതനിയാമേനേവ പുന പൂരയിംസു. ‘‘സേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ഭത്തം ഉപ്പന്നം, ബീജഭത്തേഹി അത്ഥികാ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി നഗരേ ഘോസനം കാരേസി. മനുസ്സാ തസ്സ ഗേഹതോ ബീജഭത്തം ഗണ്ഹിംസു. സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ തം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിംസുയേവ.

സോ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭദ്ദിയനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി. ഭരിയാപിസ്സ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തസ്സേവ ഗേഹം അഗമാസി. തസ്സ തം പുബ്ബകമ്മം നിസ്സായ പച്ഛാഗേഹേ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാ മേണ്ഡകാ ഉട്ഠഹിംസു. പുത്തോപി നേസം പുത്തോവ, സുണിസാ സുണിസാവ, ദാസോ ദാസോവ അഹോസി. അഥേകദിവസം സേട്ഠി അത്തനോ പുഞ്ഞം വീമംസിതുകാമോ അഡ്ഢതേരസാനി കോട്ഠസതാനി സോധാപേത്വാ സീസം ന്ഹാതോ ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ധം ഓലോകേസി. സബ്ബാനിപി വുത്തപ്പകാരാനം രത്തസാലീനം പൂരയിംസു. സോ സേസാനമ്പി പുഞ്ഞാനി വീമംസിതുകാമോ ഭരിയഞ്ച പുത്താദയോ ച ‘‘തുമ്ഹാകമ്പി പുഞ്ഞാനി വീമംസിസ്സഥാ’’തി ആഹ.

അഥസ്സ ഭരിയാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ തണ്ഡുലേ മിനാപേത്വാ തേഹി ഭത്തം പചാപേത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണകടച്ഛും ആദായ ‘‘ഭത്തേന അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ഘോസാപേത്വാ ആഗതാഗതാനം ഉപനീതഭാജനാനി പൂരേത്വാ അദാസി. സകലദിവസമ്പി ദേന്തിയാ കടച്ഛുനാ ഗഹിതട്ഠാനമേവ പഞ്ഞായതി. തസ്സാ പന പുരിമബുദ്ധാനമ്പി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വാമഹത്ഥേന ഉക്ഖലിം ദക്ഖിണഹത്ഥേന കടച്ഛും ഗഹേത്വാ ഏവമേവ പത്തേ പൂരേത്വാ ഭത്തസ്സ ദിന്നത്താ വാമഹത്ഥതലം പൂരേത്വാ പദുമലക്ഖണം നിബ്ബത്തി, ദക്ഖിണഹത്ഥതലം പൂരേത്വാ ചന്ദലക്ഖണം നിബ്ബത്തി. യസ്മാ പന വാമഹത്ഥതോ ധമ്മകരണം ആദായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ ദദമാനാ അപരാപരം വിചരി, തേനസ്സാ ദക്ഖിണപാദതലം പൂരേത്വാ ചന്ദലക്ഖണം നിബ്ബത്തി, വാമപാദതലം പൂരേത്വാ പദുമലക്ഖണം നിബ്ബത്തി. തസ്സാ ഇമിനാ കാരണേന ചന്ദപദുമാതി നാമം കരിംസു.

പുത്തോപിസ്സ സീസം ന്ഹാതോ സഹസ്സഥവികം ആദായ ‘‘കഹാപണേഹി അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വത്വാ ആഗതാഗതാനം ഗഹിതഭാജനാനി പൂരേത്വാ അദാസി. ഥവികായ കഹാപണസഹസ്സം അഹോസിയേവ. സുണിസാപിസ്സ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ വീഹിപിടകം ആദായ ആകാസങ്ഗണേ നിസിന്നാ ‘‘ബീജഭത്തേഹി അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വത്വാ ആഗതാഗതാനം ഗഹിതഭാജനാനി പൂരേത്വാ അദാസി. പിടകം യഥാപൂരിതമേവ അഹോസി. ദാസോപിസ്സ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ സുവണ്ണയുഗേസു സുവണ്ണയോത്തേഹി ഗോണേ യോജേത്വാ സുവണ്ണപതോദയട്ഠിം ആദായ ദ്വിന്നം ഗോണാനം ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികാനി ദത്വാ വിസാണേസു സുവണ്ണകോസകേ പടിമുഞ്ചിത്വാ ഖേത്തം ഗന്ത്വാ പാജേസി. ഇതോ തിസ്സോ, ഏത്തോ തിസ്സോ, മജ്ഝേ ഏകാതി സത്ത സീതാ ഭിജ്ജിത്വാ അഗമംസു. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഭത്തബീജഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീസു യഥാരുചിതം സേട്ഠിഗേഹതോയേവ ഗണ്ഹിംസു. ഇമേ പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ.

ഏവം മഹാനുഭാവോ സേട്ഠി ‘‘സത്ഥാ കിര ആഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ തിത്ഥിയേ ദിസ്വാ തേഹി ‘‘കസ്മാ തം, ഗഹപതി, കിരിയവാദോ സമാനോ അകിരിയവാദസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗച്ഛസീ’’തി നിവാരിയമാനോപി തേസം വചനം അനാദിയിത്വാ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥസ്സ സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. സോ ദേസനാവസാനേ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ സത്ഥു തിത്ഥിയേഹി അവണ്ണം വത്വാ അത്തനോ നിവാരിതഭാവം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഗഹപതി, ഇമേ സത്താ നാമ മഹന്തമ്പി അത്തനോ ദോസം ന പസ്സന്തി, അവിജ്ജമാനമ്പി പരേസം ദോസം വിജ്ജമാനം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭുസം വിയ ഓപുനന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫൨. ‘‘സുദസ്സം വജ്ജമഞ്ഞേസം, അത്തനോ പന ദുദ്ദസം;