൧൯. ധമ്മട്ഠവഗ്ഗോ

൧. വിനിച്ഛയമഹാമത്തവത്ഥു

ന തേന ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിനിച്ഛയമഹാമത്തേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിയം ഉത്തരദ്വാരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ നഗരമജ്ഝേന വിഹാരം ആഗച്ഛന്തി. തസ്മിം ഖണേ മേഘോ ഉട്ഠായ പാവസ്സി. തേ സമ്മുഖാഗതം വിനിച്ഛയസാലം പവിസിത്വാ വിനിച്ഛയമഹാമത്തേ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ സാമികേ അസാമികേ കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘അഹോ ഇമേ അധമ്മികാ, മയം പന ‘ഇമേ ധമ്മേന വിനിച്ഛയം കരോന്തീ’തി സഞ്ഞിനോ അഹുമ്ഹാ’’തി ചിന്തേത്വാ വസ്സേ വിഗതേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദാദിവസികാ ഹുത്വാ സാഹസേന അത്ഥം വിനിച്ഛിനന്താ ധമ്മട്ഠാ നാമ ഹോന്തി, അപരാധം പന അനുവിജ്ജിത്വാ അപരാധാനുരൂപം അസാഹസേന വിനിച്ഛയം കരോന്താ ഏവ ധമ്മട്ഠാ നാമ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൫൬. ‘‘ന തേന ഹോതി ധമ്മട്ഠോ, യേനത്ഥം സാഹസാ നയേ;

യോ ച അത്ഥം അനത്ഥഞ്ച, ഉഭോ നിച്ഛേയ്യ പണ്ഡിതോ.

൨൫൭. ‘‘അസാഹസേന ധമ്മേന, സമേന നയതീ പരേ;

ധമ്മസ്സ ഗുത്തോ മേധാവീ, ധമ്മട്ഠോതി പവുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ തേനാതി ഏത്തകേനേവ കാരണേന. ധമ്മട്ഠോതി രാജാ ഹി അത്തനോ കാതബ്ബേ വിനിച്ഛയധമ്മേ ഠിതോപി ധമ്മട്ഠോ നാമ ന ഹോതി. യേനാതി യേന കാരണേന. അത്ഥന്തി ഓതിണ്ണം വിനിച്ഛിതബ്ബം അത്ഥം. സാഹസാ നയേതി ഛന്ദാദീസു പതിട്ഠിതോ സാഹസേന മുസാവാദേന വിനിച്ഛേയ്യ. യോ ഹി ഛന്ദേ പതിട്ഠായ ഞാതീതി വാ മിത്തോതി വാ മുസാ വത്വാ അസാമികമേവ സാമികം കരോതി, ദോസേ പതിട്ഠായ അത്തനോ വേരീനം മുസാ വത്വാ സാമികമേവ അസാമികം കരോതി, മോഹേ പതിട്ഠായ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ വിനിച്ഛയകാലേ അഞ്ഞവിഹിതോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ മുസാ വത്വാ ‘‘ഇമിനാ ജിതം, അയം പരാജിതോ’’തി പരം നീഹരതി, ഭയേ പതിട്ഠായ കസ്സചിദേവ ഇസ്സരജാതികസ്സ പരാജയം പാപുണന്തസ്സാപി ജയം ആരോപേതി, അയം സാഹസേന അത്ഥം നേതി നാമ. ഏസോ ധമ്മട്ഠോ നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അത്ഥം അനത്ഥഞ്ചാതി ഭൂതഞ്ച അഭൂതഞ്ച കാരണം. ഉഭോ നിച്ഛേയ്യാതി യോ പന പണ്ഡിതോ ഉഭോ അത്ഥാനത്ഥേ വിനിച്ഛിനിത്വാ വദതി. അസാഹസേനാതി അമുസാവാദേന. ധമ്മേനാതി വിനിച്ഛയധമ്മേന, ന ഛന്ദാദിവസേന. സമേനാതി അപരാധാനുരൂപേനേവ പരേ നയതി, ജയം വാ പരാജയം വാ പാപേതി. ധമ്മസ്സ ഗുത്തോതി സോ ധമ്മഗുത്തോ ധമ്മരക്ഖിതോ ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ മേധാവീ വിനിച്ഛയധമ്മേ ഠിതത്താ ധമ്മട്ഠോതി പവുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

വിനിച്ഛയമഹാമത്തവത്ഥു പഠമം.

൨. ഛബ്ബഗ്ഗിയവത്ഥു

ന തേന പണ്ഡിതോ ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര വിഹാരേപി ഗാമേപി ഭത്തഗ്ഗം ആകുലം കരോന്താ വിചരന്തി. അഥേകദിവസേ ഭിക്ഖൂ ഗാമേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ആഗതേ ദഹരേ സാമണേരേ ച പുച്ഛിംസു – ‘‘കീദിസം, ആവുസോ, ഭത്തഗ്ഗ’’ന്തി? ഭന്തേ, മാ പുച്ഛഥ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ‘‘മയമേവ വിയത്താ, മയമേവ പണ്ഡിതാ, ഇമേ പഹരിത്വാ സീസേ കചവരം ആകിരിത്വാ നീഹരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ അമ്ഹേ പിട്ഠിയം ഗഹേത്വാ കചവരം ഓകിരന്താ ഭത്തഗ്ഗം ആകുലം അകംസൂതി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, ബഹും ഭാസിത്വാ പരേ വിഹേഠയമാനം ‘പണ്ഡിതോ’തി വദാമി, ഖേമിനം പന അവേരീനം അഭയമേവ പണ്ഡിതോതി വദാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫൮. ‘‘ന തേന പണ്ഡിതോ ഹോതി, യാവതാ ബഹു ഭാസതി;

ഖേമീ അവേരീ അഭയോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ യാവതാതി യത്തകേന കാരണേന സങ്ഘമജ്ഝാദീസു ബഹും കഥേതി, തേന പണ്ഡിതോ നാമ ന ഹോതി. യോ പന സയം ഖേമീ പഞ്ചന്നം വേരാനം അഭാവേന അവേരീ നിബ്ഭയോ, യം വാ ആഗമ്മ മഹാജനസ്സ ഭയം ന ഹോതി, സോ പണ്ഡിതോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഛബ്ബഗ്ഗിയവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ഏകുദാനഖീണാസവത്ഥേരവത്ഥു

ന താവതാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകുദാനത്ഥേരം നാമ ഖീണാസവം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഏകകോവ ഏകസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി, ഏകമേവസ്സ ഉദാനം പഗുണം –

‘‘അധിചേതസോ അപ്പമജ്ജതോ,

മുനിനോ മോനപഥേസു സിക്ഖതോ;

സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോ,

ഉപസന്തസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി. (പാചി. ൧൫൩; ഉദാ. ൩൭);

സോ കിര ഉപോസഥദിവസേസു സയമേവ ധമ്മസ്സവനം ഘോസേത്വാ ഇമം ഗാഥം വദതി. പഥവിഉന്ദ്രിയനസദ്ദോ വിയ ദേവതാനം സാധുകാരസദ്ദോ ഹോതി. അഥേകസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ പഞ്ചപഞ്ചസതപരിവാരാ ദ്വേ തിപിടകധരാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ വസനട്ഠാനം അഗമംസു. സോ തേ ദിസ്വാവ തുട്ഠമാനസോ ‘‘സാധു വോ കതം ഇധ ആഗച്ഛന്തേഹി, അജ്ജ മയം തുമ്ഹാകം ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി ആഹ. അത്ഥി പന, ആവുസോ, ഇധ ധമ്മം സോതുകാമാതി. അത്ഥി, ഭന്തേ, അയം വനസണ്ഡോ ധമ്മസ്സവനദിവസേ ദേവതാനം സാധുകാരസദ്ദേന ഏകനിന്നാദോ ഹോതീതി. തേസു ഏകോ തിപിടകധരോ ധമ്മം ഓസാരേസി, ഏകോ കഥേസി. ഏകദേവതാപി സാധുകാരം നാദാസി. തേ ആഹംസു – ‘‘ത്വം, ആവുസോ, ധമ്മസ്സവനദിവസേ ഇമസ്മിം വനസണ്ഡേ ദേവതാ മഹന്തേന സദ്ദേന സാധുകാരം ദേന്തീതി വദേസി, കിം നാമേത’’ന്തി. ഭന്തേ, അഞ്ഞേസു ദിവസേസു സാധുകാരസദ്ദേന ഏകനിന്നാദോ ഏവ ഹോതി, ന അജ്ജ പന ജാനാമി ‘‘കിമേത’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ആവുസോ, ത്വം താവ ധമ്മം കഥേഹീ’’തി. സോ ബീജനിം ഗഹേത്വാ ആസനേ നിസിന്നോ തമേവ ഗാഥം വദേസി. ദേവതാ മഹന്തേന സദ്ദേന സാധുകാരമദംസു. അഥ നേസം പരിവാരാ ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു ‘‘ഇമസ്മിം വനസണ്ഡേ ദേവതാ മുഖോലോകനേന സാധുകാരം ദദന്തി, തിപിടകധരഭിക്ഖൂസു ഏത്തകം ഭണന്തേസുപി കിഞ്ചി പസംസനമത്തമ്പി അവത്വാ ഏകേന മഹല്ലകത്ഥേരേന ഏകഗാഥായ കഥിതായ മഹാസദ്ദേന സാധുകാരം ദദന്തീ’’തി. തേപി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു തമത്ഥം ആരോചേസും.

സത്ഥാ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, യോ ബഹുമ്പി ഉഗ്ഗണ്ഹതി വാ ഭാസതി വാ, തം ധമ്മധരോതി വദാമി. യോ പന ഏകമ്പി ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, അയം ധമ്മധരോ നാമാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫൯. ‘‘ന താവതാ ധമ്മധരോ, യാവതാ ബഹു ഭാസതി;

യോ ച അപ്പമ്പി സുത്വാന, ധമ്മം കായേന പസ്സതി;

സ വേ ധമ്മധരോ ഹോതി, യോ ധമ്മം നപ്പമജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ യാവതാതി യത്തകേന ഉഗ്ഗഹണധാരണവാചനാദിനാ കാരണേന ബഹും ഭാസതി, താവത്തകേന ധമ്മധരോ ന ഹോതി, വംസാനുരക്ഖകോ പന പവേണിപാലകോ നാമ ഹോതി. യോ ച അപ്പമ്പീതി യോ പന അപ്പമത്തകമ്പി സുത്വാ ധമ്മമന്വായ അത്ഥമന്വായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹുത്വാ നാമകായേന ദുക്ഖാദീനി പരിജാനന്തോ ചതുസച്ചധമ്മം പസ്സതി, സ വേ ധമ്മധരോ ഹോതി. യോ ധമ്മം നപ്പമജ്ജതീതി യോപി ആരദ്ധവീരിയോ ഹുത്വാ അജ്ജ അജ്ജേവാതി പടിവേധം ആകങ്ഖന്തോ ധമ്മം നപ്പമജ്ജതി, അയമ്പി ധമ്മധരോയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഏകുദാനഖീണാസവത്ഥേരവത്ഥു തതിയം.

൪. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു

ന തേന ഥേരോ സോ ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി തസ്മിം ഥേരേ സത്ഥു ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പക്കന്തമത്തേ തിംസമത്താ ആരഞ്ഞികാ ഭിക്ഖൂ തം പസ്സന്താ ഏവ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേസം അരഹത്തൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛി – ‘‘ഇതോ ഗതം ഏകം ഥേരം പസ്സഥാ’’തി? ‘‘ന പസ്സാമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ദിട്ഠോ വോ’’തി? ‘‘ഏകം, ഭന്തേ, സാമണേരം പസ്സിമ്ഹാ’’തി. ‘‘ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരോ, ഥേരോ ഏവ സോ’’തി? ‘‘അതിവിയ ഖുദ്ദകോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, മഹല്ലകഭാവേന ഥേരാസനേ നിസിന്നമത്തകേന ഥേരോതി വദാമി. യോ പന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ മഹാജനസ്സ അഹിംസകഭാവേ ഠിതോ, അയം ഥേരോ നാമാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൬൦. ‘‘ന തേന ഥേരോ സോ ഹോതി, യേനസ്സ പലിതം സിരോ;

പരിപക്കോ വയോ തസ്സ, മോഘജിണ്ണോതി വുച്ചതി.

൨൬൧. ‘‘യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ച, അഹിംസാ സംയമോ ദമോ;

സ വേ വന്തമലോ ധീരോ, ഥേരോ ഇതി പവുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ പരിപക്കോതി പരിണതോ, വുഡ്ഢഭാവം പത്തോതി അത്ഥോ. മോഘജിണ്ണോതി അന്തോ ഥേരകരാനം ധമ്മാനം അഭാവേന തുച്ഛജിണ്ണോ നാമ. യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ചാതി യമ്ഹി പന പുഗ്ഗലേ സോളസഹാകാരേഹി പടിവിദ്ധത്താ ചതുബ്ബിധം സച്ചം, ഞാണേന സച്ഛികതത്താ നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ ച അത്ഥി. അഹിംസാതി അഹിംസനഭാവോ. ദേസനാമത്തമേതം, യമ്ഹി പന ചതുബ്ബിധാപി അപ്പമഞ്ഞാഭാവനാ അത്ഥീതി അത്ഥോ. സംയമോ ദമോതി സീലഞ്ചേവ ഇന്ദ്രിയസംവരോ ച. വന്തമലോതി മഗ്ഗഞാണേന നീഹടമലോ. ധീരോതി ധിതിസമ്പന്നോ. ഥേരോതി സോ ഇമേഹി ഥിരഭാവകാരകേഹി സമന്നാഗതത്താ ഥേരോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു

ന വാക്കരണമത്തേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ദഹരേ ചേവ സാമണേരേ ച അത്തനോ ധമ്മാചരിയാനമേവ ചീവരരജനാദീനി വേയ്യാവച്ചാനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ഥേരാ ചിന്തയിംസു – ‘‘മയമ്പി ബ്യഞ്ജനസമയേ കുസലാ, അമ്ഹാകമേവ കിഞ്ചി നത്ഥി. യംനൂന മയം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യാമ, ‘ഭന്തേ, മയം ബ്യഞ്ജനസമയേ കുസലാ, അഞ്ഞേസം സന്തികേ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാപി ഇമേസം സന്തികേ അസോധേത്വാ മാ സജ്ഝായിത്ഥാതി ദഹരസാമണേരേ ആണാപേഥാ’തി. ഏവഞ്ഹി അമ്ഹാകം ലാഭസക്കാരോ വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി. തേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ തഥാ വദിംസു.

സത്ഥാ തേസം വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം സാസനേ പവേണിവസേനേവ ഏവം വത്തും ലഭതി, ഇമേ പന ലാഭസക്കാരേ നിസ്സിതാതി ഞത്വാ അഹം തുമ്ഹേ വാക്കരണമത്തേന സാധുരൂപാതി ന വദാമി. യസ്സ പനേതേ ഇസ്സാദയോ ധമ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നാ, ഏസോ ഏവ സാധുരൂപോ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൬൨. ‘‘ന വാക്കരണമത്തേന, വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ;

സാധുരൂപോ നരോ ഹോതി, ഇസ്സുകീ മച്ഛരീ സഠോ.

൨൬൩. ‘‘യസ്സ ചേതം സമുച്ഛിന്നം, മൂലഘച്ചം സമൂഹതം;

സവന്തദോസോ മേധാവീ, സാധുരൂപോതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ന വാക്കരണമത്തേനാതി വചീകരണമത്തേന സദ്ദലക്ഖണസമ്പന്നവചനമത്തേന. വണ്ണപോക്ഖരതായ വാതി സരീരവണ്ണസ്സ മനാപഭാവേന വാ. നരോതി ഏത്തകേനേവ കാരണേന പരലാഭാദീസു ഇസ്സാമനകോ പഞ്ചവിധേന മച്ഛേരേന സമന്നാഗതോ കേരാടികഭാവേന സഠോ നരോ സാധുരൂപോ ന ഹോതി. യസ്സ ചേതന്തി യസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സേതം ഇസ്സാദിദോസജാതം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സമൂലകം ഛിന്നം, മൂലഘാതം കത്വാ സമൂഹതം, സോ വന്തദോസോ ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ സാധുരൂപോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സമ്ബഹുലഭിക്ഖുവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. ഹത്ഥകവത്ഥു

ന മുണ്ഡകേന സമണോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ ഹത്ഥകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര വാദക്ഖിത്തോ ‘‘തുമ്ഹേ അസുകവേലായ അസുകട്ഠാനം നാമ ആഗച്ഛേയ്യാഥ, വാദം കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പുരേതരമേവ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘പസ്സഥ, തിത്ഥിയാ മമ ഭയേന നാഗതാ, ഏസോവ പന നേസം പരാജയോ’’തിആദീനി വത്വാ വാദക്ഖിത്തോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരന്തോ വിചരതി. സത്ഥാ ‘‘ഹത്ഥകോ കിര ഏവം കരോതീ’’തി സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഹത്ഥക, ഏവം കരോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസി? ഏവരൂപഞ്ഹി മുസാവാദം കരോന്തോ സീസമുണ്ഡനാദിമത്തേനേവ സമണോ നാമ ന ഹോതി. യോ പന അണൂനി വാ ഥൂലാനി വാ പാപാനി സമേത്വാ ഠിതോ, അയമേവ സമണോ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൬൪. ‘‘ന മുണ്ഡകേന സമണോ, അബ്ബതോ അലികം ഭണം;

ഇച്ഛാലോഭസമാപന്നോ, സമണോ കിം ഭവിസ്സതി.

൨൬൫. ‘‘യോ ച സമേതി പാപാനി, അണും ഥൂലാനി സബ്ബസോ;

സമിതത്താ ഹി പാപാനം, സമണോതി പവുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ മുണ്ഡകേനാതി സീസമുണ്ഡനമത്തേന. അബ്ബതോതി സീലവതേന ച ധുതങ്ഗവതേന ച വിരഹിതോ. അലികം ഭണന്തി മുസാവാദം ഭണന്തോ അസമ്പത്തേസു ആരമ്മണേസു ഇച്ഛായ പത്തേസു ച ലോഭേന സമന്നാഗതോ സമണോ നാമ കിം ഭവിസ്സതി? സമേതീതി യോ ച പരിത്താനി വാ മഹന്താനി വാ പാപാനി വൂപസമേതി, സോ തേസം സമിതത്താ സമണോതി പവുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഹത്ഥകവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ന തേന ഭിക്ഖു സോ ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ബാഹിരസമയേ പബ്ബജിത്വാ ഭിക്ഖം ചരന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ അത്തനോ സാവകേ ഭിക്ഖായ ചരണേന ‘ഭിക്ഖൂ’തി വദതി, മമ്പി ‘ഭിക്ഖൂ’തി വത്തും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹമ്പി ഭിക്ഖം ചരിത്വാ ജീവാമി, മമ്പി ‘ഭിക്ഖൂ’തി വദേഹീ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖനമത്തേന ഭിക്ഖൂതി വദാമി. ന ഹി വിസ്സം ധമ്മം സമാദായ വത്തന്തോ ഭിക്ഖു നാമ ഹോതി. യോ പന സബ്ബസങ്ഖാരേസു സങ്ഖായ ചരതി, സോ ഭിക്ഖു നാമാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൬൬. ‘‘ന തേന ഭിക്ഖു സോ ഹോതി, യാവതാ ഭിക്ഖതേ പരേ;

വിസ്സം ധമ്മം സമാദായ, ഭിക്ഖു ഹോതി ന താവതാ.

൨൬൭. ‘‘യോധ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച, ബാഹേത്വാ ബ്രഹ്മചരിയവാ;

സങ്ഖായ ലോകേ ചരതി, സ വേ ഭിക്ഖൂതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ യാവതാതി യത്തകേന പരേ ഭിക്ഖതേ, തേന ഭിക്ഖനമത്തേന ഭിക്ഖു നാമ ന ഹോതി. വിസ്സന്തി വിസമം ധമ്മം, വിസ്സഗന്ധം വാ കായകമ്മാദികം ധമ്മം സമാദായ ചരന്തോ ഭിക്ഖു നാമ ന ഹോതി. യോധാതി യോ ഇധ സാസനേ ഉഭയമ്പേതം പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേന ബാഹേത്വാ പനുദിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയവാ ഹോതി. സങ്ഖായാതി ഞാണേന. ലോകേതി ഖന്ധാദിലോകേ ‘‘ഇമേ അജ്ഝത്തികാ ഖന്ധാ, ഇമേ ബാഹിരാ’’തി ഏവം സബ്ബേപി ധമ്മേ ജാനിത്വാ ചരതി, സോ തേന ഞാണേന കിലേസാനം ഭിന്നത്താ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു സത്തമം.

൮. തിത്ഥിയവത്ഥു

ന മോനേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിത്ഥിയേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ഭുത്തട്ഠാനേസു മനുസ്സാനം ‘‘ഖേമം ഹോതു, സുഖം ഹോതു, ആയു വഡ്ഢതു, അസുകട്ഠാനേ നാമ കലലം അത്ഥി, അസുകട്ഠാനേ നാമ കണ്ടകോ അത്ഥി, ഏവരൂപം ഠാനം ഗന്തും ന വട്ടതീ’’തിആദിനാ നയേന മങ്ഗലം വത്വാ പക്കമന്തി. ഭിക്ഖൂ പന പഠമബോധിയം അനുമോദനാദീനം അനനുഞ്ഞാതകാലേ ഭത്തഗ്ഗേ മനുസ്സാനം അനുമോദനം അകത്വാ പക്കമന്തി. മനുസ്സാ ‘‘തിത്ഥിയാനം സന്തികാ മങ്ഗലം സുണാമ, ഭദ്ദന്താ പന തുണ്ഹീഭൂതാ പക്കമന്തീ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. ഭിക്ഖൂ തമത്ഥം സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പട്ഠായ ഭത്തഗ്ഗാദീസു യഥാസുഖം അനുമോദനം കരോഥ, ഉപനിസിന്നകഥം കരോഥ, ധമ്മം കഥേഥാ’’തി അനുജാനി. തേ തഥാ കരിംസു. മനുസ്സാ അനുമോദനാദീനി സുണന്താ ഉസ്സാഹപ്പത്താ ഭിക്ഖൂ നിമന്തേത്വാ സക്കാരം കരോന്താ വിചരന്തി. തിത്ഥിയാ പന ‘‘മയം മുനിനോ മോനം കരോമ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ഭത്തഗ്ഗാദീസു മഹാകഥം കഥേന്താ വിചരന്തീ’’തി ഉജ്ഝായിംസു.

സത്ഥാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, തുണ്ഹീഭാവമത്തേന ‘മുനീ’തി വദാമി. ഏകച്ചേ ഹി അജാനന്താ ന കഥേന്തി, ഏകച്ചേ അവിസാരദതായ, ഏകച്ചേ ‘മാ നോ ഇമം അതിസയത്ഥം അഞ്ഞേ ജാനിംസൂ’തി മച്ഛേരേന. തസ്മാ മോനമത്തേന മുനി ന ഹോതി, പാപവൂപസമേന പന മുനി നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൬൮. ‘‘ന മോനേന മുനീ ഹോതി, മൂള്ഹരൂപോ അവിദ്ദസു;

യോ ച തുലംവ പഗ്ഗയ്ഹ, വരമാദായ പണ്ഡിതോ.

൨൬൯. ‘‘പാപാനി പരിവജ്ജേതി, സ മുനീ തേന സോ മുനി;

യോ മുനാതി ഉഭോ ലോകേ, മുനി തേന പവുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ന മോനേനാതി കാമഞ്ഹി മോനേയ്യപടിപദാസങ്ഖാതേന മഗ്ഗഞാണമോനേന മുനി നാമ ഹോതി, ഇധ പന തുണ്ഹീഭാവം സന്ധായ ‘‘മോനേനാ’’തി വുത്തം. മൂള്ഹരൂപോതി തുച്ഛരൂപോ. അവിദ്ദസൂതി അവിഞ്ഞൂ. ഏവരൂപോ ഹി തുണ്ഹീഭൂതോപി മുനി നാമ ന ഹോതി. അഥ വാ മോനേന മുനി നാമ ന ഹോതി, തുച്ഛസഭാവോ പന അവിഞ്ഞൂ ച ഹോതീതി അത്ഥോ. യോ ച തുലംവ പഗയ്ഹാതി യഥാ ഹി തുലം ഗഹേത്വാ ഠിതോ അതിരേകം ചേ ഹോതി, ഹരതി. ഊനം ചേ ഹോതി, പക്ഖിപതി. ഏവമേവ യോ അതിരേകം ഹരന്തോ വിയ പാപം ഹരതി പരിവജ്ജേതി, ഊനകേ പക്ഖിപന്തോ വിയ കുസലം പരിപൂരേതി. ഏവഞ്ച പന കരോന്തോ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസങ്ഖാതം വരം ഉത്തമമേവ ആദായ പാപാനി അകുസലകമ്മാനി പരിവജ്ജേതി. സ മുനീതി സോ മുനി നാമാതി അത്ഥോ. തേന സോ മുനീതി കസ്മാ പന സോ മുനീതി ചേ? യം ഹേട്ഠാ വുത്തകാരണം, തേന സോ മുനീതി അത്ഥോ. സോ മുനാതി ഉഭോ ലോകേതി യോ പുഗ്ഗലോ ഇമസ്മിം ഖന്ധാദിലോകേ തുലം ആരോപേത്വാ മിനന്തോ വിയ ‘‘ഇമേ അജ്ഝത്തികാ ഖന്ധാ, ഇമേ ബാഹിരാ’’തിആദിനാ നയേന ഇമേ ഉഭോ അത്ഥേ മുനാതി. മുനി തേന പവുച്ചതീതി തേന കാരണേന മുനീതി വുച്ചതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

തിത്ഥിയവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. ബാലിസികവത്ഥു

ന തേന അരിയോ ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അരിയം നാമ ബാലിസികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ സാവത്ഥിയാ ഉത്തരദ്വാരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തതോ ആഗച്ഛതി. തസ്മിം ഖണേ സോ ബാലിസികോ ബലിസേന മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ ബലിസയട്ഠിം ഛഡ്ഡേത്വാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ അവിദൂരേ ഠാനേ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ ‘‘ത്വം കിം നാമോസീ’’തി സാരിപുത്തത്ഥേരാദീനം നാമാനി പുച്ഛി. തേപി ‘‘അഹം സാരിപുത്തോ അഹം മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി അത്തനോ അത്തനോ നാമാനി കഥയിംസു. ബാലിസികോ ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ സബ്ബേസം നാമാനി പുച്ഛതി, മമമ്പി നാമം പുച്ഛിസ്സതി മഞ്ഞേ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ ഇച്ഛം ഞത്വാ, ‘‘ഉപാസക, ത്വം കോ നാമോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അരിയോ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഉപാസക, താദിസാ പാണാതിപാതിനോ അരിയാ നാമ ഹോന്തി, അരിയാ പന മഹാജനസ്സ അഹിംസനഭാവേ ഠിതാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൭൦. ‘‘ന തേന അരിയോ ഹോതി, യേന പാണാനി ഹിംസതി;

അഹിംസാ സബ്ബപാണാനം, അരിയോതി പവുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ അഹിംസാതി അഹിംസനേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേന ഹി പാണാനി ഹിംസതി, ന തേന കാരണേന അരിയോ ഹോതി. യോ പന സബ്ബപാണാനം പാണിആദീഹി അഹിംസനേന മേത്താദിഭാവനായ പതിട്ഠിതത്താ ഹിംസതോ ആരാവ ഠിതോ, അയം അരിയോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബാലിസികോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ബാലിസികവത്ഥു നവമം.

൧൦. സമ്ബഹുലസീലാദിസമ്പന്നഭിക്ഖുവത്ഥു

ന സീലബ്ബതമത്തേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ സീലാദിസമ്പന്നേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേസു കിര ഏകച്ചാനം ഏവം അഹോസി – ‘‘മയം സമ്പന്നസീലാ, മയം ധുതങ്ഗധരാ, മയം ബഹുസ്സുതാ, മയം പന്തസേനാസനവാസിനോ, മയം ഝാനലാഭിനോ, ന അമ്ഹാകം അരഹത്തം ദുല്ലഭം, ഇച്ഛിതദിവസേയേവ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമാ’’തി. യേപി തത്ഥ അനാഗാമിനോ, തേസമ്പി ഏതദഹോസി – ‘‘ന അമ്ഹാകം ഇദാനി അരഹത്തം ദുല്ലഭ’’ന്തി. തേ സബ്ബേപി ഏകദിവസം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നാ ‘‘അപി നു ഖോ വോ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി സത്ഥാരാ പുട്ഠാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, മയം ഏവരൂപാ ഏവരൂപാ ച, തസ്മാ ‘ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേയേവ അരഹത്തം പത്തും സമത്ഥമ്ഹാ’തി ചിന്തേത്വാ വിഹരാമാ’’തി.

സത്ഥാ തേസം വചനം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ പരിസുദ്ധസീലാദിമത്തകേന വാ അനാഗാമിസുഖപ്പത്തമത്തകേന വാ ‘അപ്പകം നോ ഭവദുക്ഖ’ന്തി വത്തും ന വട്ടതി, ആസവക്ഖയം പന അപ്പത്വാ ‘സുഖിതോമ്ഹീ’തി ചിത്തം ന ഉപ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൭൧. ‘‘ന സീലബ്ബതമത്തേന, ബാഹുസച്ചേന വാ പന;

അഥ വാ സമാധിലാഭേന, വിവിത്തസയനേന വാ.

൨൭൨. ‘‘ഫുസാമി നേക്ഖമ്മസുഖം, അപുഥുജ്ജനസേവിതം;

ഭിക്ഖു വിസ്സാസമാപാദി, അപ്പത്തോ ആസവക്ഖയ’’ന്തി.

തത്ഥ സീലബ്ബതമത്തേനാതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമത്തേന വാ തേരസധുതങ്ഗമത്തേന വാ. ബാഹുസച്ചേന വാതി തിണ്ണം പിടകാനം ഉഗ്ഗഹിതമത്തേന വാ. സമാധിലാഭേനാതി അട്ഠസമാപത്തിയാ ലാഭേന. നേക്ഖമ്മസുഖന്തി അനാഗാമിസുഖം. തം അനാഗാമിസുഖം ഫുസാമീതി ഏത്തകമത്തേന വാ. അപുഥുജ്ജനസേവിതന്തി പുഥുജ്ജനേഹി അസേവിതം അരിയസേവിതമേവ. ഭിക്ഖൂതി തേസം അഞ്ഞതരം ആലപന്തോ ആഹ. വിസ്സാസമാപാദീതി വിസ്സാസം ന ആപജ്ജേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖു ഇമിനാ സമ്പന്നസീലാദിഭാവമത്തകേനേവ ‘‘മയ്ഹം ഭവോ അപ്പകോ പരിത്തകോ’’തി ആസവക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം അപ്പത്തോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖു നാമ വിസ്സാസം നാപജ്ജേയ്യ. യഥാ ഹി അപ്പമത്തകോപി ഗൂഥോ ദുഗ്ഗന്ധോ ഹോതി, ഏവം അപ്പമത്തകോപി ഭവോ ദുക്ഖോതി.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

സമ്ബഹുലസീലാദിസമ്പന്നഭിക്ഖുവത്ഥു ദസമം.

ധമ്മട്ഠവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏകൂനവീസതിമോ വഗ്ഗോ.