൨൦. മഗ്ഗവഗ്ഗോ

൧. പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു

മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര സത്ഥരി ജനപദചാരികം ചരിത്വാ പുന സാവത്ഥിം ആഗതേ ഉപട്ഠാനസാലായ നിസീദിത്വാ ‘‘അസുകഗാമതോ അസുകഗാമസ്സ മഗ്ഗോ സമോ, അസുകഗാമസ്സ മഗ്ഗോ വിസമോ, സസക്ഖരോ, അസക്ഖരോ’’തിആദിനാ നയേന അത്തനോ വിചരിതമഗ്ഗം ആരബ്ഭ മഗ്ഗകഥം കഥേസും. സത്ഥാ തേസം അരഹത്തസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ തം ഠാനം ആഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അയം ബാഹിരകമഗ്ഗോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ അരിയമഗ്ഗേ കമ്മം കാതും വട്ടതി, ഏവഞ്ഹി കരോന്തോ ഭിക്ഖു സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൭൩. ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ, സച്ചാനം ചതുരോ പദാ;

വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനം, ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാ.

൨൭൪. ‘‘ഏസേവ മഗ്ഗോ നത്ഥഞ്ഞോ, ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാ;

ഏതഞ്ഹി തുമ്ഹേ പടിപജ്ജഥ, മാരസ്സേതം പമോഹനം.

൨൭൫. ‘‘ഏതഞ്ഹി തുമ്ഹേ പടിപന്നാ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥ;

അക്ഖാതോ വോ മയാ മഗ്ഗോ, അഞ്ഞായ സല്ലകന്തനം.

൨൭൬. ‘‘തുമ്ഹേഹി കിച്ചമാതപ്പം, അക്ഖാതാരോ തഥാഗതാ;

പടിപന്നാ പമോക്ഖന്തി, ഝായിനോ മാരബന്ധനാ’’തി.

തത്ഥ മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോതി ജങ്ഘമഗ്ഗാദയോ വാ ഹോന്തു ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതമഗ്ഗാ വാ, തേസം സബ്ബേസമ്പി മഗ്ഗാനം സമ്മാദിട്ഠിആദീഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി മിച്ഛാദിട്ഠിആദീനം അട്ഠന്നം പഹാനം കരോന്തോ നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസുപി സച്ചേസു ദുക്ഖപരിജാനനാദികിച്ചം സാധയമാനോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ. സച്ചാനം ചതുരോ പദാതി ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൨൨൪) ആഗതം വചീസച്ചം വാ ഹോതു, ‘‘സച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ സച്ചോ ഖത്തിയോ’’തിആദിഭേദം സമ്മുതിസച്ചം വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൪൪; മ. നി. ൨.൧൮൭-൧൮൮) ദിട്ഠിസച്ചം വാ ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിഭേദം പരമത്ഥസച്ചം വാ ഹോതു, സബ്ബേസമ്പി ഇമേസം സച്ചാനം പരിജാനിതബ്ബട്ഠേന സച്ഛികാതബ്ബട്ഠേന പഹാതബ്ബട്ഠേന ഭാവേതബ്ബട്ഠേന ഏകപടിവേധട്ഠേന ച തഥപടിവേധട്ഠേന ച ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തിആദയോ ചതുരോ പദാ സേട്ഠാ നാമ. വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനന്തി ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪) വചനതോ സബ്ബധമ്മാനം നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സേട്ഠോ. ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാതി സബ്ബേസം ദേവമനുസ്സാദിഭേദാനം ദ്വിപദാനം പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ തഥാഗതോവ സേട്ഠോ. ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, അരൂപധമ്മേ സമ്പിണ്ഡേതി. തസ്മാ അരൂപധമ്മാനമ്പി തഥാഗതോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ.

ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാതി മഗ്ഗഫലദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധത്ഥം യോ മയാ ‘‘സേട്ഠോ’’തി വുത്തോ, ഏസോവ മഗ്ഗോ, നത്ഥഞ്ഞോ. ഏതഞ്ഹി തുമ്ഹേതി തസ്മാ തുമ്ഹേ ഏതമേവ പടിപജ്ജഥ. മാരസ്സേതം പമോഹനന്തി ഏതം മാരമോഹനം മാരമന്ഥനന്തി വുച്ചതി. ദുക്ഖസ്സന്തന്തി സകലസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം പരിച്ഛേദം കരിസ്സഥാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞായ സല്ലകന്തനന്തി രാഗസല്ലാദീനം കന്തനം നിമ്മഥനം അബ്ബൂഹണം ഏതം മഗ്ഗം, മയാ വിനാ അനുസ്സവാദീഹി അത്തപച്ചക്ഖതോ ഞത്വാവ അയം മഗ്ഗോ അക്ഖാതോ, ഇദാനി തുമ്ഹേഹി കിലേസാനം ആതാപനേന ‘‘ആതപ്പ’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം തസ്സ അധിഗമത്ഥായ സമ്മപ്പധാനവീരിയം കിച്ചം കരണീയം. കേവലഞ്ഹി അക്ഖാതാരോവ തഥാഗതാ. തസ്മാ തേഹി അക്ഖാതവസേന യേ പടിപന്നാ ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായിനോ, തേ തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതാ മാരബന്ധനാ പമോക്ഖന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.

൨. അനിച്ചലക്ഖണവത്ഥു

സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാ അരഞ്ഞേ വായമന്താപി അരഹത്തം അപ്പത്വാ ‘‘വിസേസേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി സത്ഥു സന്തികം ആഗമിംസു. സത്ഥാ ‘‘കിം നു ഖോ ഇമേസം സപ്പായ’’ന്തി വീമംസന്തോ ‘‘ഇമേ കസ്സപബുദ്ധകാലേ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി അനിച്ചലക്ഖണേ അനുയുഞ്ജിംസു, തസ്മാ അനിച്ചലക്ഖണേനേവ തേസം ഏകം ഗാഥം ദേസേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, കാമഭവാദീസു സബ്ബേപി സങ്ഖാരാ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ ഏവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൭൭. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി കാമഭവാദീസു ഉപ്പന്നാ ഖന്ധാ തത്ഥ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝനതോ അനിച്ചാതി യദാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സതി, അഥ ഇമസ്മിം ഖന്ധപരിഹരണദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ ദുക്ഖപരിജാനനാദിവസേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാതി വിസുദ്ധത്ഥായ വോദാനത്ഥായ ഏസ മഗ്ഗോതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്തപരിസാനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അനിച്ചലക്ഖണവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ദുക്ഖലക്ഖണവത്ഥു

ദുതിയഗാഥായപി ഏവരൂപമേവ വത്ഥു. തദാ ഹി ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ദുക്ഖലക്ഖണേ കതാഭിയോഗഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സബ്ബേപി ഖന്ധാ പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ ഏവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൭൮. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി.

തത്ഥ ദുക്ഖാതി പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ദുക്ഖലക്ഖണവത്ഥു തതിയം.

൪. അനത്തലക്ഖണവത്ഥു

തതിയഗാഥായപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി ഏത്ഥ ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം പുബ്ബേ അനത്തലക്ഖണേ അനുയുത്തഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സബ്ബേപി ഖന്ധാ അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താ ഏവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൭൯. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബേ ധമ്മാതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏവ അധിപ്പേതാ. അനത്താതി ‘‘മാ ജീയന്തു മാ മീയന്തൂ’’തി വസേ വത്തേതും ന സക്കാതി അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താ അത്തസുഞ്ഞാ അസ്സാമികാ അനിസ്സരാതി അത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

അനത്തലക്ഖണവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. പധാനകമ്മികതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു

ഉട്ഠാനകാലമ്ഹീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പധാനകമ്മികതിസ്സത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിവാസിനോ കിര പഞ്ചസതാ കുലപുത്താ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം അഗമംസു. തേസു ഏകോ തത്ഥേവ ഓഹീയി. അവസേസാ അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കരോന്താ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമാ’’തി പുന സാവത്ഥിം അഗമംസു. തേ സാവത്ഥിതോ യോജനമത്തേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ പിണ്ഡായ ചരന്തേ ദിസ്വാ ഏകോ ഉപാസകോ യാഗുഭത്താദീഹി പതിമാനേത്വാ അനുമോദനം സുത്വാ പുനദിവസത്ഥായപി നിമന്തേസി. തേ തദഹേവ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേഹി സദ്ധിം അതിവിയ തുട്ഠിം പവേദയമാനോ പടിസന്ഥാരം അകാസി.

അഥ നേസം തത്ഥ ഓഹീനോ സഹായകഭിക്ഖു ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥു ഇമേഹി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തസ്സ മുഖം നപ്പഹോതി, മയ്ഹം പന മഗ്ഗഫലാഭാവേന മയാ സദ്ധിം ന കഥേതി, അജ്ജേവ അരഹത്തം പത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ മയാ സദ്ധിം കഥാപേസ്സാമീ’’തി. തേപി ഭിക്ഖൂ, ‘‘ഭന്തേ, മയം ആഗമനമഗ്ഗേ ഏകേന ഉപാസകേന സ്വാതനായ നിമന്തിതാ, തത്ഥ പാതോവ ഗമിസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം അപലോകേസും. അഥ നേസം സഹായകോ ഭിക്ഖു സബ്ബരത്തിം ചങ്കമന്തോ നിദ്ദാവസേന ചങ്കമകോടിയം ഏകസ്മിം പാസാണഫലകേ പതി, ഊരുട്ഠി ഭിജ്ജി. സോ മഹാസദ്ദേന വിരവി. തസ്സ തേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ സദ്ദം സഞ്ജാനിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഉപധാവിംസു. തേസം ദീപം ജാലേത്വാ തസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം കരോന്താനംയേവ അരുണോ ഉട്ഠഹി, തേ തം ഗാമം ഗന്തും ഓകാസം ന ലഭിംസു. അഥ നേ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖാചാരഗാമം ന ഗമിത്ഥാ’’തി. തേ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി തം പവത്തിം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ ഇദാനേവ തുമ്ഹാകം ലാഭന്തരായം കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘യോ പുബ്ബേ കരണീയാനി, പച്ഛാ സോ കാതുമിച്ഛതി;

വരുണകട്ഠഭഞ്ജോവ, സ പച്ഛാ മനുതപ്പതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൭൧) –

ജാതകം വിത്ഥാരേസി. തദാ കിര തേ ഭിക്ഖൂ പഞ്ചസതാ മാണവകാ അഹേസും, കുസീതമാണവകോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, ആചരിയോ പന തഥാഗതോവ അഹോസീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, യോ ഹി ഉട്ഠാനകാലേ ഉട്ഠാനം ന കരോതി, സംസന്നസങ്കപ്പോ ഹോതി, കുസീതോ സോ ഝാനാദിഭേദം വിസേസം നാധിഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮൦. ‘‘ഉട്ഠാനകാലമ്ഹി അനുട്ഠഹാനോ,

യുവാ ബലീ ആലസിയം ഉപേതോ;

സംസന്നസങ്കപ്പമനോ കുസീതോ,

പഞ്ഞായ മഗ്ഗം അലസോ ന വിന്ദതീ’’തി.

തത്ഥ അനുട്ഠഹാനോതി അനുട്ഠഹന്തോ അവായമന്തോ. യുവാ ബലീതി പഠമയോബ്ബനേ ഠിതോ ബലസമ്പന്നോപി ഹുത്വാ അലസഭാവേന ഉപേതോ ഹോതി, ഭുത്വാ സയതി. സംസന്നസങ്കപ്പമനോതി തീഹി മിച്ഛാവിതക്കേഹി സുട്ഠു അവസന്നസമ്മാസങ്കപ്പചിത്തോ. കുസീതോതി നിബ്ബീരിയോ. അലസോതി മഹാഅലസോ പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം അരിയമഗ്ഗം അപസ്സന്തോ ന വിന്ദതി, ന പടിലഭതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പധാനകമ്മികതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. സൂകരപേതവത്ഥു

വാചാനുരക്ഖീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സൂകരപേതം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ലക്ഖണത്ഥേരേന സദ്ധിം ഗിജ്ഝകൂടാ ഓരോഹന്തോ ഏകസ്മിം പദേസേ സിതം പാത്വാകാസി. ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു സിതസ്സ പാതുകമ്മായാ’’തി ലക്ഖണത്ഥേരേന പുട്ഠോ ‘‘അകാലോ, ആവുസോ, ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ, സത്ഥു സന്തികേ മം പുച്ഛേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ലക്ഖണത്ഥേരേന സദ്ധിംയേവ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വേളുവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. അഥ നം ലക്ഖണത്ഥേരോ തമത്ഥം പുച്ഛി. സോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, അഹം ഏകം പേതം അദ്ദസം, തസ്സ തിഗാവുതപ്പമാണം സരീരം, തം മനുസ്സസരീരസദിസം. സീസം പന സൂകരസ്സ വിയ, തസ്സ മുഖേ നങ്ഗുട്ഠം ജാതം, തതോ പുളവാ പഗ്ഘരന്തി. സ്വാഹം ‘ന മേ ഏവരൂപോ സത്തോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’തി തം ദിസ്വാ സിതം പാത്വാകാസി’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ചക്ഖുഭൂതാ വത, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാ വിഹരന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘അഹമ്പേതം സത്തം ബോധിമണ്ഡേയേവ അദ്ദസം. ‘യേ പന മേ ന സദ്ദഹേയ്യും, തേസം അഹിതായ അസ്സാ’തി പരേസം അനുകമ്പായ ന കഥേസിം. ഇദാനി മോഗ്ഗല്ലാനം സക്ഖിം കത്വാ കഥേമി. സച്ചം, ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ആഹാ’’തി കഥേസി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, തസ്സ പുബ്ബകമ്മ’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥാ’’തി അതീതം ആഹരിത്വാ തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേസി.

കസ്സപബുദ്ധകാലേ കിര ഏകസ്മിം ഗാമകാവാസേ ദ്വേ ഥേരാ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു. തേസു ഏകോ സട്ഠിവസ്സോ, ഏകോ ഏകൂനസട്ഠിവസ്സോ. ഏകൂനസട്ഠിവസ്സോ ഇതരസ്സ പത്തചീവരം ആദായ വിചരി, സാമണേരോ വിയ സബ്ബം വത്തപടിവത്തം അകാസി. തേസം ഏകമാതുകുച്ഛിയം വുത്ഥഭാതൂനം വിയ സമഗ്ഗവാസം വസന്താനം വസനട്ഠാനം ഏകോ ധമ്മകഥികോ ആഗമി. തദാ ച ധമ്മസ്സവനദിവസോ ഹോതി. ഥേരാ നം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ധമ്മകഥം നോ കഥേഹി സപ്പുരിസാ’’തി ആഹംസു. സോ ധമ്മകഥം കഥേസി. ഥേരാ ‘‘ധമ്മകഥികോ നോ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠചിത്താ പുനദിവസേ തം ആദായ ധുരഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ തത്ഥ കതഭത്തകിച്ചാ, ‘‘ആവുസോ, ഹിയ്യോ കഥിതട്ഠാനതോവ ഥോകം ധമ്മം കഥേഹീ’’തി മനുസ്സാനം ധമ്മം കഥാപേസും. മനുസ്സാ ധമ്മകഥം സുത്വാ പുനദിവസത്ഥായപി നിമന്തയിംസു. ഏവം സമന്താ ഭിക്ഖാചാരഗാമേസു ദ്വേ ദ്വേ ദിവസേ തം ആദായ പിണ്ഡായ ചരിംസു.

ധമ്മകഥികോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ദ്വേപി അതിമുദുകാ, മയാ ഉഭോപേതേ പലാപേത്വാ ഇമസ്മിം വിഹാരേ വസിതും വട്ടതീ’’തി. സോ സായം ഥേരൂപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഉട്ഠായ ഗതകാലേ നിവത്തിത്വാ മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥേഹി, ആവുസോ’’തി വുത്തേ ഥോകം ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കഥാ നാമേസാ മഹാസാവജ്ജാ’’തി വത്വാ അകഥേത്വാവ പക്കാമി. അനുഥേരസ്സാപി സന്തികം ഗന്ത്വാ തഥേവ അകാസി. സോ ദുതിയദിവസേ തഥേവ കത്വാ തതിയദിവസേ തേസം അതിവിയ കോതുഹലേ ഉപ്പന്നേ മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥി, തുമ്ഹാകം പന സന്തികേ വത്തും ന വിസഹാമീ’’തി വത്വാ ഥേരേന ‘‘ഹോതു, ആവുസോ, കഥേഹീ’’തി നിപ്പീളിതോ ആഹ – ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അനുഥേരോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം സംഭോഗോ’’തി. സപ്പുരിസ, കിം നാമേതം കഥേസി, മയം ഏകമാതുകുച്ഛിയം വുത്ഥപുത്താ വിയ, അമ്ഹേസു ഏകേന യം ലദ്ധം, ഇതരേനാപി ലദ്ധമേവ ഹോതി. മയാ ഏതസ്സ ഏത്തകം കാലം അഗുണോ നാമ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി? ഏവം, ഭന്തേതി. ആമാവുസോതി. ഭന്തേ മം അനുഥേരോ ഏവമാഹ – ‘‘സപ്പുരിസ, ത്വം കുലപുത്തോ, അയം മഹാഥേരോ ലജ്ജീ പേസലോതി ഏതേന സദ്ധിം സംഭോഗം കരോന്തോ ഉപപരിക്ഖിത്വാ കരേയ്യാസീ’’തി ഏവമേസ മം ആഗതദിവസതോ പട്ഠായ വദതീതി.

മഹാഥേരോ തം സുത്വാവ കുദ്ധമാനസോ ദണ്ഡാഭിഹതം കുലാലഭാജനം വിയ ഭിജ്ജി. ഇതരോപി ഉട്ഠായ അനുഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തഥേവ അവോച, സോപി തഥേവ ഭിജ്ജി. തേസു കിഞ്ചാപി ഏത്തകം കാലം ഏകോപി വിസും പിണ്ഡായ പവിട്ഠപുബ്ബോ നാമ നത്ഥി, പുനദിവസേ പന വിസും പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ അനുഥേരോ പുരേതരം ആഗന്ത്വാ ഉപട്ഠാനസാലായ അട്ഠാസി, മഹാഥേരോ പച്ഛാ അഗമാസി. തം ദിസ്വാ അനുഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ ഇമസ്സ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം, ഉദാഹു നോ’’തി. സോ ‘‘ന ഇദാനി പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാപി ‘‘ഹോതു, ന മയാ ഏവം കതപുബ്ബം, മയാ അത്തനോ വത്തം ഹാപേതും ന വട്ടതീ’’തി ചിത്തം മുദുകം കത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പത്തചീവരം ദേഥാ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘ഗച്ഛ, ദുബ്ബിനീത, ന ത്വം മമ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപോ’’തി അച്ഛരം പഹരിത്വാ തേനപി ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അഹമ്പി തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ന പടിഗ്ഗണ്ഹാമീതി ചിന്തേസി’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ആവുസോ നവക, കിം ത്വം ചിന്തേസി, മമ ഇമസ്മിം വിഹാരേ കോചി സങ്ഗോ അത്ഥീ’’തി ആഹ. ഇതരോപി ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ, കിം ഏവം മഞ്ഞഥ ‘മമ ഇമസ്മിം വിഹാരേ കോചി സങ്ഗോ അത്ഥീ’തി, ഏസോ തേ വിഹാരോ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ആദായ നിക്ഖമി. ഇതരോപി നിക്ഖമി. തേ ഉഭോപി ഏകമഗ്ഗേനാപി അഗന്ത്വാ ഏകോ പച്ഛിമദ്വാരേന മഗ്ഗം ഗണ്ഹി, ഏകോ പുരത്ഥിമദ്വാരേന. ധമ്മകഥികോ, ‘‘ഭന്തേ, മാ ഏവം കരോഥ, മാ ഏവം കരോഥാ’’തി വത്വാ ‘‘തിട്ഠാവുസോ’’തി വുത്തേ നിവത്തി. സോ പുനദിവസേ ധുരഗാമം പവിട്ഠോ മനുസ്സേഹി, ‘‘ഭന്തേ, ഭദ്ദന്താ കുഹി’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ആവുസോ, മാ പുച്ഛഥ, തുമ്ഹാകം കുലുപകാ ഹിയ്യോ കലഹം കത്വാ നിക്ഖമിംസു, അഹം യാചന്തോപി നിവത്തേതും നാസക്ഖി’’ന്തി ആഹ. തേസു ബാലാ തുണ്ഹീ അഹേസും. പണ്ഡിതാ പന ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകം കാലം ഭദ്ദന്താനം കിഞ്ചി ഖലിതം നാമ ന ദിട്ഠപുബ്ബം, തേസം ഭയം ഇമം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം ഭവിസ്സതീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്താ അഹേസും.

തേപി ഥേരാ ഗതട്ഠാനേ ചിത്തസുഖം നാമ ന ലഭിംസു. മഹാഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ നവകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാരിയം കമ്മം കതം, മുഹുത്തം ദിട്ഠം നാമ ആഗന്തുകഭിക്ഖും ആഹ – ‘മഹാഥേരേന സദ്ധിം സംഭോഗം മാ അകാസീ’’’തി. ഇതരോപി ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ മഹാഥേരസ്സ ഭാരിയം കമ്മം കതം, മുഹുത്തം ദിട്ഠം നാമ ആഗന്തുകഭിക്ഖും ആഹ – ‘ഇമിനാ സദ്ധിം സംഭോഗം മാ അകാസീ’’’തി. തേസം നേവ സജ്ഝായോ ന മനസികാരോ അഹോസി. തേ വസ്സസതച്ചയേന പച്ഛിമദിസായ ഏകം വിഹാരം അഗമംസു. തേസം ഏകമേവ സേനാസനം പാപുണി. മഹാഥേരേ പവിസിത്വാ മഞ്ചകേ നിസിന്നേ ഇതരോപി പാവിസി. മഹാഥേരോ തം ദിസ്വാവ സഞ്ജാനിത്വാ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖി. ഇതരോപി മഹാഥേരം സഞ്ജാനിത്വാ അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി ‘‘കഥേമി നു ഖോ മാ കഥേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ന തം സദ്ധേയ്യരൂപ’’ന്തി ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏത്തകം കാലം തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരിം, അപി നു ഖോ മേ കായദ്വാരാദീസു തുമ്ഹേഹി കിഞ്ചി അസാരുപ്പം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ന ദിട്ഠപുബ്ബം, ആവുസോ’’തി. അഥ കസ്മാ ധമ്മകഥികം അവചുത്ഥ ‘‘മാ ഏതേന സദ്ധിം സംഭോഗമകാസീ’’തി? ‘‘നാഹം, ആവുസോ, ഏവം കഥേമി, തയാ കിര മമ അന്തരേ ഏവം വുത്ത’’ന്തി. ‘‘അഹമ്പി, ഭന്തേ, ന വദാമീ’’തി. തേ തസ്മിം ഖണേ ‘‘തേന അമ്ഹേ ഭിന്ദിതുകാമേന ഏവം വുത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അച്ചയം ദേസയിംസു. തേ വസ്സസതം ചിത്തസ്സാദം അലഭന്താ തം ദിവസം സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ ‘‘ആയാമ, നം തതോ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢിസ്സാമാ’’തി പക്കമിത്വാ അനുപുബ്ബേന തം വിഹാരം അഗമംസു.

ധമ്മകഥികോപി ഥേരേ ദിസ്വാ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേതും ഉപഗച്ഛി. ഥേരാ ‘‘ന ത്വം ഇമസ്മിം വിഹാരേ വസിതും യുത്തരൂപോ’’തി അച്ഛരം പഹരിംസു. സോ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തോ താവദേവ നിക്ഖമിത്വാ പലായി. അഥ നം വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി കതോ സമണധമ്മോ സന്ധാരേതും നാസക്ഖി, തതോ ചവിത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം പച്ചിത്വാ ഇദാനി ഗിജ്ഝകൂടേ വുത്തപ്പകാരേന അത്തഭാവേന ദുക്ഖം അനുഭോതീതി.

സത്ഥാ ഇദം തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ആഹരിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ കായാദീഹി ഉപസന്തരൂപേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮൧. ‘‘വാചാനുരക്ഖീ മനസാ സുസംവുതോ,

കായേന ച നാകുസലം കയിരാ;

ഏതേ തയോ കമ്മപഥേ വിസോധയേ,

ആരാധയേ മഗ്ഗമിസിപ്പവേദിത’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ചതുന്നം വചീദുച്ചരിതാനം വജ്ജനേന വാചാനുരക്ഖീ അഭിജ്ഝാദീനം അനുപ്പാദനേന മനസാ ച സുട്ഠു സംവുതോ പാണാതിപാതാദയോ പജഹന്തോ കായേന ച അകുസലം ന കയിരാ. ഏവം ഏതേ തയോ കമ്മപഥേ വിസോധയേ. ഏവം വിസോധേന്തോ ഹി സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏസകേഹി ബുദ്ധാദീഹി ഇസീഹി പവേദിതം അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗം ആരാധേയ്യാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സൂകരപേതവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. പോട്ഠിലത്ഥേരവത്ഥു

യോഗാ വേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പോട്ഠിലം നാമ ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര സത്തന്നമ്പി ബുദ്ധാനം സാസനേ തേപിടകോ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ധമ്മം വാചേസി. സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘അത്തനോ ദുക്ഖനിസ്സരണം കരിസ്സാമീ’തി ചിത്തമ്പി നത്ഥി സംവേജേസ്സാമി ന’’ന്തി. തതോ പട്ഠായ തം ഥേരം അത്തനോ ഉപട്ഠാനം ആഗതകാലേ ‘‘ഏഹി, തുച്ഛപോട്ഠില, വന്ദ, തുച്ഛപോട്ഠില, നിസീദ, തുച്ഛപോട്ഠില, യാഹി, തുച്ഛപോട്ഠിലാ’’തി വദതി. ഉട്ഠായ ഗതകാലേപി ‘‘തുച്ഛപോട്ഠിലോ ഗതോ’’തി വദതി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സാട്ഠകഥാനി തീണി പിടകാനി ധാരേമി, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അട്ഠാരസ മഹാഗണേ ധമ്മം വാചേമി, അഥ പന മം സത്ഥാ അഭിക്ഖണം, ‘തുച്ഛപോട്ഠിലാ’തി വദേതി, അദ്ധാ മം സത്ഥാ ഝാനാദീനം അഭാവേന ഏവം വദേതീ’’തി. സോ ഉപ്പന്നസംവേഗോ ‘‘ദാനി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി സയമേവ പത്തചീവരം സംവിദഹിത്വാ പച്ചൂസകാലേ സബ്ബപച്ഛാ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ നിക്ഖമന്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം നിക്ഖമി. പരിവേണേ നിസീദിത്വാ സജ്ഝായന്താ നം ‘‘ആചരിയോ’’തി ന സല്ലക്ഖേസും. സോ വീസയോജനസതമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞാവാസേ തിംസ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേ ഉപസങ്കമിത്വാ സങ്ഘത്ഥേരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അവസ്സയോ മേ ഹോഥാ’’തി ആഹ. ആവുസോ, ത്വം ധമ്മകഥികോ, അമ്ഹേഹി നാമ തം നിസ്സായ കിഞ്ചി ജാനിതബ്ബം ഭവേയ്യ, കസ്മാ ഏവം വദേസീതി? മാ, ഭന്തേ, ഏവം കരോഥ, അവസ്സയോ മേ ഹോഥാതി. തേ പന സബ്ബേ ഖീണാസവാവ. അഥ നം മഹാഥേരോ ‘‘ഇമസ്സ ഉഗ്ഗഹം നിസ്സായ മാനോ അത്ഥിയേവാ’’തി അനുഥേരസ്സ സന്തികം പഹിണി. സോപി നം തഥേവാഹ. ഇമിനാ നീഹാരേന സബ്ബേപി തം പേസേന്താ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സൂചികമ്മം കരോന്തസ്സ സബ്ബനവകസ്സ സത്തവസ്സികസാമണേരസ്സ സന്തികം പഹിണിംസു. ഏവമസ്സ മാനം നീഹരിംസു.

സോ നിഹതമാനോ സാമണേരസ്സ സന്തികേ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അവസ്സയോ മേ ഹോഹി സപ്പുരിസാ’’തി ആഹ. അഹോ, ആചരിയ, കിം നാമേതം കഥേഥ, തുമ്ഹേ മഹല്ലകാ ബഹുസ്സുതാ, തുമ്ഹാകം സന്തികേ മയാ കിഞ്ചി കാരണം ജാനിതബ്ബം ഭവേയ്യാതി. മാ ഏവം കരി, സപ്പുരിസ, ഹോഹിയേവ മേ അവസ്സയോതി. ഭന്തേ, സചേപി ഓവാദക്ഖമാ ഭവിസ്സഥ, ഭവിസ്സാമി വോ അവസ്സയോതി. ഹോമി, സപ്പുരിസ, അഹം ‘‘അഗ്ഗിം പവിസാ’’തി വുത്തേ അഗ്ഗിം പവിസാമിയേവാതി. അഥ നം സോ അവിദൂരേ ഏകം സരം ദസ്സേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യഥാനിവത്ഥപാരുതോവ ഇമം സരം പവിസഥാ’’തി ആഹ. സോ ഹിസ്സ മഹഗ്ഘാനം ദുപട്ടചീവരാനം നിവത്ഥപാരുതഭാവം ഞത്വാപി ‘‘ഓവാദക്ഖമോ നു ഖോ’’തി വീമംസന്തോ ഏവമാഹ. ഥേരോപി ഏകവചനേനേവ ഉദകം ഓതരി. അഥ നം ചീവരകണ്ണാനം തേമിതകാലേ ‘‘ഏഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഏകവചനേനേവ ആഗന്ത്വാ ഠിതം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകസ്മിം വമ്മികേ ഛ ഛിദ്ദാനി, തത്ഥ ഏകേന ഛിദ്ദേന ഗോധാ അന്തോ പവിട്ഠാ, തം ഗണ്ഹിതുകാമോ ഇതരാനി പഞ്ച ഛിദ്ദാനി ഥകേത്വാ ഛട്ഠം ഭിന്ദിത്വാ പവിട്ഠഛിദ്ദേനേവ ഗണ്ഹാതി, ഏവം തുമ്ഹേപി ഛദ്വാരികേസു ആരമ്മണേസു സേസാനി പഞ്ചദ്വാരാനി പിധായ മനോദ്വാരേ കമ്മം പട്ഠപേഥാ’’തി. ബഹുസ്സുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏത്തകേനേവ പദീപുജ്ജലനം വിയ അഹോസി. സോ ‘‘ഏത്തകമേവ ഹോതു സപ്പുരിസാ’’തി കരജകായേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ സമണധമ്മം ആരഭി.

സത്ഥാ വീസയോജനസതമത്ഥകേ നിസിന്നോവ തം ഭിക്ഖും ഓലോകേത്വാ ‘‘യഥേവായം ഭിക്ഖു ഭൂരിപഞ്ഞോ, ഏവമേവം അനേന അത്താനം പതിട്ഠാപേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തേന സദ്ധിം കഥേന്തോ വിയ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮൨. ‘‘യോഗാ വേ ജായതീ ഭൂരി, അയോഗാ ഭൂരിസങ്ഖയോ;

ഏതം ദ്വേധാപഥം ഞത്വാ, ഭവായ വിഭവായ ച;

തഥാത്താനം നിവേസേയ്യ, യഥാ ഭൂരി പവഡ്ഢതീ’’തി.

തത്ഥ യോഗാതി അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു യോനിസോ മനസികാരാ. ഭൂരീതി പഥവീസമായ വിത്ഥതായ പഞ്ഞായേതം നാമം. സങ്ഖയോതി വിനാസോ. ഏതം ദ്വേധാപഥന്തി ഏതം യോഗഞ്ച അയോഗഞ്ച. ഭവായ വിഭവായ ചാതി വുദ്ധിയാ ച അവുദ്ധിയാ ച. തഥാതി യഥാ അയം ഭൂരിസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ പവഡ്ഢതി, ഏവം അത്താനം നിവേസേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പോട്ഠിലത്ഥേരോ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹീതി.

പോട്ഠിലത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.

൮. പഞ്ചമഹല്ലകത്ഥേരവത്ഥു

വനം ഛിന്ദഥാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ മഹല്ലകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ഗിഹികാലേ സാവത്ഥിയം കുടുമ്ബികാ മഹദ്ധനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസഹായകാ ഏകതോ പുഞ്ഞാനി കരോന്താ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ‘‘മയം മഹല്ലകാ, കിം നോ ഘരാവാസേനാ’’തി സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജിംസു, മഹല്ലകഭാവേന പന ധമ്മം പരിയാപുണിതും അസക്കോന്താ വിഹാരപരിയന്തേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ഏകതോവ വസിംസു. പിണ്ഡായ ചരന്താപി യേഭുയ്യേന പുത്തദാരസ്സേവ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിംസു. തേസു ഏകസ്സ പുരാണദുതിയികാ മധുരപാചികാ നാമ, സാ തേസം സബ്ബേസമ്പി ഉപകാരികാ അഹോസി. കസ്മാ സബ്ബേപി അത്തനാ ലദ്ധാഹാരം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഏവ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി? സാപി നേസം യഥാസന്നിഹിതം സൂപബ്യഞ്ജനം ദേതി. സാ അഞ്ഞതരാബാധേന ഫുട്ഠാ കാലമകാസി. അഥ തേ മഹല്ലകത്ഥേരാ സഹായകസ്സ ഥേരസ്സ പണ്ണസാലായ സന്നിപതിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗീവാസു ഗഹേത്വാ ‘‘മധുരപാചികാ ഉപാസികാ കാലകതാ’’തി വിലപന്താ രോദിംസു. ഭിക്ഖൂഹി ച സമന്തതോ ഉപധാവിത്വാ ‘‘കിം ഇദം, ആവുസോ’’തി പുട്ഠാ, ‘‘ഭന്തേ, സഹായകസ്സ നോ പുരാണദുതിയികാ കാലകതാ, സാ അമ്ഹാകം അതിവിയ ഉപകാരികാ. ഇദാനി കുതോ തഥാരൂപിം ലഭിസ്സാമാതി ഇമിനാ കാരണേന രോദാമാ’’തി ആഹംസു.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തേ കാകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ സമുദ്ദതീരേ ചരമാനാ സമുദ്ദഊമിയാ സമുദ്ദം പവേസേത്വാ മാരിതായ കാകിയാ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ തം നീഹരിസ്സാമാതി മുഖതുണ്ഡകേഹി മഹാസമുദ്ദം ഉസ്സിഞ്ചന്താ കിലമിംസൂ’’തി അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘അപി നു ഹനുകാ സന്താ, മുഖഞ്ച പരിസുസ്സതി;

ഓരമാമ ന പാരേമ, പൂരതേവ മഹോദധീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൪൬);

ഇമം കാകജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, രാഗദോസമോഹവനം നിസ്സായ തുമ്ഹേഹി ഇദം ദുക്ഖം പത്തം, തം വനം ഛിന്ദിതും വട്ടതി, ഏവം നിദ്ദുക്ഖാ ഭവിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൮൩. ‘‘വനം ഛിന്ദഥ മാ രുക്ഖം, വനതോ ജായതേ ഭയം;

ഛേത്വാ വനഞ്ച വനഥഞ്ച, നിബ്ബനാ ഹോഥ ഭിക്ഖവോ.

൨൮൪. ‘‘യാവ ഹി വനഥോ ന ഛിജ്ജതി,

അണുമത്തോപി നരസ്സ നാരിസു;

പടിബദ്ധമനോവ താവ സോ,

വച്ഛോ ഖീരപകോവ മാതരീ’’തി.

തത്ഥ മാ രുക്ഖന്തി സത്ഥാരാ ഹി ‘‘വനം ഛിന്ദഥാ’’തി വുത്തേ തേസം അചിരപബ്ബജിതാനം ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹേ വാസിആദീനി ഗഹേത്വാ വനം ഛിന്ദാപേതീ’’തി രുക്ഖം ഛിന്ദിതുകാമതാ ഉപ്പജ്ജി. അഥ നേ ‘‘മയാ രാഗാദികിലേസവനം സന്ധായേതം വുത്തം, ന രുക്ഖേ’’തി പടിസേധേന്തോ ‘‘മാ രുക്ഖ’’ന്തി ആഹ. വനതോതി യഥാ പാകതികവനതോ സീഹാദിഭയം ജായതി, ഏവം ജാതിആദിഭയമ്പി കിലേസവനതോ ജായതീതി അത്ഥോ. വനഞ്ച വനഥഞ്ചാതി ഏത്ഥ മഹന്താ രുക്ഖാ വനം നാമ, ഖുദ്ദകാ തസ്മിം വനേ ഠിതത്താ വനഥാ നാമ. പുബ്ബുപ്പത്തികരുക്ഖാ വാ വനം നാമ, അപരാപരുപ്പത്തികാ വനഥാ നാമ. ഏവമേവ മഹന്തമഹന്താ ഭവാകഡ്ഢനകാ കിലേസാ വനം നാമ, പവത്തിയം വിപാകദായകാ വനഥാ നാമ. പുബ്ബപ്പത്തികാ വനം നാമ, അപരാപരുപ്പത്തികാ വനഥാ നാമ. തം ഉഭയം ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണേന ഛിന്ദിതബ്ബം. തേനാഹ – ‘‘ഛേത്വാ വനഞ്ച വനഥഞ്ച, നിബ്ബനാ ഹോഥ ഭിക്ഖവോ’’തി. നിബ്ബനാ ഹോഥാതി നിക്കിലേസാ ഹോഥ. യാവ ഹി വനഥോതി യാവ ഏസ അണുമത്തോപി കിലേസവനഥോ നരസ്സ നാരീസു ന ഛിജ്ജതി, താവ സോ ഖീരപകോ വച്ഛോ മാതരി വിയ പടിബദ്ധമനോ ലഗ്ഗചിത്തോവ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചപി തേ മഹല്ലകത്ഥേരാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചമഹല്ലകത്ഥേരവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. സുവണ്ണകാരത്ഥേരവത്ഥു

ഉച്ഛിന്ദാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര സുവണ്ണകാരപുത്തോ അഭിരൂപോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി. ഥേരോ ‘‘തരുണാനം രാഗോ ഉസ്സന്നോ ഹോതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ രാഗപടിഘാതായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം അദാസി. തസ്സ പന തം അസപ്പായം. തസ്മാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തേമാസം വായമന്തോ ചിത്തേകഗ്ഗമത്തമ്പി അലഭിത്വാ പുന ഥേരസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഥേരേന ‘‘ഉപട്ഠിതം തേ, ആവുസോ, കമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുത്തേ തം പവത്തിം ആരോചേസി. അഥസ്സ ഥേരോ ‘‘കമ്മട്ഠാനം ന സമ്പജ്ജതീതി വോസാനം ആപജ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ പുന തദേവ കമ്മട്ഠാനം സാധുകം കഥേത്വാ അദാസി. സോ ദുതിയവാരേപി കിഞ്ചി വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ആരോചേസി. അഥസ്സ ഥേരോപി സകാരണം സഉപമം കത്വാ തദേവ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ പുനപി ആഗന്ത്വാ കമ്മട്ഠാനസ്സ അസമ്പജ്ജനഭാവം കഥേസി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘കാരകോ ഭിക്ഖു അത്തനി വിജ്ജമാനേ കാമച്ഛന്ദാദയോ വിജ്ജമാനാതി അവിജ്ജമാനേ അവിജ്ജമാനാതി പജാനാതി. അയം ഭിക്ഖു കാരകോ, നോ അകാരകോ, പടിപന്നോ, നോ അപ്പടിപന്നോ, അഹം പനേതസ്സ അജ്ഝാസയം ന ജാനാമി, ബുദ്ധവേനേയ്യോ ഏസോ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ആദായ സായന്ഹസമയേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അയം, ഭന്തേ, മമ സദ്ധിവിഹാരികോ, ഇമസ്സ മയാ ഇമിനാ കാരണേന ഇദം നാമ കമ്മട്ഠാനം ദിന്ന’’ന്തി സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി.

അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ആസയാനുസയഞാണം നാമേതം പാരമിയോ പൂരേത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്താനം ബുദ്ധാനംയേവ വിസയോ’’തി വത്വാ ‘‘കതരകുലാ നു ഖോ ഏസ പബ്ബജിതോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സുവണ്ണകാരകുലാ’’തി ഞത്വാ അതീതേ അത്തഭാവേ ഓലോകേന്തോ തസ്സ സുവണ്ണകാരകുലേയേവ പടിപാടിയാ നിബ്ബത്താനി പഞ്ച അത്തഭാവസതാനി ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ ദഹരേന ദീഘരത്തം സുവണ്ണകാരകമ്മം കരോന്തേന കണികാരപുപ്ഫപദുമപുപ്ഫാദീനി കരിസ്സാമീതി രത്തസുവണ്ണമേവ സമ്പരിവത്തിതം, തസ്മാ ഇമസ്സ അസുഭപടികൂലകമ്മട്ഠാനം ന വട്ടതി, മനാപമേവസ്സ കമ്മട്ഠാനം സപ്പായ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘സാരിപുത്ത, തയാ കമ്മട്ഠാനം ദത്വാ ചത്താരോ മാസേ കിലമിതം ഭിക്ഖും അജ്ജ പച്ഛാഭത്തേയേവ അരഹത്തം പത്തം പസ്സിസ്സസി, ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ ഇദ്ധിയാ ചക്കമത്തം സുവണ്ണപദുമം മാപേത്വാ പത്തേഹി ചേവ നാലേഹി ച ഉദകബിന്ദൂനി മുഞ്ചന്തം വിയ കത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ഇമം പദുമം ആദായ വിഹാരപച്ചന്തേ വാലുകരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ സമ്മുഖട്ഠാനേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ‘ലോഹിതകം ലോഹിതക’ന്തി പരികമ്മം കരോഹീ’’തി അദാസി. തസ്സ സത്ഥുഹത്ഥതോ പദുമം ഗണ്ഹന്തസ്സേവ ചിത്തം പസീദി. സോ വിഹാരപച്ചന്തം ഗന്ത്വാ വാലുകം ഉസ്സാപേത്വാ തത്ഥ പദുമനാലം പവേസേത്വാ സമ്മുഖേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ‘‘ലോഹിതകം ലോഹിതക’’ന്തി പരികമ്മം ആരഭി. അഥസ്സ തങ്ഖണഞ്ഞേവ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിംസു, ഉപചാരജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജി. തദനന്തരം പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പഞ്ചഹാകാരേഹി വസീഭാവം പാപേത്വാ യഥാനിസിന്നോവ ദുതിയജ്ഝാനാദീനിപി പത്വാ വസീഭൂതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേന ഝാനകീളം കീളന്തോ നിസീദി.

സത്ഥാ തസ്സ ഝാനാനം ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ ഏസ അത്തനോ ധമ്മതായ ഉത്തരി വിസേസം നിബ്ബത്തേതു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തം പദുമം മിലായതൂ’’തി അധിട്ഠഹി. തം ഹത്ഥേഹി മദ്ദിതപദുമം മിലായന്തം വിയ കാളവണ്ണം അഹോസി. സോ ഝാനാ വുട്ഠായ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഇമം പദുമം ജരായ പഹടം പഞ്ഞായതി, അനുപാദിണ്ണകേപി ഏവം ജരായ അഭിഭുയ്യമാനേ ഉപാദിണ്ണകേ കഥാവ നത്ഥി. ഇദമ്പി ഹി ജരാ അഭിഭവിസ്സതീ’’തി അനിച്ചലക്ഖണം പസ്സി. തസ്മിം പന ദിട്ഠേ ദുക്ഖലക്ഖണഞ്ച അനത്തലക്ഖണഞ്ച ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തസ്സ തയോ ഭവാ ആദിത്താ വിയ കണ്ഡേ ബദ്ധകുണപാ വിയ ച ഖായിംസു. തസ്മിം ഖണേ തസ്സ അവിദൂരേ കുമാരകാ ഏകം സരം ഓതരിത്വാ കുമുദാനി ഭഞ്ജിത്വാ ഥലേ രാസിം കരോന്തി. സോ ജലേ ച ഥലേ ച കുമുദാനി ഓലോകേസി. അഥസ്സ ജലേ കുമുദാനി അഭിരൂപാനി ഉദകപഗ്ഘരന്താനി വിയ ഉപട്ഠഹിംസു, ഇതരാനി അഗ്ഗഗ്ഗേസു പരിമിലാതാനി. സോ ‘‘അനുപാദിണ്ണകം ജരാ ഏവം പഹരതി, ഉപാദിണ്ണകം കിം പന ന പഹരിസ്സതീ’’തി സുട്ഠുതരം അനിച്ചലക്ഖണാദീനി അദ്ദസ. സത്ഥാ ‘‘പാകടീഭൂതം ഇദാനി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി ഞത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നകോവ ഓഭാസം മുഞ്ചി, സോ തസ്സ മുഖം പഹരി. അഥസ്സ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഓലോകേന്തസ്സ സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ സമ്മുഖേ ഠിതോ വിയ അഹോസി. സോ ഉട്ഠായ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. അഥസ്സ സത്ഥാ സപ്പായം സല്ലക്ഖേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮൫. ‘‘ഉച്ഛിന്ദ സിനേഹമത്തനോ, കുമുദം സാരദികംവ പാണിനാ;

സന്തിമഗ്ഗമേവ ബ്രൂഹയ, നിബ്ബാനം സുഗതേന ദേസിത’’ന്തി.

തത്ഥ ഉച്ഛിന്ദാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന ഉച്ഛിന്ദ. സാരദികന്തി സരദകാലേ നിബ്ബത്തം. സന്തിമഗ്ഗന്തി നിബ്ബാനഗാമിം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം. ബ്രൂഹയാതി വഡ്ഢയ. നിബ്ബാനഞ്ഹി സുഗതേന ദേസിതം, തസ്മാ തസ്സ മഗ്ഗം ഭാവേഹീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി.

സുവണ്ണകാരത്ഥേരവത്ഥു നവമം.

൧൦. മഹാധനവാണിജവത്ഥു

ഇധ വസ്സന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാധനവാണിജം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ബാരാണസിതോ കുസുമ്ഭരത്താനം വത്ഥാനം പഞ്ച സകടസതാനി പൂരേത്വാ വണിജ്ജായ സാവത്ഥിം ആഗതോ നദീതീരം പത്വാ ‘‘സ്വേ നദിം ഉത്തരിസ്സാമീ’’തി തത്ഥേവ സകടാനി മോചേത്വാ വസി. രത്തിം മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ വസ്സി. നദീ സത്താഹം ഉദകസ്സ പൂരാ അട്ഠാസി. നാഗരാപി സത്താഹം നക്ഖത്തം കീളിംസു. കുസുമ്ഭരത്തേഹി വത്ഥേഹി കിച്ചം ന നിട്ഠിതം. വാണിജോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ദൂരം ആഗതോ. സചേ പുന ഗമിസ്സാമി, പപഞ്ചോ ഭവിസ്സതി. ഇധേവ വസ്സഞ്ച ഹേമന്തഞ്ച ഗിമ്ഹഞ്ച മമ കമ്മം കരോന്തോ വസിത്വാ ഇമാനി വിക്കിണിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ സിതം പാതുകരിത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന സിതകാരണം പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘ദിട്ഠോ തേ, ആനന്ദ, മഹാധനവാണിജോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. സോ അത്തനോ ജീവിതന്തരായം അജാനിത്വാ ഇമം സംവച്ഛരം ഇധേവ വസിത്വാ ഭണ്ഡം വിക്കിണിതും ചിത്തമകാസീതി. ‘‘കിം പന തസ്സ, ഭന്തേ, അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി? സത്ഥാ ‘‘ആമാനന്ദ, സത്താഹമേവ ജീവിത്വാ സോ മച്ചുമുഖേ പതിസ്സതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ.

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൭൨);

ഗച്ഛാമിസ്സ, ഭന്തേ, ആരോചേസ്സാമീതി. വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛാനന്ദാതി. ഥേരോ സകടട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖായ ചരി. വാണിജോ ഥേരം ആഹാരേന പതിമാനേസി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘കിത്തകം കാലം ഇധ വസിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, അഹം ദൂരതോ ആഗതോ’’. സചേ പുന ഗമിസ്സാമി, പപഞ്ചോ ഭവിസ്സതി, ഇമം സംവച്ഛരം ഇധ വസിത്വാ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ ഗമിസ്സാമീതി. ഉപാസക, ദുജ്ജാനോ ജീവിതന്തരായോ, അപ്പമാദം കാതും വട്ടതീതി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘ആമ, ഉപാസക, സത്താഹമേവ തേ ജീവിതം പവത്തിസ്സതീതി’’. സോ സംവിഗ്ഗമാനസോ ഹുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ അനുമോദനത്ഥായ പത്തം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ, ‘‘ഉപാസക, പണ്ഡിതേന നാമ ‘ഇധേവ വസ്സാദീനി വസിസ്സാമി, ഇദഞ്ചിദഞ്ച കമ്മം പയോജേസ്സാമീ’തി ചിന്തേതും ന വട്ടതി, അത്തനോ പന ജീവിതന്തരായമേവ ചിന്തേതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮൬. ‘‘ഇധ വസ്സം വസിസ്സാമി, ഇധ ഹേമന്തഗിമ്ഹിസു;

ഇതി ബാലോ വിചിന്തേതി, അന്തരായം ന ബുജ്ഝതീ’’തി.

തത്ഥ ഇധ വസ്സന്തി ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്തോ ചതുമാസം വസ്സം വസിസ്സാമി. ഹേമന്തഗിമ്ഹിസൂതി ഹേമന്തഗിമ്ഹേസുപി ‘‘ചത്താരോ മാസേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്തോ ഇധേവ വസിസ്സാമീ’’തി ഏവം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം അജാനന്തോ ബാലോ വിചിന്തേതി. അന്തരായന്തി ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കാലേ വാ ദേസേ വാ വയേ വാ മരിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ജീവിതന്തരായം ന ബുജ്ഝതീതി.

ദേസനാവസാനേ സോ വാണിജോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസി. വാണിജോപി സത്ഥാരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ‘‘സീസരോഗോ വിയ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി സയനേ നിപജ്ജി, തഥാനിപന്നോവ കാലം കത്വാ തുസിതവിമാനേ നിബ്ബത്തി.

മഹാധനവാണിജവത്ഥു ദസമം.

൧൧. കിസാഗോതമീവത്ഥു

തം പുത്തപസുസമ്മത്തന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കിസാഗോതമിം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു സഹസ്സവഗ്ഗേ –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം അമതം പദം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ അമതം പദ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൧൪) –

ഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരേത്വാ കഥിതം. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘കിസാഗോതമി ലദ്ധാ തേ ഏകച്ഛരമത്താ സിദ്ധത്ഥകാ’’തി ആഹ. ‘‘ന ലദ്ധാ, ഭന്തേ, സകലഗാമേ ജീവന്തേഹി കിര മതകാ ഏവ ബഹുതരാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ത്വം ‘മമേവ പുത്തോ മതോ’തി സല്ലക്ഖേസി, ധുവധമ്മോ ഏസ സബ്ബസത്താനം. മച്ചുരാജാ ഹി സബ്ബസത്തേ അപരിപുണ്ണജ്ഝാസയേ ഏവ മഹോഘോ വിയ പരികഡ്ഢമാനോ അപായസമുദ്ദേ പക്ഖിപതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮൭. ‘‘തം പുത്തപസുസമ്മത്തം, ബ്യാസത്തമനസം നരം;

സുത്തം ഗാമം മഹോഘോവ, മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ തം പുത്തപസുസമ്മത്തന്തി തം രൂപബലാദിസമ്പന്നേ പുത്തേ ച പസൂ ച ലഭിത്വാ ‘‘മമ പുത്താ അഭിരൂപാ ബലസമ്പന്നാ പണ്ഡിതാ സബ്ബകിച്ചസമത്ഥാ, മമ ഗോണാ അഭിരൂപാ അരോഗാ മഹാഭാരവഹാ, മമ ഗാവീ ബഹുഖീരാ’’തി ഏവം പുത്തേഹി ച പസൂഹി ച സമ്മത്തം നരം. ബ്യാസത്തമനസന്തി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീസു വാ പത്തചീവരാദീസു വാ കിഞ്ചിദേവ ലഭിത്വാ തതോ ഉത്തരിതരം പത്ഥനതായ ആസത്തമാനസം വാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദീസു ആരമ്മണേസു വുത്തപ്പകാരേസു വാ പരിക്ഖാരേസു യം യം ലദ്ധം ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ലഗ്ഗനതായ ബ്യാസത്തമാനസം വാ. സുത്തം ഗാമന്തി നിദ്ദം ഉപഗതം സത്തനികായം. മഹോഘോവാതി യഥാ ഏവരൂപം ഗാമം ഗമ്ഭീരവിത്ഥതോ മഹന്തോ മഹാനദീനം ഓഘോ അന്തമസോ സുനഖമ്പി അസേസേത്വാ സബ്ബം ആദായ ഗച്ഛതി, ഏവം വുത്തപ്പകാരം നരം മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ കിസാഗോതമീ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

കിസാഗോതമീവത്ഥു ഏകാദസമം.

൧൨. പടാചാരാവത്ഥു

ന സന്തി പുത്താതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പടാചാരം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു സഹസ്സവഗ്ഗേ –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം ഉദയബ്ബയം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ ഉദയബ്ബയ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൧൩) –

ഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരേത്വാ കഥിതം. തദാ പന സത്ഥാ പടാചാരം തനുഭൂതസോകം ഞത്വാ ‘‘പടാചാരേ പുത്താദയോ നാമ പരലോകം ഗച്ഛന്തസ്സ താണം വാ ലേണം വാ സരണം വാ ഭവിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ വിജ്ജമാനാപി തേ ന സന്തിയേവ. പണ്ഡിതേന പന സീലം വിസോധേത്വാ അത്തനോ നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗമേവ സോധേതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൮൮. ‘‘ന സന്തി പുത്താ താണായ, ന പിതാ നാപി ബന്ധവാ;

അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ.

൨൮൯. ‘‘ഏതമത്ഥവസം ഞത്വാ, പണ്ഡിതോ സീലസംവുതോ;

നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗം, ഖിപ്പമേവ വിസോധയേ’’തി.

തത്ഥ താണായാതി താണഭാവായ പതിട്ഠാനത്ഥായ. ബന്ധവാതി പുത്തേ ച മാതാപിതരോ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ഞാതിസുഹജ്ജാ. അന്തകേനാധിപന്നസ്സാതി മരണേന അഭിഭൂതസ്സ. പവത്തിയഞ്ഹി പുത്താദയോ അന്നപാനാദിദാനേന ചേവ ഉപ്പന്നകിച്ചനിത്ഥരണേന ച താണാ ഹുത്വാപി മരണകാലേ കേനചി ഉപായേന മരണം പടിബാഹിതും അസമത്ഥതായ താണത്ഥായ ലേണത്ഥായ ന സന്തി നാമ. തേനേവ വുത്തം – ‘‘നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ’’തി. ഏതമത്ഥവസന്തി ഏവം തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ താണം ഭവിതും അസമത്ഥഭാവസങ്ഖാതം കാരണം ജാനിത്വാ പണ്ഡിതോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന സംവുതോ രക്ഖിതഗോപിതോ ഹുത്വാ നിബ്ബാനഗമനം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം സീഘം സീഘം വിസോധേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പടാചാരാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, അഞ്ഞേ ച ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പടാചാരാവത്ഥു ദ്വാദസമം.

മഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വീസതിമോ വഗ്ഗോ.