൧൦. മേണ്ഡകസേട്ഠിവത്ഥു

സുദസ്സം വജ്ജന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഭദ്ദിയനഗരം നിസ്സായ ജാതിയാവനേ വിഹരന്തോ മേണ്ഡകസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥാ കിര അങ്ഗുത്തരാപേസു ചാരികം ചരന്തോ മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ ച, ഭരിയായ ചസ്സ ചന്ദപദുമായ, പുത്തസ്സ ച ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ, സുണിസായ ച സുമനദേവിയാ, നത്തായ ചസ്സ വിസാഖായ, ദാസസ്സ ച പുണ്ണസ്സാതി ഇമേസം സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഭദ്ദിയനഗരം ഗന്ത്വാ ജാതിയാവനേ വിഹാസി. മേണ്ഡകസേട്ഠി സത്ഥു ആഗമനം അസ്സോസി. കസ്മാ പനേസ മേണ്ഡകസേട്ഠി നാമ ജാതോതി? തസ്സ കിര പച്ഛിമഗേഹേ അട്ഠകരീസമത്തേ ഠാനേ ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭപമാണാ സുവണ്ണമേണ്ഡകാ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ പിട്ഠിയാ പിട്ഠിം പഹരമാനാ ഉട്ഠഹിംസു. തേസം മുഖേസു പഞ്ചവണ്ണാനം സുത്താനം ഗേണ്ഡുകാ പക്ഖിത്താ ഹോന്തി. സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീഹി വാ വത്ഥച്ഛാദനഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീഹി വാ അത്ഥേ സതി തേസം മുഖതോ ഗേണ്ഡുകേ അപനേന്തി, ഏകസ്സാപി മേണ്ഡകസ്സ മുഖതോ ജമ്ബുദീപവാസീനം പഹോനകം സപ്പിതേലമധുഫാണിതവത്ഥച്ഛാദനഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം നിക്ഖമതി. തതോ പട്ഠായ മേണ്ഡകസേട്ഠീതി പഞ്ഞായി.

കിം പനസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി? വിപസ്സീബുദ്ധകാലേ കിര ഏസ അവരോജസ്സ നാമ കുടുമ്ബികസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ മാതുലേന സമാനനാമോ അവരോജോ നാമ അഹോസി. അഥസ്സ മാതുലോ സത്ഥു ഗന്ധകുടിം കാതും ആരഭി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘മാതുല, ഉഭോപി സഹേവ കരോമാ’’തി വത്വാ ‘‘അഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം അസാധാരണം കത്വാ ഏകകോവ കരിസ്സാമീ’’തി തേന പന പടിക്ഖിത്തകാലേ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധകുടിയാ കതായ ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ കുഞ്ജരസാലം നാമ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അരഞ്ഞതോ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരാപേത്വാ ഏകം ഥമ്ഭം സുവണ്ണഖചിതം, ഏകം രജതഖചിതം, ഏകം മണിഖചിതം, ഏകം സത്തരതനഖചിതന്തി ഏവം തുലാസങ്ഘാതദ്വാരകവാടവാതപാനഗോപാനസീഛദനിട്ഠകാ സബ്ബാപി സുവണ്ണാദിഖചിതാവ കാരേത്വാ ഗന്ധകുടിയാ സമ്മുഖട്ഠാനേ തഥാഗതസ്സ സത്തരതനമയം കുഞ്ജരസാലം കാരേസി. തസ്സാ ഉപരി ഘനരത്തസുവണ്ണമയാ കമ്ബലാ പവാളമയാ സിഖരഥൂപികായോ അഹേസും. കുഞ്ജരസാലായ മജ്ഝേ ഠാനേ രതനമണ്ഡപം കാരേത്വാ ധമ്മാസനം പതിട്ഠാപേസി. തസ്സ ഘനരത്തസുവണ്ണമയാ പാദാ അഹേസും, തഥാ ചതസ്സോ അടനിയോ. ചത്താരോ പന സുവണ്ണമേണ്ഡകേ കാരാപേത്വാ ആസനസ്സ ചതുന്നം പാദാനം ഹേട്ഠാ ഠപേസി, ദ്വേ മേണ്ഡകേ കാരാപേത്വാ പാദപീഠകായ ഹേട്ഠാ ഠപേസി, ഛ സുവണ്ണമേണ്ഡകേ കാരാപേത്വാ മണ്ഡപം പരിക്ഖിപേന്തോ ഠപേസി. ധമ്മാസനം പഠമം സുത്തമയേഹി രജ്ജുകേഹി വായാപേത്വാ മജ്ഝേ സുവണ്ണസുത്തമയേഹി ഉപരി മുത്തമയേഹി സുത്തേഹി വായാപേസി. തസ്സ ചന്ദനമയോ അപസ്സയോ അഹോസി. ഏവം കുഞ്ജരസാലം നിട്ഠാപേത്വാ സാലാമഹം കരോന്തോ അട്ഠസട്ഠീഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ചത്താരോ മാസേ ദാനം ദത്വാ ഓസാനദിവസേ തിചീവരം അദാസി. തത്ഥ സങ്ഘനവകസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം പാപുണി.

ഏവം വിപസ്സീബുദ്ധകാലേ പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ ബാരാണസിയം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബാരാണസിസേട്ഠി നാമ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം രാജൂപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ പുരോഹിതം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ആചരിയ, നക്ഖത്തമുഹുത്തം, ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹ. ആമ, ഉപധാരേമി, കിം അഞ്ഞം അമ്ഹാകം കമ്മന്തി. തേന ഹി കീദിസം ജനപദചാരിത്തന്തി? ഏകം ഭയം ഭവിസ്സതീതി. കിം ഭയം നാമാതി? ഛാതകഭയം സേട്ഠീതി. കദാ ഭവിസ്സതീതി? ഇതോ തിണ്ണം സംവച്ഛരാനം അച്ചയേനാതി. തം സുത്വാ സേട്ഠി ബഹും കസികമ്മം കാരേത്വാ ഗേഹേ വിജ്ജമാനധനേനാപി ധഞ്ഞമേവ ഗഹേത്വാ അഡ്ഢതേരസാനി കോട്ഠസതാനി കാരേത്വാ സബ്ബകോട്ഠകേ വീഹീഹി പരിപൂരേസി. കോട്ഠേസു അപ്പഹോന്തേസു ചാടിആദീനി പൂരേത്വാ അവസേസം ഭൂമിയം ആവാടേ കത്വാ നിഖണി. നിധാനാവസേസം മത്തികായ സദ്ധിം മദ്ദിത്വാ ഭിത്തിയോ ലിമ്പാപേസി.

സോ അപരേന സമയേന ഛാതകഭയേ സമ്പത്തേ യഥാനിക്ഖിത്തം ധഞ്ഞം പരിഭുഞ്ജന്തോ കോട്ഠേസു ച ചാടിആദീസു ച നിക്ഖിത്തധഞ്ഞേ പരിക്ഖീണേ പരിജനേ പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, പബ്ബതപാദം പവിസിത്വാ ജീവന്താ സുഭിക്ഖകാലേ മമ സന്തികം ആഗന്തുകാമാ ആഗച്ഛഥ, അനാഗന്തുകാമാ തത്ഥ തത്ഥേവ ജീവഥാ’’തി. തേ രോദമാനാ അസ്സുമുഖാ ഹുത്വാ സേട്ഠിം വന്ദിത്വാ ഖമാപേത്വാ സത്താഹം നിസീദിത്വാ തഥാ അകംസു. തസ്സ പന സന്തികേ വേയ്യാവച്ചകരോ ഏകോവ പുണ്ണോ നാമ ദാസോ ഓഹീയി, തേന സദ്ധിം സേട്ഠിജായാ സേട്ഠിപുത്തോ സേട്ഠിസുണിസാതി പഞ്ചേവ ജനാ അഹേസും. തേ ഭൂമിയം ആവാടേസു നിഹിതധഞ്ഞേപി പരിക്ഖീണേ ഭിത്തിമത്തികം പാതേത്വാ തേമേത്വാ തതോ ലദ്ധധഞ്ഞേന യാപയിംസു. അഥസ്സ ജായാ ഛാതകേ അവത്ഥരന്തേ മത്തികായ ഖീയമാനായ ഭിത്തിപാദേസു അവസിട്ഠമത്തികം പാതേത്വാ തേമേത്വാ അഡ്ഢാള്ഹകമത്തം വീഹിം ലഭിത്വാ കോട്ടേത്വാ ഏകം തണ്ഡുലനാളിം ഗഹേത്വാ ‘‘ഛാതകകാലേ ചോരാ ബഹൂ ഹോന്തീ’’തി ചോരഭയേന ഏകസ്മിം കുടേ പക്ഖിപിത്വാ പിദഹിത്വാ ഭൂമിയം നിഖണിത്വാ ഠപേസി. അഥ നം സേട്ഠി രാജൂപട്ഠാനതോ ആഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഛാതോമ്ഹി, അത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി. സാ വിജ്ജമാനം ‘‘നത്ഥീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഏകാ തണ്ഡുലനാളി അത്ഥീ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം സാ’’തി? ‘‘ചോരഭയേന മേ നിഖണിത്വാ ഠപിതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി നം ഉദ്ധരിത്വാ കിഞ്ചി പചാഹീ’’തി. ‘‘സചേ യാഗും പചിസ്സാമി, ദ്വേ വാരേ ലഭിസ്സതി. സചേ ഭത്തം പചിസ്സാമി, ഏകവാരമേവ ലഭിസ്സതി, കിം പചാമി, സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘അമ്ഹാകം അഞ്ഞോ പച്ചയോ നത്ഥി, ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ മരിസ്സാമ, ഭത്തമേവ പചാഹീ’’തി. സാ ഭത്തം പചിത്വാ പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ സേട്ഠിനോ കോട്ഠാസം വഡ്ഢേത്വാ പുരതോ ഠപേസി.

തസ്മിം ഖണേ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ പച്ചേകബുദ്ധോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാതി. അന്തോസമാപത്തിയം കിര സമാപത്തിബലേന ജിഘച്ഛാ ന ബാധതി. സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതാനം പന ബലവതീ ഹുത്വാ ഉദരപടലം ഡയ്ഹന്തീ വിയ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ തേ ലഭനട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ഗച്ഛന്തി. തം ദിവസഞ്ച തേസം ദാനം ദത്വാ സേനാപതിട്ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരസമ്പത്തിം ലഭന്തി. തസ്മാ സോപി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ‘‘സകലജമ്ബുദീപേ ഛാതകഭയം ഉപ്പന്നം, സേട്ഠിഗേഹേ ച പഞ്ചന്നം ജനാനം നാളികോദനോവ പക്കോ, സദ്ധാ നു ഖോ ഏതേ, സക്ഖിസ്സന്തി വാ മമ സങ്ഗഹം കാതു’’ന്തി തേസം സദ്ധഭാവഞ്ച സങ്ഗഹം കാതും സമത്ഥഭാവഞ്ച ദിസ്വാ പത്തചീവരമാദായ മഹാസേട്ഠിസ്സ പുരതോ ദ്വാരേ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി. സോ തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘പുബ്ബേപി മയാ ദാനസ്സ അദിന്നത്താ ഏവരൂപം ഛാതകം ദിട്ഠം, ഇദം ഖോ പന ഭത്തം മം ഏകദിവസമേവ രക്ഖേയ്യ. അയ്യസ്സ പന ദിന്നം അനേകാസു കപ്പകോടീസു മമ ഹിതസുഖാവഹം ഭവിസ്സതീ’’തി തം ഭത്തപാതിം അപനേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഗേഹം പവേസേത്വാ ആസനേ നിസിന്നസ്സ പാദേ ധോവിത്വാ സുവണ്ണപാദപീഠേ ഠപേത്വാ ഭത്തപാതിമാദായ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ ഓകിരി. ഉപഡ്ഢാവസേസേ ഭത്തേ പച്ചേകബുദ്ധോ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. അഥ നം, ‘‘ഭന്തേ, ഏകായ തണ്ഡുലനാളിയാ പഞ്ചന്നം ജനാനം പക്കഓദനസ്സ അയം ഏകോ കോട്ഠാസോ, ഇമം ദ്വിധാ കാതും ന സക്കാ. മാ മയ്ഹം ഇധലോകേ സങ്ഗഹം കരോഥ, അഹം നിരവസേസം ദാതുകാമോമ്ഹീ’’തി വത്വാ സബ്ബം ഭത്തമദാസി. ദത്വാ ച പന പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘മാ, ഭന്തേ, പുന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം അദ്ദസം, ഇതോ പട്ഠായ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ബീജഭത്തം ദാതും സമത്ഥോ ഭവേയ്യം, സഹത്ഥേന കമ്മം കത്വാ ജീവികം ന കപ്പേയ്യം, അഡ്ഢതേരസ കോട്ഠസതാനി സോധാപേത്വാ സീസം ന്ഹായിത്വാ തേസം ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ധം ഓലോകിതക്ഖണേയേവ മേ രത്തസാലിധാരാ പതിത്വാ സബ്ബകോട്ഠേ പൂരേയ്യും. നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ച അയമേവ ഭരിയാ, അയമേവ പുത്തോ, അയമേവ സുണിസാ, അയമേവ ദാസോ ഹോതൂ’’തി.

ഭരിയാപിസ്സ ‘‘മമ സാമികേ ജിഘച്ഛായ പീളിയമാനേ ന സക്കാ മയാ ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, ഭത്തഥാലികം പുരതോ കത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ഭത്തം ദേന്തിയാപി ച മേ യാവ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമി, താവ ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പൂരിതമേവ ഹോതു. അയമേവ സാമികോ, അയമേവ പുത്തോ, അയമേവ സുണിസാ, അയമേവ ദാസോ ഹോതൂ’’തി. പുത്തോപിസ്സ അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, ഏകഞ്ച മേ സഹസ്സഥവികം ഗഹേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം കഹാപണം ദേന്തസ്സാപി അയം സഹസ്സഥവികാ പരിപുണ്ണാവ ഹോതു, ഇമേയേവ മാതാപിതരോ ഹോന്തു, അയം ഭരിയാ, അയം ദാസോ ഹോതൂ’’തി.

സുണിസാപിസ്സ അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, ഏകഞ്ച മേ ധഞ്ഞപിടകം പുരതോ ഠപേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ബീജഭത്തം ദേന്തിയാപി ഖീണഭാവോ മാ പഞ്ഞായിത്ഥ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഇമേയേവ സസുരാ ഹോന്തു, അയമേവ സാമികോ, അയമേവ ദാസോ ഹോതൂ’’തി. ദാസോപി അത്തനോ കോട്ഠാസം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി, ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപം ഛാതകഭയം ന പസ്സേയ്യം, സബ്ബേ ഇമേ സാമികാ ഹോന്തു, കസന്തസ്സ ച മേ ഇതോ തിസ്സോ, ഏത്തോ തിസ്സോ, മജ്ഝേ ഏകാതി ദാരുഅമ്ബണമത്താ സത്ത സത്ത സീതായോ ഗച്ഛന്തൂ’’തി. സോ തം ദിവസം സേനാപതിട്ഠാനം പത്ഥേത്വാ ലദ്ധും സമത്ഥോപി സാമികേസു സിനേഹേന ‘‘ഇമേയേവ മേ സാമികാ ഹോന്തൂ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേസി. പച്ചേകബുദ്ധോ സബ്ബേസമ്പി വചനാവസാനേ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി വത്വാ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ.

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, മണി ജോതിരസോ യഥാ’’തി. –

പച്ചേകബുദ്ധഗാഥാഹി അനുമോദനം കത്വാ ‘‘മയാ ഇമേസം ചിത്തം പസാദേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘യാവ ഗന്ധമാദനപബ്ബതാ ഇമേ മം പസ്സന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പക്കാമി. തേപി ഓലോകേത്വാവ അട്ഠംസു. സോ ഗന്ത്വാ തം ഭത്തം പഞ്ചഹി പച്ചേകബുദ്ധസതേഹി സദ്ധിം സംവിഭജി. തം തസ്സാനുഭാവേന സബ്ബേസമ്പി പഹോതി. തേ ഓലോകേന്തായേവ അട്ഠംസു.

അതിക്കന്തേ പന മജ്ഝന്ഹികേ സേട്ഠിഭരിയാ ഉക്ഖലിം ധോവിത്വാ പിദഹിത്വാ ഠപേസി. സേട്ഠിപി ജിഘച്ഛായ പീളിതോ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. സോ സായന്ഹേ പബുജ്ഝിത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, അതിവിയ ഛാതോമ്ഹി, അത്ഥി നു ഖോ ഉക്ഖലിയാ തലേ ഝാമകസിത്ഥാനീ’’തി. സാ ധോവിത്വാ ഉക്ഖലിയാ ഠപിതഭാവം ജാനന്തീപി ‘‘നത്ഥീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഉക്ഖലിം വിവരിത്വാ ആചിക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ ഉക്ഖലിമൂലം ഗന്ത്വാ ഉക്ഖലിം വിവരി, താവദേവ സുമനമകുലസദിസവണ്ണസ്സ ഭത്തസ്സ പൂരാ ഉക്ഖലി പിധാനം ഉക്ഖിപിത്വാ അട്ഠാസി. സാ തം ദിസ്വാവ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ സേട്ഠിം ആഹ – ‘‘ഉട്ഠേഹി, സാമി, അഹം ഉക്ഖലിം ധോവിത്വാ പിദഹിം, സാ പന സുമനമകുലസദിസവണ്ണസ്സ ഭത്തസ്സ പൂരാ, പുഞ്ഞാനി നാമ കത്തബ്ബരൂപാനി, ദാനം നാമ കത്തബ്ബയുത്തകം. ഉട്ഠേഹി, സാമി, ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി. സാ ദ്വിന്നം പിതാപുത്താനം ഭത്തം അദാസി. തേസു സുത്വാ ഉട്ഠിതേസു സുണിസായ സദ്ധിം നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ പുണ്ണസ്സ ഭത്തം അദാസി. ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം ന ഖീയതി, കടച്ഛുനാ സകിം ഗഹിതട്ഠാനമേവ പഞ്ഞായതി. തംദിവസമേവ കോട്ഠാദയോ പുബ്ബേ പൂരിതനിയാമേനേവ പുന പൂരയിംസു. ‘‘സേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ഭത്തം ഉപ്പന്നം, ബീജഭത്തേഹി അത്ഥികാ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി നഗരേ ഘോസനം കാരേസി. മനുസ്സാ തസ്സ ഗേഹതോ ബീജഭത്തം ഗണ്ഹിംസു. സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ തം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിംസുയേവ.

സോ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭദ്ദിയനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി. ഭരിയാപിസ്സ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തസ്സേവ ഗേഹം അഗമാസി. തസ്സ തം പുബ്ബകമ്മം നിസ്സായ പച്ഛാഗേഹേ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാ മേണ്ഡകാ ഉട്ഠഹിംസു. പുത്തോപി നേസം പുത്തോവ, സുണിസാ സുണിസാവ, ദാസോ ദാസോവ അഹോസി. അഥേകദിവസം സേട്ഠി അത്തനോ പുഞ്ഞം വീമംസിതുകാമോ അഡ്ഢതേരസാനി കോട്ഠസതാനി സോധാപേത്വാ സീസം ന്ഹാതോ ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ധം ഓലോകേസി. സബ്ബാനിപി വുത്തപ്പകാരാനം രത്തസാലീനം പൂരയിംസു. സോ സേസാനമ്പി പുഞ്ഞാനി വീമംസിതുകാമോ ഭരിയഞ്ച പുത്താദയോ ച ‘‘തുമ്ഹാകമ്പി പുഞ്ഞാനി വീമംസിസ്സഥാ’’തി ആഹ.

അഥസ്സ ഭരിയാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ തണ്ഡുലേ മിനാപേത്വാ തേഹി ഭത്തം പചാപേത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണകടച്ഛും ആദായ ‘‘ഭത്തേന അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ഘോസാപേത്വാ ആഗതാഗതാനം ഉപനീതഭാജനാനി പൂരേത്വാ അദാസി. സകലദിവസമ്പി ദേന്തിയാ കടച്ഛുനാ ഗഹിതട്ഠാനമേവ പഞ്ഞായതി. തസ്സാ പന പുരിമബുദ്ധാനമ്പി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വാമഹത്ഥേന ഉക്ഖലിം ദക്ഖിണഹത്ഥേന കടച്ഛും ഗഹേത്വാ ഏവമേവ പത്തേ പൂരേത്വാ ഭത്തസ്സ ദിന്നത്താ വാമഹത്ഥതലം പൂരേത്വാ പദുമലക്ഖണം നിബ്ബത്തി, ദക്ഖിണഹത്ഥതലം പൂരേത്വാ ചന്ദലക്ഖണം നിബ്ബത്തി. യസ്മാ പന വാമഹത്ഥതോ ധമ്മകരണം ആദായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ ദദമാനാ അപരാപരം വിചരി, തേനസ്സാ ദക്ഖിണപാദതലം പൂരേത്വാ ചന്ദലക്ഖണം നിബ്ബത്തി, വാമപാദതലം പൂരേത്വാ പദുമലക്ഖണം നിബ്ബത്തി. തസ്സാ ഇമിനാ കാരണേന ചന്ദപദുമാതി നാമം കരിംസു.

പുത്തോപിസ്സ സീസം ന്ഹാതോ സഹസ്സഥവികം ആദായ ‘‘കഹാപണേഹി അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വത്വാ ആഗതാഗതാനം ഗഹിതഭാജനാനി പൂരേത്വാ അദാസി. ഥവികായ കഹാപണസഹസ്സം അഹോസിയേവ. സുണിസാപിസ്സ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ വീഹിപിടകം ആദായ ആകാസങ്ഗണേ നിസിന്നാ ‘‘ബീജഭത്തേഹി അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വത്വാ ആഗതാഗതാനം ഗഹിതഭാജനാനി പൂരേത്വാ അദാസി. പിടകം യഥാപൂരിതമേവ അഹോസി. ദാസോപിസ്സ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ സുവണ്ണയുഗേസു സുവണ്ണയോത്തേഹി ഗോണേ യോജേത്വാ സുവണ്ണപതോദയട്ഠിം ആദായ ദ്വിന്നം ഗോണാനം ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികാനി ദത്വാ വിസാണേസു സുവണ്ണകോസകേ പടിമുഞ്ചിത്വാ ഖേത്തം ഗന്ത്വാ പാജേസി. ഇതോ തിസ്സോ, ഏത്തോ തിസ്സോ, മജ്ഝേ ഏകാതി സത്ത സീതാ ഭിജ്ജിത്വാ അഗമംസു. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഭത്തബീജഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീസു യഥാരുചിതം സേട്ഠിഗേഹതോയേവ ഗണ്ഹിംസു. ഇമേ പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ.

ഏവം മഹാനുഭാവോ സേട്ഠി ‘‘സത്ഥാ കിര ആഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ തിത്ഥിയേ ദിസ്വാ തേഹി ‘‘കസ്മാ തം, ഗഹപതി, കിരിയവാദോ സമാനോ അകിരിയവാദസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗച്ഛസീ’’തി നിവാരിയമാനോപി തേസം വചനം അനാദിയിത്വാ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥസ്സ സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. സോ ദേസനാവസാനേ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ സത്ഥു തിത്ഥിയേഹി അവണ്ണം വത്വാ അത്തനോ നിവാരിതഭാവം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘ഗഹപതി, ഇമേ സത്താ നാമ മഹന്തമ്പി അത്തനോ ദോസം ന പസ്സന്തി, അവിജ്ജമാനമ്പി പരേസം ദോസം വിജ്ജമാനം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭുസം വിയ ഓപുനന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫൨. ‘‘സുദസ്സം വജ്ജമഞ്ഞേസം, അത്തനോ പന ദുദ്ദസം;

പരേസഞ്ഹി സോ വജ്ജാനി, ഓപുനാതി യഥാ ഭുസം;

അത്തനോ പന ഛാദേതി, കലിംവ കിതവാ സഠോ’’തി.

തത്ഥ സുദസ്സം വജ്ജന്തി പരസ്സ അണുമത്തമ്പി വജ്ജം ഖലിതം സുദസ്സം സുഖേനേവ പസ്സിതും സക്കാ, അത്തനോ പന അതിമഹന്തമ്പി ദുദ്ദസം. പരേസം ഹീതി തേനേവ കാരണേന സോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഘമജ്ഝാദീസു പരേസം വജ്ജാനി ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഭുസം ഓപുനന്തോ വിയ ഓപുനാതി. കലിംവ കിതവാ സഠോതി ഏത്ഥ സകുണേസു അപരജ്ഝനഭാവേന അത്തഭാവോ കലി നാമ, സാഖഭങ്ഗാദികം പടിച്ഛാദനം കിതവാ നാമ, സാകുണികോ സഠോ നാമ. യഥാ സകുണലുദ്ദകോ സകുണേ ഗഹേത്വാ മാരേതുകാമോ കിതവാ വിയ അത്തഭാവം പടിച്ഛാദേതി, ഏവം അത്തനോ വജ്ജം ഛാദേതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മേണ്ഡകസേട്ഠിവത്ഥു ദസമം.