൧൦. ദണ്ഡവഗ്ഗോ

൧. ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു

സബ്ബേ തസന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്തരസവഗ്ഗിയേഹി സേനാസനേ പടിജഗ്ഗിതേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘‘നിക്ഖമഥ, മയം മഹല്ലകതരാ, അമ്ഹാകം ഏതം പാപുണാതീ’’തി വത്വാ തേഹി ‘‘ന മയം ദസ്സാമ, അമ്ഹേഹി പഠമം പടിജഗ്ഗിത’’ന്തി വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ പഹരിംസു. സത്തരസവഗ്ഗിയാ മരണഭയതജ്ജിതാ മഹാവിരവം വിരവിംസു. സത്ഥാ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി ആരോചിതേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവം കത്തബ്ബം, യോ കരോതി, സോ ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി പഹാരദാനസിക്ഖാപദം (പാചി. ൪൪൯ ആദയോ) പഞ്ഞാപേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘യഥാ അഹം, തഥേവ അഞ്ഞേപി ദണ്ഡസ്സ തസന്തി, മച്ചുനോ ഭായന്തീ’തി ഞത്വാ പരോ ന പഹരിതബ്ബോ, ന ഘാതേതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൯. ‘‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ;

അത്താനം ഉപമം കത്വാ, ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബേ തസന്തീതി സബ്ബേപി സത്താ അത്തനി ദണ്ഡേ പതന്തേ തസ്സ ദണ്ഡസ്സ തസന്തി. മച്ചുനോതി മരണസ്സാപി ഭായന്തിയേവ. ഇമിസ്സാ ച ദേസനായ ബ്യഞ്ജനം നിരവസേസം, അത്ഥോ പന സാവസേസോ. യഥാ ഹി രഞ്ഞാ ‘‘സബ്ബേ സന്നിപതന്തൂ’’തി ഭേരിയാ ചരാപിതായപി രാജമഹാമത്തേ ഠപേത്വാ സേസാ സന്നിപതന്തി, ഏവമിധ ‘‘സബ്ബേ തസന്തീ’’തി വുത്തേപി ഹത്ഥാജാനേയ്യോ അസ്സാജാനേയ്യോ ഉസഭാജാനേയ്യോ ഖീണാസവോതി ഇമേ ചത്താരോ ഠപേത്വാ അവസേസാവ തസന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഇമേസു ഹി ഖീണാസവോ സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ മരണകസത്തം അപസ്സന്തോ ന ഭായതി, ഇതരേ തയോ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലവത്താ അത്തനോ പടിപക്ഖഭൂതം സത്തം അപസ്സന്താ ന ഭായന്തീതി. ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേതി യഥാ അഹം, ഏവം അഞ്ഞേപി സത്താതി നേവ പരം പഹരേയ്യ ന പഹരാപേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.

൨. ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു

സബ്ബേ തസന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേയേവ ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ തേനേവ കാരണേന പുരിമസിക്ഖാപദേ സത്തരസവഗ്ഗിയേ പഹരിംസു. തേനേവ കാരണേന തേസം തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരിംസു. ഇധാപി സത്ഥാ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി ആരോചിതേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവം കത്തബ്ബം, യോ കരോതി, സോ ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി തലസത്തികസിക്ഖാപദം (പാചി. ൪൫൪ ആദയോ) പഞ്ഞാപേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘യഥാ അഹം, തഥേവ അഞ്ഞേപി ദണ്ഡസ്സ തസന്തി, യഥാ ച മയ്ഹം, തഥേവ നേസം ജീവിതം പിയ’ന്തി ഞത്വാ പരോ ന പഹരിതബ്ബോ ന ഘാടേതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൦. ‘‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേസം ജീവിതം പിയം;

അത്താനം ഉപമം കത്വാ, ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബേസം ജീവിതം പിയന്തി ഖീണാസവം ഠപേത്വാ സേസസത്താനം ജീവിതം പിയം മധുരം, ഖീണാസവോ പന ജീവിതേ വാ മരണേ വാ ഉപേക്ഖകോവ ഹോതി. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഛബ്ബഗ്ഗിയഭിക്ഖുവത്ഥു ദുതിയം.

൩. സബ്ബഹുലകുമാരകവത്ഥു

സുഖകാമാനി ഭൂതാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ കുമാരകേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ സമ്ബഹുലേ കുമാരകേ ഏകം ഘരസപ്പജാതികം അഹിം ദണ്ഡകേന പഹരന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കുമാരകാ കിം കരോഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹിം, ഭന്തേ, ദണ്ഡകേന പഹരാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം കാരണാ’’തി പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഡംസനഭയേന, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘തുമ്ഹേ ‘അത്തനോ സുഖം കരിസ്സാമാ’തി ഇമം പഹരന്താ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖലാഭിനോ ന ഭവിസ്സഥ. അത്തനോ സുഖം പത്ഥേന്തേന ഹി പരം പഹരിതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൧. ‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതി;

അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ന ലഭതേ സുഖം.

൧൩൨. ‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന ന ഹിംസതി;

അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ലഭതേ സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ യോ ദണ്ഡേനാതി യോ പുഗ്ഗലോ ദണ്ഡേന വാ ലേഡ്ഡുആദീഹി വാ വിഹേഠേതി. പേച്ച സോ ന ലഭതേ സുഖന്തി സോ പുഗ്ഗലോ പരലോകേ മനുസ്സസുഖം വാ ദിബ്ബസുഖം വാ പരമത്ഥഭൂതം വാ നിബ്ബാനസുഖം ന ലഭതി. ദുതിയഗാഥായ പേച്ച സോ ലഭതേതി സോ പുഗ്ഗലോ പരലോകേ വുത്തപ്പകാരം തിവിധമ്പി സുഖം ലഭതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി തേ കുമാരകാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

സമ്ബഹുലകുമാരകവത്ഥു തതിയം.

൪. കോണ്ഡധാനത്ഥേരവത്ഥു

മാവോച ഫരുസം കഞ്ചീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോണ്ഡധാനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിര പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഏകം ഇത്ഥിരൂപം ഥേരേന സദ്ധിംയേവ വിചരതി. തം ഥേരോ ന പസ്സതി, മഹാജനോ പന പസ്സതി. അന്തോഗാമം പിണ്ഡായ ചരതോപിസ്സ മനുസ്സാ ഏകം ഭിക്ഖം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം തുമ്ഹാകം ഹോതു, അയം പന തുമ്ഹാകം സഹായികായാ’’തി വത്വാ ദുതിയമ്പി ദദന്തി.

കിം തസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി? കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിര ദ്വേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ഏകമാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തസദിസാ അതിവിയ സമഗ്ഗാ അഹേസും. ദീഘായുകബുദ്ധകാലേ ച അനുസംവച്ഛരം വാ അനുഛമാസം വാ ഭിക്ഖൂ ഉപോസഥത്ഥായ സന്നിപതന്തി. തസ്മാ തേപി ‘‘ഉപോസഥഗ്ഗം ഗമിസ്സാമാ’’തി വസനട്ഠാനാ നിക്ഖമിംസു. തേ ഏകാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തദേവതാ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ അതിവിയ സമഗ്ഗാ, സക്കാ നു ഖോ ഇമേ ഭിന്ദിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ ബാലതായ ചിന്തിതസമനന്തരമേവ ആഗന്ത്വാ തേസു ഏകേന, ‘‘ആവുസോ, മുഹുത്തം ആഗമേഹി, സരീരകിച്ചേനമ്ഹി അത്ഥികോ’’തി വുത്തേ സാ ദേവതാ ഏകം മനുസ്സിത്ഥിവണ്ണം മാപേത്വാ ഥേരസ്സ ഗച്ഛന്തരം പവിസിത്വാ നിക്ഖമനകാലേ ഏകേന ഹത്ഥേന കേസകലാപം, ഏകേന നിവാസനം സണ്ഠാപയമാനാ തസ്സ പിട്ഠിതോ നിക്ഖമി. സോ തം ന പസ്സതി, തമാഗമയമാനോ പന പുരതോ ഠിതഭിക്ഖു നിവത്തിത്വാ ഓലോകയമാനോ തം തഥാ കത്വാ നിക്ഖമന്തം പസ്സി. സാ തേന ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ അന്തരധായി. ഇതരോ തം ഭിക്ഖും അത്തനോ സന്തികം ആഗതകാലേ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, സീലം തേ ഭിന്ന’’ന്തി. ‘‘നത്ഥാവുസോ, മയ്ഹം ഏവരൂപ’’ന്തി. ഇദാനേവ തേ മയാ പച്ഛതോ നിക്ഖമമാനാ തരുണഇത്ഥീ ഇദം നാമ കരോന്തീ ദിട്ഠാ, ത്വം ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം ഏവരൂപ’’ന്തി കിം വദേസീതി. സോ അസനിയാ മത്ഥകേ അവത്ഥടോ വിയ മാ മം, ആവുസോ, നാസേഹി, നത്ഥി മയ്ഹം ഏവരൂപന്തി. ഇതരോ ‘‘മയാ സാമം അക്ഖീഹി ദിട്ഠം, കിം തവ സദ്ദഹിസ്സാമീ’’തി ദണ്ഡകോ വിയ ഭിജ്ജിത്വാ പക്കാമി, ഉപോസഥഗ്ഗേപി ‘‘നാഹം ഇമിനാ സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സാമീ’’തി നിസീദി. ഇതരോ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, സീലേ അണുമത്തമ്പി കാളം നത്ഥീ’’തി ഭിക്ഖൂനം കഥേസി. സോപി ‘‘മയാ സാമം ദിട്ഠ’’ന്തി ആഹ. ദേവതാ തം തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം കാതും അനിച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഭാരിയം മയാ കമ്മം കത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അയ്യസ്സ സീലഭേദോ നത്ഥി, മയാ പന വീമംസനവസേനേതം കതം, കരോഥ തേന സദ്ധിം ഉപോസഥ’’ന്തി ആഹ. സോ തസ്സാ ആകാസേ ഠത്വാ കഥേന്തിയാ സദ്ദഹിത്വാ ഉപോസഥം അകാസി, ന പന ഥേരേ പുബ്ബേ വിയ മുദുചിത്തോ അഹോസി. ഏത്തകം ദേവതായ പുബ്ബകമ്മം.

ആയുപരിയോസാനേ പന തേ ഥേരാ യഥാസുഖം ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. ദേവതാ അപീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം തത്ഥ പച്ചിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിമന്വായ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പദം ലഭി. തസ്സ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ തം ഇത്ഥിരൂപം തഥേവ പഞ്ഞായി. തേനേവസ്സ കോണ്ഡധാനത്ഥേരോതി നാമം കരിംസു. തം തഥാവിചരന്തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ അനാഥപിണ്ഡികം ആഹംസു – ‘‘മഹാസേട്ഠി, ഇമം ദുസ്സീലം തവ വിഹാരാ നീഹര. ഇമഞ്ഹി നിസ്സായ സേസഭിക്ഖൂനം അയസോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. കിം പന, ഭന്തേ, സത്ഥാ വിഹാരേ നത്ഥീതി? അത്ഥി ഉപാസകാതി. തേന ഹി, ഭന്തേ, സത്ഥാവ ജാനിസ്സതീതി. ഭിക്ഖൂ ഗന്ത്വാ വിസാഖായപി തഥേവ കഥേസും. സാപി നേസം തഥേവ പടിവചനം അദാസി.

ഭിക്ഖൂപി തേഹി അസമ്പടിച്ഛിതവചനാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘മഹാരാജ, കോണ്ഡധാനത്ഥേരോ ഏകം ഇത്ഥിം ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ സബ്ബേസം അയസം ഉപ്പാദേസി, തം തുമ്ഹാകം വിജിതാ നീഹരഥാ’’തി. ‘‘കഹം പന സോ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘വിഹാരേ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കതരസ്മിം സേനാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘അസുകസ്മിം നാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, അഹം തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സോ സായന്ഹസമയേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തം സേനാസനം പുരിസേഹി പരിക്ഖിപാപേത്വാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനാഭിമുഖോ അഗമാസി. ഥേരോ മഹാസദ്ദം സുത്വാ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ പമുഖേ അട്ഠാസി. തമ്പിസ്സ ഇത്ഥിരൂപം പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതം രാജാ അദ്ദസ. ഥേരോ രഞ്ഞോ ആഗമനം ഞത്വാ വിഹാരം അഭിരുഹിത്വാ നിസീദി. രാജാ ഥേരം ന വന്ദി, തമ്പി ഇത്ഥിം നാദ്ദസ. സോ ദ്വാരന്തരേപി ഹേട്ഠാമഞ്ചേപി ഓലോകേന്തോ അദിസ്വാവ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകം ഇത്ഥിം അദ്ദസം, കഹം സാ’’തി? ‘‘ന പസ്സാമി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഇദാനി മയാ തുമ്ഹാകം പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതാ ദിട്ഠാ’’തി വുത്തേപി ‘‘അഹം ന പസ്സാമി’’ച്ചേവാഹ. രാജാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ താവ നിക്ഖമഥാ’’തി ആഹ. ഥേരേ നിക്ഖമിത്വാ പമുഖേ ഠിതേ പുന സാ ഥേരസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ അട്ഠാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ പുന ഉപരിതലം അഭിരുഹി, തസ്സ ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഥേരോ നിസീദി. പുന രാജാ തം സബ്ബട്ഠാനേസു ഓലോകേന്തോപി അദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കഹം സാ ഇത്ഥീ’’തി പുന ഥേരം പുച്ഛി. നാഹം പസ്സാമി മഹാരാജാതി. ‘‘കിം കഥേഥ, ഭന്തേ, മയാ ഇദാനേവ തുമ്ഹാകം പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതാ ദിട്ഠാ’’തി ആഹ. ആമ, മഹാരാജ, മഹാജനോപി ‘‘മേ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഇത്ഥീ വിചരതീ’’തി വദതി, അഹം പന ന പസ്സാമീതി. രാജാ ‘‘പടിരൂപകേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പുന ഥേരം, ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ താവ ഓതരഥാ’’തി വത്വാ ഥേരേ ഓതരിത്വാ പമുഖേ ഠിതേ പുന തം തസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ ഠിതം ദിസ്വാ ഉപരിതലം അഭിരുഹി. പുന നാദ്ദസ. സോ പുന ഥേരം പുച്ഛിത്വാ തേന ‘‘ന പസ്സാമി’’ച്ചേവ വുത്തേ ‘‘പടിരൂപകമേവേത’’ന്തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപേ സംകിലേസേ തുമ്ഹാകം പിട്ഠിതോ വിചരന്തേ അഞ്ഞോ കോചി തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ന ദസ്സതി, നിബദ്ധം മമ ഗേഹം പവിസഥ, അഹമേവ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഥേരം നിമന്തേത്വാ പക്കാമി.

ഭിക്ഖൂ ‘‘പസ്സഥാവുസോ, രഞ്ഞോ പാപകിരിയം, ‘ഏതം വിഹാരതോ നീഹരാ’തി വുത്തേ ആഗന്ത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി നിമന്തേത്വാ ഗതോ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. തമ്പി ഥേരം ആഹംസു – ‘‘അമ്ഭോ, ദുസ്സീല, ഇദാനിസി രാജകോണ്ഡോ ജാതോ’’തി. സോപി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി വത്തും അസക്കോന്തോ ‘‘തുമ്ഹേ ദുസ്സീലാ, തുമ്ഹേ കോണ്ഡാ, തുമ്ഹേ ഇത്ഥിം ഗഹേത്വാ വിചരഥാ’’തി ആഹ. തേ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, കോണ്ഡധാനത്ഥേരോ അമ്ഹേഹി വുത്തോ അമ്ഹേ ‘ദുസ്സീലാ’തിആദീനി വത്വാ അക്കോസതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഏവം വദേസീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘മയാ സദ്ധിം കഥിതകാരണാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമിനാ സദ്ധിം കസ്മാ കഥേഥാ’’തി. ‘‘ഇമസ്സ പച്ഛതോ ഇത്ഥിം വിചരന്തിം ദിസ്വാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇമേ കിര തയാ സദ്ധിം ഇത്ഥിം വിചരന്തിം ദിസ്വാ വദന്തി, ത്വം കസ്മാ കഥേസി, ഏതേ താവ ദിസ്വാ കഥേന്തി. ത്വം അദിസ്വാവ ഇമേഹി സദ്ധിം കസ്മാ കഥേസി, നനു പുബ്ബേ തവേവ പാപികം ദിട്ഠിം നിസ്സായ ഇദം ജാതം, ഇദാനി കസ്മാ പുന പാപികം ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാസീ’’തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഇമിനാ പുബ്ബേ കത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. അഥ നേസം സത്ഥാ തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ഇദം പാപകമ്മം നിസ്സായ ത്വം ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, ഇദാനി തേ പുന തഥാരൂപം പാപികം ദിട്ഠിം ഗഹേതും ന യുത്തം, മാ പുന ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേഹി, നിസ്സദ്ദോ മുഖവട്ടിയം ഛിന്നകംസഥാലസദിസോ ഹോഹി, ഏവം കരോന്തോ നിബ്ബാനപ്പത്തോ നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൩. ‘‘മാവോച ഫരുസം കഞ്ചി, വുത്താ പടിവദേയ്യു തം;

ദുക്ഖാ ഹി സാരമ്ഭകഥാ, പടിദണ്ഡാ ഫുസേയ്യു തം.

൧൩൪. ‘‘സചേ നേരേസി അത്താനം, കംസോ ഉപഹതോ യഥാ;

ഏസ പത്തോസി നിബ്ബാനം, സാരമ്ഭോ തേ ന വിജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ മാവോച ഫരുസം കഞ്ചീതി കഞ്ചി ഏകപുഗ്ഗലമ്പി ഫരുസം മാ അവച. വുത്താതി തയാ പരേ ‘‘ദുസ്സീലാ’’തി വുത്താ, തമ്പി തഥേവ പടിവദേയ്യും. സാരമ്ഭകഥാതി ഏസാ കരണുത്തരാ യുഗഗ്ഗാഹകഥാ നാമ ദുക്ഖാ. പടിദണ്ഡാതി കായദണ്ഡാദീഹി പരം പഹരന്തസ്സ താദിസാ പടിദണ്ഡാ ച തവ മത്ഥകേ പതേയ്യും. സചേ നേരേസീതി സചേ അത്താനം നിച്ചലം കാതും സക്ഖിസ്സസി. കംസോ ഉപഹതോ യഥാതി മുഖവട്ടിയം ഛിന്ദിത്വാ തലമത്തം കത്വാ ഠപിതകംസഥാലം വിയ. തഞ്ഹി ഹത്ഥപാദേഹി വാ ദണ്ഡകേന വാ പഹടമ്പി സദ്ദം ന കരോതി, ഏസ പത്തോസീതി സചേ ഏവരൂപോ ഭവിതും സക്ഖിസ്സസി, ഇമം പടിപദം പൂരയമാനോ ഇദാനി അപ്പത്തോപി ഏസോ നിബ്ബാനപ്പത്തോ നാമ. സാരമ്ഭോ തേ ന വിജ്ജതീതി ഏവം സന്തേ ച പന ‘‘ത്വം ദുസ്സീലോ, തുമ്ഹേ ദുസ്സീലാ’’തിഏവമാദികോ ഉത്തരകരണവാചാലക്ഖണോ സാരമ്ഭോപി തേ ന വിജ്ജതി, ന ഭവിസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു, കോണ്ഡധാനത്ഥേരോപി സത്ഥാരാ ദിന്നഓവാദേ ഠത്വാ അരഹത്തം പാപുണി, ന ചിരസ്സേവ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹീതി.

കോണ്ഡധാനത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ഉപോസഥികഇത്ഥീനം വത്ഥു

യഥാ ദണ്ഡേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തോ വിസാഖാദീനം ഉപാസികാനം ഉപോസഥകമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര ഏകസ്മിം മഹാഉപോസഥദിവസേ പഞ്ചസതമത്താ ഇത്ഥിയോ ഉപോസഥികാ ഹുത്വാ വിഹാരം അഗമിംസു. വിസാഖാ താസു മഹല്ലകിത്ഥിയോ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി, ‘‘അമ്മാ, കിമത്ഥം ഉപോസഥികാ ജാതത്ഥാ’’തി. താഹി ‘‘ദിബ്ബസമ്പത്തിം പത്ഥേത്വാ’’തി വുത്തേ മജ്ഝിമിത്ഥിയോ പുച്ഛി, താഹി ‘‘സപത്തിവാസാ മുച്ചനത്ഥായാ’’തി വുത്തേ തരുണിത്ഥിയോ പുച്ഛി, താഹി ‘‘പഠമഗബ്ഭേ പുത്തപടിലാഭത്ഥായാ’’തി വുത്തേ കുമാരികായോ പുച്ഛി, താഹി ‘‘തരുണഭാവേയേവ പതികുലഗമനത്ഥായാ’’തി വുത്തേ തം സബ്ബമ്പി താസം കഥം സുത്വാ താ ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പടിപാടിയാ ആരോചേസി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘വിസാഖേ ഇമേസം സത്താനം ജാതിആദയോ നാമ ദണ്ഡഹത്ഥകഗോപാലകസദിസാ, ജാതി ജരായ സന്തികം, ജരാ ബ്യാധിനോ സന്തികം, ബ്യാധി മരണസ്സ സന്തികം പേസേത്വാ മരണം കുഠാരിയാ ഛിന്ദന്താ വിയ ജീവിതം ഛിന്ദതി, ഏവം സന്തേപി വിവട്ടം പത്ഥേന്താ നാമ നത്ഥി, വട്ടമേവ പന പത്ഥേന്തീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൫. ‘‘യഥാ ദണ്ഡേന ഗോപാലോ, ഗാവോ പാജേതി ഗോചരം;

ഏവം ജരാ ച മച്ചു ച, ആയും പാജേന്തി പാണിന’’ന്തി.

തത്ഥ പാജേതീതി ഛേകോ ഗോപാലോ കേദാരന്തരം പവിസന്തിയോ ഗാവോ ദണ്ഡേന നിവാരേത്വാ തേനേവ പോഥേന്തോ സുലഭതിണോദകം ഗോചരം നേതി. ആയും പാജേന്തീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം ഛിന്ദന്തി ഖേപേന്തി. ഗോപാലകോ വിയ ഹി ജരാ ച മച്ചു ച, ഗോഗണോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം, ഗോചരഭൂമി വിയ മരണം. തത്ഥ ജാതി താവ സത്താനം ജീവിതിന്ദ്രിയം ജരായ സന്തികം പേസേസി, ജരാ ബ്യാധിനോ സന്തികം, ബ്യാധി മരണസ്സ സന്തികം. തമേവ മരണം കുഠാരിയാ ഛേദം വിയ ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛതീതി ഇദമേത്ഥ ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഉപോസഥികഇത്ഥീനം വത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. അജഗരപേതവത്ഥു

അഥ പാപാനി കമ്മാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അജഗരപേതം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ലക്ഖണത്ഥേരേന സദ്ധിം ഗിജ്ഝകൂടതോ ഓതരന്തോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പഞ്ചവീസതിയോജനികം അജഗരപേതം നാമ അദ്ദസ. തസ്സ സീസതോ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ പരിയന്തം ഗച്ഛന്തി, പരിയന്തതോ ഉട്ഠഹിത്വാ സീസം ഗച്ഛന്തി, ഉഭയതോ ഉട്ഠഹിത്വാ മജ്ഝേ ഓതരന്തി. ഥേരോ തം ദിസ്വാ സിതം പാത്വാകാസി. ലക്ഖണത്ഥേരേന സിതകാരണം പുട്ഠോ ‘‘അകാലോ, ആവുസോ, ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായ, സത്ഥു സന്തികേ മം പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗതകാലേ ലക്ഖണത്ഥേരേന പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘തത്രാഹം, ആവുസോ, ഏകം പേതം അദ്ദസം, തസ്സ ഏവരൂപോ നാമ അത്തഭാവോ, അഹം തം ദിസ്വാ ‘ന വത മേ ഏവരൂപോ അത്തഭാവോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’തി സിതം പാത്വാകാസി’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ചക്ഖുഭൂതാ വത, ഭിക്ഖവേ, സാവകാ വിഹരന്തീ’’തിആദീനി (പാരാ. ൨൨൮; സം. നി. ൨.൨൦൨) വദന്തോ ഥേരസ്സ കഥം പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘മയാപി ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, പേതോ ബോധിമണ്ഡേയേവ ദിട്ഠോ, ‘യേ ച പന മേ വചനം ന സദ്ദഹേയ്യും, തേസം തം അഹിതായ അസ്സാ’തി ന കഥേസിം, ഇദാനി മോഗ്ഗല്ലാനം സക്ഖിം ലഭിത്വാ കഥേമീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം പുട്ഠോ ബ്യാകാസി –

കസ്സപബുദ്ധകാലേ കിര സുമങ്ഗലസേട്ഠി നാമ സുവണ്ണിട്ഠകാഹി ഭൂമിം സന്ഥരിത്വാ വീസതിഉസഭട്ഠാനേ തത്തകേനേവ ധനേന വിഹാരം കാരേത്വാ താവത്തകേനേവ വിഹാരമഹം കാരേസി. സോ ഏകദിവസം പാതോവ സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛന്തോ നഗരദ്വാരേ ഏകിസ്സാ സാലായ കാസാവം സസീസം പാരുപിത്വാ കലലമക്ഖിതേഹി പാദേഹി നിപന്നം ഏകം ചോരം ദിസ്വാ ‘‘അയം കലലമക്ഖിതപാദോ രത്തിം വിചരിത്വാ ദിവാ നിപന്നമനുസ്സോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. ചോരോ മുഖം വിവരിത്വാ സേട്ഠിം ദിസ്വാ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമി തേ കത്തബ്ബ’’ന്തി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ സത്തക്ഖത്തും ഖേത്തം ഝാപേസി, സത്തക്ഖത്തും വജേ ഗുന്നം പാദേ ഛിന്ദി, സത്തക്ഖത്തും ഗേഹം ഝാപേസി, സോ ഏത്തകേനാപി കോപം നിബ്ബാപേതും അസക്കോന്തോ തസ്സ ചൂളൂപട്ഠാകേന സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവം കത്വാ ‘‘കിം തേ സേട്ഠിനോ പിയ’’ന്തി പുട്ഠോ ‘‘ഗന്ധകുടിതോ അഞ്ഞം തസ്സ പിയതരം നത്ഥീ’’തി സുത്വാ ‘‘ഹോതു, ഗന്ധകുടിം ഝാപേത്വാ കോപം നിബ്ബാപേസ്സാമീ’’തി സത്ഥരി പിണ്ഡായ പവിട്ഠേ പാനീയപരിഭോജനീയഘടേ ഭിന്ദിത്വാ ഗന്ധകുടിയം അഗ്ഗിം അദാസി. സേട്ഠി ‘‘ഗന്ധകുടി കിര ഝായതീ’’തി സുത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ഝാമകാലേ ആഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിം ഝാമം ഓലോകേന്തോ വാലഗ്ഗമത്തമ്പി ദോമനസ്സം അകത്വാ വാമബാഹും സമഞ്ജിത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന മഹാഅപ്ഫോടനം അപ്ഫോടേസി. അഥ നം സമീപേ ഠിതാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കസ്മാ, സാമി, ഏത്തകം ധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ കതഗന്ധകുടിയാ ഝാമകാലേ അപ്ഫോടേസീ’’തി? സോ ആഹ – ‘‘ഏത്തകം മേ, താതാ, അഗ്ഗിആദീഹി അസാധാരണേ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ധനം നിദഹിതും ലദ്ധം, ‘പുനപി ഏത്തകം ധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ സത്ഥു ഗന്ധകുടിം കാതും ലഭിസ്സാമീ’തി തുട്ഠമാനസോ അപ്ഫോടേസി’’ന്തി. സോ പുന തത്തകം ധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഗന്ധകുടിം കാരേത്വാ വീസതിസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരസ്സ സത്ഥുനോ ദാനം അദാസി. തം ദിസ്വാ ചോരോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഇമം അമാരേത്വാ മങ്കുകാതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഹോതു, മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി നിവാസനന്തരേ ഛുരികം ബന്ധിത്വാ സത്താഹം വിഹാരേ വിചരന്തോപി ഓകാസം ന ലഭി. മഹാസേട്ഠിപി സത്ത ദിവസാനി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മമ ഏകേന പുരിസേന സത്തക്ഖത്തും ഖേത്തം ഝാപിതം, സത്തക്ഖത്തും വജേ ഗുന്നം പാദാ ഛിന്നാ, സത്തക്ഖത്തും ഗേഹം ഝാപിതം, ഇദാനി ഗന്ധകുടിപി തേനേവ ഝാപിതാ ഭവിസ്സതി, അഹം ഇമസ്മിം ദാനേ പഠമം പത്തിം തസ്സ ദമ്മീ’’തി.

തം സുത്വാ ചോരോ ‘‘ഭാരിയം വത മേ കമ്മം കതം, ഏവം അപരാധകാരകേ മയി ഇമസ്സ കോപമത്തമ്പി നത്ഥി, ഇമസ്മിമ്പി ദാനേ മയ്ഹമേവ പഠമം പത്തിം ദേതി, അഹം ഇമസ്മിം ദുബ്ഭാമി, ഏവരൂപം മേ പുരിസം അഖമാപേന്തസ്സ ദേവദണ്ഡോപി മേ മത്ഥകേ പതേയ്യാ’’തി ഗന്ത്വാ സേട്ഠിസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഖമാഹി മേ, സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘സാമി, ഏവം അയുത്തകം കമ്മം മയാ കതം, തസ്സ മേ ഖമാഹീ’’തി ആഹ. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘തയാ മേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കത’’ന്തി സബ്ബം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, മയാ കത’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ത്വം മയാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, കസ്മാ മേ കുജ്ഝിത്വാ ഏവമകാസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ഏകദിവസം നഗരാ നിക്ഖന്തേന തേന വുത്തവചനം സാരേത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ കാരണേന കോപോ ഉപ്പാദിതോ’’തി ആഹ. സേട്ഠി അത്തനാ വുത്തം സരിത്വാ ‘‘ആമ, താത, വുത്തം മയാ, തം മേ ഖമാഹീ’’തി ചോരം ഖമാപേത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, താത, ഖമാമി തേ, ഗച്ഛ, താതാ’’തി ആഹ. സചേ മേ, സാമി, ഖമസി, സപുത്തദാരം മം ഗേഹേ ദാസം കരോഹീതി. താത, ത്വം മയാ ഏത്തകേ കഥിതേ ഏവരൂപം ഛേദനം അകാസി, ഗേഹേ വസന്തേന പന സദ്ധിം ന സക്കാ കിഞ്ചി കഥേതും, ന മേ തയാ ഗേഹേ വസന്തേന കിച്ചം അത്ഥി, ഖമാമി തേ, ഗച്ഛ, താതാതി. ചോരോ തം കമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ ദീഘരത്തം തത്ഥ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന ഇദാനി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ പച്ചതീതി.

ഏവം സത്ഥാ തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ബാലാ നാമ പാപാനി കമ്മാനി കരോന്താ ന ബുജ്ഝന്തി, പച്ഛാ പന അത്തനാ കതകമ്മേഹി ഡയ്ഹമാനാ അത്തനാവ അത്തനോ ദാവഗ്ഗിസദിസാവ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൬. ‘‘അഥ പാപാനി കമ്മാനി, കരം ബാലോ ന ബുജ്ഝതി;

സേഹി കമ്മേഹി ദുമ്മേധോ, അഗ്ഗിഡഡ്ഢോവ തപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ അഥ പാപാനീതി ന കേവലം ബാലോ കോധവസേന പാപാനി കരോതി, കരോന്തോപി പന ന ബുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. പാപം കരോന്തോ ച ‘‘പാപം കരോമീ’’തി അബുജ്ഝനകോ നാമ നത്ഥി. ‘‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ഏവരൂപോ നാമ വിപാകോ’’തി അജാനനതായ ‘‘ന ബുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. സേഹീതി സോ തേഹി അത്തനോ സന്തകേഹി കമ്മേഹി ദുമ്മേധോ നിപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ നിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ അഗ്ഗിഡഡ്ഢോവ തപ്പതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അജഗരപേതവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരവത്ഥു

യോ ദണ്ഡേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ തിത്ഥിയാ സന്നിപതിത്വാ മന്തേസും – ‘‘ജാനാഥാവുസോ, ‘കേന കാരണേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ലാഭസക്കാരോ മഹാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’തി. മയം ന ജാനാമ, തുമ്ഹേ പന ജാനാഥാതി. ആമ, ജാനാമ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം നാമ ഏകം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ. സോ ഹി ദേവലോകം ഗന്ത്വാ ദേവതാഹി കതകമ്മം പുച്ഛിത്വാ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം കഥേതി ‘ഇദം നാമ കത്വാ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭന്തീ’തി. നിരയേ നിബ്ബത്താനമ്പി കമ്മം പുച്ഛിത്വാ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം കഥേതി ‘ഇദം നാമ കത്വാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ’തി. മനുസ്സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം അഭിഹരന്തി, സചേ തം മാരേതും സക്ഖിസ്സാമ, സോ ലാഭസക്കാരോ അമ്ഹാകം നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി. തേ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി സബ്ബേ ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ ‘‘യംകിഞ്ചി കത്വാ തം മാരാപേസ്സാമാ’’തി അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ സമാദപേത്വാ കഹാപണസഹസ്സം ലഭിത്വാ പുരിസഘാതകമ്മം കത്വാ ചരന്തേ ചോരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നാമ കാളസിലായം വസതി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം മാരേഥാ’’തി തേസം കഹാപണേ അദംസു. ചോരാ ധനലോഭേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഥേരം മാരേസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ വസനട്ഠാനം പരിവാരേസും. ഥേരോ തേഹി പരിക്ഖിത്തഭാവം ഞത്വാ കുഞ്ചികച്ഛിദ്ദേന നിക്ഖമിത്വാ പക്കാമി. തേ ചോരാ തം ദിവസം ഥേരം അദിസ്വാ പുനേകദിവസം ഗന്ത്വാ പരിക്ഖിപിംസു. ഥേരോ ഞത്വാ കണ്ണികാമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. ഏവം തേ പഠമമാസേപി മജ്ഝിമമാസേപി ഥേരം ഗഹേതും നാസക്ഖിംസു. പച്ഛിമമാസേ പന സമ്പത്തേ ഥേരോ അത്തനാ കതകമ്മസ്സ ആകഡ്ഢനഭാവം ഞത്വാ ന അപഗച്ഛി. ചോരാ ഗന്ത്വാ ഥേരം ഗഹേത്വാ തണ്ഡുലകണമത്താനിസ്സ അട്ഠീനി കരോന്താ ഭിന്ദിംസു. അഥ നം ‘‘മതോ’’തി സഞ്ഞായ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബപിട്ഠേ ഖിപിത്വാ പക്കമിംസു.

ഥേരോ ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിത്വാവ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി അത്തഭാവം ഝാനവേഠനേന വേഠേത്വാ ഥിരം കത്വാ ആകാസേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘പരിനിബ്ബായിസ്സസി, മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കത്ഥ ഗന്ത്വാ’’തി? ‘‘കാളസിലാപദേസം, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, മയ്ഹം ധമ്മം കഥേത്വാ യാഹി. താദിസസ്സ ഹി മേ സാവകസ്സ ഇദാനി ദസ്സനം നത്ഥീതി. സോ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ പരിനിബ്ബാനദിവസേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ നാനപ്പകാരാ ഇദ്ധിയോ കത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ കാളസിലാടവിം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായി. ‘‘ഥേരം കിര ചോരാ മാരേസു’’ന്തി അയമ്പി കഥാ സകലജമ്ബുദീപേ പത്ഥരി. രാജാ അജാതസത്തു ചോരേ പരിയേസനത്ഥായ ചരപുരിസേ പയോജേസി. തേസുപി ചോരേസു സുരാപാനേ സുരം പിവന്തേസു ഏകോ ഏകസ്സ പിട്ഠിം പഹരിത്വാ പാതേസി. സോ തം സന്തേജ്ജേത്വാ ‘‘അമ്ഭോ ദുബ്ബിനീത, ത്വം കസ്മാ മേ പിട്ഠിം പാതേസീ’’തി ആഹ. കിം പന ഹരേ ദുട്ഠചോര, തയാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പഠമം പഹടോതി? കിം പന മയാ പഹടഭാവം ത്വം ന ജാനാസീതി? ഇതി നേസം ‘‘മയാ പഹടോ, മയാ പഹടോ’’തി വദന്താനം വചനം സുത്വാ തേ ചരപുരിസാ തേ സബ്ബേ ചോരേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ചോരേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേഹി ഥേരോ മാരിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേന തുമ്ഹേ ഉയ്യോജിതാ’’തി? ‘‘നഗ്ഗസമണകേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ പഞ്ചസതേ നഗ്ഗസമണകേ ഗാഹാപേത്വാ പഞ്ചസതേഹി ചോരേഹി സദ്ധിം രാജങ്ഗണേ നാഭിപ്പമാണേസു ആവാടേസു നിഖണാപേത്വാ പലാലേഹി പടിച്ഛാദാപേത്വാ അഗ്ഗിം ദാപേസി. അഥ നേസം ഝാമഭാവം ഞത്വാ അയനങ്ഗലേഹി കസാപേത്വാ സബ്ബേ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കാരാപേസി.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ അത്തനോ അനനുരൂപമേവ മരണം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ഇമസ്സേവ അത്തഭാവസ്സ അനനുരൂപം മരണം പത്തോ, പുബ്ബേ പന തേന കതസ്സ കമ്മസ്സ അനുരൂപമേവ മരണം പത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘കിം പനസ്സ, ഭന്തേ, പുബ്ബകമ്മ’’ന്തി പുട്ഠോ വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി –

അതീതേ കിര ബാരാണസിവാസീ ഏകോ കുലപുത്തോ സയമേവ കോട്ടനപചനാദീനി കമ്മാനി കരോന്തോ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ നം, ‘‘താത, ത്വം ഏകകോവ ഗേഹേ ച അരഞ്ഞേ ച കമ്മം കരോന്തോ കിലമസി, ഏകം തേ കുമാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, ന മയ്ഹം ഏവരൂപായത്ഥോ, അഹം യാവ തുമ്ഹേ ജീവഥ, താവ വോ സഹത്ഥാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി തേന പടിക്ഖിത്താ പുനപ്പുനം തം യാചിത്വാ കുമാരികം ആനയിംസു. സാ കതിപാഹമേവ തേ ഉപട്ഠഹിത്വാ പച്ഛാ തേസം ദസ്സനമ്പി അനിച്ഛന്തീ ‘‘ന സക്കാ തവ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസിതു’’ന്തി ഉജ്ഝായിത്വാ തസ്മിം അത്തനോ കഥം അഗ്ഗണ്ഹന്തേ തസ്സ ബഹിഗതകാലേ മകചിവാകഖണ്ഡാനി ച യാഗുഫേണഞ്ച ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ആകിരിത്വാ തേനാഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുട്ഠാ ആഹ – ‘‘ഇമേസം അന്ധമഹല്ലകാനം ഏതം കമ്മം, സബ്ബം ഗേഹം കിലിട്ഠം കരോന്താ വിചരന്തി, ന സക്കാ ഏതേഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസിതു’’ന്തി. ഏവം തായ നം പുനപ്പുനം കഥയമാനായ ഏവരൂപോപി പൂരിതപാരമീ സത്തോ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഭിജ്ജി. സോ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമി നേസം കത്തബ്ബ’’ന്തി തേ ഭോജേത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, അസുകട്ഠാനേ നാമ തുമ്ഹാകം ഞാതകാ ആഗമനം പച്ചാസീസന്തി, തത്ഥ ഗമിസ്സാമാ’’തി തേ യാനകം ആരോപേത്വാ ആദായ ഗച്ഛന്തോ അടവിമജ്ഝം പത്തകാലേ, ‘‘താത, രസ്മിയോ ഗണ്ഹാഥ, ഗാവോ പതോദസഞ്ഞായ ഗമിസ്സന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ചോരാ വസന്തി, അഹം ഓതരാമീ’’തി പിതു ഹത്ഥേ രസ്മിയോ ദത്വാ ഓതരിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സദ്ദം പരിവത്തേത്വാ ചോരാനം ഉട്ഠിതസദ്ദമകാസി. മാതാപിതരോ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ചോരാ ഉട്ഠിതാ’’തി സഞ്ഞായ, ‘‘താത, മയം മഹല്ലകാ, ത്വം അത്താനമേവ രക്ഖാഹീ’’തി ആഹംസു. സോ മാതാപിതരോ തഥാവിരവന്തേപി ചോരസദ്ദം കരോന്തോ കോട്ടേത്വാ മാരേത്വാ അടവിയം ഖിപിത്വാ പച്ചാഗമി.

സത്ഥാ ഇദം തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ഏത്തകം കമ്മം കത്വാ അനേകവസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന അത്തഭാവസതേ ഏവമേവ കോട്ടേത്വാ സംചുണ്ണിതോ മരണം പത്തോ. ഏവം മോഗ്ഗല്ലാനേന അത്തനോ കമ്മാനുരൂപമേവ മരണം ലദ്ധം, പഞ്ചഹി ചോരസതേഹി സദ്ധിം ലഭിംസു. അപ്പദുട്ഠേസു ഹി പദുസ്സന്തോ ദസഹി കാരണേഹി അനയബ്യസനം പാപുണാതിയേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൭. ‘‘യോ ദണ്ഡേന അദണ്ഡേസു, അപ്പദുട്ഠേസു ദുസ്സതി;

ദസന്നമഞ്ഞതരം ഠാനം, ഖിപ്പമേവ നിഗച്ഛതി.

൧൩൮. ‘‘വേദനം ഫരുസം ജാനിം, സരീരസ്സ വ ഭേദനം;

ഗരുകം വാപി ആബാധം, ചിത്തക്ഖേപം വ പാപുണേ.

൧൩൯. ‘‘രാജതോ വാ ഉപസഗ്ഗം, അബ്ഭക്ഖാനം വ ദാരുണം;

പരിക്ഖയം വ ഞാതീനം, ഭോഗാനം വ പഭങ്ഗുരം.

൧൪൦. ‘‘അഥ വാസ്സ അഗാരാനി, അഗ്ഗി ഡഹതി പാവകോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ അദണ്ഡേസൂതി കായദണ്ഡാദിരഹിതേസു ഖീണാസവേസു. അപ്പദുട്ഠേസൂതി പരേസു വാ അത്തനി വാ നിരപരാധേസു. ദസന്നമഞ്ഞതരം ഠാനന്തി ദസസു ദുക്ഖകാരണേസു അഞ്ഞതരം കാരണം. വേദനന്തി സീസരോഗാദിഭേദം ഫരുസം വേദനം. ജാനിന്തി കിച്ഛാധിഗതസ്സ ധനസ്സ ജാനിം. ഭേദനന്തി ഹത്ഥച്ഛേദാദികം സരീരഭേദനം. ഗരുകന്തി പക്ഖഹതഏകചക്ഖുകപീഠസപ്പികുണീഭാവകുട്ഠരോഗാദിഭേദം ഗരുകാബാധം വാ. ചിത്തക്ഖേപന്തി ഉമ്മാദം. ഉപസഗ്ഗന്തി യസവിലോപസേനാപതിട്ഠാനാദിഅച്ഛിന്ദനാദികം രാജതോ ഉപസഗ്ഗം വാ. അബ്ഭക്ഖാനന്തി അദിട്ഠഅസുതഅചിന്തിതപുബ്ബം ‘‘ഇദം സന്ധിച്ഛേദാദികമ്മം, ഇദം വാ രാജാപരാധിതകമ്മം തയാ കത’’ന്തി ഏവരൂപം ദാരുണം അബ്ഭക്ഖാനം വാ. പരിക്ഖയം വ ഞാതീനന്തി അത്തനോ അവസ്സയോ ഭവിതും സമത്ഥാനം ഞാതീനം പരിക്ഖയം വാ. പഭങ്ഗുരന്തി പഭങ്ഗുഭാവം പൂതിഭാവം. യം ഹിസ്സ ഗേഹേ ധഞ്ഞം, തം പൂതിഭാവം ആപജ്ജതി, സുവണ്ണം അങ്ഗാരഭാവം, മുത്താ കപ്പാസട്ഠിഭാവം, കഹാപണം കപാലഖണ്ഡാദിഭാവം, ദ്വിപദചതുപ്പദാ കാണകുണാദിഭാവന്തി അത്ഥോ. അഗ്ഗി ഡഹതീതി ഏകസംവച്ഛരേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും അഞ്ഞസ്മിം ഡാഹകേ അവിജ്ജമാനേപി അസനിഅഗ്ഗി വാ പതിത്വാ ഡഹതി, അത്തനോവ ധമ്മതായ ഉട്ഠിതോ പാവകോ വാ ഡഹതിയേവ. നിരയന്തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമേസം ദസന്നം ഠാനാനം അഞ്ഞതരം പത്വാപി ഏകംസേന സമ്പരായേ പത്തബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി വുത്തം.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.

൮. ബഹുഭണ്ഡികഭിക്ഖുവത്ഥു

ന നഗ്ഗചരിയാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ബഹുഭണ്ഡികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിവാസീ കിരേകോ കുടുമ്ബികോ ഭരിയായ കാലകതായ പബ്ബജി. സോ പബ്ബജന്തോ അത്തനോ പരിവേണഞ്ച അഗ്ഗിസാലഞ്ച ഭണ്ഡഗബ്ഭഞ്ച കാരേത്വാ സബ്ബമ്പി ഭണ്ഡഗബ്ഭം സപ്പിമധുതേലാദീഹി പൂരേത്വാ പബ്ബജി, പബ്ബജിത്വാ ച പന അത്തനോ ദാസേ പക്കോസാപേത്വാ യഥാരുചികം ആഹാരം പചാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി. ബഹുഭണ്ഡോ ച ബഹുപരിക്ഖാരോ ച അഹോസി. രത്തിം അഞ്ഞം നിവാസനപാരുപനം ഹോതി, ദിവാ അഞ്ഞം നിവാസനപാരുപനം ഹോതി, ദിവാ അഞ്ഞം വിഹാരപച്ചന്തേ വസതി. തസ്സേകദിവസം ചീവരപച്ചത്ഥരണാനി സുക്ഖാപേന്തസ്സ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ ‘‘കസ്സിമാനി, ആവുസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘മയ്ഹ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ആവുസോ, ഭഗവതാ തിചീവരാനി അനുഞ്ഞാതാനി, ത്വഞ്ച പന ഏവം അപ്പിച്ഛസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഏവം ബഹുപരിക്ഖാരോ ജാതോ’’തി തം സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം ഭിക്ഖു അതിബഹുഭണ്ഡോ’’തി ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര തം ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ആഹ – ‘‘കസ്മാ പന ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ അപ്പിച്ഛതായ ധമ്മേ ദേസിതേ ഏവം ബഹുഭണ്ഡോ ജാതോ’’തി. സോ താവത്തകേനേവ കുപിതോ ‘‘ഇമിനാ ദാനി നീഹാരേന ചരിസ്സാമീ’’തി പാരുപനം ഛഡ്ഡേത്വാ പരിസമജ്ഝേ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ഉപത്ഥമ്ഭയമാനോ നനു ത്വം ഭിക്ഖു പുബ്ബേ ഹിരോത്തപ്പഗവേസകോ ദകരക്ഖസകാലേപി ഹിരോത്തപ്പം ഗവേസമാനോ ദ്വാദസ വസ്സാനി വിഹാസി, കസ്മാ ഇദാനി ഏവം ഗരുകേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ പാരുപനം ഛഡ്ഡേത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പഹായ ഠിതോസീതി. സോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ തം ചീവരം പാരുപിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ അത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഭഗവന്തം യാചിംസു. ഭഗവാ അതീതം ആഹരിത്വാ കഥേസി –

അതീതേ കിര ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം ബോധിസത്തോ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ മഹിംസകുമാരോതി നാമം കരിംസു. തസ്സ കനിട്ഠഭാതാ ചന്ദകുമാരോ നാമ അഹോസി. തേസം മാതരി കാലകതായ രാജാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാപി പുത്തം വിജായി, സൂരിയകുമാരോതിസ്സ നാമം കരിംസു. തം ദിസ്വാ രാജാ തുട്ഠോ ‘‘പുത്തസ്സ തേ വരം ദമ്മീ’’തി ആഹ. സാപി ഖോ, ‘‘ദേവ, ഇച്ഛിതകാലേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പുത്തസ്സ വയപ്പത്തകാലേ രാജാനം ആഹ – ‘‘ദേവേന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ജാതകാലേ വരോ ദിന്നോ, ഇദാനി മേ പുത്തസ്സ രജ്ജം ദേഹീ’’തി. രാജാ ‘‘മമ ദ്വേ പുത്താ അഗ്ഗിക്ഖന്ധാ വിയ ജലന്താ വിചരന്തി, ന സക്കാ തസ്സ രജ്ജം ദാതു’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാപി തം പുനപ്പുനം യാചമാനമേവ ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ പുത്താനം അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി പുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താതാ, അഹം സൂരിയകുമാരസ്സ ജാതകാലേ വരം അദാസിം, ഇദാനിസ്സ മാതാ രജ്ജം യാചതി, അഹം തസ്സ ന ദാതുകാമോ, തസ്സ മാതാ തുമ്ഹാകം അനത്ഥമ്പി കരേയ്യ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, അരഞ്ഞേ വസിത്വാ മമച്ചയേനാഗന്ത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേ പിതരം വന്ദിത്വാ പാസാദാ ഓതരന്തേ രാജങ്ഗണേ കീളമാനോ സൂരിയകുമാരോ ദിസ്വാ തം കാരണം ഞത്വാ തേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമി. തേസം ഹിമവന്തം പവിട്ഠകാലേ ബോധിസത്തോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ സൂരിയകുമാരം ആഹ – ‘‘താത, ഏതം സരം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച അമ്ഹാകമ്പി പദുമിനിപണ്ണേഹി ഉദകം ആഹരാ’’തി. സോ പന സരോ വേസ്സവണ്ണസ്സ സന്തികാ ഏകേന ദകരക്ഖസേന ലദ്ധോ ഹോതി. വേസ്സവണ്ണോ ച തം ആഹ – ‘‘ഠപേത്വാ ദേവധമ്മജാനനകേ യേ ച അഞ്ഞേ ഇമം സരം ഓതരന്തി, തേ ഖാദിതും ലഭസീ’’തി. തതോ പട്ഠായ സോ തം സരം ഓതിണ്ണോതിണ്ണേ ദേവധമ്മേ പുച്ഛിത്വാ അജാനന്തേ ഖാദതി, സൂരിയകുമാരോപി തം സരം അവീമംസിത്വാവ ഓതരി, തേന ച ‘‘ദേവധമ്മേ ജാനാസീ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘ദേവധമ്മാ നാമ ചന്ദിമസൂരിയാ’’തി ആഹ. അഥ നം ‘‘ത്വം ദേവധമ്മേ ന ജാനാസീ’’തി ഉദകം പവേസേത്വാ അത്തനോ ഭവനേ ഠപേസി. ബോധിസത്തോപി തം ചിരായന്തം ദിസ്വാ ചന്ദകുമാരം പേസേസി. സോപി തേന ‘‘ദേവധമ്മേ ജാനാസീ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘ദേവധമ്മാ നാമ ചതസ്സോ ദിസാ’’തി ആഹ. ദകരക്ഖസോ തമ്പി ഉദകം പവേസേത്വാ തത്ഥേവ ഠപേസി.

ബോധിസത്തോ തസ്മിമ്പി ചിരായന്തേ ‘‘അന്തരായേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സയം ഗന്ത്വാ ദ്വിന്നമ്പി ഓതരണപദംയേവ ദിസ്വാ ‘‘അയം സരോ രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതോ’’തി ഞത്വാ ഖഗ്ഗം സന്നയ്ഹിത്വാ ധനും ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. രക്ഖസോ തം അനോതരന്തം ദിസ്വാ വനകമ്മികപുരിസവേസേനാഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘ഭോ പുരിസ, ത്വം മഗ്ഗകിലന്തോ, കസ്മാ ഇമം സരം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച ഭിസമുലാലം ഖാദിത്വാ പുപ്ഫാനി പിലന്ധിത്വാ ന ഗച്ഛസീ’’തി. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാവ ‘‘ഏസ സോ യക്ഖോ’’തി ഞത്വാ ‘‘തയാ മേ ഭാതരോ ഗഹിതാ’’തി ആഹ. ആമ, മയാ ഗഹിതാതി. കിം കാരണാതി? അഹം ഇമം സരം ഓതിണ്ണോതിണ്ണേ ലഭാമീതി. കിം പന സബ്ബേവ ലഭസീതി? ദേവധമ്മജാനനകേ ഠപേത്വാ അവസേസേ ലഭാമീതി. അത്ഥി പന തേ ദേവധമ്മേഹി അത്ഥോതി? ആമ, അത്ഥീതി. അഹം കഥേസ്സാമീതി. തേന ഹി കഥേഹീതി. ന സക്കാ കിലിട്ഠേന ഗത്തേന കഥേതുന്തി. യക്ഖോ ബോധിസത്തം ന്ഹാപേത്വാ പാനീയം പായേത്വാ അലങ്കരിത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപമജ്ഝേ പല്ലങ്കം ആരോപേത്വാ സയമസ്സ പാദമൂലേ നിസീദി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘സക്കച്ചം സുണാഹീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നാ, സുക്കധമ്മസമാഹിതാ;

സന്തോ സപ്പുരിസാ ലോകേ, ദേവധമ്മാതി വുച്ചരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൬);

യക്ഖോ ഇമം ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നോ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘പണ്ഡിത, അഹം തേ പസന്നോ, ഏകം ഭാതരം ദമ്മി, കതരം ആനേമീ’’തി? ‘‘കനിട്ഠം ആനേഹീ’’തി. പണ്ഡിത, ത്വം കേവലം ദേവധമ്മേ ജാനാസിയേവ, ന പന തേസു വത്തസീതി. കിം കാരണാതി? യസ്മാ ജേട്ഠം ഠപേത്വാ കനിട്ഠം ആഹരാപേന്തോ ജേട്ഠാപചായികകമ്മം ന കരോസീതി, ദേവധമ്മേ ചാഹം യക്ഖ ജാനാമി, തേസു ച വത്താമി. മയഞ്ഹി ഏതം നിസ്സായ ഇമം അരഞ്ഞം പവിട്ഠാ. ഏതസ്സ ഹി അത്ഥായ അമ്ഹാകം പിതരം ഏതസ്സ മാതാ രജ്ജം യാചി, അമ്ഹാകം പന പിതാ തം വരം അദത്വാ അമ്ഹാകം അനുരക്ഖണത്ഥായ അരഞ്ഞേ വാസം അനുജാനി, സോ കുമാരോ അനിവത്തിത്വാ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതോ. ‘‘തം അരഞ്ഞേ ഏകോ യക്ഖോ ഖാദീ’’തി വുത്തേപി ന കോചി സദ്ദഹിസ്സതി. തേനാഹം ഗരഹഭയഭീതോ തമേവാഹരാപേമീതി. യക്ഖോ ബോധിസത്തസ്സ പസീദിത്വാ ‘‘സാധു പണ്ഡിത, ത്വമേവ ദേവധമ്മേ ജാനാസി, ദേവധമ്മേസു ച വത്തസീ’’തി ദ്വേ ഭാതരോ ആനേത്വാ അദാസി. അഥ നം ബോധിസത്തോ യക്ഖഭാവേ ആദീനവം കഥേത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. സോ തേന സുസംവിഹിതാരക്ഖോ തസ്മിം അരഞ്ഞേ വസിത്വാ പിതരി കാലകതേ യക്ഖം ആദായ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രജ്ജം ഗഹേത്വാ ചന്ദകുമാരസ്സ ഉപരജ്ജം, സൂരിയകുമാരസ്സ സേനാപതിട്ഠാനം ദത്വാ യക്ഖസ്സ രമണീയേ ഠാനേ ആയതനം കാരാപേത്വാ യഥാ സോ ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ഹോതി, തഥാ അകാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ രക്ഖസോ ബഹുഭണ്ഡികഭിക്ഖു അഹോസി, സൂരിയകുമാരോ ആനന്ദോ, ചന്ദകുമാരോ സാരിപുത്തോ, മഹിംസകുമാരോ പന അഹമേവാ’’തി. ഏവം സത്ഥാ ജാതകം കഥേത്വാ ‘‘ഏവം ത്വം, ഭിക്ഖു, പുബ്ബേ ദേവധമ്മേ ഗവേസമാനോ ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നോ വിചരിത്വാ ഇദാനി ചതുപരിസമജ്ഝേ ഇമിനാ നീഹാരേന ഠത്വാ മമ പുരതോ ‘അപ്പിച്ഛോമ്ഹീ’തി വദന്തോ അയുത്തം അകാസി. ന ഹി സാടകപടിക്ഖേപാദിമത്തേന സമണോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൧. ‘‘ന നഗ്ഗചരിയാ ന ജടാ ന പങ്കാ, നാനാസകാ ഥണ്ഡിലസായികാ വാ;

രജോജല്ലം ഉക്കുടികപ്പധാനം, സോധേന്തി മച്ചം അവിതിണ്ണകങ്ഖ’’ന്തി.

തത്ഥ നാനാസകാതി ന അനസകാ, ഭത്തപടിക്ഖേപകാതി അത്ഥോ. ഥണ്ഡിലസായികാതി ഭൂമിസയനാ. രജോജല്ലന്തി കദ്ദമലേപനാകാരേന സരീരേ സന്നിഹിതരജോ. ഉക്കുടികപ്പധാനന്തി ഉക്കുടികഭാവേന ആരദ്ധവീരിയം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ ഹി മച്ചോ ‘‘ഏവം അഹം ലോകനിസ്സരണസങ്ഖാതം സുദ്ധിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ഇമേസു നഗ്ഗചരിയാദീസു യം കിഞ്ചി സമാദായ വത്തേയ്യ, സോ കേവലം മിച്ഛാദസ്സനഞ്ചേവ വഡ്ഢേയ്യ, കിലമഥസ്സ ച ഭാഗീ അസ്സ. ന ഹി ഏതാനി സുസമാദിന്നാനിപി അട്ഠവത്ഥുകായ കങ്ഖായ അവിതിണ്ണഭാവേന അവിതിണ്ണകങ്ഖം മച്ചം സോധേന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ബഹുഭണ്ഡികഭിക്ഖുവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. സന്തതിമഹാമത്തവത്ഥു

അലങ്കതോ ചേപീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സന്തതിമഹാമത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ ഹി ഏകസ്മിം കാലേ രഞ്ഞോ പസേനദികോസലസ്സ പച്ചന്തം കുപിതം വൂപസമേത്വാ ആഗതോ. അഥസ്സ രാജാ തുട്ഠോ സത്ത ദിവസാനി രജ്ജം ദത്വാ ഏകം നച്ചഗീതകുസലം ഇത്ഥിം അദാസി. സോ സത്ത ദിവസാനി സുരാമദമത്തോ ഹുത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ ന്ഹാനതിത്ഥം ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം പിണ്ഡായ പവിസന്തം ദ്വാരന്തരേ ദിസ്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോവ സീസം ചാലേത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. സത്ഥാ സിതം കത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, സിതപാതുകരണേ ഹേതൂ’’തി ആനന്ദത്ഥേരേന പുട്ഠോ സിതകാരണം ആചിക്ഖന്തോ ആഹ – ‘‘പസ്സാനന്ദ, സന്തതിമഹാമത്തം, അജ്ജ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോവ മമ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ചതുപ്പദികഗാഥാവസാനേ അരഹത്തം പത്വാ സത്തതാലമത്തേ ആകാസേ നിസീദിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി. മഹാജനോ ഥേരേന സദ്ധിം കഥേന്തസ്സ സത്ഥു വചനം അസ്സോസി. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ചിന്തയിംസു – ‘‘പസ്സഥ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കിരിയം, മുഖപ്പത്തമേവ ഭാസതി, അജ്ജ കിര ഏസ ഏവം സുരാമദമത്തോ യഥാലങ്കതോവ ഏതസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അജ്ജേവ തം മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി. സമ്മാദിട്ഠികാ ചിന്തേസും – ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം മഹാനുഭാവതാ, അജ്ജ ബുദ്ധലീളഞ്ചേവ സന്തതിമഹാമത്തലീളഞ്ച ദട്ഠും ലഭിസ്സാമാ’’തി.

സന്തതിമഹാമത്തോപി ന്ഹാനതിത്ഥേ ദിവസഭാഗം ഉദകകീളം കീളിത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ആപാനഭൂമിയം നിസീദി. സാപി ഇത്ഥീ രങ്ഗമജ്ഝം ഓതരിത്വാ നച്ചഗീതം ദസ്സേതും ആരഭി. തസ്സാ സരീരലീളായ ദസ്സനത്ഥം സത്താഹം അപ്പാഹാരതായ തം ദിവസം നച്ചഗീതം ദസ്സയമാനായ അന്തോകുച്ഛിയം സത്ഥകവാതാ സമുട്ഠായ ഹദയമംസം കന്തിത്വാ അഗമംസു. സാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ മുഖേന ചേവ അക്ഖീഹി ച വിവടേഹി കാലമകാസി. സന്തതിമഹാമത്തോ ‘‘ഉപധാരേഥ ന’’ന്തി വത്വാ ‘‘നിരുദ്ധാ, സാമീ’’തി ച വുത്തമത്തേയേവ ബലവസോകേന അഭിഭൂതോ തങ്ഖണഞ്ഞേവസ്സ സത്താഹം പീതസുരാ തത്തകപാലേ ഉദകബിന്ദു വിയ പരിക്ഖയം അഗമാസി. സോ ‘‘ന മേ ഇമം സോകം അഞ്ഞേ നിബ്ബാപേതും സക്ഖിസ്സന്തി അഞ്ഞത്ര തഥാഗതേനാ’’തി ബലകായപരിവുതോ സായന്ഹസമയേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഭന്തേ, ‘ഏവരൂപോ മേ സോകോ ഉപ്പന്നോ, തം മേ തുമ്ഹേ നിബ്ബാപേതും സക്ഖിസ്സഥാ’തി ആഗതോമ്ഹി, പടിസരണം മേ ഹോഥാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘സോകം നിബ്ബാപേതും സമത്ഥസ്സേവ സന്തികം ആഗതോസി. ഇമിസ്സാ ഹി ഇത്ഥിയാ ഇമിനാവ ആകാരേന മതകാലേ തവ രോദന്തസ്സ പഗ്ഘരിതഅസ്സൂനി ചതുന്നം മഹാസമുദ്ദാനം ഉദകതോ അതിരേകതരാനീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യം പുബ്ബേ തം വിസോസേഹി, പച്ഛാ തേ മാഹു കിഞ്ചനം;

മജ്ഝേ ചേ നോ ഗഹേസ്സസി, ഉപസന്തോ ചരിസ്സസീ’’തി. (സു. നി. ൯൫൫, ൧൧൦൫; ചൂളനി. ജതുകണ്ണിമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൬൮);

ഗാഥാപരിയോസാനേ സന്തതിമഹാമത്തോ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേന്തോ തസ്സ അപ്പവത്തനഭാവം ഞത്വാ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, പരിനിബ്ബാനം മേ അനുജാനാഥാ’’തി. സത്ഥാ തേന കതകമ്മം ജാനന്തോപി ‘‘മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം സന്നിപതിതാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഓകാസം ന ലഭിസ്സന്തി, ‘ബുദ്ധലീളഞ്ചേവ സന്തതിമഹാമത്തലീളഞ്ച പസ്സിസ്സാമാ’തി സന്നിപതിതാ സമ്മാദിട്ഠികാ ഇമിനാ കതകമ്മം സുത്വാ പുഞ്ഞേസു ആദരം കരിസ്സന്തീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘തേന ഹി തയാ കതകമ്മം മയ്ഹം കഥേഹി, കഥേന്തോ ച ഭൂമിയം ഠിതോ അകഥേത്വാ സത്തതാലമത്തേ ആകാസേ ഠിതോ കഥേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകതാലപ്പമാണം ഉഗ്ഗമ്മ ഓരോഹിത്വാ പുന സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ പടിപാടിയാ സത്തതാലപ്പമാണേ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ‘‘സുണാഥ മേ, ഭന്തേ, പുബ്ബകമ്മ’’ന്തി വത്വാ ആഹ –

ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിപസ്സീസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ അഹം ബന്ധുമതിനഗരേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ചിന്തേസിം – ‘‘കിം നു ഖോ പരേസം ഛേദം വാ പീളം വാ അകരണകമ്മ’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ധമ്മഘോസകകമ്മം ദിസ്വാ തതോ പട്ഠായ തം കമ്മം കരോന്തോ മഹാജനം സമാദപേത്വാ ‘‘പുഞ്ഞാനി കരോഥ, ഉപോസഥദിവസേസു ഉപോസഥം സമാദിയഥ, ദാനം ദേഥ, ധമ്മം സുണാഥ, ബുദ്ധരതനാദീഹി സദിസം അഞ്ഞം നാമ നത്ഥി, തിണ്ണം രതനാനം സക്കാരം കരോഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തോ വിചരാമി. തസ്സ മയ്ഹം സദ്ദം സുത്വാ ബുദ്ധപിതാ ബന്ധുമതിമഹാരാജാ മം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, കിം കരോന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ദേവ, തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം പകാസേത്വാ മഹാജനം പുഞ്ഞകമ്മേസു സമാദപേന്തോ വിചരാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘കത്ഥ നിസിന്നോ വിചരസീ’’തി മം പുച്ഛിത്വാ ‘‘പദസാവ, ദേവാ’’തി മയാ വുത്തേ, ‘‘താത, ന ത്വം ഏവം വിചരിതും അരഹസി, ഇമം പുപ്ഫദാമം പിലന്ധിത്വാ അസ്സപിട്ഠേ നിസിന്നോവ വിചരാ’’തി മയ്ഹം മുത്താദാമസദിസം പുപ്ഫദാമം ദത്വാ ദന്തം അസ്സം അദാസി. അഥ മം രഞ്ഞാ ദിന്നപരിഹാരേന തഥേവ ഉഗ്ഘോസേത്വാ വിചരന്തം പുന രാജാ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, കിം കരോന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തദേവ, ദേവാ’’തി വുത്തേ, ‘‘താത, അസ്സോപി തേ നാനുച്ഛവികോ, ഇധ നിസീദിത്വാ വിചരാ’’തി ചതുസിന്ധവയുത്തരഥം അദാസി. തതിയവാരേപി മേ രാജാ സദ്ദം സുത്വാ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, കിം കരോന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തദേവ, ദേവാ’’തി വുത്തേ, ‘‘താത, രഥോപി തേ നാനുച്ഛവികോ’’തി മയ്ഹം മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം മഹാപസാധനഞ്ച ദത്വാ ഏകഞ്ച ഹത്ഥിം അദാസി. സ്വാഹം സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ നിസിന്നോ അസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ധമ്മഘോസകകമ്മം അകാസിം, തസ്സ മേ ഏത്തകം കാലം കായതോ ചന്ദനഗന്ധോ വായതി, മുഖതോ ഉപ്പലഗന്ധോ വായതി. ഇദം മയാ കതകമ്മന്തി.

ഏവം സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ ആകാസേ നിസിന്നോവ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായി. സരീരേ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ മംസലോഹിതം ഝാപേസി, സുമനപുപ്ഫാനി വിയ ധാതുയോ അവസിസ്സിംസു. സത്ഥാ സുദ്ധവത്ഥം പസാരേസി, ധാതുയോ തത്ഥ പതിംസു. താ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ചതുമഹാപഥേ ഥൂപം കാരേസി ‘‘മഹാജനോ വന്ദിത്വാ പുഞ്ഞഭാഗീ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, സന്തതിമഹാമത്തോ ഗാഥാവസാനേ അരഹത്തം പത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോയേവ ആകാസേ നിസീദിത്വാ പരിനിബ്ബുതോ, കിം നു ഖോ ഏതം ‘സമണോ’തി വത്തും വട്ടതി ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തം ‘സമണോ’തിപി വത്തും വട്ടതി, ‘ബ്രാഹ്മണോ’തിപി വത്തും വട്ടതിയേവാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൨. അലങ്കതോ ചേപി സമം ചരേയ്യ,

സന്തോ ദന്തോ നിയതോ ബ്രഹ്മചാരീ;

സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം,

സോ ബ്രാഹ്മണോ സോ സമണോ സ ഭിക്ഖൂ’’തി.

തത്ഥ അലങ്കതോതി വത്ഥാഭരണേഹി പടിമണ്ഡിതോ. തസ്സത്ഥോ – വത്ഥാലങ്കാരാദീഹി അലങ്കതോ ചേപി പുഗ്ഗലോ കായാദീഹി സമം ചരേയ്യ, രാഗാദിവൂപസമേന സന്തോ ഇന്ദ്രിയദമനേന ദന്തോ ചതുമഗ്ഗനിയമേന നിയതോ സേട്ഠചരിയായ ബ്രഹ്മചാരീ കായദണ്ഡാദീനം ഓരോപിതതായ സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം. സോ ഏവരൂപോ ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോതിപി സമിതപാപത്താ സമണോതിപി ഭിന്നകിലേസത്താ ഭിക്ഖൂതിപി വത്തബ്ബോയേവാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സന്തതിമഹാമത്തവത്ഥു നവമം.

൧൦. പിലോതികതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു

ഹിരീനിസേധോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പിലോതികത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ആനന്ദത്ഥേരോ ഏകം പിലോതികഖണ്ഡനിവത്ഥം കപാലം ആദായ ഭിക്ഖായ ചരന്തം ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘കിം തേ ഏവം വിചരിത്വാ ജീവനതോ പബ്ബജ്ജാ ന ഉത്തരിതരാ’’തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കോ മം പബ്ബാജേസ്സതീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി തം ആദായ ഗന്ത്വാ സഹത്ഥാ ന്ഹാപേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. തഞ്ച പന നിവത്ഥപിലോതികഖണ്ഡം പസാരേത്വാ ഓലോകേന്തോ പരിസ്സാവനകരണമത്തമ്പി ഗയ്ഹൂപഗം കഞ്ചി പദേസം അദിസ്വാ കപാലേന സദ്ധിം ഏകിസ്സാ രുക്ഖസാഖായ ഠപേസി. സോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നലാഭസക്കാരം പരിഭുഞ്ജമാനോ മഹഗ്ഘാനി ചീവരാനി അച്ഛാദേത്വാ വിചരന്തോ ഥൂലസരീരോ ഹുത്വാ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ‘‘കിം മേ ജനസ്സ സദ്ധാദേയ്യം നിവാസേത്വാ വിചരണേന, അത്തനോ പിലോതികമേവ നിവാസേസ്സാമീ’’തി തം ഠാനം ഗന്ത്വാ പിലോതികം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹിരിക നില്ലജ്ജ ഏവരൂപാനം വത്ഥാനം അച്ഛാദനട്ഠാനം പഹായ ഇമം പിലോതികഖണ്ഡം നിവാസേത്വാ കപാലഹത്ഥോ ഭിക്ഖായ ചരിതും ഗച്ഛസീ’’തി തം ആരമ്മണം കത്വാ അത്തനാവ അത്താനം ഓവദി, ഓവദന്തസ്സേവ പനസ്സ ചിത്തം സന്നിസീദി. സോ തം പിലോതികം തത്ഥേവ പടിസാമേത്വാ നിവത്തിത്വാ വിഹാരമേവ ഗതോ. സോ കതിപാഹച്ചയേന പുനപി ഉക്കണ്ഠിത്വാ തഥേവ വത്വാ നിവത്തി, പുനപി തഥേവാതി. തം ഏവം അപരാപരം വിചരന്തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘കഹം, ആവുസോ, ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛന്തി. സോ ‘‘ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമാവുസോ’’തി വത്വാ ഏതേനേവ നീഹാരേന അത്തനോ പിലോതികഖണ്ഡമേവ ആരമ്മണം കത്വാ അത്താനം നിസേധേത്വാ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പാപുണി. ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘കിം, ആവുസോ, ന ദാനി ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗച്ഛസി, നനു അയം തേ വിചരണമഗ്ഗോ’’തി. ആവുസോ, ആചരിയേന സദ്ധിം സംസഗ്ഗേ സതി ഗതോമ്ഹി, ഇദാനി പന മേ ഛിന്നോ സംസഗ്ഗോ, തേനസ്സ സന്തികം ന ഗച്ഛാമീതി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, പിലോതികത്ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി. കിമാഹ, ഭിക്ഖവേതി? ഇദം നാമ, ഭന്തേതി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ സംസഗ്ഗേ സതി ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗതോ, ഇദാനി പനസ്സ സംസഗ്ഗോ ഛിന്നോ, അത്തനാവ അത്താനം നിസേധേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൪൩. ‘‘ഹിരീനിസേധോ പുരിസോ, കോചി ലോകസ്മിം വിജ്ജതി;

യോ നിദ്ദം അപബോധേതി, അസ്സോ ഭദ്രോ കസാമിവ.

൧൪൪. ‘‘അസ്സോ യഥാ ഭദ്രോ കസാനിവിട്ഠോ,

ആതാപിനോ സംവേഗിനോ ഭവാഥ;

സദ്ധായ സീലേന ച വീരിയേന ച,

സമാധിനാ ധമ്മവിനിച്ഛയേന ച;

സമ്പന്നവിജ്ജാചരണാ പതിസ്സതാ,

ജഹിസ്സഥ ദുക്ഖമിദം അനപ്പക’’ന്തി.

തത്ഥ അന്തോ ഉപ്പന്നം അകുസലവിതക്കം ഹിരിയാ നിസേധേതീതി ഹിരീനിസേധോ. കോചി ലോകസ്മിന്തി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ, കോചിദേവ ലോകസ്മിം വിജ്ജതി. യോ നിദ്ദന്തി അപ്പമത്തോ സമണധമ്മം കരോന്തോ അത്തനോ ഉപ്പന്നം നിദ്ദം അപഹരന്തോ ബുജ്ഝതീതി അപബോധേതി. കസാമിവാതി യഥാ ഭദ്രോ അസ്സോ അത്തനി പതമാനം കസം അപഹരതി, അത്തനി പതിതും ന ദേതി. യോ ഏവം നിദ്ദം അപബോധേതി, സോ ദുല്ലഭോതി അത്ഥോ.

ദുതിയഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഭദ്രോ അസ്സോ പമാദമാഗമ്മ കസായ നിവിട്ഠോ, അഹമ്പി നാമ കസായ പഹടോ’’തി അപരഭാഗേ ആതപ്പം കരോതി, ഏവം തുമ്ഹേപി ആതാപിനോ സംവേഗിനോ ഭവഥ, ഏവംഭൂതാ ലോകിയലോകുത്തരായ ദുവിധായ സദ്ധായ ച ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന ച കായികചേതസികവീരിയേന ച അട്ഠസമാപത്തിസമാധിനാ ച കാരണാകാരണജാനനലക്ഖണേന ധമ്മവിനിച്ഛയേന ച സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ തിസ്സന്നം വാ അട്ഠന്നം വാ വിജ്ജാനം, പഞ്ചദസന്നഞ്ച ചരണാനം സമ്പത്തിയാ സമ്പന്നവിജ്ജാചരണാ. ഉപട്ഠിതസതിതായ പതിസ്സതാ ഹുത്വാ ഇദം അനപ്പകം വട്ടദുക്ഖം പജഹിസ്സഥാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പിലോതികതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു ദസമം.

൧൧. സുഖസാമണേരവത്ഥു

ഉദകഞ്ഹി നയന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സുഖസാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതസ്മിഞ്ഹി ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ഗന്ധകുമാരോ നാമ പുത്തോ അഹോസി. രാജാ തസ്സ പിതരി കാലകതേ തം പക്കോസാപേത്വാ സമസ്സാസേത്വാ മഹന്തേന സക്കാരേന തസ്സേവ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. സോ തതോ പട്ഠായ ഗന്ധസേട്ഠീതി പഞ്ഞായി. അഥസ്സ ഭണ്ഡാഗാരികോ ധനഗബ്ഭദ്വാരം വിവരിത്വാ, ‘‘സാമി, ഇദം തേ ഏത്തകം പിതു ധനം, ഏത്തകം പിതാമഹാദീന’’ന്തി നീഹരിത്വാ ദസ്സേസി. സോ തം ധനരാസിം ഓലോകേത്വാ ആഹ – ‘‘കിം പന തേ ഇമം ധനം ഗഹേത്വാ ന ഗമിംസൂ’’തി. ‘‘സാമി, ധനം ഗഹേത്വാ ഗതാ നാമ നത്ഥി. അത്തനാ കതം കുസലാകുസലമേവ ഹി ആദായ സത്താ ഗച്ഛന്തീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘തേ ബാലതായ ധനം സണ്ഠാപേത്വാ പഹായ ഗതാ, അഹം പനേതം ഗഹേത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേന്തോ ‘‘ദാനം വാ ദസ്സാമി, പൂജം വാ കരിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ ‘‘ഇദം സബ്ബം ഖാദിത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സോ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഫലികമയം ന്ഹാനകോട്ഠകം കാരേസി, സതസഹസ്സം ദത്വാ ഫലികമയമേവ ന്ഹാനഫലകം, സതസഹസ്സം ദത്വാ നിസീദനപല്ലങ്കം, സതസഹസ്സം ദത്വാ ഭോജനപാതിം, സതസഹസ്സമേവ ദത്വാ ഭോജനട്ഠാനേ മണ്ഡപം കാരാപേസി, സതസഹസ്സം ദത്വാ ഭോജനപാതിയാ ആസിത്തകൂപധാനം കാരേസി, സതസഹസ്സേനേവ ഗേഹേ സീഹപഞ്ജരം സണ്ഠാപേസി, അത്തനോ പാതരാസത്ഥായ സഹസ്സം അദാസി, സായമാസത്ഥായപി സഹസ്സമേവ. പുണ്ണമദിവസേ പന ഭോജനത്ഥായ സതസഹസ്സം ദാപേസി, തം ഭത്തം ഭുഞ്ജനദിവസേ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ നഗരം അലങ്കരിത്വാ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘ഗന്ധസേട്ഠിസ്സ കിര ഭത്തഭുഞ്ജനാകാരം ഓലോകേന്തൂ’’തി.

മഹാജനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചേ ബന്ധിത്വാ സന്നിപതി. സോപി സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ ന്ഹാനകോട്ഠകേ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ ഫലകേ നിസീദിത്വാ സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹത്വാ തം സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ തസ്മിം പല്ലങ്കേ നിസീദി. അഥസ്സ തസ്മിം ആസിത്തകൂപധാനേ തം പാതിം ഠപേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ഭോജനം വഡ്ഢേസും. സോ നാടകപരിവുതോ ഏവരൂപായ സമ്പത്തിയാ തം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി. അപരേന സമയേന ഏകോ ഗാമികമനുസ്സോ അത്തനോ പരിബ്ബയാഹരണത്ഥം ദാരുആദീനി യാനകേ പക്ഖിപിത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ സഹായകസ്സ ഗേഹേ നിവാസം ഗണ്ഹി. തദാ പന പുണ്ണമദിവസോ ഹോതി. ‘‘ഗന്ധസേട്ഠിനോ ഭുഞ്ജനലീളം ഓലോകേന്തൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി. അഥ നം സഹായകോ ആഹ – ‘‘സമ്മ, ഗന്ധസേട്ഠിനോ തേ ഭുഞ്ജനലീളം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ന ദിട്ഠപുബ്ബം, സമ്മാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏഹി, ഗച്ഛാമ, അയം നഗരേ ഭേരീ ചരതി, ഏതസ്സ മഹാസമ്പത്തിം പസ്സാമാ’’തി നഗരവാസീ ജനപദവാസിം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. മഹാജനോപി മഞ്ചാതിമഞ്ചേ അഭിരുഹിത്വാ പസ്സതി. ഗാമവാസീ ഭത്തഗന്ധം ഘായിത്വാവ നഗരവാസിം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ഏതായ പാതിയാ ഭത്തപിണ്ഡേ പിപാസാ ജാതാ’’തി. സമ്മ, മാ ഏതം പത്ഥയി, ന സക്കാ ലദ്ധുന്തി. സമ്മ, അലഭന്തോ ന ജീവിസ്സാമീതി. സോ തം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ ‘‘പണമാമി തേ, സാമീ’’തി തിക്ഖത്തും മഹാസദ്ദം നിച്ഛാരേത്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി വുത്തേ അഹം, സാമീതി. ‘‘കിമേത’’ന്തി. ‘‘അയം ഏകോ ഗാമവാസീ തുമ്ഹാകം പാതിയം ഭത്തപിണ്ഡേ പിപാസം ഉപാദേസി, ഏകം ഭത്തപിണ്ഡം ദാപേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി. ‘‘കിം, സമ്മ, സുതം തേ’’തി? ‘‘സുതം മേ, അപിച ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ മേ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ പുനപി വിരവി – ‘‘അയം കിര, സാമി, അലഭന്തോ മരിസ്സതി, ജീവിതമസ്സ ദേഥാ’’തി. അമ്ഭോ ഭത്തപിണ്ഡോ നാമ സതമ്പി അഗ്ഘതി, സതദ്വയമ്പി അഗ്ഘതി. യോ യോ യാചതി, തസ്സ തസ്സ ദദമാനോ അഹം കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമീതി? സാമി, അയം അലഭന്തോ മരിസ്സതി, ജീവിതമസ്സ ദേഥാതി. ന സക്കാവ മുധാ ലദ്ധും, യദി പന അലഭന്തോ ന ജീവതി, തീണി സംവച്ഛരാനി മമ ഗേഹേ ഭതിം കരോതു, ഏവമസ്സ ഭത്തപാതിം ദാപേസ്സാമീതി. ഗാമവാസീ തം സുത്വാ ‘‘ഏവം ഹോതു, സമ്മാ’’തി സഹായകം വത്വാ പുത്തദാരം പഹായ ‘‘ഭത്തപാതിഅത്ഥായ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കരിസ്സാമീ’’തി സേട്ഠിസ്സ ഗേഹം പാവിസി. സോ ഭതിം കരോന്തോ സബ്ബകിച്ചാനി സക്കച്ചം അകാസി. ഗേഹേ വാ അരഞ്ഞേ വാ രത്തിം വാ ദിവാ വാ സബ്ബാനി കത്തബ്ബകമ്മാനി കതാനേവ പഞ്ഞായിംസു. ‘‘ഭത്തഭതികോ’’തി ച വുത്തേ സകലനഗരേപി പഞ്ഞായി. അഥസ്സ ദിവസേ പരിപുണ്ണേ ഭത്തവേയ്യാവടികോ ‘‘ഭത്തഭതികസ്സ, സാമി, ദിവസോ പുണ്ണോ, ദുക്കരം തേന കതം തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കരോന്തേന, ഏകമ്പി കമ്മം ന കോപിതപുബ്ബ’’ന്തി ആഹ.

അഥസ്സ സേട്ഠി അത്തനോ സായപാതരാസത്ഥായ ദ്വേ സഹസ്സാനി, തസ്സ പാതരാസത്ഥായ സഹസ്സന്തി തീണി സഹസ്സാനി ദാപേത്വാ ആഹ – ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം കത്തബ്ബം പരിഹാരം തസ്സേവ കരോഥാ’’തി. വത്വാ ച പന ഠപേത്വാ ഏകം ചിന്താമണിം നാമ പിയഭരിയം അവസേസജനമ്പി ‘‘അജ്ജ തമേവ പരിവാരേഥാ’’തി വത്വാ സബ്ബസമ്പത്തിം തസ്സ നിയ്യാദേസി. സോ സേട്ഠിനോ ന്ഹാനോദകേന തസ്സേവ കോട്ഠകേ തസ്മിം ഫലകേ നിസിന്നോ ന്ഹത്വാ തസ്സേവ നിവാസനസാടകേ നിവാസേത്വാ തസ്സേവ പല്ലങ്കേ നിസീദി. സേട്ഠിപി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘ഭത്തഭതികോ ഗന്ധസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കത്വാ പാതിം ലഭി, തസ്സ ഭുഞ്ജനസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തൂ’’തി. മഹാജനോ മഞ്ചാതിമഞ്ചേ അഭിരുഹിത്വാ പസ്സതി, ഗാമവാസിസ്സ ഓലോകിതോലോകിതട്ഠാനം കമ്പനാകാരപ്പത്തം അഹോസി. നാടകാ പരിവാരേത്വാ അട്ഠസും, തസ്സ പുരതോ ഭത്തപാതിം വഡ്ഢേത്വാ ഠപയിംസു. അഥസ്സ ഹത്ഥധോവനവേലായ ഗന്ധമാദനേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ സത്തമേ ദിവസേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അജ്ജ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ ഗച്ഛാമീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ഭത്തഭതികം അദ്ദസ. അഥ സോ ‘‘അയം തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കത്വാ ഭത്തപാതിം ലഭി, അത്ഥി നു ഖോ ഏതസ്സ സദ്ധാ, നത്ഥീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘അത്ഥീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സദ്ധാപി ഏകച്ചേ സങ്ഗഹം കാതും ന സക്കോന്തി, സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ മേ സങ്ഗഹം കാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി ചേവ മമ ച സങ്ഗഹകരണം നിസ്സായ മഹാസമ്പത്തിം ലഭിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പരിസന്തരേന ഗന്ത്വാ തസ്സ പുരതോ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി.

സോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം പുബ്ബേ അദിന്നഭാവേന ഏകിസ്സാ ഭത്തപാതിയാ അത്ഥായ തീണി സംവച്ഛരാനി പരഗേഹേ ഭതിം അകാസിം, ഇദാനി മേ ഇദം ഭത്തം ഏകം രത്തിന്ദിവം രക്ഖേയ്യ, സചേ പന നം അയ്യസ്സ ദസ്സാമി, അനേകാനിപി കപ്പകോടിസഹസ്സാനി രക്ഖിസ്സതി, അയ്യസ്സേവ നം ദസ്സാമീ’’തി. സോ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭതിം കത്വാ ലദ്ധഭത്തപാതിതോ ഏകപിണ്ഡമ്പി മുഖേ അട്ഠപേത്വാ തണ്ഹം വിനോദേത്വാ സയമേവ പാതിം ഉക്ഖിപിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പാതിം അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പാതിം വാമഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന തസ്സ പത്തേ ഭത്തം ആകിരി. പച്ചേകബുദ്ധോ ഭത്തസ്സ ഉപഡ്ഢസേസകാലേ പത്തം ഹത്ഥേന പിദഹി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകോവ പടിവിസോ ന സക്കാ ദ്വിധാ കാതും, മാ മം ഇധലോകേന സങ്ഗണ്ഹഥ, പരലോകേന സങ്ഗഹമേവ കരോഥ, സാവസേസം അകത്വാ നിരവസേസമേവ ദസ്സാമീ’’തി. അത്തനോ ഹി ഥോകമ്പി അനവസേസേത്വാ ദിന്നം നിരവസേസദാനം നാമ, തം മഹപ്ഫലം ഹോതി. സോ തഥാ കരോന്തോ സബ്ബം ദത്വാ പുന വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകം ഭത്തപാതിം നിസ്സായ തീണി സംവച്ഛരാനി മേ പരഗേഹേ ഭതിം കരോന്തേന ദുക്ഖം അനുഭൂതം, ഇദാനി മേ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖമേവ ഹോതു, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സേവ ഭാഗീ അസ്സ’’ന്തി. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘ഏവം ഹോതു, ചിന്താമണി വിയ തേ സബ്ബകാമദദോ മനോസങ്കപ്പാ പുണ്ണചന്ദോ വിയ പൂരേന്തൂ’’തി അനുമോദനം കരോന്തോ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, സബ്ബമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ.

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥികം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, മണി ജോതിരസോ യഥാ’’തി. –

വത്വാ ‘‘അയം മഹാജനോ യാവ ഗന്ധമാദനപബ്ബതഗമനാ മം പസ്സന്തോ തിട്ഠതൂ’’തി അധിട്ഠായ ആകാസേന ഗന്ധമാദനം അഗമാസി.

മഹാജനോപി നം പസ്സന്തോവ അട്ഠാസി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം പിണ്ഡപാതം പഞ്ചസതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം വിഭജിത്വാ അദാസി. സബ്ബേ അത്തനോ പഹോനകം ഗണ്ഹിംസു. ‘‘അപ്പോ പിണ്ഡപാതോ കഥം പഹോസീ’’തി ന ചിന്തേതബ്ബം. ചത്താരി ഹി അചിന്തേയ്യാനി (അ. നി. ൪.൭൭) വുത്താനി, തത്രായം പച്ചേകബുദ്ധവിസയോതി. മഹാജനോ പച്ചേകബുദ്ധാനം പിണ്ഡപാതം വിഭജിത്വാ ദിയ്യമാനം ദിസ്വാ സാധുകാരസഹസ്സാനി പവത്തേസി, അസനിസതനിപാകസദ്ദോ വിയ അഹോസി. തം സുത്വാ ഗന്ധസേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘ഭത്തഭതികോ മയാ ദിന്നസമ്പത്തിം ധാരേതും നാസക്ഖി മഞ്ഞേ, തേനായം മഹാജനോ പരിഹാസം കരോന്തോ സന്നിപതിതോ നദതീ’’തി. സോ തപ്പവത്തിജാനനത്ഥം മനുസ്സേ പേസേസി. തേ ആഗന്ത്വാ ‘‘സമ്പത്തിധാരകാ നാമ, സാമി, ഏവം ഹോന്തൂ’’തി വത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസും. സേട്ഠി തം സുത്വാവ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ ഹുത്വാ ‘‘അഹോ ദുക്കരം തേന കതം, അഹം ഏത്തകം കാലം ഏവരൂപായ സമ്പത്തിയാ ഠിതോ കിഞ്ചി ദാതും നാസക്ഖി’’ന്തി തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തയാ ഇദം നാമ കത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, സാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഹന്ദ, സഹസ്സം ഗഹേത്വാ തവ ദാനേ മയ്ഹമ്പി പത്തിം ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. സേട്ഠിപിസ്സ സബ്ബം അത്തനോ സന്തകം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ അദാസി.

ചതസ്സോ ഹി സമ്പദാ നാമ – വത്ഥുസമ്പദാ, പച്ചയസമ്പദാ, ചേതനാസമ്പദാ, ഗുണാതിരേകസമ്പദാതി. തത്ഥ നിരോധസമാപത്തിരഹോ അരഹാ വാ അനാഗാമീ വാ ദക്ഖിണേയ്യോ വത്ഥുസമ്പദാ നാമ. പച്ചയാനം ധമ്മേന സമേന ഉപ്പത്തി പച്ചയസമ്പദാ നാമ. ദാനതോ പുബ്ബേ ദാനകാലേ പച്ഛാ ഭാഗേതി തീസു കാലേസു ചേതനായ സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഭാവോ ചേതനാസമ്പദാ നാമ. ദക്ഖിണേയ്യസ്സ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതഭാവോ ഗുണാതിരേകസമ്പദാ നാമാതി. ഇമസ്സ ച ഖീണാസവോ പച്ചേകബുദ്ധോ ദക്ഖിണേയ്യാ, ഭതിം കത്വാ ലദ്ധഭാവേന പച്ചയോ ധമ്മതോ ഉപ്പന്നോ, തീസു കാലേസു പരിസുദ്ധാ ചേതനാ, സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതമത്തോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗുണാതിരേകോതി ചതസ്സോപി സമ്പദാ നിപ്ഫന്നാ. ഏതാസം ആനുഭാവേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ മഹാസമ്പത്തിം പാപുണന്തി. തസ്മാ സോ സേട്ഠിനോ സന്തികാ സമ്പത്തിം ലഭി. അപരഭാഗേ ച രാജാപി ഇമിനാ കതകമ്മം സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ പത്തിം ഗഹേത്വാ തുട്ഠമാനസോ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം ദത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. ഭത്തഭതികസേട്ഠീതിസ്സ നാമം അകാസി. സോ ഗന്ധസേട്ഠിനാ സദ്ധിം സഹായോ ഹുത്വാ ഏകതോ ഖാദന്തോ പിവന്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സൂപട്ഠാകകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ മാതാ ലദ്ധഗബ്ഭപരിഹാരാ കതിപാഹച്ചയേന ‘‘അഹോ വതാഹം പഞ്ചസതേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സതരസഭോജനം ദത്വാ കാസായവത്ഥനിവത്ഥാ സുവണ്ണസരകം ആദായ ആസനപരിയന്തേ നിസിന്നാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉച്ഛിട്ഠാവസേസകം പരിഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി ദോഹളിനീ ഹുത്വാ തഥേവ കത്വാ ദോഹളം പടിവിനോദേസി. സാ സേസമങ്ഗലേസുപി തഥാരൂപമേവ ദാനം ദത്വാ പുത്തം വിജായിത്വാ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘പുത്തസ്സ മേ, ഭന്തേ, സിക്ഖാപദാനി ദേഥാ’’തി ഥേരം ആഹ. ഥേരോ ‘‘കിമസ്സ നാമ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, പുത്തസ്സ മേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഇമസ്മിം ഗേഹേ കസ്സചി ദുക്ഖം നാമ ന ഭൂതപുബ്ബം, തേനേവസ്സ സുഖകുമാരോതി നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തേ തദേവസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ സിക്ഖാപദാനി അദാസി.

തദാ ഏവഞ്ചസ്സ മാതു ‘‘നാഹം മമ പുത്തസ്സ അജ്ഝാസയം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. സാ തസ്സ കണ്ണവിജ്ഝനമങ്ഗലാദീസുപി തഥേവ ദാനം അദാസി. കുമാരോപി സത്തവസ്സികകാലേ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, അമ്മ, ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതു’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘സാധു, താത, നാഹം തവ അജ്ഝാസയം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഥേരം നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പുത്തോ മേ പബ്ബജിതും ഇച്ഛതി, ഇമാഹം സായന്ഹസമയേ വിഹാരം ആനേസ്സാമീ’’തി ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ ഞാതകേ സന്നിപാതേത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഗിഹികാലേ കത്തബ്ബം കിച്ചം അജ്ജേവ കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പുത്തം അലങ്കരിത്വാ മഹന്തേന സിരിസോഭഗ്ഗേന വിഹാരം നേത്വാ ഥേരസ്സ നിയ്യാദേസി. ഥേരോപി തം, ‘‘താത, പബ്ബജ്ജാ നാമ ദുക്കരാ, സക്ഖിസ്സസി അഭിരമിതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘കരിസ്സാമി വോ, ഭന്തേ, ഓവാദ’’ന്തി വുത്തേ കമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. മാതാപിതരോപിസ്സ പബ്ബജ്ജായ സക്കാരം കരോന്താ അന്തോവിഹാരേയേവ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സതരസഭോജനം ദത്വാ സായം അത്തനോ ഗേഹം അഗമംസു. അട്ഠമേ ദിവസേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഗാമം പവിട്ഠേ വിഹാരേ കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ സാമണേരം പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാമണേരോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാതികാദീനി ദിസ്വാ പണ്ഡിതസാമണേരോ വിയ പുച്ഛി. ഥേരോപി തസ്സ തഥേവ ബ്യാകാസി. സാമണേരോ താനി കാരണാനി സുത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ അത്തനോ പത്തചീവരം ഗണ്ഹേയ്യാഥ, അഹം നിവത്തേയ്യ’’ന്തി വത്വാ ഥേരേന തസ്സ അജ്ഝാസയം അഭിന്ദിത്വാ, ‘‘സാമണേര, ദേഹി മമ പത്തചീവര’’ന്തി പത്തചീവരേ ഗഹിതേ ഥേരം വന്ദിത്വാ നിവത്തമാനോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ആഹാരം ആഹരമാനോ സതരസഭോജനം ആഹരേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. കുതോ തം ലഭിസ്സാമീതി? അത്തനോ പുഞ്ഞേന അലഭന്തോ മമ പുഞ്ഞേന ലഭിസ്സഥ, ഭന്തേതി. അഥസ്സ ഥേരോ കുഞ്ചികം ദത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. സോപി വിഹാരം ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ഗബ്ഭം വിവരിത്വാ പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ അത്തനോ കായേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ നിസീദി.

തസ്സ ഗുണതേജേന സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഓലോകേന്തോ സാമണേരം ദിസ്വാ ‘‘സുഖസാമണേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, മയാ തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചത്താരോ മഹാരാജേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, വിഹാരസ്സൂപവനേ ദുസ്സദ്ദകേ സകുണേ പലാപേഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേ തഥാ കത്വാ സാമന്താ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു. ചന്ദിമസൂരിയേ ‘‘അത്തനോ വിമാനാനി ഗഹേത്വാ തിട്ഠഥാ’’തി ആണാപേസി. തേപി തഥാ കരിംസു. സയമ്പി ആവിഞ്ഛനട്ഠാനേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി. വിഹാരോ സന്നിസിന്നോ നിരവോ അഹോസി. സാമണേരോ ഏകഗ്ഗചിത്തേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പാപുണി. ഥേരോ ‘‘സാമണേരേന ‘സതരസഭോജനം ആഹരേയ്യാഥാ’തി വുത്തം, കസ്സ നു ഖോ ഘരേ സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ഏകം അജ്ഝാസയസമ്പന്നം ഉപട്ഠാകതുലം ദിസ്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സാധു വോ കതം അജ്ജ ഇധാഗച്ഛന്തേഹീ’’തി തേഹി തുട്ഠമാനസേഹി പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ യാവ ഭത്തകാലം ധമ്മകഥം യാചിതോ തേസം സാരണീയധമ്മകഥം കഥേത്വാ കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. അഥസ്സ സതരസഭോജനം ദത്വാ തം ആദായ ഗന്തുകാമം ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘ഭുഞ്ജഥ, ഭന്തേ, അപരമ്പി തേ ദസ്സാമാ’’തി ഥേരം ഭോജേത്വാ പുന പത്തപൂരം അദംസു. ഥേരോ തം ആദായ ‘‘സാമണേരോ മേ ഛാതോ’’തി തുരിതതുരിതോ വിഹാരം പായാസി. തം ദിവസം സത്ഥാ പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ആവജ്ജേസി – ‘‘അജ്ജ സുഖസാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, നിപ്ഫന്നം നു ഖോ തസ്സ കിച്ച’’ന്തി. സോ തിണ്ണംയേവ മഗ്ഗഫലാനം പത്തഭാവം ദിസ്വാ ഉത്തരിപി ഉപധാരേന്തോ ‘‘സക്ഖിസ്സതായം അജ്ജ അരഹത്തം പാപുണിതും, സാരിപുത്തോ പന ‘സാമണേരോ മേ ഛാതോ’തി വേഗേന ഭത്തം ആദായ നിക്ഖമതി, സചേ ഇമസ്മിം അരഹത്തം അപ്പത്തേ ഭത്തം ആഹരിസ്സതി, ഇമസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതി, മയാ ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി.

ഥേരോപി ഭത്തം ആഹരി. അഥ നം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാവസാനേ സാമണേരോ അരഹത്തം പാപുണി. സത്ഥാ ഥേരം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, സാരിപുത്ത, സാമണേരസ്സ തേ ഭത്തം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഗന്ത്വാ ദ്വാരം ആകോടേസി. സാമണേരോപി നിക്ഖമിത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ വത്തം കത്വാ ‘‘ഭത്തകിച്ചം കരോഹീ’’തി വുത്തേ ഥേരസ്സ ഭത്തേന അനത്ഥികഭാവം ഞത്വാ സത്തവസ്സികകുമാരോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ അരഹത്തം പത്തോ നീചാസനട്ഠാനം പച്ചവേക്ഖന്തോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പത്തം ധോവി. തസ്മിം കാലേ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസും. ചന്ദിമസൂരിയാപി വിമാനാനി മുഞ്ചിംസു. സക്കോപി ആവിഞ്ഛനട്ഠാനേ ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസി. സൂരിയോ നഭമജ്ഝം അതിക്കന്തോയേവ പഞ്ഞായി. ഭിക്ഖൂ ‘‘സായന്ഹോ പഞ്ഞായതി, സാമണേരേന ച ഇദാനേവ ഭത്തകിച്ചം കതം, കിം നു ഖോ അജ്ജ പുബ്ബണ്ഹോ ബലവാ ജാതോ, സായന്ഹോ മന്ദോ’’തി വദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ പുബ്ബണ്ഹോ ബലവാ ജാതോ, സായന്ഹോ മന്ദോ, സാമണേരേന ച ഇദാനേവ ഭത്തകിച്ചം കതം, അഥ ച പന സൂരിയോ നഭമജ്ഝം അതിക്കന്തോയേവ പഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏവമേവം ഹോതി പുഞ്ഞവന്താനം സമണധമ്മകരണകാലേ. അജ്ജ ഹി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ സാമന്താ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു, ചന്ദിമസൂരിയാ വിമാനാനി ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു, സക്കോ ആവിഞ്ഛനകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി, അഹമ്പി ദ്വാരകോട്ഠകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിം, അജ്ജ സുഖസാമണേരോ മാതികായ ഉദകം ഹരന്തേ, ഉസുകാരേ ഉസും ഉജും കരോന്തേ, തച്ഛകേ ചക്കാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ അത്താനം ദമേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൫. ‘‘ഉദകഞ്ഹി നയന്തി നേത്തികാ, ഉസുകാരാ നമയന്തി തേജനം;

ദാരും നമയന്തി തച്ഛകാ, അത്താനം ദമയന്തി സുബ്ബതാ’’തി.

തത്ഥ സുബ്ബതാതി സുവദാ, സുഖേന ഓവദിതബ്ബാ അനുസാസിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സുഖസാമണേരവത്ഥു ഏകാദസമം.

ദണ്ഡവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസമോ വഗ്ഗോ.