൪. കോണ്ഡധാനത്ഥേരവത്ഥു

മാവോച ഫരുസം കഞ്ചീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോണ്ഡധാനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിര പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഏകം ഇത്ഥിരൂപം ഥേരേന സദ്ധിംയേവ വിചരതി. തം ഥേരോ ന പസ്സതി, മഹാജനോ പന പസ്സതി. അന്തോഗാമം പിണ്ഡായ ചരതോപിസ്സ മനുസ്സാ ഏകം ഭിക്ഖം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം തുമ്ഹാകം ഹോതു, അയം പന തുമ്ഹാകം സഹായികായാ’’തി വത്വാ ദുതിയമ്പി ദദന്തി.

കിം തസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി? കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിര ദ്വേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ഏകമാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തസദിസാ അതിവിയ സമഗ്ഗാ അഹേസും. ദീഘായുകബുദ്ധകാലേ ച അനുസംവച്ഛരം വാ അനുഛമാസം വാ ഭിക്ഖൂ ഉപോസഥത്ഥായ സന്നിപതന്തി. തസ്മാ തേപി ‘‘ഉപോസഥഗ്ഗം ഗമിസ്സാമാ’’തി വസനട്ഠാനാ നിക്ഖമിംസു. തേ ഏകാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തദേവതാ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ അതിവിയ സമഗ്ഗാ, സക്കാ നു ഖോ ഇമേ ഭിന്ദിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ ബാലതായ ചിന്തിതസമനന്തരമേവ ആഗന്ത്വാ തേസു ഏകേന, ‘‘ആവുസോ, മുഹുത്തം ആഗമേഹി, സരീരകിച്ചേനമ്ഹി അത്ഥികോ’’തി വുത്തേ സാ ദേവതാ ഏകം മനുസ്സിത്ഥിവണ്ണം മാപേത്വാ ഥേരസ്സ ഗച്ഛന്തരം പവിസിത്വാ നിക്ഖമനകാലേ ഏകേന ഹത്ഥേന കേസകലാപം, ഏകേന നിവാസനം സണ്ഠാപയമാനാ തസ്സ പിട്ഠിതോ നിക്ഖമി. സോ തം ന പസ്സതി, തമാഗമയമാനോ പന പുരതോ ഠിതഭിക്ഖു നിവത്തിത്വാ ഓലോകയമാനോ തം തഥാ കത്വാ നിക്ഖമന്തം പസ്സി. സാ തേന ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ അന്തരധായി. ഇതരോ തം ഭിക്ഖും അത്തനോ സന്തികം ആഗതകാലേ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, സീലം തേ ഭിന്ന’’ന്തി. ‘‘നത്ഥാവുസോ, മയ്ഹം ഏവരൂപ’’ന്തി. ഇദാനേവ തേ മയാ പച്ഛതോ നിക്ഖമമാനാ തരുണഇത്ഥീ ഇദം നാമ കരോന്തീ ദിട്ഠാ, ത്വം ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം ഏവരൂപ’’ന്തി കിം വദേസീതി. സോ അസനിയാ മത്ഥകേ അവത്ഥടോ വിയ മാ മം, ആവുസോ, നാസേഹി, നത്ഥി മയ്ഹം ഏവരൂപന്തി. ഇതരോ ‘‘മയാ സാമം അക്ഖീഹി ദിട്ഠം, കിം തവ സദ്ദഹിസ്സാമീ’’തി ദണ്ഡകോ വിയ ഭിജ്ജിത്വാ പക്കാമി, ഉപോസഥഗ്ഗേപി ‘‘നാഹം ഇമിനാ സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സാമീ’’തി നിസീദി. ഇതരോ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, സീലേ അണുമത്തമ്പി കാളം നത്ഥീ’’തി ഭിക്ഖൂനം കഥേസി. സോപി ‘‘മയാ സാമം ദിട്ഠ’’ന്തി ആഹ. ദേവതാ തം തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം കാതും അനിച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഭാരിയം മയാ കമ്മം കത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അയ്യസ്സ സീലഭേദോ നത്ഥി, മയാ പന വീമംസനവസേനേതം കതം, കരോഥ തേന സദ്ധിം ഉപോസഥ’’ന്തി ആഹ. സോ തസ്സാ ആകാസേ ഠത്വാ കഥേന്തിയാ സദ്ദഹിത്വാ ഉപോസഥം അകാസി, ന പന ഥേരേ പുബ്ബേ വിയ മുദുചിത്തോ അഹോസി. ഏത്തകം ദേവതായ പുബ്ബകമ്മം.

ആയുപരിയോസാനേ പന തേ ഥേരാ യഥാസുഖം ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. ദേവതാ അപീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം തത്ഥ പച്ചിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിമന്വായ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പദം ലഭി. തസ്സ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ തം ഇത്ഥിരൂപം തഥേവ പഞ്ഞായി. തേനേവസ്സ കോണ്ഡധാനത്ഥേരോതി നാമം കരിംസു. തം തഥാവിചരന്തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ അനാഥപിണ്ഡികം ആഹംസു – ‘‘മഹാസേട്ഠി, ഇമം ദുസ്സീലം തവ വിഹാരാ നീഹര. ഇമഞ്ഹി നിസ്സായ സേസഭിക്ഖൂനം അയസോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. കിം പന, ഭന്തേ, സത്ഥാ വിഹാരേ നത്ഥീതി? അത്ഥി ഉപാസകാതി. തേന ഹി, ഭന്തേ, സത്ഥാവ ജാനിസ്സതീതി. ഭിക്ഖൂ ഗന്ത്വാ വിസാഖായപി തഥേവ കഥേസും. സാപി നേസം തഥേവ പടിവചനം അദാസി.

ഭിക്ഖൂപി തേഹി അസമ്പടിച്ഛിതവചനാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘മഹാരാജ, കോണ്ഡധാനത്ഥേരോ ഏകം ഇത്ഥിം ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ സബ്ബേസം അയസം ഉപ്പാദേസി, തം തുമ്ഹാകം വിജിതാ നീഹരഥാ’’തി. ‘‘കഹം പന സോ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘വിഹാരേ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കതരസ്മിം സേനാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘അസുകസ്മിം നാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, അഹം തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സോ സായന്ഹസമയേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തം സേനാസനം പുരിസേഹി പരിക്ഖിപാപേത്വാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനാഭിമുഖോ അഗമാസി. ഥേരോ മഹാസദ്ദം സുത്വാ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ പമുഖേ അട്ഠാസി. തമ്പിസ്സ ഇത്ഥിരൂപം പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതം രാജാ അദ്ദസ. ഥേരോ രഞ്ഞോ ആഗമനം ഞത്വാ വിഹാരം അഭിരുഹിത്വാ നിസീദി. രാജാ ഥേരം ന വന്ദി, തമ്പി ഇത്ഥിം നാദ്ദസ. സോ ദ്വാരന്തരേപി ഹേട്ഠാമഞ്ചേപി ഓലോകേന്തോ അദിസ്വാവ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകം ഇത്ഥിം അദ്ദസം, കഹം സാ’’തി? ‘‘ന പസ്സാമി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഇദാനി മയാ തുമ്ഹാകം പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതാ ദിട്ഠാ’’തി വുത്തേപി ‘‘അഹം ന പസ്സാമി’’ച്ചേവാഹ. രാജാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ താവ നിക്ഖമഥാ’’തി ആഹ. ഥേരേ നിക്ഖമിത്വാ പമുഖേ ഠിതേ പുന സാ ഥേരസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ അട്ഠാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ പുന ഉപരിതലം അഭിരുഹി, തസ്സ ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഥേരോ നിസീദി. പുന രാജാ തം സബ്ബട്ഠാനേസു ഓലോകേന്തോപി അദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കഹം സാ ഇത്ഥീ’’തി പുന ഥേരം പുച്ഛി. നാഹം പസ്സാമി മഹാരാജാതി. ‘‘കിം കഥേഥ, ഭന്തേ, മയാ ഇദാനേവ തുമ്ഹാകം പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതാ ദിട്ഠാ’’തി ആഹ. ആമ, മഹാരാജ, മഹാജനോപി ‘‘മേ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഇത്ഥീ വിചരതീ’’തി വദതി, അഹം പന ന പസ്സാമീതി. രാജാ ‘‘പടിരൂപകേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പുന ഥേരം, ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ താവ ഓതരഥാ’’തി വത്വാ ഥേരേ ഓതരിത്വാ പമുഖേ ഠിതേ പുന തം തസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതം ദിസ്വാ ഉപരിതലം അഭിരുഹി. പുന നാദ്ദസ. സോ പുന ഥേരം പുച്ഛിത്വാ തേന ‘‘ന പസ്സാമി’’ച്ചേവ വുത്തേ ‘‘പടിരൂപകമേവേത’’ന്തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപേ സംകിലേസേ തുമ്ഹാകം പിട്ഠിതോ വിചരന്തേ അഞ്ഞോ കോചി തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ന ദസ്സതി, നിബദ്ധം മമ ഗേഹം പവിസഥ, അഹമേവ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഥേരം നിമന്തേത്വാ പക്കാമി.

ഭിക്ഖൂ ‘‘പസ്സഥാവുസോ, രഞ്ഞോ പാപകിരിയം, ‘ഏതം വിഹാരതോ നീഹരാ’തി വുത്തേ ആഗന്ത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി നിമന്തേത്വാ ഗതോ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. തമ്പി ഥേരം ആഹംസു – ‘‘അമ്ഭോ, ദുസ്സീല, ഇദാനിസി രാജകോണ്ഡോ ജാതോ’’തി. സോപി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി വത്തും അസക്കോന്തോ ‘‘തുമ്ഹേ ദുസ്സീലാ, തുമ്ഹേ കോണ്ഡാ, തുമ്ഹേ ഇത്ഥിം ഗഹേത്വാ വിചരഥാ’’തി ആഹ. തേ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, കോണ്ഡധാനത്ഥേരോ അമ്ഹേഹി വുത്തോ അമ്ഹേ ‘ദുസ്സീലാ’തിആദീനി വത്വാ അക്കോസതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഏവം വദേസീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘മയാ സദ്ധിം കഥിതകാരണാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമിനാ സദ്ധിം കസ്മാ കഥേഥാ’’തി. ‘‘ഇമസ്സ പച്ഛതോ ഇത്ഥിം വിചരന്തിം ദിസ്വാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇമേ കിര തയാ സദ്ധിം ഇത്ഥിം വിചരന്തിം ദിസ്വാ വദന്തി, ത്വം കസ്മാ കഥേസി, ഏതേ താവ ദിസ്വാ കഥേന്തി. ത്വം അദിസ്വാവ ഇമേഹി സദ്ധിം കസ്മാ കഥേസി, നനു പുബ്ബേ തവേവ പാപികം ദിട്ഠിം നിസ്സായ ഇദം ജാതം, ഇദാനി കസ്മാ പുന പാപികം ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാസീ’’തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഇമിനാ പുബ്ബേ കത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. അഥ നേസം സത്ഥാ തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ഇദം പാപകമ്മം നിസ്സായ ത്വം ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, ഇദാനി തേ പുന തഥാരൂപം പാപികം ദിട്ഠിം ഗഹേതും ന യുത്തം, മാ പുന ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേഹി, നിസ്സദ്ദോ മുഖവട്ടിയം ഛിന്നകംസഥാലസദിസോ ഹോഹി, ഏവം കരോന്തോ നിബ്ബാനപ്പത്തോ നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൩. ‘‘മാവോച ഫരുസം കഞ്ചി, വുത്താ പടിവദേയ്യു തം;

ദുക്ഖാ ഹി സാരമ്ഭകഥാ, പടിദണ്ഡാ ഫുസേയ്യു തം.

൧൩൪. ‘‘സചേ നേരേസി അത്താനം, കംസോ ഉപഹതോ യഥാ;

ഏസ പത്തോസി നിബ്ബാനം, സാരമ്ഭോ തേ ന വിജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ മാവോച ഫരുസം കഞ്ചീതി കഞ്ചി ഏകപുഗ്ഗലമ്പി ഫരുസം മാ അവച. വുത്താതി തയാ പരേ ‘‘ദുസ്സീലാ’’തി വുത്താ, തമ്പി തഥേവ പടിവദേയ്യും. സാരമ്ഭകഥാതി ഏസാ കരണുത്തരാ യുഗഗ്ഗാഹകഥാ നാമ ദുക്ഖാ. പടിദണ്ഡാതി കായദണ്ഡാദീഹി പരം പഹരന്തസ്സ താദിസാ പടിദണ്ഡാ ച തവ മത്ഥകേ പതേയ്യും. സചേ നേരേസീതി സചേ അത്താനം നിച്ചലം കാതും സക്ഖിസ്സസി. കംസോ ഉപഹതോ യഥാതി മുഖവട്ടിയം ഛിന്ദിത്വാ തലമത്തം കത്വാ ഠപിതകംസഥാലം വിയ. തഞ്ഹി ഹത്ഥപാദേഹി വാ ദണ്ഡകേന വാ പഹടമ്പി സദ്ദം ന കരോതി, ഏസ പത്തോസീതി സചേ ഏവരൂപോ ഭവിതും സക്ഖിസ്സസി, ഇമം പടിപദം പൂരയമാനോ ഇദാനി അപ്പത്തോപി ഏസോ നിബ്ബാനപ്പത്തോ നാമ. സാരമ്ഭോ തേ ന വിജ്ജതീതി ഏവം സന്തേ ച പന ‘‘ത്വം ദുസ്സീലോ, തുമ്ഹേ ദുസ്സീലാ’’തിഏവമാദികോ ഉത്തരകരണവാചാലക്ഖണോ സാരമ്ഭോപി തേ ന വിജ്ജതി, ന ഭവിസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു, കോണ്ഡധാനത്ഥേരോപി സത്ഥാരാ ദിന്നഓവാദേ ഠത്വാ അരഹത്തം പാപുണി, ന ചിരസ്സേവ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹീതി.

കോണ്ഡധാനത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.